Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk Ѕвезда 0 1309 5532888 5528404 2026-04-01T18:30:22Z ГП 23995 /* Ѕвездата како тема во книжевноста */ дополнување 5532888 wikitext text/x-wiki [[Податотека:The Sun in white light.jpg|мини|Слика на [[Сонцето]], [[Жолто џуџе|ѕвезда од главната низа од типот G]], најблиску до Земјата]] '''Ѕвезда''' — масивно [[небесно тело]] од јонизиран [[гас]] (главно [[водород]]) во надворешната вселена, што произведува или произведувало енергија преку [[јадрено соединување]]. Најпозната и најблиска ѕвезда до [[Земја (планета)|Земјата]] е [[Сонце]]то. За разлика од [[планета|планетите]], една ѕвезда поради интензивната топлина зрачи [[светлина]]. Научно, ѕвездите се дефинираат како [[гравитација|самогравитирачки]] сфери од [[плазма (физика)|плазма]], што создаваат нивна сопствена [[енергија]] преку процесот на јадрено соединување. Науката што се занимава со проучување на ѕвездите се нарекува [[ѕвездена астрономија]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nasa.gov/worldbook/star_worldbook.html |title=NASA worldbook |accessdate=2009-07-19 |archive-date=2005-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050508094147/http://www.nasa.gov/worldbook/star_worldbook.html |url-status=dead }}</ref>. Ѕвездите можат да се видат на небото како точки што треперат, заради ефектот на [[Земјина атмосфера|Земјината атмосфера]] и нивното растојание од нас (коешто обично се мери во [[светлосна година|светлосни години]]). Сонцето е исклучок - тоа е единствената ѕвезда доволно блиску до Земјата за да биде видлива како небесно тело составено од различни сфери. Најблиската ѕвезда до Сонцето, [[Проксима Кентаур]], се наоѓа на приближно четири светлосни години од [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]], односно 250 000 пати подалеку од Сонцето. Една типична ѕвезда наликува на [[Сонце]]то. Нејзината маса е околу 10{{exp|30}} [[килограм]]и, и нејзиниот пречник е неколку милиони [[километар|километри]]. Моќта на зрачењето на една ѕвезда како Сонцето е околу 10{{exp|26}} [[ват]]и. Образувањето на ѕвездите е проследено со собирање и со загревање на облак од гас поради дејствувањето на [[гравитација]]та. Доколку загревањето е доволно, тоа може да започне јадрени реакции во срцето на облакот. Енергијата ослободена со овие реакции е доволна за да се спречи собирањето. Тоа значи дека стабилноста на ѕвездата зависи од две меѓусебно спротивставени сили: * термонукларните реакции кои ослободуваат огромна енергија доведуваат до фантастичен притисок во јадрото на ѕвездата и така настојуваат да го распрснат материјалот на ѕвездата во околниот простор; * силата на гравитација, која се спротивставува на тоа, настојува да ја одржи масата на ѕвездата на едно место. Ако преовладее силата на гравитацијата, материјалот на ѕвездата се собира, па се создаваат ѕвезди во кои материјата е збиена до многу големи густини (неутронска ѕвезди, бели џуџиња), а ако масата на ѕвездата е поголема до определена критична граница која се нарекува [[Чандрасекарова граница]], доаѓа до бесконечно собирање во [[гравитациска сингуларност|физичка сингуларност]] од која веќе не може да побегне ниту светлината, односно настанува [[црна дупка]]. Ако преовладее првата тенденција, ѕвездата може да експлодира во силна експлозија и така настанува нова или супернова. [[Херцшпрунг-Раселов дијаграм|Херцшпрунг-Раселовиот дијаграм]] ја покажува врската меѓу сјајот на ѕвездата (апсолутната ѕвездена големина) и температурата (спектралната класа). Просечната галаксија содржи околу 100 милијарди ѕвезди. Бројот на ѕвезди во [[универзум]]от е проценет помеѓу 10{{exp|22}} и 10{{exp|23}}, што е приближно еднакво на бројот на [[молекула|молекули]] во кубен сантиметар [[воздух]]. ==Етимологија== Зборот „ѕвезда“ потекнува од [[Праиндоевропски јазик|праиндоевропскиот]] корен „''h₂stḗr''“, исто така што значи ''ѕвезда'', но дополнително може да се анализира како h₂eh₁s- („''да гори''“, а исто така е извор на зборот „''пепел''“) + -tēr (наставка). Зборот е споредлив со [[Латински јазик|латинското]] ''стела'', [[Грчки јазик|грчкото]] ''астер'', [[Германски јазик|германското]] ''Стерн''. Некои научници веруваат дека зборот е позајмица од [[Акадски јазик|акадскиот]] „''истар''“ ([[Венера (божица)|Венера]]). „Ѕвезда“ е сроден (го дели истиот корен) со следните зборови: ѕвездичка, астероид, астрална, соѕвездие, Естер.<ref>{{cite web |last=Harper |first=Douglas |date=2001–2022 |title=*ster- (2) |url=https://www.etymonline.com/word/*ster-#etymonline_v_52592 |access-date=28 February 2022 |website=Online Etymology Dictionary}}</ref> == Набљудување на ѕвездите == {{Главна|Ѕвездите во астрологијата}} [[Податотека:Dibuix_de_Leo.png|мини|десно|250п|Карта на која е претставена формата на соѕвездието [[Лав (соѕвездие)|Лав]]]] Историски гледано, ѕвездите биле многу важни за цивилизациите кои живееле во [[Стар век|стариот век]]. Тие биле дел од религиозните обреди и биле користени за навигација во просторот. Многу антички астрономи верувале дека ѕвездите се прицврстени на [[небесната сфера]] и дека не се движа, додека „ѕвездите скитници“ односно планетите забележливо се движат во однос на неподвижните ѕвезди во текот на денови или недели.<ref>{{cite web |date=n.d. |title=Ancient Greek Astronomy and Cosmology |url=https://www.loc.gov/collections/finding-our-place-in-the-cosmos-with-carl-sagan/articles-and-essays/modeling-the-cosmos/ancient-greek-astronomy-and-cosmology |access-date=28 February 2022 |website=Digital Collections |publisher=The [[Library of Congress]]}}</ref> По договор, астрономите ги групирале познатите ѕвезди во [[Астеризам|астеризми]] и [[Соѕвездие|соѕвездија]] и ги користеле за следење на движењата на планетите и заклучената позиција на [[Сонцето]].<ref name="forbes">{{cite book | last1=Forbes | first1=George | title=History of Astronomy | publisher=Watts & Co. | location=London | date=1909 | url=http://www.gutenberg.org/ebooks/8172 | isbn=978-1-153-62774-0}}</ref> Движењето на Сонцето наспроти позадината од ѕвезди (и хоризонтот) е употребено за да се состави [[сончев календар|календар]], кој се користел за регулирање на земјоделството.<ref>{{Наведена мрежна страница | last = Tøndering | first = Claus | url = http://webexhibits.org/calendars/calendar-ancient.html | title = Other ancient calendars | publisher = WebExhibits | accessdate = 2006-12-10 | archive-date = 2019-11-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191121041104/http://www.webexhibits.org/calendars/calendar-ancient.html | url-status = dead }}</ref>[[Грегоријанскиот календар]], кој денес се користи речиси насекаде во светот, претставува [[сончев календар]] којшто е направен врз основа на аголот на [[Земјино вртење|вртење]] на [[Земја|Земјината]] оска во однос на најблиската ѕвезда - [[Сонцето]]. Најстарата точно датирана [[ѕвездена карта]] е резултат на древната [[египетска астрономија]] во 1534 п.н.е.<ref>{{наведено списание | last=von Spaeth | first=Ove | title=Dating the Oldest Egyptian Star Map | journal=Centaurus International Magazine of the History of Mathematics, Science and Technology | year=2000 | volume=42 | issue=3 | pages=159–179 | url=http://www.moses-egypt.net/star-map/senmut1-mapdate_en.asp | accessdate=2007-10-21 }}</ref> Најраните [[Вавилонски каталози на ѕвезди|познати каталози]] на ѕвезди биле составени од древните [[вавилон]]ски астрономи од [[Месопотамија]] во доцниот 2-ри милениум п.н.е., за време на [[Касити|Каситскиот период]] (околу  1531 п.н.е. - околу  1155 п.н.е.).<ref name="north 1995 30 31">{{cite book | last=North | first=John | date=1995 | title=The Norton History of Astronomy and Cosmology | url=https://archive.org/details/nortonhistoryofa0000nort | url-access=registration | location=New York and London | pages=[https://archive.org/details/nortonhistoryofa0000nort/page/30 30–31] | publisher=W.W. Norton & Company | isbn=978-0-393-03656-5}}</ref> [[File:Свет от деревни - panoramio.jpg|alt=Alternative text|thumb|Ѕвезди на ноќно небо]] Старогрчкиот астроном [[Аристел]] го создал првиот [[ѕвезден каталог]] во 300 г.п.н.е. со помош на [[Тимохарис од Александија]].<ref>{{Наведена книга | last=Murdin | first=P. | year=2000 | department=Aristillus (c. 200 BC) | doi=10.1888/0333750888/3440 | title=Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics | chapterurl=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000eaa..bookE3440 | accessdate=2009-06-02 | archive-date=2013-07-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130727103453/http://adsabs.harvard.edu/abs/2000eaa..bookE3440 | url-status=dead }}</ref> Ѕвездениот каталог на [[Хипарх]] (2 век п.н.е.) вклучувал 1.020 ѕвезди и бил користен за составување на каталогот на ѕвезди на [[Клавдиј Птоломеј|Птоломеј]].<ref>{{cite book | first=Gerd | last=Grasshoff | date=1990 | title=The history of Ptolemy's star catalogue | url=https://archive.org/details/historyofptolemy0000gras | publisher=Springer | pages=[https://archive.org/details/historyofptolemy0000gras/page/n18 1]–5 | isbn=978-0-387-97181-0}}</ref> Хипарх е познат по откривањето на првата забележана [[нова]] (нова ѕвезда).<ref>{{cite web |last=Pinotsis |first=Antonios D. |date=2008 |title=Astronomy in Ancient Rhodes |url=http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907070144/http://conferences.phys.uoa.gr/jets2008/historical.html |archive-date=September 7, 2021 |access-date=February 28, 2022 |website=Protostellar Jets In Context |publisher=[[University of Athens]], Greece}}</ref> Многу од соѕвездијата и имињата на ѕвездите што се користат денес потекнуваат од [[Старогрчка астрономија|грчката астрономија]]. Без оглед на очигледната непроменливост на небото, кинеските астрономи биле свесни дека може да се појават нови ѕвезди.<ref name="clark">{{cite conference | last1=Clark | first1=D. H. | last2=Stephenson | first2=F. R. | title=The Historical Supernovae | book-title=Supernovae: A survey of current research; Proceedings of the Advanced Study Institute | pages=355–370 | publisher=Dordrecht, D. Reidel Publishing Co | date=1981-06-29 | location=Cambridge, UK | bibcode=1982ASIC...90..355C }}</ref> Во 185 н.е., тие станале првите кои набљудувале и напишале податоци за [[супернова]], денес позната како [[SN 185]].<ref>{{cite journal |last1=Zhao |first1=Fu-Yuan |last2=Strom |first2=R. G. |last3=Jiang |first3=Shi-Yang |date=2006 |title=The Guest Star of AD185 must have been a Supernova |journal=Chinese Journal of Astronomy and Astrophysics |volume=6 |issue=5 |pages=635 |bibcode=2006ChJAA...6..635Z |doi=10.1088/1009-9271/6/5/17 |doi-access=free }}</ref> Најсветлиот ѕвезден настан во запишаната историја била суперновата [[SN 1006]], која била забележана во [[1006]] година и за која пишувале египетскиот астроном [[Али ибн Ридван]] и неколку кинески астрономи.<ref>{{cite web |last1=Isbell |first1=Douglas |last2=Benoit |first2=Phil |date=5 March 2003 |title=Astronomers Peg Brightness of History's Brightest Star |url=http://www.noao.edu/outreach/press/pr03/pr0304.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030402121341/http://www.noao.edu/outreach/press/pr03/pr0304.html |archive-date=2 April 2003 |access-date=28 February 2022 |website=NOIRLab |publisher=National Optical Astronomy Observatory}}</ref> Суперновата [[SN 1054]], која ја родила [[Раковидна Маглина|Раковидната Маглина]], била забележана и од кинески и исламски астрономи.<ref name="SN1054">{{cite web | last1=Frommert | first1=Hartmut | last2=Kronberg | first2=Christine | date=2006-08-30 | work=SEDS | publisher=University of Arizona | title=Supernova 1054 – Creation of the Crab Nebula | url=http://messier.seds.org/more/m001_sn.html }}</ref><ref name="PASP1942">{{cite journal | last=Duyvendak | first=J. J. L. | title=Further Data Bearing on the Identification of the Crab Nebula with the Supernova of 1054 A.D. Part I. The Ancient Oriental Chronicles | journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume=54 | issue=318 | pages=91–94 |date=April 1942 | bibcode=1942PASP...54...91D | doi=10.1086/125409| doi-access=free}}<br /> {{Cite journal | last1=Mayall | first1=N. U. | last2=Oort |first2=Jan Hendrik | title=Further Data Bearing on the Identification of the Crab Nebula with the Supernova of 1054 A.D. Part II. The Astronomical Aspects | journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific | volume=54 | issue=318 | pages=95–104 |date=April 1942 | bibcode=1942PASP...54...95M | doi=10.1086/125410 | doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal | display-authors=1 | last1=Brecher | first1=K. | last2=Fesen | first2=R. A. | last3=Maran | first3=S. P. | last4=Brandt | first4=J. C. | date=1983 | title=Ancient records and the Crab Nebula supernova | journal=The Observatory | volume=103 | pages=106–113 | bibcode=1983Obs...103..106B}}</ref> Средновековните исламски астрономи им дале арапски имиња на многу ѕвезди кои сè уште се користат денес и измислиле бројни астрономски инструменти со кои ја одредувале местоположбата на ѕвездите. Тие ги изградиле првите големи истражувачки институти за опсерваторија, главно за изработка на каталози на ѕвезди ''Зиџ''.<ref>{{cite journal |last=Kennedy |first=Edward S. |date=1962 |title=Review: ''The Observatory in Islam and Its Place in the General History of the Observatory'' by Aydin Sayili |journal=[[Isis (journal)|Isis]] |volume=53 |issue=2 |pages=237–239 |doi=10.1086/349558}}</ref> Меѓу нив, ''[[Книга за неподвижни ѕвезди|Книгата за неподвижни ѕвезди]]'' (964) е напишана од персискиот астроном [[Ел-Суфи|Абд ел-Рахман ел-Суфи]], кој набљудувал голем број ѕвезди, [[Ѕвездено јато|ѕвездени јата]] (вклучувајќи ги [[Омикрон Едро]] и [[Брокиево јато]]) и галаксии (вклучувајќи ја и галаксијата [[Андромеда (галаксија)|Андромеда]]).<ref name=Jones>{{cite book | title=Messier's nebulae and star clusters | url=https://books.google.com/books?id=IuhLR35I9QUC | first=Kenneth Glyn | last=Jones | publisher=Cambridge University Press | date=1991 | isbn=978-0-521-37079-0 | page=1}}</ref> Во XI в. [[Ел-Бируни]] го опишал [[Млечен Пат|Млечниот Пат]] како множество од делови кои имаат својства на замаглени ѕвезди, а исто така ги опишал и местоположбите на повеќе ѕвезди за време на затемнувањето на [[Месечина]]та во 1019 г.<ref>{{cite web | last=Zahoor | first=A. | date=1997 | url=http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/biruni.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20080626074150/http://www.unhas.ac.id/~rhiza/saintis/biruni.html | archive-date=2008-06-26 | title=Al-Biruni | publisher=Hasanuddin University | access-date=2007-10-21}}</ref> Според Јосеп Пуиг, [[Андалусија|андалузискиот]] астроном [[Ибн Баџа]] предложил дека [[Млечниот Пат]] се состои од многу ѕвезди кои речиси се допирале една со друга и изгледале како континуирана слика поради ефектот на [[Прекршување (физика)|прекршување]] од подлунарен материјал, наведувајќи го неговото набљудување на спојот на [[Јупитер]] и [[Марс (планета)|Марс]] во 500 година (1106/1107 н.е.) како доказ.<ref name=Montada>{{cite encyclopedia | first=Josep Puig | last=Montada | title=Ibn Bajja | encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]] | url= http://plato.stanford.edu/entries/ibn-bajja | date=2007-09-28 | access-date=2008-07-11}}</ref> Раните европски астрономи како што е [[Тихо Брахе]] пронашле нови ѕвезди на ноќното небо (подоцна наречени [[нова|нови]]), сугерирајќи дека небото не е непроменливо. Во [[1584]] година, [[Џордано Бруно]] сугерирал дека ѕвездите се како Сонцето и дека можеби имаат други планети, можеби дури и слични на [[Земја (планета)|Земјата]], во орбитата околу нив,<ref name="he history">{{cite web | last=Drake | first=Stephen A. | date=2006-08-17 | url=http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/headates/heahistory.html | title=A Brief History of High-Energy (X-ray & Gamma-Ray) Astronomy | publisher=NASA HEASARC | access-date=2006-08-24 | archive-date=2001-06-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20010604051922/http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/heasarc/headates/heahistory.html | url-status=dead }}</ref> идеја што била предложена порано од античките грчки филозофи, [[Демокрит]] и [[Епикур]],<ref>{{cite web | first1=Peter | last1=Greskovic | first2=Peter | last2=Rudy | date=2006-07-24 | url=http://www.eso.org/public/outreach/eduoff/cas/cas2004/casreports-2004/rep-228/ | title=Exoplanets | publisher=ESO | access-date=2012-06-15 | archive-date=10 October 2008 | archive-url=https://web.archive.org/web/20081010140635/http://www.eso.org/public/outreach/eduoff/cas/cas2004/casreports-2004/rep-228/ | url-status=dead }}</ref> и од средновековните исламски космолози<ref>{{cite journal | title=The impact of the Qur'anic conception of astronomical phenomena on Islamic civilization | first=I. A. | last=Ahmad | journal=Vistas in Astronomy | volume=39 | issue=4 | date=1995 | pages=395–403 [402] | doi=10.1016/0083-6656(95)00033-X |bibcode= 1995VA.....39..395A}}</ref> како што е [[Фахр ел-Дин ел-Рази]].<ref name="Setia">{{cite journal|title= Fakhr Al-Din Al-Razi on Physics and the Nature of the Physical World: A Preliminary Survey|first= Adi|last= Setia|journal= Islam & Science|volume= 2|date= 2004|issue= 2|url= http://www.cis-ca.org/jol/vol2-no2/adi.pdf|access-date= 26 May 2018|archive-date= 9 January 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200109010911/http://www.cis-ca.org/jol/vol2-no2/adi.pdf|url-status= dead}}</ref> До следниот век, идејата за ѕвездите да бидат исти како Сонцето постигнувала консензус помеѓу астрономите. За да објасни зошто овие ѕвезди не вршат нето [[гравитациона сила]] на [[Сончевиот Систем]], [[Исак Њутн]] предложил дека ѕвездите се подеднакво распоредени во секоја насока, идеја поттикната од теологот [[Ричард Бентли]].<ref>{{cite journal | last=Hoskin | first=Michael | date=1998 | url=http://www.stsci.edu/stsci/meetings/lisa3/hoskinm.html | title=The Value of Archives in Writing the History of Astronomy | journal=Library and Information Services in Astronomy III | volume=153 | pages=207 | access-date=2006-08-24| bibcode=1998ASPC..153..207H }}</ref> Италијанскиот астроном [[Џеминиано Монтанари]] забележал набљудувачки варијации во сјајноста на ѕвездата [[Алгол]] во [[1667]] година. [[Едмонд Халеј]] ги објави првите мерења на [[сопствено движење]] на пар блиски „неподвижни" ѕвезди, покажувајќи дека тие ги промениле своите места од времето на античките [[Античка Грција|грчки]] астрономи [[Клавдиј Птоломеј|Птоломеј]] и [[Хипарх]].<ref name="he history" /> [[Вилијам Хершел]] бил првиот астроном кој да го прикаже распоредот на ѕвездите на небото. Во текот на 1780-тите, тој направил серии од мерења во 600 правци и линерано ги подредил според нивната светлосна величина. Со ова, тој заклучил дека бројот на ѕвезди постојано се зголемувал кон едната страна на небото, во правец на јадрото на [[Млечниот Пат]]. Неговиот син [[Џон Хершел]] го повторил неговото истажување во јужната полутопка и открил совпаѓачко покачување во истиот правец.<ref>{{cite journal | last=Proctor | first=Richard A. | title=Are any of the nebulæ star-systems? | journal=Nature | date=1870 | pages=331–333 | url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?type=div&did=HISTSCITECH.0012.0052.0005&isize=M | issue=13 | doi=10.1038/001331a0 | volume=1 |bibcode= 1870Natur...1..331P| doi-access=free}}</ref> Како додаток на неговите други постигнувања, Вилијам Хершел е запомнат и по неговото откритие дека некои ѕвезди не лежат само по иста линија на видот, туку се физички придружници кои формираат [[Двојна ѕвезда|двојни]] [[Ѕвезден систем|ѕвездени системи]].<ref name="Magill1992">{{cite book|author=Frank Northen Magill|title=Magill's Survey of Science: A-Cherenkov detectors|url=https://books.google.com/books?id=W33WAAAAMAAJ|year=1992|publisher=Salem Press|isbn=978-0-89356-619-7|page=219}}</ref> Први кои започнале да ја проучуваат [[ѕвездена спектроскопија|ѕвездената спектроскопија]] биле [[Јозеф фон Фраунхофер]] и [[Анџело Секи]]. Со споредување на спектрите на ѕвездите како што е [[Сириус]] со [[Сонце]]то, тие откриле разлики во јачината и бројот на нивните [[Спектрална линија|спектрални линии]] - темните линии во ѕвездените спектри предизвикани од впивање на специфични честоти од атмосферата. Во [[1865]] година, Секи започнал да ги [[Ѕвездена класификација|класифицира ѕвездите]] во групи според нивниот спектар.<ref>{{cite web | last=MacDonnell | first=Joseph | url=http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/secchi.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/20110721210124/http://www.faculty.fairfield.edu/jmac/sj/scientists/secchi.htm | archive-date=2011-07-21 | title=Angelo Secchi, S.J. (1818–1878) the Father of Astrophysics | publisher=[[Fairfield University]] | access-date=2006-10-02}}</ref> Современата верзија на моделот за класификација на ѕвездите бил развиен од [[Ени Џамп Канон]] во раните 1900-ти.<ref name="HubenyMihalas2014">{{cite book|author1=Ivan Hubeny|author2=Dimitri Mihalas|title=Theory of Stellar Atmospheres: An Introduction to Astrophysical Non-equilibrium Quantitative Spectroscopic Analysis|url=https://books.google.com/books?id=TmuYDwAAQBAJ&pg=PA23|date=2014|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-16329-1|pages=23}}</ref> Првите директни мерења на растојанието до некоја ѕвезда ([[61 Лебед]] на 11,4 [[Светлосна година|светлосни години]]) било направено во [[1838]] година од [[Фридрих Бесел]] кој ја употребил техниката [[паралакса]]. Мерењата на паралаксата го покажале огромното растојание на ѕвездите на небото.<ref name="he history" /> Набљудувањето на [[Двојна ѕвезда|двојните ѕвезди]] добило сè поголемо значење во текот на [[19 век]]. Во [[1834]] година, [[Фридрих Бесел]] забележал промени во [[сопствено движење|сопственото движење]] на ѕвездата [[Сириус]] и заклучил дека таа поседува скриен придружник. [[Едвард Пикеринг]] ја открил првата спектроскопска двојна ѕвезда во [[1899]] година кога го набљудувал периодичното расцепување на спектралните линии на ѕвездата [[Мизар (ѕвезда)|Мизар]] во период од 104 денови. Детални набљудувања на многу двојни ѕвездени системи биле собрани од астрономи како [[Фридрих Георг Вилхелм фон Струве]] и Ш. В. Бурнам, дозволувајќи им на масите на ѕвездите да се одредат од пресметување на орбиталните елементи. Првото решение за проблемот со изведување на орбитата на двојни ѕвезди од набљудувањата на телескопот било направено од [[Феликс Савар]] во [[1827]] година.<ref>{{cite book | first=Robert G. | last=Aitken | title=The Binary Stars | page=66 | publisher=Dover Publications Inc. | location=New York | date=1964 | isbn=978-0-486-61102-0}}</ref> Дваесеттиот век забележал сè побрз напредок во научното проучување на ѕвездите. [[Фотографија]]та станала вредна астрономска алатка. [[Карл Шварцшилд]] открил дека бојата на ѕвездата, а со тоа и нејзината температура, може да се одредат со споредување на привидната величина со фотографската големина. Развојот на фотоелектричниот [[фотометар]] овозможило прецизни мерења на големината во интервали со повеќе [[Бранова должина|бранови должини]]. Во 1921 година, [[Алберт Мајкелсон|Алберт А. Мајкелсон]] ги направил првите мерења на ѕвездениот пречник со помош на [[Интерферометрија|интерферометар]] на телескопот „Хукер“ во [[Опсерваторија „Маунт Вилсон“|опсерваторијата „Маунт Вилсон“]].<ref>{{cite journal | last1=Michelson | first1=A. A. | last2=Pease | first2=F. G. | title=Measurement of the diameter of Alpha Orionis with the interferometer | journal=Astrophysical Journal | date=1921 | volume=53 | issue=5 | pages=249–259 | bibcode=1921ApJ....53..249M | doi= 10.1086/142603 | pmid=16586823 | pmc=1084808 | s2cid=21969744 }}</ref> Важна теоретска работа за физичката структура на ѕвездите се случила во првите децении на дваесеттиот век. Во [[1913]] година, бил развиен [[Херцшпрунг-Раселовиот дијаграм]], кој го поттикнало астрофизичкото проучување на ѕвездите. Биле развиени успешни модели за да се објасни внатрешноста на ѕвездите и [[Ѕвезден развој|развојот на ѕвездите]]. [[Сесилија Пејн Гапошкин]] прва предложила дека ѕвездите се направени првенствено од [[водород]] и [[хелиум]] во нејзината докторска теза од [[1925]] година.<ref>{{cite web |url = http://cwp.library.ucla.edu/Phase2/Payne-Gaposchkin,_Cecilia_Helena@861234567.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20050318221903/http://cwp.library.ucla.edu/Phase2/Payne-Gaposchkin,_Cecilia_Helena@861234567.html |url-status=dead |archive-date = 2005-03-18 |title = " Payne-Gaposchkin, Cecilia Helena." CWP |publisher = [[University of California]] |access-date = 2013-02-21 }}</ref> Спектрите на ѕвездите биле дополнително разбрани преку напредокот во [[квантната физика]]. Ова овозможило да се одреди хемискиот состав на ѕвездената атмосфера.<ref name="new cosmos">{{cite book | last1=Unsöld | first1=Albrecht | title=The New Cosmos | publisher=Springer | location=New York | date=2001 | edition=5th | pages=180–185, 215–216 | isbn=978-3-540-67877-9}}</ref> [[File:Milky Way IR Spitzer.jpg|thumb|Инфрацрвена слика од Вселенскиот телескоп „Спицер“ на НАСА покажува стотици илјади ѕвезди во галаксијата [[Млечниот Пат]]]] Со исклучок на ретките настани како што се [[Супернова|супернови]] и измамници на супернови,<ref name=gordon2016>{{Cite journal|last1=Gordon|first1=Michael S.|last2=Humphreys|first2=Roberta M.|last3=Jones|first3=Terry J.|date=July 2016|title=Luminous and Variable Stars in M31 and M33. III. The Yellow and Red Supergiants and Post-red Supergiant Evolution|journal=The Astrophysical Journal|language=en|volume=825|issue=1|pages=50|doi=10.3847/0004-637X/825/1/50|arxiv=1603.08003|bibcode=2016ApJ...825...50G|s2cid=119281102|issn=0004-637X |doi-access=free }}</ref> поединечни ѕвезди првенствено биле забележани во [[Месна Група|Месната Група]],<ref>{{cite Gaia EDR3}}</ref> и особено во видливиот дел на Млечниот Пат (како што е прикажано со деталните каталози на ѕвезди достапни за Млечниот Пат) и нејзините сателити. Поединечни ѕвезди како што се променливите [[Кефеида|Кефеиди]] биле забележани во галаксиите [[Месје 87|M87]]<ref>{{cite journal |bibcode=2020ApJS..246....3D |title=Clustering of Local Group Distances: Publication Bias or Correlated Measurements? VI. Extending to Virgo Cluster Distances |last1=De Grijs |first1=Richard |last2=Bono |first2=Giuseppe |journal=The Astrophysical Journal Supplement Series |year=2020 |volume=246 |issue=1 |page=3 |doi=10.3847/1538-4365/ab5711 |arxiv=1911.04312 |s2cid=207852888 |doi-access=free }} </ref> и [[Месје 100|M100]] на јатото [[Девица (галактичко јато)|Девица]],<ref>{{cite web | last1=Villard | first1=Ray | last2=Freedman | first2=Wendy L. | date=1994-10-26 | url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1994/1994/49/text/ | title=Hubble Space Telescope Measures Precise Distance to the Most Remote Galaxy Yet | publisher=Hubble Site | access-date= 2007-08-05}}</ref> како и сјајни ѕвезди во некои други релативно блиски галаксии.<ref>{{cite journal |bibcode=2020MNRAS.497.4834S |title=New luminous blue variable candidates in the NGC 247 galaxy |last1=Solovyeva |first1=Y. |last2=Vinokurov |first2=A. |last3=Sarkisyan |first3=A. |last4=Atapin |first4=K. |last5=Fabrika |first5=S. |last6=Valeev |first6=A. F. |last7=Kniazev |first7=A. |last8=Sholukhova |first8=O. |last9=Maslennikova |first9=O. |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |year=2020 |volume=497 |issue=4 |page=4834 |doi=10.1093/mnras/staa2117 |doi-access=free |arxiv=2008.06215 |s2cid=221451751 }} </ref> Со помош на гравитационата леќа, една ѕвезда (наречена [[Икар (ѕвезда)|Икар]]) е забележана на оддалеченост од 9 милијарди светлосни години.<ref name="NA-20180402">{{cite journal |author=Kelly, Patrick L. |display-authors=etal |title=Extreme magnification of an individual star at redshift 1.5 by a galaxy-cluster lens |date=2018-04-02 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=2 |issue=4 |pages=334–342 |doi=10.1038/s41550-018-0430-3 |arxiv=1706.10279 |bibcode=2018NatAs...2..334K |s2cid=125826925 }}</ref><ref name="SPC-20180402">{{cite web |last=Howell |first=Elizabeth |title=Rare Cosmic Alignment Reveals Most Distant Star Ever Seen |url=https://www.space.com/40171-cosmic-alignment-reveals-most-distant-star-yet.html |date=2018-04-02|work=[[Space.com]] |access-date=2018-04-02 }}</ref> == Именување на ѕвездите == {{Main|Ѕвездени ознаки и имиња|Ѕвезден каталог}} За време на [[вавилон]]скиот период било познато дека постоел концептот на соѕвездија. Античките набљудувачи на небото сметале дека ѕвездите на небото се поставени така што образуваат некои природни облици или ликови од митовите. Дванаесет од овие формации се наоѓале по должината на појасот на еклиптиката и тие станале основа на [[астрологијата]].<ref name=koch95>{{cite book |last1= Koch-Westenholz |first1= Ulla |last2= Koch |first2= Ulla Susanne |date= 1995 |title= Mesopotamian astrology: an introduction to Babylonian and Assyrian celestial divination |page= 163 |volume= 19 |series= Carsten Niebuhr Institute Publications |publisher= Museum Tusculanum Press |isbn= 978-87-7289-287-0}}</ref> На повеќе од овие ѕвезди им биле давани имиња и тоа најчесто со потекло од [[арапски јазик|арапскиот]] и [[латински јазик|латинскиот]] јазик. Исто така и некои соѕвездија, а и [[Сонце]]то како ѕвезда имаат свои [[мит]]ови.<ref name="mythology">{{Наведена мрежна страница | last = Coleman | first = Leslie S | url = http://www.frostydrew.org/observatory/courses/myths/booklet.htm | title = Myths, Legends and Lore | publisher = Frosty Drew Observatory | accessdate = 2006-08-13 }}</ref> Луѓето сметале дека тие претставуваат души на нивните мртви богови. На пример ѕвездата Алгол се смета дека го претставува окото на Горгона Медуза. За Старите Грци, некои „ѕвезди“, познати како планети ([[Грчки јазик|грчки]]: ''πλανήτης (planētēs),'' што значи „скитник“), претставувале различни важни божества, од кои се земени имињата на планетите [[Меркур]], [[Венера]], [[Марс]], [[Јупитер]] и [[Сатурн]]<ref name="mythology" /> ([[Уран (планета)|Уран]] и [[Нептун]] биле грчки и римски богови, но ниту една планета не била позната во антиката поради нивната мала осветленост. Нивните имиња биле доделени од подоцнежните астрономи.) Околу 1600 година, имињата на соѕвездијата се користеле за именување на ѕвездите во соодветните подрачја на небото. Германскиот астроном [[Јохан Бајер]] создаде серија ѕвездени карти на кои додал грчки букви како ознаки на ѕвездите во секое соѕвездие. Подоцна бил воведен систем за нумерирање заснован на [[Ректасцензија|десното искачување]] на ѕвездата и додаден во каталогот на ѕвезди на [[Џон Фламстид]] во неговата книга „''Historia coelestis Britannica''“ (издание од [[1712]] година), при што овој систем на нумерирање стана познат како [[Флемстидово означување]].<ref>{{cite web | url= http://www.iau.org/public/naming/ | title= Naming Astronomical Objects | publisher= [[International Astronomical Union]] (IAU) | access-date= 2009-01-30 | archive-date= 2010-08-02 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100802140541/http://www.iau.org/public/naming/ | url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web | url= http://spider.seds.org/spider/Misc/naming.html | title= Naming Stars | publisher= [[Students for the Exploration and Development of Space]] (SEDS) | access-date= 2009-01-30}}</ref> Единственото тело коешто може да ги именува ѕвездите и другите небесни тела е [[Меѓународен астрономски сојуз|Меѓународниот астрономски сојуз]].<ref name= space_law09>{{cite book |last1= Lyall |first1= Francis |last2= Larsen |first2= Paul B. |title= Space Law: A Treatise |url= https://archive.org/details/spacelaw00lyal |url-access= limited |page= [https://archive.org/details/spacelaw00lyal/page/n190 176] |publisher= Ashgate Publishing, Ltd. |date= 2009 |isbn= 978-0-7546-4390-6 |chapter= Chapter 7: The Moon and Other Celestial Bodies}}</ref> <ref name="naming">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.309 | title = The Naming of Stars | publisher = National Maritime Museum | accessdate = 2006-08-13 | archive-date = 2007-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071029035356/http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.309 | url-status = dead }}</ref>[[Меѓународен астрономски сојуз|Меѓународниот астрономски сојуз]] (МАС) ја одржува [[Работна група за имиња на ѕвезди|Работната група за имиња на ѕвезди]] (РГИЅ)<ref name="WGSN">{{cite web | url=https://www.iau.org/science/scientific_bodies/working_groups/280/ | title=IAU Working Group on Star Names (WGSN) | access-date=2016-05-22 | archive-date=2019-06-26 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190626015649/https://www.iau.org/science/scientific_bodies/working_groups/280/ | url-status=dead }}</ref> која ги каталогизира и стандардизира соодветните имиња за ѕвездите.<ref>{{cite web |url=https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/ |title=Naming Stars |access-date=2021-02-05 |archive-date=2020-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411104839/https://www.iau.org/public/themes/naming_stars/ |url-status=dead }}</ref><ref name= bl_disclaimer>{{cite web |title= Disclaimer: Name a star, name a rose and other, similar enterprises |work= British Library |publisher= The British Library Board |url= http://www.bl.uk/names.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20100119033625/http://www.bl.uk/names.html |archive-date= 2010-01-19 |access-date= 2010-06-29}}</ref> Голем број приватни компании продаваат имиња на ѕвезди кои не се признати од МАС,<ref name= bl_disclaimer/> професионалните астрономи или аматерската астрономска заедница<ref name= andersen10>{{cite web |first= Johannes |last= Andersen |title= Buying Stars and Star Names |publisher= International Astronomical Union |url= http://www.iau.org/public/buying_star_names/ |access-date= 2010-06-24 |archive-date= 2013-05-08 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130508082903/http://www.iau.org/public/buying_star_names/ |url-status= dead }}</ref>. Британската библиотека ова го нарекува нерегулирано комерцијално претпријатие<ref name=astrometry05>{{cite web |title= Star naming |date= 2005 |publisher= Scientia Astrophysical Organization. |url= http://www.astrometry.org/starnaming.php |access-date= 2010-06-29 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20100617054639/http://www.astrometry.org/starnaming.php |archive-date= 2010-06-17 }}</ref> , и Одделот за заштита на потрошувачите и работниците во Њујорк издало прекршување против една таква компанија со именување ѕвезди поради вклучување во измамничка трговска практика.<ref name= pliat02>{{cite book |first= Philip C. |last= Plait |author-link= Phil Plait| date= 2002 |title= Bad astronomy: misconceptions and misuses revealed, from astrology to the moon landing "hoax" |pages= [https://archive.org/details/badastronomymisc00plai_621/page/n247 237]–240 |publisher= John Wiley and Sons |isbn= 978-0-471-40976-2|title-link= Bad astronomy: misconceptions and misuses revealed, from astrology to the moon landing "hoax" }}</ref><ref name=sclafani19980508>{{cite news |first= Tom |last= Sclafani |date=1998-05-08 |title= Consumer Affairs Commissioner Polonetsky Warns Consumers: "Buying A Star Won't Make You One" |publisher= National Astronomy and Ionosphere Center, Aricebo Observatory |url= http://www.naic.edu/~gibson/starnames/isr_news.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20060111052632/http://www.naic.edu/~gibson/starnames/isr_news.html |url-status=dead |archive-date=2006-01-11 |access-date= 2010-06-24 }}</ref> ==Мерни единици== Иако ѕвездените параметри може да се изразат во [[Меѓународен систем на мерни единици|SI-единици]] или [[Гаусови единици]], најчесто е најзгодно да се изразат преку [[маса]], [[светлина]] и [[полупречник]] во сончеви единици, врз основа на карактеристиките на Сонцето. Во 2015 година, МАС дефинирал збир на „номинални“ сончеви вредности (дефинирани како SI константи) кои може да се користат за цитирање на ѕвездени параметри: :{| | [[Сончева сјајност|номинална сончева сјајност]] | ''{{solar luminosity}}'' = {{val|3.828|e=26|u=W}} <ref name="Prsa16"> {{cite journal | last1=Prsa | first1=A. | last2=Harmanec | first2=P. | last3=Torres | first3=G. | last4=Mamajek | first4=E. | display-authors=etal | title=Nominal values for selected solar and planetary quantities: IAU 2015 Resolution B3| journal=Astronomical Journal | date=2016 | volume=152 | issue=2 | pages=41 | bibcode=2016AJ....152...41P | doi=10.3847/0004-6256/152/2/41 |arxiv=1605.09788| s2cid=55319250 | doi-access=free }}</ref> |- | [[Сончев полупречник|номинален сончев полупречник]] | ''{{Solar radius}} = {{val|6.957|e=8|u=m}} <ref name="Prsa16"/> |} [[сончева маса]] {{сончева маса}} не била експлицитно дефинирана од страна на МАС поради големата релативна неизвесност({{val|e=−4}}) на [[Гравитациска константа|гравитациската константа]] ''G''. Бидејќи материјалот на Њутновата константа на гравитација и сончевата маса заедно (''G''{{solar mass}}) е одреден со многу поголема прецизност, МАС го дефинирала параметарот „номинална“ сончева маса да биде: :{| | параметар на номинална сончева маса: | ''G{{solar mass}}'' = {{val|1.3271244|e=20|u=m3}}/s<sup>2</sup> <ref name="Prsa16"/> |} Параметарот на номиналната сончева маса може да се комбинира со најновата (2014 година) CODATA проценка на Њутновата гравитациска константа ''G'' за да се изведе сончевата маса да биде приближно {{val|1,9885|e=30|u=kg}}. Иако точните вредности за осветленоста, полупречникот, параметарот на масата и масата може малку да се разликуваат во иднина поради несигурности во набљудувањето, номиналните константи на МАС за 2015 година ќе останат исти SI-вредности бидејќи остануваат корисни мерки за цитирање на ѕвездените параметри. Големите должини, како што е полупречникот на џиновска ѕвезда или [[Полуголема и полумала оска|полуголема оска]] на двоен ѕвезден систем, често се изразуваат во однос на [[астрономска единица]]- приближно еднакво на средното растојание помеѓу Земјата и Сонцето (150 милиони km или приближно 93 милиони милји). Во 2012 година, МАС ја дефинирал астрономската константа да биде точна должина во метри: 149.597.870.700 метри.<ref name="Prsa16"/> == Настанок и развој == {{Главна|Ѕвезден развој}} Ѕвездите се образуваат во проширени области на голема густина во меѓуѕвездениот простор, иако таа густина е пониска од густината на една обична [[вакуумска комора]]. Овие области се наречени [[молекуларен облак|молекуларни облаци]] и содржат најмногу водород, од 23-28% хелиум и неколку проценти потешки елементи. Еден таков пример за област каде се образува ѕвезда е [[Орионова маглина|Орионовата маглина]]<ref> {{cite journal | last=Woodward | first=P. R. | title=Theoretical models of star formation | journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics | date=1978 | volume=16 | issue=1 | pages=555–584 | doi= 10.1146/annurev.aa.16.090178.003011 | bibcode=1978ARA&A..16..555W }} </ref>. Повеќето ѕвезди се формираат во групи од десетици до стотици илјади ѕвезди.<ref> {{cite journal | last1=Lada | first1=C. J. | last2=Lada | first2= E. A. | title= Embedded Clusters in Molecular Clouds | journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics | date=2003 | volume= 41 | issue=1 | pages= 57–115 | doi=10.1146/annurev.astro.41.011802.094844 | bibcode=2003ARA&A..41...57L |arxiv = astro-ph/0301540 | s2cid=16752089 }} </ref> Масивните ѕвезди во овие групи може силно да ги осветлат тие облаци, јонизирајќи го водородот и создаваќи [[H II-подрачјеЖH II-подрачја]]. Таквите повратни ефекти, од формирањето на ѕвездите, на крајот може да го нарушат облакот и да спречат понатамошно формирање на ѕвезди.<ref>{{cite journal |doi=10.1088/0004-637X/729/2/133 |title=Star Formation Efficiencies and Lifetimes of Giant Molecular Clouds in the Milky Way |year=2011 |last1=Murray |first1=Norman |journal=The Astrophysical Journal |volume=729 |issue=2 |page=133 |arxiv=1007.3270 |bibcode=2011ApJ...729..133M |s2cid=118627665 }}</ref> Сите ѕвезди го поминуваат поголемиот дел од своето постоење како ѕвезди од [[главната низа]], поттикнати првенствено од [[јадрено соединување|јадреното соединување]] на [[водород]] во [[хелиум]] во нивните јадра. Меѓутоа, ѕвездите со различна маса имаат значително различни својства во различни фази од нивниот развој. Крајната судбина на помасивните ѕвезди се разликува од судбината на помалку масивните ѕвезди, како и нивната сјајност и влијанието што го имаат врз нивната околина. Според тоа, астрономите често ги групираат ѕвездите според нивната маса:<ref> {{cite book | first=Sun | last=Kwok | date=2000 | pages=103–104 | title=The origin and evolution of planetary nebulae | volume=33 | series=Cambridge astrophysics series | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-62313-1}} </ref> * ''Ѕвезди со многу мала маса'', со маса под {{Solar mass|0.5}}, се целосно конвективни и рамномерно го распределуваат хелиумот низ целата ѕвезда додека се на [[главната низа]]. Затоа, тие никогаш не стануваат [[црвен џин|црвени џинови]]. Откако ќе го исцрпат нивниот водород, тие стануваат хелиумски [[Бело џуџе|бели џуџиња]] и полека се ладат.<ref name=adams/> Бидејќи животниот век на ѕвездите од {{solar mass|0.5}} е подолг од [[Старост на вселената|староста на вселената]], ниту една таква ѕвезда сè уште не ја достигнала фазата на бело џуџе. * ''Ѕвезди со мала маса'' (вклучувајќи го и Сонцето), со маса помеѓу {{solar mass|0.5}} и ~{{Solar mass|2.25}} во зависност од составот, стануваат црвени џинови бидејќи водородот во нивното јадро се исцрпува и тие почнуваат да горат хелиум во јадрото со [[хелиумски блесок]]; тие развиваат изродено јаглеродно-кислородно јадро подоцна на [[Асимптотска гранка на џинови|асимптотичната гранка на џиновси]]; тие конечно ја дуваат својата надворешна обвивка како планетарна маглина и го оставаат зад себе нивното јадро во форма на бело џуџе.<ref name=Kolb2014>{{cite book | title=Astrobiology, An Evolutionary Approach | pages=21–25 | isbn=978-1466584617 | publisher=Taylor & Francis | date= 2014 | editor-first=Vera M. | editor-last=Kolb | url=https://books.google.com/books?id=75hBBAAAQBAJ&pg=PA23 }}</ref><ref name=Bisnovatyi-Kogan2013>{{cite book | title=Stellar Physics: Stellar Evolution and Stability | first= G. S. | last=Bisnovatyi-Kogan | date=2013 | translator1-first=A. Y. | translator1-last=Blinov | translator2-first=M. | translator2-last=Romanova | pages=108–125 | isbn=978-3662226391 | publisher=Springer Berlin Heidelberg | url=https://books.google.com/books?id=AkjtCAAAQBAJ&pg=PA108 }}</ref> * ''Ѕвезди со средна маса'', помеѓу ~{{solar mass|2.25}} и ~{{solar mass|8}}, минуваат низ развојни фази слични на ѕвездите со мала маса, но по релативно краток период на [[Гранка на црвени џинови|гранката на црвениот џин]] тие го запалуваат хелиумот без блесок и поминуваат подолг период во [[црвена грутка]] пред да се формира изродено јаглеродно-кислородно јадро.<ref name=Kolb2014/><ref name=Bisnovatyi-Kogan2013/> * ''Масивни ѕвезди'' генерално имаат минимална маса од ~{{Solar mass|8}}.<ref>{{cite journal | title=The Metallicity Dependence of the Minimum Mass for Core-collapse Supernovae | last1=Ibeling | first1=Duligur | last2=Heger | first2=Alexander | journal=The Astrophysical Journal Letters | volume=765 | issue=2 | id=L43 | pages=4 | date=March 2013 | doi=10.1088/2041-8205/765/2/L43 | arxiv=1301.5783 | bibcode=2013ApJ...765L..43I | s2cid=118474569 }}</ref> Откако ќе го исцрпат водородот во јадрото, овие ѕвезди стануваат [[суперџин]] и продолжуваат до [[јаглеродно соединување]] на елементи потешки од хелиумот. Многумина ги завршуваат своите животи кога нивните јадра ќе пропаднат и тие експлодираат како [[Супернова|супернови]].<ref name=Kolb2014/><ref>{{cite book | last1=Thielemann | first1=F. -K. | last2=Hirschi | first2=R. | last3=Liebendörfer | first3=M. | last4=Diehl | first4=R. | chapter=Massive Stars and their Supernovae | display-authors=1 | title=Astronomy with Radioactivities | editor1-first=Roland | editor1-last=Diehl | editor2-first=Dieter H. | editor2-last=Hartmann | editor3-first=Nikos | editor3-last=Prantzos | display-editors=1 | series=Lecture Notes in Physics | volume=812 | publication-place=Berlin | publisher=Springer | date=2011 | pages=153–232 | doi=10.1007/978-3-642-12698-7_4 | isbn=978-3-642-12697-0 | arxiv=1008.2144 | bibcode=2011LNP...812..153T | s2cid=119254840 }}</ref> === Ѕвездообразба === {{Главна|Ѕвездообразба}} {{Multiple image|perrow = 1|total_width = 240 | direction = vertical <!--image 1--> | image1 = Witness the Birth of a Star.jpg | alt1 = | caption1 = Уметничка концепција за раѓање на ѕвезда во густ [[молекуларен облак]] <!--image 2--> | image2 = W40_star-forming_region.jpg | alt2 = | caption2 = Јато од приближно 500 млади ѕвезди се наоѓа во блиската [[Вестерхаут 40]] }} Образувањето на ѕвезда ([[ѕвездообразба]]та) започнува со гравитациска нестабилност во ватрешността на молекуларниот облак, најчесто компресија на облаците со зрачење од масивни ѕвезди, проширување на меурчиња во меѓуѕвездената средина, судир на различни молекуларни облаци или судир на галаксии (како во галаксија со избувнување на ѕвезди.<ref> {{cite journal | last1=Elmegreen | first1=B. G. | last2=Lada | first2= C. J. | title= Sequential formation of subgroups in OB associations | journal= Astrophysical Journal, Part 1 | date=1977 | volume= 214 | pages= 725–741 | doi=10.1086/155302 | bibcode=1977ApJ...214..725E }} </ref><ref> {{cite journal | last1=Getman | first1=K. V. | display-authors=1 | last2=Feigelson | first2= E. D. | last3=Sicilia-Aguilar| first3=A. | last4=Broos | first4=P. S. | last5=Kuhn | first5=M. A. | last6=Garmire | first6=G. P. | title= The Elephant Trunk Nebula and the Trumpler 37 cluster: contribution of triggered star formation to the total population of an H II region | journal= Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | date=2012 | volume= 426 | issue=4 | pages= 2917–2943 | doi=10.1111/j.1365-2966.2012.21879.x | doi-access=free | bibcode=2012MNRAS.426.2917G |arxiv = 1208.1471 | s2cid=49528100 }} </ref> Кога едно подрачје ќе достигне одредена густина, односно ќе го задоволи критериумот за [[Џинсова нестабилност|Џинсоновата нестабилност]] започнува да се срушува во своето сопствено јадро под дејство на гравитациската сила.<ref> {{cite book | first=Michael David | last=Smith | date=2004 | title=The Origin of Stars | url=https://archive.org/details/originstars00smit | url-access=limited | publisher=Imperial College Press | isbn=978-1-86094-501-4 | pages=[https://archive.org/details/originstars00smit/page/n70 57]–68}} </ref> Додека облакот се урива, поединечни конгломерати од густа прашина и гас образуваат нешто што е познато како [[глобула]] (темен облак од прашина). Како што топката се распаѓа и густината се зголемува, гравитационата енергија се претвора во топлина и температурата се зголемува. Кога [[Протоѕвезден облак|протоѕвездениот облак]] приближно ќе ја достигне стабилната состојба на [[хидростатичка рамнотежа]], во јадрото се формира [[протоѕвезда]].<ref> {{cite web | last= Seligman | first= Courtney | url= http://courtneyseligman.com/text/stars/starevol2.htm | archive-url= https://web.archive.org/web/20080623190408/http://courtneyseligman.com/text/stars/starevol2.htm | archive-date= 2008-06-23 | title= Slow Contraction of Protostellar Cloud | work= Self-published | access-date= 2006-09-05}} </ref> Овие ѕвезди од [[Ѕвезда пред главната низа|пред главната низа]] често се опкружени со [[протопланетарен диск]] и се напојуваат главно со конверзија на гравитационата енергија. Периодот на гравитациска контракција трае околу 10 милиони години за ѕвезда како сонцето, до 100 милиони години за црвено џуџе.<ref name="Hanslmeier2010">{{cite book|author=Arnold Hanslmeier|title=Water in the Universe|url=https://books.google.com/books?id=Mj5tSld5tjMC&pg=PA163|date=2010|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-90-481-9984-6|pages=163}}</ref> Раните ѕвезди помали од {{Solar mass|2}} се нарекуваат [[ѕвезда од типот на T Бик|ѕвезди од типот на T Бик]], додека оние со поголема маса се [[Хербигова Ae/Be-ѕвезда|Хербигови Ae/Be-ѕвезди]]. Овие новоформирани ѕвезди испуштаат млазови гас долж нивната оска на вртење, што може да го намали [[Момент на импулсот|аголниот импулс]] на ѕвездата што се распаѓа и да резултира со мали делови од небулозност познати како [[Хербиг-Ароово тело|Хербиг-Ароови тела]].<ref> {{cite conference | last1=Bally | first1=J. | last2=Morse | first2=J. | last3=Reipurth | first3=B. | date= 1996 | title=The Birth of Stars: Herbig-Haro Jets, Accretion and Proto-Planetary Disks | book-title= Science with the Hubble Space Telescope – II. Proceedings of a workshop held in Paris, France, December 4–8, 1995 | editor1-last=Benvenuti | editor1-first=Piero | editor2-first=F.D. | editor2-last=Macchetto | editor3-first=Ethan J. | editor3-last=Schreier | publisher=Space Telescope Science Institute | page=491 | bibcode=1996swhs.conf..491B }} </ref><ref name=smith04> {{cite book | first=Michael David | last=Smith | title=The origin of stars | url=https://archive.org/details/originstars00smit | url-access=limited | page=[https://archive.org/details/originstars00smit/page/n189 176] | date=2004 | isbn=978-1-86094-501-4 | publisher=Imperial College Press }} </ref> Овие млазови, во комбинација со зрачењето од блиските масивни ѕвезди, може да помогнат да се избрка околниот облак од кој е формирана ѕвездата.<ref> {{cite news | first=Tom | last=Megeath | date=2010-05-11 | title=Herschel finds a hole in space | url=http://www.esa.int/esaCP/SEMFEAKPO8G_index_0.html | publisher=ESA | access-date=2010-05-17}} </ref> На почетокот на нивниот развој, [[ѕвезда од типот на T Бик|ѕвездите од типот на T Бик]] ја следат [[Хајашиева патека|Хајашиевата патека]] - тие се собираат и ја намалуваат сјајноста додека остануваат на приближно иста температура. Помалку масивните ѕвезди од типот на T Бик ја следат оваа патека до главната низа, додека помасивните ѕвезди се свртуваат кон [[Хајашиева патека|Хајашиевата патека]].<ref name="Darling2004">{{cite book|author=David Darling|title=The Universal Book of Astronomy: From the Andromeda Galaxy to the Zone of Avoidance|url=https://books.google.com/books?id=L5zuAAAAMAAJ|year=2004|publisher=Wiley|isbn=978-0-471-26569-6|page=229}}</ref> Забележано е дека повеќето ѕвезди се членови на двојни [[Ѕвезден систем|ѕвездени системи]], а својствата на тие системи се резултат на условите во кои тие се формирале.<ref> {{cite journal | last1=Duquennoy | first1=A. | last2=Mayor | first2= M. | title= Multiplicity among solar-type stars in the solar neighbourhood. II – Distribution of the orbital elements in an unbiased sample | url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1991-08_248_2/page/485 | journal= Astronomy & Astrophysics | date=1991 | volume= 248 | issue=2 | pages= 485–524 | bibcode=1991A&A...248..485D }} </ref> Гасниот облак мора да го изгуби својот аголен моментум за да се сруши и да формира ѕвезда. Фрагментацијата на облакот на повеќе ѕвезди пренесува дел од тој аголен моментум. Примордијалните двојни броеви пренесуваат одреден аголен моментум со гравитациони заемни дејства за време на блиски средби со други ѕвезди во младите [[Ѕвездено јато|ѕвездени јата]]. Овие заемни дејства имаат тенденција да се раздвојуваат пошироко одвоени (меки) двојни системи додека предизвикуваат тврдите да станат поцврсто врзани. Ова произведува одвојување на двојните во нивните две набљудувани распределби на население.<ref name="Padmanabhan2000">{{cite book|author=T. Padmanabhan|title=Theoretical Astrophysics: Volume 2, Stars and Stellar Systems|url=https://books.google.com/books?id=TOjwtYYb63cC&pg=PA557|year=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-56631-5|pages=557}}</ref> ===Главна низа=== {{Главна|Главна низа}} Ѕвездите поминуваат околу 90% од својот живот спојувајќи го [[водородот]] во [[хелиум]] во реакциите на висока температура и притисок во нивните јадра. Се вели дека таквите ѕвезди се во [[главната низа]] и се нарекуваат [[Џуџеста ѕвезда|џуџести ѕвезди]]. Почнувајќи од главната секвенца на нулта возраст, процентот на хелиум во јадрото на ѕвездата постојано ќе се зголемува, стапката на јадрено соединување во јадрото полека ќе се зголемува, како и температурата и сјајноста на ѕвездата.<ref> {{cite journal | display-authors=1 | last1=Mengel | first1=J. G. | last2=Demarque | first2=P. | last3=Sweigart | first3=A. V. | last4=Gross | first4=P. G. | title=Stellar evolution from the zero-age main sequence | journal=Astrophysical Journal Supplement Series | date=1979 | volume=40 | pages=733–791 | bibcode=1979ApJS...40..733M | doi= 10.1086/190603 }}</ref> Сонцето, на пример, се проценува дека има зголемена сјајност за околу 40% откако ја достигнало главната низа пред 4,6 милијарди (4,6×109) години.<ref name=sun_future /> Секоја ѕвезда произведува [[ѕвезден ветер]] од честички што предизвикува постојано испуштање на гасови во вселената. За повеќето ѕвезди губитокот на гасови многу малку влијае на нивната маса. Сонцето секоја година губи од 10<sup>−7</sup> до 10<sup>−5</sup> сончеви единици на маса секоја година или околу 0,01% од масата во целиот живот.<ref>{{наведено списание | author=Wood, B. E.; Müller, H.-R.; Zank, G. P.; Linsky, J. L. | title=Measured Mass-Loss Rates of Solar-like Stars as a Function of Age and Activity | journal=The Astrophysical Journal | year=2002 | volume=574 | issue=1 | pages=412–425 | url=http://www.journals.uchicago.edu/doi/full/10.1086/340797 | doi=10.1086/340797+ }}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Како и да е некои масивни ѕвезди губат големо количество маса во овој процес што негативно се одразува на нивниот развој. Ѕвездите кои започнуваат со повеќе од {{Solar mass|50}} можат да изгубат повеќе од половина од нивната вкупна маса додека се на главната низа.<ref>{{cite web | url= http://certificate.ulo.ucl.ac.uk/modules/year_one/ROG/stellar_evolution/conWebDoc.727.html | title= The evolution of stars between 50 and 100 times the mass of the Sun | publisher= Royal Greenwich Observatory | access-date= 2015-11-17 | archive-date= 2015-11-18 | archive-url= https://web.archive.org/web/20151118161020/http://certificate.ulo.ucl.ac.uk/modules/year_one/ROG/stellar_evolution/conWebDoc.727.html | url-status= dead }}</ref> [[Податотека:H-R diagram -edited-3.gif|thumb|Пример на [[Херцшпрунг-Раселов дијаграм]] за збир на ѕвезди што го вклучува Сонцето (средина) (види [[#Класификација|Класификација]])]] Времето кое ѕвездата го поминува на главната низа зависи првенствено од количината на гориво што ја има и брзината со која ја спојува. Се очекува Сонцето да живее 10 милијарди ({{val|e=10}}) години. Масивните ѕвезди го трошат своето гориво многу брзо и се краткотрајни. Ѕвездите со мала маса го трошат своето гориво многу бавно. Ѕвездите со помала маса од 0 {{Solar mass|0.25}}, наречени [[црвено џуџе|црвени џуџиња]], се способни да ја спојат речиси целата своја маса, додека ѕвездите со околу {{Solar mass|1}} можат да спојат само околу 10% од нивната маса. Комбинацијата на нивната бавна потрошувачка на гориво и релативно големо корисно снабдување со гориво им овозможува на ѕвездите со мала маса да траат околу еден трилион ({{val|10|e=12}}) години; најекстремната од {{Solar mass|0.08}} ќе трае околу 12 трилиони години. Црвените џуџиња стануваат пожешки и посветли како што акумулираат хелиум. Кога на крајот ќе им снема водород, тие се собираат во [[бело џуџе]] и опаѓаат во температурата.<ref name=adams>{{cite conference | bibcode=2004RMxAC..22...46A | last1=Adams | first1=Fred C. | last2=Laughlin | first2=Gregory | last3=Graves | first3=Genevieve J.M. | title=Red Dwarfs and the End of the Main Sequence | book-title=Gravitational Collapse: From Massive Stars to Planets | pages=46–49 | publisher=Revista Mexicana de Astronomía y Astrofísica | url=http://www.astroscu.unam.mx/rmaa/RMxAC..22/PDF/RMxAC..22_adams.pdf | access-date=2008-06-24 | archive-date=11 July 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190711072446/http://www.astroscu.unam.mx/rmaa/RMxAC..22/PDF/RMxAC..22_adams.pdf | url-status=dead }}</ref> Бидејќи животниот век на таквите ѕвезди е поголем од сегашната старост на вселената (13,8 милијарди години), се очекува дека ниту една ѕвезда помала од {{Solar mass|0.85}}<ref name="saomainseq"> {{cite encyclopedia |title=Main Sequence Lifetime |url=http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/M/Main+Sequence+Lifetime |encyclopedia=Swinburne Astronomy Online Encyclopedia of Astronomy |publisher=Swinburne University of Technology}} </ref> не се отселила од главната низа. Покрај масата, елементите потешки од [[хелиум]]от можат да играат значајна улога во развојот на ѕвездите. Астрономите ги означуваат сите елементи потешки од хелиумот „метали“ и ја нарекуваат хемиската концентрација на овие елементи во ѕвездата, нејзината [[металичност]]. Металичноста на ѕвездата може да влијае на времето потребно на ѕвездата да го согори своето гориво и го контролира формирањето на нејзините магнетни полиња,<ref> {{cite journal | display-authors=1 | last1=Pizzolato | first1=N. | last2=Ventura | first2=P. | last3=D'Antona | first3=F. | last4=Maggio | first4=A. | last5=Micela | first5=G. | last6=Sciortino | first6=S. | title=Subphotospheric convection and magnetic activity dependence on metallicity and age: Models and tests | journal=Astronomy & Astrophysics | date=2001 | volume=373 | issue=2 | pages=597–607 | doi=10.1051/0004-6361:20010626 | bibcode=2001A&A...373..597P| doi-access=free }} </ref> што влијае на јачината на нејзиниот [[ѕвезден ветер]].<ref> {{cite web | date= 2004-06-18 | url= http://www.star.ucl.ac.uk/groups/hotstar/research_massloss.html | archive-url= https://web.archive.org/web/20041122143115/http://www.star.ucl.ac.uk/groups/hotstar/research_massloss.html | archive-date= 2004-11-22 | title= Mass loss and Evolution | publisher= UCL Astrophysics Group | access-date= 2006-08-26}} </ref> Постарите [[Ѕвездено население|Ѕвезди од населението II]] имаат значително помала металичност од помладите ѕвезди од населението I поради составот на молекуларните облаци од кои се формирале. Со текот на времето, таквите облаци се повеќе се збогатуваат со потешки елементи бидејќи постарите ѕвезди умираат и фрлаат делови од нивната атмосфера.<ref name="Astrophysics1984">{{cite book|author=Rutherford Appleton Laboratory. Workshop on Astronomy and Astrophysics|title=Gas in the Interstellar Medium: Rutherford Appleton Laboratory Workshop on Astronomy and Astrophysics : 21–23 May, 1983, The Cosener's House, Abingdon|url=https://books.google.com/books?id=e37vAAAAMAAJ|year=1984|publisher=Science and Engineering Research Council, Rutherford Appleton Laboratory}}</ref> === По главната низа === {{Главна|Проценка на ѕвездена возраст}} [[Податотека:Betelgeuse_captured_by_ALMA.jpg|мини| [[Бетелгез]] гледано од АЛМА . Ова е првпат АЛМА да набљудува површина на ѕвезда и да резултира со достапна слика на Бетелгез со највисока резолуција.]] Како ѕвезди од најмалку {{Сончева маса|0.4}} <ref name="late stages">{{Наведена мрежна страница|url=http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html|title=Late stages of evolution for low-mass stars|last=Richmond|first=Michael|publisher=Rochester Institute of Technology|accessdate=2006-08-04}}</ref> го исцрпуваат снабдувањето со водород во нивното јадро, тие почнуваат да спојуваат водород во обвивка што го опкружува јадрото на хелиумот. Надворешните слоеви на ѕвездата се шират и многу се ладат додека преминуваат во [[црвен џин]]. Во некои случаи, тие ќе спојат потешки [[Хемиски елемент|елементи]] во јадрото. Како што ѕвездите се шират, тие исфрлаат дел од нивната маса, збогатена со тие потешки елементи, во [[меѓуѕвездена средина]], за подоцна да се рециклираат како нови ѕвезди.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html|title=Stellar Evolution & Death|publisher=NASA Observatorium|archive-url=https://web.archive.org/web/20080210154901/http://observe.arc.nasa.gov/nasa/space/stellardeath/stellardeath_intro.html|archive-date=2008-02-10|accessdate=2006-06-08}}</ref> Во околу 5&nbsp;милијарди години, кога Сонцето ќе влезе во фазата на согорување на хелиумот, ќе се прошири до максимален полупречник од приближно {{Convert|1|AU|e6km}}, 250 пати повеќе од сегашната големина и ќе изгуби 30% од сегашната маса.<ref name="sun_future"> {{Наведено списание|last=Sackmann|first=I. J.|last2=Boothroyd|first2=A. I.|last3=Kraemer|first3=K. E.|date=1993|title=Our Sun. III. Present and Future|journal=Astrophysical Journal|volume=418|page=457|bibcode=1993ApJ...418..457S|doi=10.1086/173407|doi-access=free}} </ref><ref name="sun_future_schroder"> {{Наведено списание|last=Schröder|first=K.-P.|last2=Smith|first2=Robert Connon|date=2008|title=Distant future of the Sun and Earth revisited|journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|volume=386|issue=1|pages=155–163|arxiv=0801.4031|bibcode=2008MNRAS.386..155S|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x|doi-access=free}} See also {{Наведени вести|url=https://www.newscientist.com/article/dn13369|title=Hope dims that Earth will survive Sun's death|last=Palmer|first=Jason|date=2008-02-22|work=NewScientist.com news service|access-date=2008-03-24}} </ref> Како што обвивката што согорува водород произведува повеќе хелиум, јадрото се зголемува во масата и температурата. Во црвен џин до {{Сончева маса|2.25}} , масата на јадрото на хелиумот се изродува пред [[Троен алфа-процес|соединувањето на хелиумот]]. Конечно, кога температурата се зголемува доволно, соединувањето на јадрото на хелиумот започнува експлозивно во она што се нарекува [[хелиумски блесок]], а ѕвездата брзо се собира во полупречник, ја зголемува температурата на површината и се движи кон [[Хоризонтална гранка|хоризонталната гранка]] на дијаграмот Х-Р. За помасивни ѕвезди, [[Троен алфа-процес|соединувањето на хелиумот]] започнува пред да се изродува јадрото, а ѕвездата поминува извесно време во [[Црвена грутка|црвената грутка]], каде полека гори хелиум, пред да се сруши надворешната конвективна обвивка и ѕвездата потоа да се пресели во хоризонталната гранка.<ref name="iben">{{Наведено списание|last=Iben|first=Icko Jr.|date=1991|title=Single and binary star evolution|journal=Astrophysical Journal Supplement Series|volume=76|pages=55–114|bibcode=1991ApJS...76...55I|doi=10.1086/191565|doi-access=free}}</ref> Откако ѕвездата ќе го спои хелиумот од своето јадро, таа почнува да го спојува хелиумот по должина на обвивката што го опкружува врелото јаглеродно јадро. Ѕвездата потоа следи развојна патека наречена [[Асимптотска гранка на џинови|асимптотична гранка на џинови]] (АГЏ) која е паралелна со другата опишана фаза на црвен џин, но со поголема сјајност. Помасивните АГЏ ѕвезди може да претрпат краток период на јаглеродно соединуање пред јадрото да се изродува. За време на фазата АГЏ, ѕвездите подлежат на [[Асимптотска гранка на џинови|топлински импулси]] поради нестабилност во јадрото на ѕвездата. Во овие топлински импулси, сјајноста на ѕвездата [[Променлива ѕвезда|варира]] и материјата се исфрла од атмосферата на ѕвездата, на крајот формирајќи [[планетарна маглина]]. Дури 50 до 70% од масата на ѕвездата може да се исфрли во овој процес на губење на масата. Бидејќи распространувањето на енергија во АГЏ ѕвезда е првенствено со струење, овој исфрлен материјал се збогатува со материјалите од фузија кои се [[Зацрпување (астрономија)|извлекуваат]] од јадрото. Затоа, планетарната маглина е збогатена со елементи како јаглерод и кислород. На крајот, планетарната маглина се распрснува, збогатувајќи ја општата меѓуѕвездена средина.<ref name="carroll_ostlie_ch13">{{Наведена книга|title=An Introduction to Modern Astrophysics|last=Carroll|first=Bradley W.|last2=Ostlie|first2=Dale A.|date=7 September 2017|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1108422161|edition=2nd|location=Cambridge, United Kingdom|chapter=Chapter 13}}</ref> Затоа, идните генерации ѕвезди се направени од „ѕвездени работи“ од минатите ѕвезди. ==== Масивни ѕвезди ==== [[Податотека:Layers_of_an_evolved_star.png|мини|Слоеви слични на кромид во јадрото на масивна, развојна ѕвезда непосредно пред јадрото да пропадне]] За време на нивната фаза на согорување на хелиум, ѕвезда со повеќе од 9 сончеви маси се шири за да формира најпрвин [[син суперџин]], а потоа [[црвен суперџин]]. Особено масивните ѕвезди (што надминуваат 40 сончеви маси, како [[Алнилам]], средишниот син суперџин на Орионовиот Појас) <ref>{{Наведено списание|last=Puebla|first=Raul E.|last2=Hillier|first2=D. John|last3=Zsargó|first3=Janos|last4=Cohen|first4=David H.|last5=Leutenegger|first5=Maurice A.|date=2016-03-01|title=X-ray, UV and optical analysis of supergiants: $\epsilon$ Ori|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=456|issue=3|pages=2907–2936|arxiv=1511.09365|doi=10.1093/mnras/stv2783|issn=0035-8711|doi-access=free}}</ref> не стануваат црвени суперџинови поради голема загуба на маса.<ref>{{Наведено списание|last=Vanbeveren|first=D.|last2=De Loore|first2=C.|last3=Van Rensbergen|first3=W.|date=1998-12-01|title=Massive stars|url=https://doi.org/10.1007/s001590050015|journal=The Astronomy and Astrophysics Review|language=en|volume=9|issue=1|pages=63–152|bibcode=1998A&ARv...9...63V|doi=10.1007/s001590050015|issn=1432-0754}}</ref> Наместо тоа, тие можат да се развијат во [[Волф-Рајеова ѕвезда]], карактеризирана со спектри доминирани од спектрални линии на елементи потешки од водородот, кои стигнале до површината поради силното струење и интензивното губење на масата или од соголувањето на надворешните слоеви.<ref name="ContiLoore2012">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=aZbnCAAAQBAJ|title=Mass Loss and Evolution of O-Type Stars|last=P.S. Conti|last2=C. de Loore|date=2012|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-94-009-9452-2}}</ref> Кога хелиумот се исцрпува во јадрото на масивната ѕвезда, јадрото се собира и температурата и притисокот се зголемуваат доволно за да се спои [[јаглерод]]от (види [[Јаглеродно согорување|Процес на јаглеродно согорување]]). Овој процес продолжува, при што последователните фази се напојуваат со [[неон]] (види [[Неонско согорување|процес на неонско согорување]]), [[кислород]] (види [[Кислородно согорување|процес на кислородно согорување]]) и [[силициум]] (види [[Силициумско согорување|процес на силициумско согорување]]). При крајот на животот на ѕвездата, согорувањето продолжува по низа лушпи од слој кромид во масивна ѕвезда. Секоја обвивка спојува различен елемент, при што најоддалечената обвивка спојува водород; следната школка спојува хелиум, и така натаму.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=https://www.e-education.psu.edu/astro801/content/l6_p5.html|title=The Evolution of Massive Stars and Type II Supernovae|publisher=Penn Stats College of Science|accessdate=2016-01-05}} </ref> Последната фаза се јавува кога масивна ѕвезда започнува да произведува железо. Бидејќи железните јадра се поцврсто поврзани од било кои потешки јадра, секое согорување надвор од железото не произведува нето ослободување на енергија.<ref name="sneden">{{Наведено списание|last=Sneden|first=Christopher|date=2001-02-08|title=Astronomy: The age of the Universe|journal=Nature|volume=409|issue=6821|pages=673–675|doi=10.1038/35055646|pmid=11217843|doi-access=free}}</ref> Некои масивни ѕвезди, особено [[Сјајна сина променлива ѕвезда|сјајните сини променливи]], се многу нестабилни до тој степен што насилно ја фрлаат својата маса во вселената во настаните на лажна супернова, станувајќи значително посветли во процесот. [[Ета Кобилица]] е позната по тоа што претрпела настан на лажна супернова, Големата ерупција од 19 век. ==== Колапс ==== Како што јадрото на ѕвездата се намалува, интензитетот на зрачењето од таа површина се зголемува, создавајќи таков [[зрачен притисок]] врз надворешната обвивка на гасот што ќе ги оттурне тие слоеви, формирајќи планетарна маглина. Доколку она што останува по исфрлањето на надворешната атмосфера е помало од приближно {{Сончева маса|1.4}}, се собира до релативно мало тело со големина на Земјата, познато како [[бело џуџе]]. На белите џуџиња им недостасува маса за да се изврши понатамошна гравитациска компресија.<ref> {{Наведено списание|last=Liebert|first=James|date=1980|title=White dwarf stars|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=18|issue=2|pages=363–398|bibcode=1980ARA&A..18..363L|doi=10.1146/annurev.aa.18.090180.002051}} </ref> Електронската изродена материја во бело џуџе повеќе не е плазма. На крајот, белите џуџиња исчезнуваат во [[Црно џуџе|црни џуџиња]] во текот на многу долг временски период.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.science.org/content/article/way-universe-ends-not-whimper-bang|title=This is the way the universe ends: not with a whimper, but a bang|last=Mann|first=Adam|date=2020-08-11|work=Science {{!}} AAAS|language=en}}</ref> [[Податотека:Crab_Nebula.jpg|мини| [[Раковидна Маглина]], остатоци од супернова која првпат била забележана околу 1050 г.]] Кај масивните ѕвезди, јадреното соединување продолжува сè додека железното јадро не порасне толку големо (повеќе од {{Сончева маса|1.4}}) дека повеќе не може да ја поддржи сопствената маса. Ова јадро наеднаш ќе се сруши додека неговите електрони ќе се втурнат во неговите протони, формирајќи неутрони, [[Неутрино|неутрина]] и гама зраци во излив на [[Електронски зафат|заробување електрони]] и инверзно бета распаѓање. Ударниот бранформиран од овој ненадеен колапс предизвикува остатокот од ѕвездата да експлодира во супернова. Суперновите стануваат толку светли што може накратко да ја надминат целата домашна галаксија на ѕвездата. Кога се појавуваат во рамките на Млечниот Пат, суперновите историски биле набљудувани од набљудувачи со голо око како „нови ѕвезди“ каде што навидум не постоела претходно.<ref name="supernova">{{Наведена мрежна страница|url=http://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/objects/snrs/snrstext.html|title=Introduction to Supernova Remnants|date=2006-04-06|publisher=Goddard Space Flight Center|accessdate=2006-07-16|archive-date=2020-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528205721/https://heasarc.gsfc.nasa.gov/docs/objects/snrs/snrstext.html|url-status=dead}}</ref> Експлозија на супернова ги разнесува надворешните слоеви на ѕвездата, оставајќи [[Остаток од супернова|остаток]] како што е Раковидна Маглината.<ref name="supernova"/> Јадрото е компресирано во [[неутронска ѕвезда]], која понекогаш се манифестира како [[пулсар]] или рендгенски распрснувач . Во случајот со најголемите ѕвезди, остатокот е црна дупка поголема од {{Сончева маса|4}}.<ref>{{Наведено списание|last=Fryer|first=C. L.|date=2003|title=Black-hole formation from stellar collapse|url=https://zenodo.org/record/1235744|journal=Classical and Quantum Gravity|volume=20|issue=10|pages=S73–S80|bibcode=2003CQGra..20S..73F|doi=10.1088/0264-9381/20/10/309}}</ref> Во неутронска ѕвезда материјата е во состојба позната како неутронско-изродена материја, со поегзотична форма на изродена материја, QCD материја, веројатно присутна во јадрото.<ref>{{Наведено списание|last=Vuorinen|first=Aleksi|year=2019|title=Neutron stars and stellar mergers as a laboratory for dense QCD matter|journal=Nuclear Physics A|volume=982|page=36|arxiv=1807.04480|bibcode=2019NuPhA.982...36V|doi=10.1016/j.nuclphysa.2018.10.011}}</ref> Разнесените надворешни слоеви на ѕвездите кои умираат, вклучуваат тешки елементи, кои може да се рециклираат за време на формирањето на нови ѕвезди. Овие тешки елементи овозможуваат формирање на земјовидни планети. Одливот од супернови и ѕвездениот ветер на големите ѕвезди играат важна улога во обликувањето на меѓуѕвездената средина.<ref name="supernova"/> ==== Двојни ѕвезди ==== Развојот на [[Двојна ѕвезда|двојните ѕвезди]] може значително да се разликува од онаа на единечните ѕвезди со иста маса. На пример, кога која било ѕвезда се шири и станува црвен џин, таа може да ја пополни нејзината Рошеова шуплина, околниот регион каде што материјалот е гравитациски врзан за неа; доколку ѕвездите во двојниот систем се доволно блиску, дел од тој материјал може да се пополни до другата ѕвезда, давајќи феномени вклучувајќи [[Контактна двојна ѕвезда|контактни двојни елементи]], двојни обвивки со заеднички обвивки, [[Катаклизмична променлива ѕвезда|катаклизмички променливи]], сини заострувачи,<ref>{{Наведено списание|last=Leiner|first=Emily M.|last2=Geller|first2=Aaron|date=2021-01-01|title=A Census of Blue Stragglers in Gaia DR2 Open Clusters as a Test of Population Synthesis and Mass Transfer Physics|url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2021arXiv210111047L/abstract|journal=The Astrophysical Journal|volume=908|issue=2|pages=arXiv:2101.11047|arxiv=2101.11047|bibcode=2021ApJ...908..229L|doi=10.3847/1538-4357/abd7e9|doi-access=free}}</ref> и [[Супернова од типот Ia|тип Ia супернови]] . Преносот на масата води до случаи како што е Алголниот парадокс, каде што најразвиената ѕвезда во системот е најмалку масивна.<ref>{{Наведено списание|last=Brogaard|first=K|last2=Christiansen|first2=S M|last3=Grundahl|first3=F|last4=Miglio|first4=A|last5=Izzard|first5=R G|last6=Tauris|first6=T M|last7=Sandquist|first7=E L|last8=VandenBerg|first8=D A|last9=Jessen-Hansen|first9=J|date=2018-12-21|title=The blue straggler V106 in NGC 6791: a prototype progenitor of old single giants masquerading as young|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=481|issue=4|pages=5062–5072|arxiv=1809.00705|bibcode=2018MNRAS.481.5062B|doi=10.1093/mnras/sty2504|doi-access=free}}</ref> Развојот на двојните ѕвезди и [[Ѕвезден систем|ѕвездените системи]] од повисок ред интензивно се истражува бидејќи толку многу ѕвезди се откриени дека се членови на двојни системи. Околу половина од ѕвездите слични на Сонцето и уште поголем процент на помасивни ѕвезди се формираат во повеќе системи, а тоа може многу да влијае на феномените како што се новите и суперновите, формирањето на одредени видови ѕвезди и збогатувањето на просторот со нуклеосинтезни производи.<ref name="beccari2019">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Um2MDwAAQBAJ|title=The Impact of Binary Stars on Stellar Evolution|last=Giacomo Beccari|last2=Henri M. J. Boffin|date=2019|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-42858-3}}</ref> Сè уште е спорно влијанието на развојот на двојните ѕвезди врз формирањето на развојните масивни ѕвезди, како што се [[Сјајна сина променлива ѕвезда|сјајните сини променливи]], Волф-Рајеовите ѕвезди и прогениторите на одредени класи на [[супернова]] со колапс на јадрото. Единечните масивни ѕвезди можеби нема да можат да ги исфрлат своите надворешни слоеви доволно брзо за да ги формираат типовите и бројот на развојни ѕвезди што се набљудуваат, или да произведат прогенитори кои би експлодирале како суперновите што се набљудуваат. Преносот на масата преку гравитациско соголување во двојни системи, некои астрономи го гледаат како решение за тој проблем.<ref>{{Наведено списание|last=Yoon|first=Sung-Chul|last2=Dessart|first2=Luc|last3=Clocchiatti|first3=Alejandro|year=2017|title=Type Ib and IIb Supernova Progenitors in Interacting Binary Systems|journal=The Astrophysical Journal|volume=840|issue=1|page=10|arxiv=1701.02089|bibcode=2017ApJ...840...10Y|doi=10.3847/1538-4357/aa6afe|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=McClelland|first=L. A. S.|last2=Eldridge|first2=J. J.|year=2016|title=Helium stars: Towards an understanding of Wolf-Rayet evolution|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=459|issue=2|page=1505|arxiv=1602.06358|bibcode=2016MNRAS.459.1505M|doi=10.1093/mnras/stw618|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Shenar|first=T.|last2=Gilkis|first2=A.|last3=Vink|first3=J. S.|last4=Sana|first4=H.|last5=Sander|first5=A. A. C.|year=2020|title=Why binary interaction does not necessarily dominate the formation of Wolf-Rayet stars at low metallicity|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=634|pages=A79|arxiv=2001.04476|bibcode=2020A&A...634A..79S|doi=10.1051/0004-6361/201936948}}</ref> == Распространетост == [[Податотека:Sirius_A_and_B_artwork.jpg|лево|мини| Уметнички впечаток за системот на [[Сириус]], [[бело џуџе]] во орбитата околу [[Ѕвезда од главната низа од типот A|ѕвезда од главната низа од типот А]]]] Ѕвездите не се рамномерно распространети низ вселената, но вообичаено се групирани во галаксии заедно со [[меѓуѕвезден гас]] и прашина. Типична голема галаксија како Млечниот Пат содржи стотици милијарди ѕвезди. Има повеќе од 2 трилиони ({{val|e=12}}) галаксии, иако повеќето се помалку од 10% од масата на Млечниот Пат.<ref name="NYT-20161017">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2016/10/18/science/two-trillion-galaxies-at-the-very-least.html|title=Two Trillion Galaxies, at the Very Least|last=Fountain|first=Henry|date=2016-10-17|work=[[The New York Times]]|access-date=2016-10-17}}</ref> Севкупно, веројатно ќе има помеѓу {{val|e=22}} и {{val|e=24}} ѕвезди <ref name="ESA-2019">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Herschel/How_many_stars_are_there_in_the_Universe|title=How Many Stars Are There In The Universe?|last=Staff|date=2019|work=[[European Space Agency]]|accessdate=2019-09-21}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Наведена книга|title=The Fundamentals of Modern Astrophysics|last=Marov|first=Mikhail Ya.|year=2015|isbn=978-1-4614-8729-6|pages=279–294|chapter=The Structure of the Universe|doi=10.1007/978-1-4614-8730-2_10}}</ref> (повеќе ѕвезди од сите [[Песок|зрна песок]] на планетата Земја).<ref name="SU-20020201">{{Наведена мрежна страница|url=http://astronomy.swin.edu.au/~gmackie/billions.html|title=To see the Universe in a Grain of Taranaki Sand|last=Mackie|first=Glen|date=2002-02-01|work=[[Centre for Astrophysics and Supercomputing]]|accessdate=2017-01-28}}</ref><ref name="Borenstein2010">{{Наведени вести|url=https://www.nbcnews.com/id/wbna40454979|title=Universe's Star Count Could Triple|last=Borenstein|first=Seth|date=2010-12-01|access-date=2021-02-09|agency=Associated Press}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Van Dokkum|first=Pieter G|last2=Conroy|first2=Charlie|year=2010|title=A substantial population of low-mass stars in luminous elliptical galaxies|journal=Nature|volume=468|issue=7326|pages=940–942|arxiv=1009.5992|bibcode=2010Natur.468..940V|doi=10.1038/nature09578|pmid=21124316}}</ref> Повеќето ѕвезди се во рамките на галаксиите, но помеѓу 10 и 50% од ѕвездената светлина во големите [[Галактичко јато|галаксички јата]] може да дојде од ѕвезди надвор од која било галаксија.<ref>{{Наведени вести|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1997/02/text/|title=Hubble Finds Intergalactic Stars|date=1997-01-14|access-date=2006-11-06|publisher=Hubble News Desk}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Puchwein|first=Ewald|last2=Springel|first2=Volker|last3=Sijacki|first3=Debora|author-link3=Debora Šijački|last4=Dolag|first4=Klaus|date=2010-08-01|title=Intracluster stars in simulations with active galactic nucleus feedback|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=406|issue=2|pages=936–951|arxiv=1001.3018|bibcode=2010MNRAS.406..936P|doi=10.1111/j.1365-2966.2010.16786.x|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Lin|first=Yen-Ting|last2=Mohr|first2=Joseph J.|date=2004-12-20|title=K-band Properties of Galaxy Clusters and Groups: Brightest Cluster Galaxies and Intracluster Light|journal=The Astrophysical Journal|volume=617|issue=2|pages=879–895|arxiv=astro-ph/0408557|bibcode=2004ApJ...617..879L|doi=10.1086/425412}}</ref> Систем со повеќе ѕвезди се состои од две или повеќе гравитациски врзани ѕвезди кои орбитираат една околу друга . Наједноставниот и најчестиот систем со повеќе ѕвезди е [[двојна ѕвезда]], но постојат системи од три или повеќе ѕвезди. Поради стабилноста на орбитата, ваквите системи со повеќе ѕвезди често се организираат во хиерархиски групи на двојни ѕвезди.<ref>{{Наведена книга|title=Stability of the Solar System and Its Minor Natural and Artificial Bodies|last=Szebehely|first=Victor G.|last2=Curran|first2=Richard B.|date=1985|publisher=Springer|isbn=978-90-277-2046-7}}</ref> Поголемите групи се нарекуваат [[ѕвездени јата]]. Тие се движат од неврзани [[Ѕвездена кинематика|ѕвездени здруженија]] со само неколку ѕвезди до [[Расеано ѕвездено јато|расеани јата]] со десетици до илјадници ѕвезди, до огромни [[Збиено ѕвездено јато|збиени јата]] со стотици илјади ѕвезди. Таквите системи орбитираат околу нивната галаксија домаќин. Ѕвездите во расеаното или збиеното јато се формирани од истиот [[Молекуларен облак|џиновски молекуларен облак]], така што сите членови вообичаено имаат слична возраст и состав. Голем број на ѕвезди се забележани, а повеќето или сите можеби првично се формирале во гравитациски поврзани системи со повеќе ѕвезди. Ова е особено точно за многу масивни ѕвезди од О и B класа, од кои 80% се верува дека се дел од системи со повеќе ѕвезди. Процентот на едноѕвездени системи се зголемува со намалувањето на масата на ѕвездите, така што единствено 25% од црвените џуџиња се познати дека имаат ѕвездени придружници. Бидејќи 85% од сите ѕвезди се црвени џуџиња, повеќе од две третини од ѕвездите на Млечниот Пат се веројатно единечни црвени џуџиња.<ref>{{Наведена изјава за печат|date=2006-01-30|url=http://www.cfa.harvard.edu/news/2006/pr200611.html|title=Most Milky Way Stars Are Single|access-date=2006-07-16}}</ref> Во иследувањето од 2017 година за молекуларниот облак Персеј, астрономите откриле дека повеќето новоформирани ѕвезди се во двојни системи. Во моделот кој најдобро ги објаснил податоците, сите ѕвезди првично се формирале како двојни, иако некои двојни подоцна се разделиле и оставиле поединечни ѕвезди зад себе.<ref>{{Наведени вести|url=https://news.berkeley.edu/2017/06/13/new-evidence-that-all-stars-are-born-in-pairs/|title=New evidence that all stars are born in pairs|last=Sanders|first=Robert|date=2017-06-13|work=Berkeley News}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Sadavoy|first=Sarah I.|last2=Stahler|first2=Steven W.|date=August 2017|title=Embedded binaries and their dense cores|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=469|issue=4|pages=3881–3900|arxiv=1705.00049|bibcode=2017MNRAS.469.3881S|doi=10.1093/mnras/stx1061|doi-access=free}}</ref> [[Податотека:Ngc6397_hst_blue_straggler.jpg|десно|мини| Овој приказ на [[NGC 6397]] вклучува ѕвезди познати како сини заостанувачи поради нивната местоположба на [[Херцшпрунг-Раселов дијаграм|Херцшпрунг-Раселовиот дијаграм]].]] Најблиската ѕвезда до Земјата, освен Сонцето, е [[Проксима Кентаур]], која е оддалечена на 4.2465 светлосни години (40.175 трилиони километри) светлосни години. Патувајќи со орбиталната брзина на [[Спејс шатл|вселенскиот шатл]], 8 километри по секунда (29,000 километри за еден час), ќе бидат потребни околу 150.000 години за да пристигне.<ref>{{Вред|3.99}} / ({{Вред|3}} × 24 × 365.25) = {{Вред|1.5}}.</ref> Ова е типично за ѕвездените одвојувања во [[Галактички диск|галактичките дискови]].<ref>{{Наведено списание|last=Holmberg|first=J.|last2=Flynn|first2=C.|date=2000|title=The local density of matter mapped by Hipparcos|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=313|issue=2|pages=209–216|arxiv=astro-ph/9812404|bibcode=2000MNRAS.313..209H|doi=10.1046/j.1365-8711.2000.02905.x|doi-access=free}}</ref> Ѕвездите можат да бидат многу поблиску една до друга во средиштата на галаксиите <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://astronomy.com/magazine/ask-astro/2006/01/how-close-can-stars-get-to-each-other-in-galaxy-cores|title=How close can stars get to each other in galaxy cores?|last=Norby|first=David|date=2006-01-01|work=Astronomy.com|accessdate=2022-09-11}}</ref> и во збиените јата,<ref>{{Наведено списание|last=Gratton|first=Raffaele|last2=Bragaglia|first2=Angela|last3=Carretta|first3=Eugenio|last4=D'Orazi|first4=Valentina|last5=Lucatello|first5=Sara|last6=Sollima|first6=Antonio|date=2019-05-15|title=What is a globular cluster? An observational perspective|url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00159-019-0119-3|journal=The Astronomy and Astrophysics Review|volume=27|issue=1|page=8|arxiv=1911.02835|bibcode=2019A&ARv..27....8G|doi=10.1007/s00159-019-0119-3|issn=1432-0754|access-date=2022-09-11}}</ref> или многу подалеку една од друга во [[Спирална галаксија|галактичките ореоли]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://imagine.gsfc.nasa.gov/features/cosmic/nearest_star_info.html|title=Imagine the Universe!|work=imagine.gsfc.nasa.gov|accessdate=2023-02-08}}</ref> Поради релативно големите растојанија помеѓу ѕвездите надвор од галактичкото јадро, се смета дека судирите меѓу ѕвездите се ретки. Во погустите подрачја како што е јадрото на расеаните јата или галактичкото средиште, судирите можат да бидат почести.<ref name="DarkMatter">{{Наведени вести|url=http://archives.cnn.com/2000/TECH/space/06/02/stellar.collisions/|title=Astronomers: Star collisions are rampant, catastrophic|date=2000-06-02|access-date=2014-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070107140146/http://archives.cnn.com/2000/TECH/space/06/02/stellar.collisions/|archive-date=2007-01-07|publisher=CNN News}}</ref> Ваквите судири можат да предизвикаат она што се познати како сини заостанувачи. Овие абнормални ѕвезди имаат повисока површинска температура и затоа се посини од ѕвездите при исклучување на главната низа во јатото на кое припаѓаат; во стандарден ѕвезден развој, сините заостанувачи веќе би се развиле надвор од главната низа и на тој начин нема да се видат во јатото.<ref>{{Наведено списание|last=Lombardi|first=J. C. Jr.|last2=Warren|first2=J. S.|last3=Rasio|first3=F. A.|last4=Sills|first4=A.|last5=Warren|first5=A. R.|displayauthors=1|date=2002|title=Stellar Collisions and the Interior Structure of Blue Stragglers|journal=The Astrophysical Journal|volume=568|issue=2|pages=939–953|arxiv=astro-ph/0107388|bibcode=2002ApJ...568..939L|doi=10.1086/339060}}</ref> == Карактеристики == Речиси сè за ѕвездата се одредува според нејзината почетна маса, вклучувајќи ги и карактеристиките како што се сјајноста, големината, развојот, животниот век и нејзината евентуална судбина. === Возраст === Поголемиот број ѕвезди се стари помеѓу 1&nbsp;милијарди и 10 милијарди години. Некои ѕвезди може да бидат дури и блиску до 13,8 милијарда години - нспоред набљудуваната староста на вселената. Најстарата ѕвезда досега откриена, HD 140283, наречена ѕвезда Метусалах, е проценета 14,46 ± 0,8 милијарди години.<ref name=Bond-140283> {{cite journal |title=HD 140283: A Star in the Solar Neighborhood that Formed Shortly After the Big Bang |date=2013 |author1=H. E. Bond |author2=E. P. Nelan |author3=D. A. VandenBerg |author4=G. H. Schaefer |author5=D. Harmer |doi=10.1088/2041-8205/765/1/L12 |journal=[[The Astrophysical Journal Letters]] |volume=765 |pages=L12 |issue=1 |arxiv=1302.3180 |bibcode=2013ApJ...765L..12B |s2cid=119247629 }}</ref>(Поради несигурноста во вредноста, оваа возраст за ѕвездата не е во судир со староста на вселената, одредена од сателитот Планк како 13,799 ± 0,021).<ref name="Planck 2015">{{Наведено списание|last=Planck Collaboration|year=2016|title=Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters (See Table 4 on page 31 of pfd).|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=594|pages=A13|arxiv=1502.01589|bibcode=2016A&A...594A..13P|doi=10.1051/0004-6361/201525830}}</ref> Колку е помасивна ѕвездата, толку е пократок нејзиниот животен век, првенствено затоа што масивните ѕвезди имаат поголем притисок врз нивните јадра, што предизвикува побрзо согорување на водородот. Најмасивните ѕвезди траат во просек по неколку милиони години, додека ѕвездите со минимална маса (црвените џуџиња) го согоруваат своето гориво многу бавно и можат да траат десетици до стотици милијарди години.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=2007-05-11}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Laughlin|first=G.|last2=Bodenheimer|first2=P.|last3=Adams|first3=F.C.|date=1997|title=The End of the Main Sequence|journal=The Astrophysical Journal|volume=482|issue=1|pages=420–432|bibcode=1997ApJ...482..420L|doi=10.1086/304125|doi-access=free}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+Животот на фазите на ѕвездениот развој во милијарди години <ref name="pols">{{Наведено списание|last=Pols|first=Onno R.|last2=Schröder|first2=Klaus-Peter|last3=Hurley|first3=Jarrod R.|last4=Tout|first4=Christopher A.|last5=Eggleton|first5=Peter P.|year=1998|title=Stellar evolution models for Z = 0.0001 to 0.03|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=298|issue=2|pages=525|bibcode=1998MNRAS.298..525P|doi=10.1046/j.1365-8711.1998.01658.x|doi-access=free}}</ref> ! Почетна маса ( M ☉ ) ! width="20%" | Главна низа ! width="20%" | Подџин ! width="20%" | Прв црвен џин ! width="20%" | Јадро на He кое гори |- | 1.0 | 9.33 | 2.57 | 0,76 | 0,13 |- | 1.6 | 2.28 | 0,03 | 0,12 | 0,13 |- | 2.0 | 1.20 | 0,01 | 0,02 | 0,28 |- | 5.0 | 0,10 | 0,0004 | 0,0003 | 0,02 |} === Хемиски состав === Кога ѕвездите се формираат во сегашната галаксија Млечен Пат, тие се составени од околу 71% водород и 27% хелиум,<ref>{{Наведена книга|title=Astrophysics: Decoding the Cosmos|last=Irwin|first=Judith A.|date=2007|publisher=John Wiley and Sons|isbn=978-0-470-01306-9|page=78|bibcode=2007adc..book.....I}}</ref> мерено по маса, со мал дел од потешки елементи. Типично, делот од тешките елементи се мери во однос на содржината на железо во ѕвездената атмосфера, бидејќи железото е вообичаен елемент и неговите линии на впивање се релативно лесни за мерење. Делот од потешките елементи може да биде показател за веројатноста ѕвездата да има [[планетарен систем]].<ref>{{Наведено списание|last=Fischer|first=D.A.|last2=Valenti|first2=J.|date=2005|title=The Planet-Metallicity Correlation|journal=The Astrophysical Journal|volume=622|issue=2|pages=1102–1117|bibcode=2005ApJ...622.1102F|doi=10.1086/428383|doi-access=free}}</ref> Од 2005 година, со метали, како μ Лав, има речиси двојно повеќе железо од Сонцето, додека ѕвездата што носи планета 14 Херкул има речиси тројно железо.<ref>{{Наведено списание|last=Feltzing|first=S.|author-link=Sofia Feltzing|last2=Gonzalez|first2=G.|date=2000|title=The nature of super-metal-rich stars: Detailed abundance analysis of 8 super-metal-rich star candidates|url=http://lup.lub.lu.se/search/ws/files/4419103/624132.pdf|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=367|issue=1|pages=253–265|bibcode=2001A&A...367..253F|doi=10.1051/0004-6361:20000477|doi-access=free}}</ref> Хемиски невообичаените ѕвезди покажуваат необично изобилство на одредени елементи во нивниот спектар; особено хромот.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/observationanaly0000gray/page/413|title=The Observation and Analysis of Stellar Photospheres|last=Gray|first=David F.|date=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40868-4|pages=[https://archive.org/details/observationanaly0000gray/page/413 413–414]}}</ref> Ѕвездите со поладна надворешна атмосфера, вклучувајќи го и Сонцето, можат да формираат различни двоатомски и повеќеатомски молекули.<ref>{{Наведена книга|title=Molecules in Astrophysics: Probes and Processes|last=Jørgensen|first=Uffe G.|publisher=Springer Science & Business Media|year=1997|isbn=978-0792345381|editor-last=van Dishoeck|editor-first=Ewine F.|series=International Astronomical Union Symposia. Molecules in Astrophysics: Probes and Processes|volume=178|page=446|chapter=Cool Star Models|chapter-url=https://books.google.com/books?id=VW50otz5v8sC&pg=PA446}}</ref> [[Податотека:Star_Size_Comparison_2024_Update.jpg|мини| Споредба на големината на некои добро познати [[суперџин]]ови и [[хиперџин]]ови, со [[Лебед OB2-12]], V382 Кобилица , [[Бетелгез]], [[VV Кефеј]] и [[VY Големо Куче]]]] === Пречник === Дисковите на повеќето ѕвезди се премногу мали во [[аголна големина]] за да се набљудуваат со сегашните земјини оптички телескопи, па затоа се потребни телескопи со интерферометар за да се направат слики од овие тела. Друга техника за мерење на аголната големина на ѕвездите е преку [[окултација]]. Со прецизно мерење на падот на осветленоста на ѕвездата додека е прикриена од Месечината (или порастот на светлината кога таа повторно ќе се појави), може да се пресмета аголниот пречник на ѕвездата .<ref>{{Наведено списание|last=Ragland|first=S.|last2=Chandrasekhar|first2=T.|last3=Ashok|first3=N. M.|date=1995|title=Angular Diameter of Carbon Star Tx-Piscium from Lunar Occultation Observations in the Near Infrared|journal=Journal of Astrophysics and Astronomy|volume=16|page=332|bibcode=1995JApAS..16..332R}}</ref> Ѕвездите се движат по големина од неутронски ѕвезди, кои варираат некаде од 20 до 40 километри (131.234 ст) во пречник, до суперџинови како [[Бетелгез]] во соѕвездието [[Орион]], кое има пречник околу 640 пати поголемо од Сонцето.<ref>{{Наведено списание|last=Mittag|first=M.|last2=Schröder|first2=K.-P.|last3=Perdelwitz|first3=V.|last4=Jack|first4=D.|last5=Schmitt|first5=J. H. M. M.|date=January 2023|title=Chromospheric activity and photospheric variation of $\alpha$ Ori during the great dimming event in 2020|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=669|pages=A9|arxiv=2211.04967|bibcode=2023A&A...669A...9M|doi=10.1051/0004-6361/202244924|issn=0004-6361}}</ref> со многу мала [[густина]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aavso.org/vstar/vsots/1200.shtml|title=Variable Star of the Month – December, 2000: Alpha Orionis|last=Davis|first=Kate|date=2000-12-01|publisher=AAVSO|archive-url=https://web.archive.org/web/20060712000904/http://www.aavso.org/vstar/vsots/1200.shtml <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=2006-07-12|accessdate=2006-08-13}}</ref> Поради нивната голема оддалеченост од Земјата, сите ѕвезди освен Сонцето може да се видат со голо око како светлечки точки на ноќното небо кои треперат поради влијанието на Земјината атмосфера. Сонцето е доволно блиску до Земјата за да се појави како диск наместо тоа и да обезбеди дневна светлина. Освен Сонцето, ѕвездата со најголема привидна големина е R Златна Рипка, со аголен пречник од само 0,057 лачни секунди.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2005/04/050417162354.htm|title=Signatures Of The First Stars|date=April 17, 2005|work=ScienceDaily|accessdate=2006-10-10}}</ref> === Кинематика === {{Главна|Ѕвездена кинематика}} [[Податотека:Pleiades_large.jpg|мини| [[Плејади (ѕвездено јато)|Плејади]], [[Расеано ѕвездено јато|отворено јато]] на ѕвезди во [[соѕвездие]]то [[Бик (соѕвездие)|Бик]]. Овие ѕвезди делат заедничко движење низ вселената.<ref>{{Наведено списание|last=Loktin|first=A. V.|date=September 2006|title=Kinematics of stars in the Pleiades open cluster|journal=Astronomy Reports|volume=50|issue=9|pages=714–721|bibcode=2006ARep...50..714L|doi=10.1134/S1063772906090058}}</ref>]] Движењето на ѕвезда во однос на Сонцето може да обезбеди корисни информации за потеклото и староста на ѕвездата, како и за структурата и развојот на околната галаксија.<ref>{{Наведена книга|title=The Origin of the Galaxy and Local Group|last=Bland-Hawthorn|first=Joss|last2=Freeman|first2=Kenneth|last3=Matteucci|first3=Francesca|date=2014|publisher=Springer Berlin Heidelberg|isbn=978-3642417207|editor-last=Moore|editor-first=Ben|series=Saas-Fee Advanced Course 37 Swiss Society for Astrophysics and Astronomy|page=114|chapter=Appendix B: Stellar Data: Sources and Techniques|chapter-url=https://books.google.com/books?id=pTTABAAAQBAJ&pg=PA114}}</ref> Компонентите на движењето на ѕвездата се состојат од [[Радијална брзина|радијалната брзина]] кон или подалеку од Сонцето и напречното аголно движење, што се нарекува нејзино [[сопствено движење]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=vrA-BAAAQBAJ&pg=PA73|title=Observational Astronomy|last=Birney|first=D. Scott|last2=Gonzalez|first2=Guillermo|last3=Oesper|first3=David|date=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1316139400|pages=72–79}}</ref> Радијалната брзина се мери со [[Доплеров ефект|доплерско поместување]] на спектралните линии на ѕвездата и е дадена во единици km/[[Секунда|s]]. Правилното движење на ѕвездата, нејзината паралакса, се одредува со прецизни астрометриски мерења во единици од милилачни секунди (мас) годишно. Со познавање на паралаксата на ѕвездата и нејзиното растојание, може да се пресмета соодветната брзина на движење. Заедно со радијалната брзина може да се пресмета и вкупната брзина. Ѕвездите со високи стапки на сопствено движење веројатно ќе бидат релативно блиску до Сонцето, што ги прави добри кандидати за мерења на паралакса.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rssd.esa.int/index.php?project=HIPPARCOS|title=Hipparcos: High Proper Motion Stars|date=1999-09-10|publisher=ESA|accessdate=2006-10-10}}</ref> Кога се познати и двете стапки на движење, може да се пресмета [[Ѕвездена кинематика|вселенската брзина]] на ѕвездата во однос на Сонцето или галаксијата. Помеѓу блиските ѕвезди, било откриено дека помладите ѕвезди од население I имаат генерално помали брзини од постарите ѕвезди со население II. Вторите имаат елиптични орбити кои се наклонети кон рамнината на галаксијата.<ref>{{Наведено списание|last=Johnson|first=Hugh M.|date=1957|title=The Kinematics and Evolution of Population I Stars|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=69|issue=406|page=54|bibcode=1957PASP...69...54J|doi=10.1086/127012|doi-access=free}}</ref> Споредбата на кинематиката на блиските ѕвезди им овозможило на астрономите да го следат нивното потекло до заедничките точки во џиновските молекуларни облаци и се нарекуваат [[Ѕвездено здружение|ѕвездени здруженија]].<ref>{{Наведено списание|last=Elmegreen|first=B.|last2=Efremov|first2=Y.N.|date=1999|title=The Formation of Star Clusters|url=http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/15714/page/1|journal=American Scientist|volume=86|issue=3|page=264|bibcode=1998AmSci..86..264E|doi=10.1511/1998.3.264|archive-url=https://web.archive.org/web/20050323072521/http://www.americanscientist.org/template/AssetDetail/assetid/15714/page/1|archive-date=2005-03-23|access-date=2006-08-23}}</ref> === Магнетно поле === {{Главна|Ѕвездено магнетно поле}} [[Податотека:Suaur.jpg|мини| Површинско магнетно поле на SU Кочијаш (млада ѕвезда од [[Ѕвезда од типот на T Бик|типот Т Бик]]), реконструирана со помош на Земан-Доплеровото отсликување]] [[Магнетно поле|Магнетното поле]] на ѕвездата се создава од движењето на спроводливата [[плазма]] во една ѕвезда. Ова движење на спроводлива плазма функционира како динамо, при што движењето на електричните полнежи предизвикува магнетни полиња, како и механичкото динамо. Тие магнетни полиња имаат голем опсег што се протега низ и надвор од ѕвездата. Јачината на магнетното поле варира во зависност од масата и составот на ѕвездата, а количината на магнетната површинска активност зависи од брзината на вртење на ѕвездата. Оваа површинска активност создава ѕвездени дамки, кои се подрачја со силни магнетни полиња и пониски од нормалните површински температури. Короналните јамки се заоблени линии на магнетен тек кои се издигнуваат од површината на ѕвездата во надворешната атмосфера на ѕвездата, нејзината корона. Короналните јамки може да се видат поради плазмата што ја спроведуваат долж нивната должина. [[Сончев блесок|Ѕвездените блесоци]] се изливи на високоенергетски честички кои се испуштаат поради истата магнетна активност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.astrophysicsspectator.com/topics/observation/XRayCorona.html|title=X-rays from Stellar Coronas|last=Brainerd|first=Jerome James|date=2005-07-06|publisher=The Astrophysics Spectator|accessdate=2007-06-21}}</ref> Младите, брзо вртежните ѕвезди имаат тенденција да имаат високи нивоа на површинска активност поради нивното магнетно поле. Магнетното поле може да дејствува на ѕвездениот ветер на ѕвездата, функционирајќи како кочница за постепено да ја забави брзината на вртење со текот на времето. Така, постарите ѕвезди како Сонцето имаат многу побавна стапка на вртење и пониско ниво на површинска активност. Нивоата на активност на бавно вртежните ѕвезди имаат тенденција да се разликуваат на цикличен начин и може целосно да се исклучат со временски периоди.<ref>{{Наведено списание|last=Berdyugina|first=Svetlana V.|date=2005|title=Starspots: A Key to the Stellar Dynamo|url=http://solarphysics.livingreviews.org/Articles/lrsp-2005-8/|journal=Living Reviews in Solar Physics|volume=2|issue=1|pages=8|bibcode=2005LRSP....2....8B|doi=10.12942/lrsp-2005-8|access-date=2007-06-21|doi-access=free}}</ref> На пример, за време на маундерскиот минимум, Сонцето поминало низ 70-годишен период без речиси никаква активност на сончеви дамки.<ref>{{Наведено списание|last=Carrasco|first=V. M. S.|last2=Vaquero|first2=J. M.|last3=Gallego|first3=M. C.|last4=Muñoz-Jaramillo|first4=A.|last5=de Toma|first5=G.|last6=Galaviz|first6=P.|last7=Arlt|first7=R.|last8=Senthamizh Pavai|first8=V.|last9=Sánchez-Bajo|first9=F.|date=2019|title=Sunspot Characteristics at the Onset of the Maunder Minimum Based on the Observations of Hevelius|journal=The Astrophysical Journal|language=en|volume=886|issue=1|pages=18|arxiv=2103.09495|bibcode=2019ApJ...886...18C|doi=10.3847/1538-4357/ab4ade|issn=1538-4357|doi-access=free}}</ref> === Маса === {{Главна|Ѕвездена маса}} Ѕвездите имаат маси кои се движат од помалку од половина од сончевата маса до над 200 сончеви маси (види [[Список на најмасивни ѕвезди]]). Една од најмасивните познати ѕвезди е [[Ета Кобилица|Рта Кобилица]],<ref>{{Наведено списание|last=Smith|first=Nathan|date=1998|title=The Behemoth Eta Carinae: A Repeat Offender|url=http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/9804/eta.html|journal=Mercury Magazine|volume=27|issue=4|page=20|bibcode=1998Mercu..27d..20S|archive-url=https://web.archive.org/web/20060927091554/http://www.astrosociety.org/pubs/mercury/9804/eta.html|archive-date=2006-09-27|access-date=2006-08-13}}</ref> која, со 100–150&nbsp;пати поголема маса од Сонцето, ќе има животен век од само неколку милиони години. Испитувањата за најмасивните расеани јата сугерираат {{Сончева маса|150}} како груба горна граница за ѕвездите во сегашната ера на вселената.<ref name="weidner">{{Наведено списание|last=Weidner|first=C.|last2=Kroupa|first2=P.|date=2004-02-11|title=Evidence for a fundamental stellar upper mass limit from clustered star formation|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=348|issue=1|pages=187–191|arxiv=astro-ph/0310860|bibcode=2004MNRAS.348..187W|doi=10.1111/j.1365-2966.2004.07340.x|doi-access=free}}</ref> Ова претставува емпириска вредност за теоретската граница на масата на ѕвездите што се формираат поради зголемениот притисок на радијацијата на насобирачкиот гасен облак. Неколку ѕвезди во јатото R136 во [[Голем Магеланов Облак|Големиот Магеланов Облак]] се измерени со поголеми маси,<ref name="hainich">{{Наведено списание|last=Hainich|first=R.|last2=Rühling|first2=U.|last3=Todt|first3=H.|last4=Oskinova|first4=L. M.|last5=Liermann|first5=A.|last6=Gräfener|first6=G.|last7=Foellmi|first7=C.|last8=Schnurr|first8=O.|last9=Hamann|first9=W.-R.|year=2014|title=The Wolf-Rayet stars in the Large Magellanic Cloud|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=565|pages=A27|arxiv=1401.5474|bibcode=2014A&A...565A..27H|doi=10.1051/0004-6361/201322696}}</ref> но утврдено е дека тие би можеле да бидат создадени преку судир и спојување на масивни ѕвезди во блиски двојни системи, заобиколувајќи ги {{Сончева маса|150}} ограничување на масивна ѕвездообразба.<ref name="banerjee">{{Наведено списание|last=Banerjee|first=Sambaran|last2=Kroupa|first2=Pavel|last3=Oh|first3=Seungkyung|date=2012-10-21|title=The emergence of super-canonical stars in R136-type starburst clusters|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=426|issue=2|pages=1416–1426|arxiv=1208.0826|bibcode=2012MNRAS.426.1416B|doi=10.1111/j.1365-2966.2012.21672.x|doi-access=free}}</ref> [[Податотека:Ngc1999.jpg|мини| [[Отсјајна маглина|Отсјајната маглина]] [[NGC 1999]] е брилијантно осветлена од V380 Орион. Црната дамка на небото е огромна дупка на празен простор, а не [[темна маглина]] како што претходно се сметало.]] Првите ѕвезди кои се формирале по Големата експлозија можеби биле поголеми, до {{Сончева маса|300}},<ref>{{Наведени вести|url=http://www.cfa.harvard.edu/news/2005/pr200531.html|title=Ferreting Out The First Stars|date=2005-09-22|access-date=2006-09-05|publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics}}</ref> поради целосно отсуство на елементи потешки од [[литиум]]от во нивниот состав. Оваа генерација на супермасивни [[Ѕвездено население|ѕвезди од население III]] веројатно постоела во многу раниот универзум (т.е. се забележува дека имаат големо црвено поместување), и можеби започнало производство на хемиски елементи потешки од [[водород]]от, кои се потребни за подоцнежното формирање на планети и живот. Во јуни 2015 година, астрономите пријавиле докази за ѕвезди од население III во галаксијата Космос Редшифт 7 на {{Мат|''z'' {{=}} 6.60}}.<ref name="AJ-20150604">{{Наведено списание|last=Sobral|first=David|last2=Matthee|first2=Jorryt|last3=Darvish|first3=Behnam|last4=Schaerer|first4=Daniel|last5=Mobasher|first5=Bahram|last6=Röttgering|first6=Huub J. A.|last7=Santos|first7=Sérgio|last8=Hemmati|first8=Shoubaneh|date=2015-06-04|title=Evidence For POPIII-Like Stellar Populations In The Most Luminous LYMAN-α Emitters At The Epoch Of Re-Ionisation: Spectroscopic Confirmation|journal=[[The Astrophysical Journal]]|volume=808|issue=2|pages=139|arxiv=1504.01734|bibcode=2015ApJ...808..139S|doi=10.1088/0004-637x/808/2/139}}</ref><ref name="NYT-20150617">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2015/06/18/science/space/astronomers-report-finding-earliest-stars-that-enriched-cosmos.html|title=Astronomers Report Finding Earliest Stars That Enriched Cosmos|last=Overbye|first=Dennis|date=2015-06-17|work=[[The New York Times]]|access-date=2015-06-17|author-link=Dennis Overbye}}</ref> Со маса само 80&nbsp;пати повеќе од Јупитер ({{Јупитерова маса}}), 2MASS J0523-1403 е најмалата позната ѕвезда која е подложена на јадрено соединување во нејзиното јадро.<ref name="SIMBAD">{{Наведена мрежна страница|url=http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-id?Name=2MASS%20J05233822-1403022&Ident=%40788130&submit=submit|title=2MASS J05233822-1403022|publisher=SIMBAD – [[Centre de Données astronomiques de Strasbourg]]|accessdate=2013-12-14}}</ref> За ѕвездите со металичност слична на Сонцето, теоретската минимална маса што ѕвездата може да ја има и сè уште е подложена на јадрено соединување, се проценува дека е околу 75 {{Јупитерова маса}} <ref name="boss_planets_or_what">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.carnegieinstitution.org/News4-3,2001.html|title=Are They Planets or What?|last=Boss|first=Alan|date=2001-04-03|publisher=Carnegie Institution of Washington|archive-url=https://web.archive.org/web/20060928065124/http://www.carnegieinstitution.org/News4-3%2C2001.html|archive-date=2006-09-28|accessdate=2006-06-08}}</ref><ref name="minimum">{{Наведен нестручен часопис|access-date=2006-08-23}}</ref> Кога металичноста е многу мала, минималната големина на ѕвезда се смета дека е околу 8,3% од сончевата маса, или околу 87 {{Јупитерова маса}} <ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5260008.stm|title=Hubble glimpses faintest stars|last=Leadbeater|first=Elli|date=2006-08-18|access-date=2006-08-22|publisher=BBC}}</ref> Помалите тела наречени [[Кафеаво џуџе|кафеави џуџиња]], заземаат слабо дефинирана сива област помеѓу ѕвездите и [[Гасовит џин|гасните џинови]]. Комбинацијата на полупречникот и масата на ѕвездата ја одредува нејзината површинска гравитација. Џиновските ѕвезди имаат многу помала површинска гравитација од ѕвездите од главната низа, додека спротивното е случајот со изродените збиени ѕвезди како што се белите џуџиња. Површинската гравитација може да влијае на изгледот на спектарот на ѕвездата, при што поголемата гравитација предизвикува проширување на [[Спектрална линија|спректралните линии]]. === Вртење === {{Главна|Ѕвездено вртење}} Стапката на вртење на ѕвездите може да се одреди преку [[Спектроскопија|спектроскопско мерење]], или попрецизно да се одреди со следење на нивните ѕвездени дамки. Младите ѕвезди можат да имаат вртење поголема од 100&nbsp;km/s на екваторот. Ѕвездата од В-класа [[Ахернар]], на пример, има екваторијална брзина од околу 225&nbsp;km/s или повеќе, предизвикувајќи нејзината екваторска испакнатина да оди кон надвор и да и даде екваторијален пречник кој е повеќе од 50% поголем отколку помеѓу половите. Оваа стапка на вртење е веднаш под критичната брзина од 300&nbsp;km/s со која брзина ѕвездата би се распаднала.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.eso.org/public/news/eso0316/|title=Flattest Star Ever Seen|date=2003-06-11|access-date=2006-10-03|publisher=ESO}}</ref> Спротивно на тоа, Сонцето се врти еднаш на секои 25-35 дена во зависност од географската ширина,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/sunearth/science/solar-rotation.html|title=Solar Rotation Varies by Latitude|date=2013-01-23|publisher=NASA}}</ref> со екваторијална брзина од 1,93&nbsp;km/s.<ref>{{Наведено списание|last=Howard|first=R.|last2=Harvey|first2=J.|year=1970|title=Spectroscopic Determinations of Solar Rotation|journal=Solar Physics|volume=12|issue=1|pages=23–51|bibcode=1970SoPh...12...23H|doi=10.1007/BF02276562}}</ref> Магнетното поле на ѕвездата од главната низа и ѕвездениот ветер служат за значително забавување на нејзиното вртење додека се развива на главната низа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/lectures.html|title=Introduction to Plasma Physics: A graduate course|last=Fitzpatrick|first=Richard|date=2006-02-13|publisher=The University of Texas at Austin|archive-url=https://web.archive.org/web/20100104142353/http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/lectures.html|archive-date=2010-01-04|accessdate=2006-10-04}}</ref> [[Компактно тело|Изродените ѕвезди]] се збиени во компактна маса, што резултира со голема брзина на вртење. Сепак, тие имаат релативно ниски стапки на вртење во споредба со она што би се очекувало со зачувување на аголниот импулс - тенденцијата на вртежно тело да компензира за собирање во големината преку зголемување на неговата брзина на центрифугирање. Голем дел од аголниот импулс на ѕвездата се троши како резултат на губење на масата преку ѕвездениот ветер.<ref>{{Наведено списание|last=Villata|first=Massimo|date=1992|title=Angular momentum loss by a stellar wind and rotational velocities of white dwarfs|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=257|issue=3|pages=450–454|bibcode=1992MNRAS.257..450V|doi=10.1093/mnras/257.3.450|doi-access=free}}</ref> И покрај ова, брзината на вртење за пулсарот може да биде многу брза. Пулсарот во срцето на [[Раковидна Маглина|Раковидната Маглина]], на пример, се врти 30 пати во секунда.<ref>{{Наведени вести|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1996/22/astrofile/|title=A History of the Crab Nebula|date=1996-05-30|access-date=2006-10-03|publisher=ESO}}</ref> Стапката на вртење на пулсарот постепено ќе се забави поради емисијата на зрачење.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jb.man.ac.uk/distance/frontiers/pulsars/section1.html|title=Properties of Pulsars|work=Frontiers of Modern Astronomy|publisher=Jodrell Bank Observatory, University of Manchester|accessdate=2018-08-17}}</ref> === Температура === Температурата на површината на ѕвездата од главната низа се одредува според брзината на производство на енергија на нејзиното јадро и полупречникот, и често се проценува од [[Боен показател|боениот показател]] на ѕвездата.<ref name="astronomynotes">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.astronomynotes.com/starprop/s5.htm|title=Properties of Stars: Color and Temperature|last=Strobel|first=Nick|date=2007-08-20|work=Astronomy Notes|publisher=Primis/McGraw-Hill, Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626090138/http://www.astronomynotes.com/starprop/s5.htm|archive-date=2007-06-26|accessdate=2007-10-09}}</ref> Температурата вообичаено се дава во однос на [[Делотворна температура|делотворната температура]], што е температурата на идеализирано црно тело кое ја зрачи својата енергија со иста сјајност по површина како ѕвездата. Делотворната температура е само репрезентативна за површината, бидејќи температурата се зголемува кон јадрото.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cseligman.com/text/stars/heatflowreview.htm|title=Review of Heat Flow Inside Stars|last=Seligman|first=Courtney|work=Self-published|accessdate=2007-07-05}}</ref> Температурата во областа на јадрото на ѕвездата е неколку милиони [[келвин]]и.<ref name="aps_mss">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.astrophysicsspectator.com/topics/stars/MainSequence.html|title=Main Sequence Stars|date=2005-02-16|publisher=The Astrophysics Spectator|accessdate=2006-10-10}}</ref> Температурата на ѕвездите ќе ја одреди брзината на јонизација на различни елементи, што ќе резултира со карактеристични линии на впивање во спектарот. Температурата на површината на ѕвездата, заедно со нејзината визуелна [[Апсолутна ѕвездена величина|апсолутна величина]] и карактеристики на впивање, се користи за класификација на ѕвезда (види класификација подолу). Масивните ѕвезди од главната низа може да имаат површинска температура од 50.000 келвини. Помалите ѕвезди како Сонцето имаат површински температури од неколку илјади келвини. Црвените џинови имаат релативно ниски температури на површината од околу 3.600 келвини; но имаат висока сјајност поради големата надворешна површина.<ref name="zeilik">{{Наведена книга|title=Introductory Astronomy & Astrophysics|last=Zeilik|first=Michael A.|last2=Gregory|first2=Stephan A.|date=1998|publisher=Saunders College Publishing|isbn=978-0-03-006228-5|edition=4th|page=321}}</ref> == Зрачење == [[Податотека:Eta_Carinae.jpg|мини|277x277пкс| [[Ета Кобилица]] е нестабилна [[Хиперџин|сина хиперџиновска]] ѕвезда, приближно 100 пати помасивна од Сонцето, преку 700 пати поширока и 4 милиони пати посветла. Во настанот од 19 век наречен Голема ерупција, [[Ета Кобилица]] ја осветлила и насилно ја исфрлила масата за да ја формира околната маглина Хомункул (на сликата).]] Енергијата произведена од ѕвездите, производ на јадрено соединување, зрачи во вселената како [[електромагнетно зрачење]] и честично зрачење. Зрачењето со честички што го емитува ѕвездата се манифестира како ѕвезден ветер,<ref>{{Наведени вести|url=http://www-news.uchicago.edu/releases/03/030620.parker.shtml|title=University of Chicago physicist receives Kyoto Prize for lifetime achievements in science|last=Koppes|first=Steve|date=2003-06-20|access-date=2012-06-15|publisher=The University of Chicago News Office}}</ref> кој тече од надворешните слоеви како електрично наелектризирани [[протон]]и и [[Алфа-честичка|алфа]] и [[Бета-честичка|бета честички]]. Постојан прилив на неутрина речиси без маса излегува директно од јадрото на ѕвездата.<ref name="carroll_ostlie_ch11">{{Наведена книга|title=An Introduction to Modern Astrophysics|last=Carroll|first=Bradley W.|last2=Ostlie|first2=Dale A.|date=2017|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1108422161|edition=2nd|location=Cambridge, United Kingdom|chapter=Chapter 11}}</ref> Производството на енергија во јадрото е причината зошто ѕвездите сјаат толку силно: секој пат кога две или повеќе атомски јадра се спојуваат заедно за да формираат едно [[атомско јадро]] на нов потежок елемент, [[фотон]]ите на [[Гама-зрачење|гама зраците]] се ослободуваат од материјалот на јадрено соединување. Оваа енергија се претвора во други форми на електромагнетна енергија со пониска честота, како што е видливата светлина, до моментот кога ќе стигне до надворешните слоеви на ѕвездата.<ref name="carroll_ostlie_ch10">{{Наведена книга|title=An Introduction to Modern Astrophysics|last=Carroll|first=Bradley W.|last2=Ostlie|first2=Dale A.|publisher=Cambridge University Press|year=2017|isbn=978-1108422161|edition=2nd|location=Cambridge, United Kingdom|chapter=Chapter 10}}</ref> Бојата на ѕвездата, како што е одредена од најинтензивната [[честота]] на видливата светлина, зависи од температурата на надворешните слоеви на ѕвездата, вклучувајќи ја и нејзината [[фотосфера]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_colour.html|title=The Colour of Stars|publisher=Australian Telescope Outreach and Education|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318151427/http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_colour.html|archive-date=2012-03-18|accessdate=2006-08-13}}</ref> Покрај видливата светлина, ѕвездите испуштаат форми на електромагнетно зрачење кои се невидливи за [[Човечко око|човечкото око]]. Всушност, ѕвезденото електромагнетно зрачење го опфаќа целиот [[електромагнетен спектар]], од најдолгите [[Бранова должина|бранови должини]] на радио брановите преку [[Инфрацрвено зрачење|инфрацрвената]], видлива светлина, [[Ултравиолетово зрачење|ултравиолетовите]], до најкратките [[рендгенски зраци]] и гама зраците. Од гледна точка на вкупната енергија што ја емитува ѕвездата, не се значајни сите компоненти на ѕвезденото електромагнетно зрачење, но сите честоти обезбедуваат увид во физиката на ѕвездата. Користејќи го ѕвездениот спектар, астрономите можат да ја одредат температурата на површината односно[[Површинска гравитација|површинската гравитација]], металичноста и брзината на [[вртење]] на ѕвездата. Доколку се најде растојанието на ѕвездата, како на пример со мерење на паралаксата, тогаш може да се изведе сјајноста на ѕвездата. Масата, полупречникот, површинската гравитација и периодот на вртење потоа може да се проценат врз основа на ѕвездени модели. (Масата може да се пресмета за ѕвездите во [[Двојна ѕвезда|двојни системи]] со мерење на нивните орбитални брзини и растојанија. Гравитационите микролеќи се корисни за мерење на масата на една ѕвезда.<ref>{{Наведени вести|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2004/24/text/|title=Astronomers Measure Mass of a Single Star – First Since the Sun|date=2004-07-15|access-date=2006-05-24|publisher=Hubble News Desk}}</ref> ) Со овие параметри, астрономите можат да ја проценат староста на ѕвездата.<ref>{{Наведено списание|last=Garnett|first=D. R.|last2=Kobulnicky|first2=H. A.|date=2000|title=Distance Dependence in the Solar Neighborhood Age-Metallicity Relation|journal=The Astrophysical Journal|volume=532|issue=2|pages=1192–1196|arxiv=astro-ph/9912031|bibcode=2000ApJ...532.1192G|doi=10.1086/308617}}</ref> === Сјајност === Сјајноста на ѕвездата е количината на светлина и други форми на зрачна енергија што ја зрачи по единица време. Постојат единици на [[Моќ (физика)|моќност]]. Сјајноста на ѕвездата се одредува според нејзиниот полупречник и температурата на површината. Многу ѕвезди не зрачат подеднакво низ целата нивна површина. Брзо вртежната ѕвезда [[Вега]], на пример, има поголем енергетски тек (моќ по единица површина) на нејзините полови отколку по нејзиниот екватор.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.noao.edu/outreach/press/pr06/pr0603.html|title=Rapidly Spinning Star Vega has Cool Dark Equator|last=Staff|date=2006-01-10|access-date=2007-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190524103812/https://www.noao.edu/outreach/press/pr06/pr0603.html|archive-date=2019-05-24|publisher=National Optical Astronomy Observatory}}</ref> Појавите на површината на ѕвездата на пониска температура и сјајност од просечната се познати како [[Сончева дамка|ѕвездени дамки]]. Малите, ''џуџести'' ѕвезди, како што е Сонцето, обично имаат дискови без карактеристики со само мали ѕвездени точки. ''Џиновските'' ѕвезди имаат многу поголеми, поочигледни ѕвездени точки,<ref name="Michelson Starspots">{{Наведено списание|last=Michelson|first=A. A.|last2=Pease|first2=F. G.|date=2005|title=Starspots: A Key to the Stellar Dynamo|url=http://solarphysics.livingreviews.org/Articles/lrsp-2005-8/|journal=Living Reviews in Solar Physics|volume=2|issue=1|pages=8|bibcode=2005LRSP....2....8B|doi=10.12942/lrsp-2005-8|doi-access=free}}</ref> и тие покажуваат силно ѕвездено рабно затемнување. Односно, сјајноста се намалува кон работ на ѕвездениот диск.<ref>{{Наведено списание|last=Manduca|first=A.|last2=Bell|first2=R. A.|last3=Gustafsson|first3=B.|date=1977|title=Limb darkening coefficients for late-type giant model atmospheres|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=61|issue=6|pages=809–813|bibcode=1977A&A....61..809M}}</ref> Црвените [[Болскотна ѕвезда|џуџести звезди]] како што е UV Кит може да поседуваат истакнати карактеристики на ѕвездената точка.<ref>{{Наведено списание|last=Chugainov|first=P. F.|date=1971|title=On the Cause of Periodic Light Variations of Some Red Dwarf Stars|journal=Information Bulletin on Variable Stars|volume=520|pages=1–3|bibcode=1971IBVS..520....1C}}</ref> === Дваесет најсветли ѕвезди видливи од Земјата === {| class="wikitable" |-Давесет најсветли ѕвезди видливи од Земјата ! Научно име ! Име по коешто е позната ! Оддалеченост(светлосни години) |- | Alpha Canis Majoris |[[Сириус]] |9 |- | Alpha Carinae | [[Канопус]] | 98 |- | Alpha Centauri | [[Алфа Кентаур|Ригли Кент]] | 4 |- | Alpha Boötis | [[Арктур]] | 36 |- | Alpha Lyrae | [[Вега]] | 26 |- | Alpha Aurigae | [[Капела]] | 42 |- | Beta Orionis | [[Ригел]] | 91 |- | Alpha Canis Minoris | [[Прокион]] | 1 |- | Alpha Eridani | [[Архенар]] | 85 |- | Alpha Orionis | [[Бетелгез]] | 510 |- | Beta Centauri | [[Хадар]] | 460 |- | Alpha Aquilae | [[Алтаир]] | 17 |- | Alpha Tauri | [[Алдебаран]] | 65 |- | Alpha Crucis | [[Акрукс]] | 360 |- | Alpha Scorpii | [[Антарес]] | 330 |- | Alpha Virginis | [[Спица]] | 260 |- | Beta Geminorum | [[Полукс (ѕвезда)|Полукс]] | 36 |- | Alpha Piscis Austrini | [[Фомалхаут]] | 22 |- | Alpha Cygni | [[Денеб]] | 1,830 |- | Beta Crucis | [[Мимоза]] | 420 |- | Alpha Leonis | [[Регул]] | 85 |} === Величина === {{Главна|Привидна ѕвездена величина|Апсолутна ѕвездена величина}} Привидната [[Светлост|осветленост]] на ѕвездата се изразува во однос на нејзината [[Привидна ѕвездена величина|привидна величина]]. Тоа е функција на сјајноста на ѕвездата, нејзината оддалеченост од Земјата, ефектот на згаснување на [[Вселенска прашина|меѓуѕвездената прашина]] и гас, и промената на светлината на ѕвездата додека минува низ атмосферата на Земјата. Внатрешната или апсолутната величина е директно поврзана со сјајноста на ѕвездата и е привидната величина што би била ѕвездата кога растојанието помеѓу Земјата и ѕвездата би било 10 парсеци (32,6 светлосни години).<ref name="Lawrence2019">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YTyUDwAAQBAJ&pg=PA252|title=Celestial Calculations: A Gentle Introduction to Computational Astronomy|last=J. L. Lawrence|date=2019|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-53663-9|pages=252}}</ref> {| class="wikitable" style="float: right; margin-left: 1em;" |+Број на ѕвезди посветли од големината ! Привидна ѕвездена величина ! Број&nbsp; на&nbsp;ѕвезди <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html|title=Magnitude|publisher=National Solar Observatory – Sacramento Peak|archive-url=https://web.archive.org/web/20080206074842/http://www.nso.edu/PR/answerbook/magnitude.html|archive-date=2008-02-06|accessdate=2006-08-23}}</ref> |- style="text-align: center;" | 0 | 4 |- style="text-align: center;" | 1 | 15 |- style="text-align: center;" | 2 | 48 |- style="text-align: center;" | 3 | 171 |- style="text-align: center;" | 4 | 513 |- style="text-align: center;" | 5 | 1.602 |- style="text-align: center;" | 6 | 4.800 |- style="text-align: center;" | 7 | 14.000 |} И привидната и апсолутната скала на величина се [[логаритамска единица|логаритамски единици]]: една цела бројна разлика во величината е еднаква на варијација на осветленоста од околу 2,5 пати <ref name="luminosity">{{Наведена мрежна страница|url=http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_luminosity.html|title=Luminosity of Stars|publisher=Australian Telescope Outreach and Education|archive-url=https://web.archive.org/web/20140809120004/http://www.atnf.csiro.au/outreach//education/senior/astrophysics/photometry_specparallax.html|archive-date=2014-08-09|accessdate=2006-08-13}}</ref> ( [[Коренување|5-тиот корен]] од 100 или приближно 2,512). Ова значи дека првата ѕвезда со светлинска величина (+1,00) е околу 2,5 пати посветла од ѕвезда со [[Привидна ѕвездена величина|втора светлинска величина]] (+2,00) и околу 100 пати посветла од [[Привидна ѕвездена величина|ѕвезда со шеста светлинска величина]] (+6,00). Најбледите ѕвезди кои се видливи со голо око при добри услови за гледање се со светлинска величина +6.<ref name="Nicolson1999">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=5iacbufd4kEC&pg=PA134|title=Unfolding Our Universe|last=Iain Nicolson|date=1999|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59270-3|pages=134}}</ref> И на привидната и на апсолутната скала на величина, колку е помал бројот на величината, толку е посветла ѕвездата; колку е поголем бројот на величината, толку е побледа ѕвездата. Најсјајните ѕвезди, на која било скала, имаат броеви со негативна величина. Варијацијата во осветленоста (Δ ''L'') помеѓу две ѕвезди се пресметува со одземање на величинскиот број на посветлата ѕвезда (''m''<sub>b</sub>) од бројот на големината на побледата ѕвезда (''m''<sub>f</sub>), потоа со користење на разликата како експонент за основниот број 2.512: : <math> \Delta{m} = m_\mathrm{f} - m_\mathrm{b} </math> : <math>2.512^{\Delta{m}} = \Delta{L}</math> Во однос и на сјајноста и на растојанието од Земјата, апсолутната величина на ѕвездата (''M'') и привидната величина (''m'') не се еквивалентни; на пример, сјајната ѕвезда Сириус има привидна светлинска величина од −1,44, но има апсолутна светлинска величина +1,41. Сонцето има привидна светлинска величина од -26,7, но неговата апсолутна величина е само +4,83. Сириус, најсјајната ѕвезда на ноќното небо доколку се гледа од Земјата, е приближно 23 пати посветла од Сонцето, додека [[Канопус]], втората најсветла ѕвезда на ноќното небо со апсолутна светлинска величина од -5,53, е приближно 14.000 пати посветла од Сонцето. И покрај тоа што Канопус е многу посјајна од Сириус, последната ѕвезда изгледа посветла од двете. Тоа е затоа што Сириус е на само 8,6 светлосни години од Земјата, додека Канопус е многу подалеку на растојание од 310 светлосни години.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=zLkOAQAAIAAJ|title=Astounding Science Fact & Fiction|publisher=Street & Smith|year=1960|page=7}}</ref> [[Список на најсјајни ѕвезди|Најсјајните познати ѕвезди]] имаат апсолутна величина од приближно -12, што одговара на 6&nbsp;милиони пати поголема од сјајноста на Сонцето.<ref>{{Наведено списание|last=Bestenlehner|first=Joachim M|last2=Crowther|first2=Paul A|last3=Caballero-Nieves|first3=Saida M|last4=Schneider|first4=Fabian R N|last5=Simón-Díaz|first5=Sergio|last6=Brands|first6=Sarah A|last7=de Koter|first7=Alex|last8=Gräfener|first8=Götz|last9=Herrero|first9=Artemio|date=2020-10-17|title=The R136 star cluster dissected with Hubble Space Telescope/STIS – II. Physical properties of the most massive stars in R136|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=499|issue=2|pages=1918–1936|arxiv=2009.05136|bibcode=2020MNRAS.499.1918B|doi=10.1093/mnras/staa2801|doi-access=free}}</ref> Теоретски, најмалку сјајните ѕвезди се на долната граница на масата во која ѕвездите се способни да поддржат јадрено соединување на водород во јадрото; ѕвездите веднаш над оваа граница се наоѓаат во јатото [[NGC 6397]]. Најслабите црвени џуџиња во јатото се со апсолутна светлинска величина 15, додека 17-то бело џуџе со апсолутна величина е откриено.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2006/37/image/a/|title=Faintest Stars in Globular Cluster NGC 6397|date=August 17, 2006|publisher=HubbleSite|accessdate=2006-06-08}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Richer|first=H. B.|date=18 August 2006|title=Probing the Faintest Stars in a Globular Star Cluster|journal=Science|volume=313|issue=5789|pages=936–940|arxiv=astro-ph/0702209|bibcode=2006Sci...313..936R|doi=10.1126/science.1130691|pmid=16917054}}</ref> == Класификација == {{Главна|Ѕвездена класификација}} {| class="wikitable" style="float: right; text-align: center; margin-left: 1em;" |+ Температура на површината се движи за<br />различни ѕвездени класи<ref>{{cite web | last=Smith | first=Gene | date=1999-04-16 | url=http://casswww.ucsd.edu/public/tutorial/Stars.html | title=Stellar Spectra | publisher=University of California, San Diego | access-date=2006-10-12}}</ref> ! Класа ! Температура ! Ѕвезда |- style="background: {{star-color|O}}" | O | 33,000&nbsp;K&nbsp;or&nbsp;more | [[Зета Змијоносец]] |- style="background: {{star-color|B}}" | B | 10,500–30,000&nbsp;K | [[Ригел]] |- style="background: {{star-color|A}}" | A | 7,500–10,000&nbsp;K | [[Алтаир]] |- style="background: {{star-color|F}}" | F | 6,000–7,200&nbsp;K | [[Прокион|Прокион А]] |- style="background: {{star-color|G}}" | G | 5,500–6,000&nbsp;K | [[Сонце]] |- style="background: {{star-color|K}}" | K | 4,000–5,250&nbsp;K | [[Ипсолон Индијанец]] |- style="background: {{star-color|M}}" | M | 2,600–3,850&nbsp;K | [[Проксима Кентаур]] |} Сегашниот систем за класификација на ѕвездите потекнува од почетокот на 20 век, кога ѕвездите биле класифицирани од ''А'' до ''Q'' врз основа на јачината на водородната линија.<ref>{{Наведено списание|last=Fowler|first=A.|date=April 1891|title=The Draper Catalogue of Stellar Spectra|journal=Nature|volume=45|issue=1166|pages=427–428|bibcode=1892Natur..45..427F|doi=10.1038/045427a0|doi-access=free}}</ref> Се сметало дека јачината на водородната линија е едноставна линеарна функција на температурата. Наместо тоа, тоа стнало покомплицирано: се зацврстило со зголемување на температурата, достигнувајќи го својот врв близу 9000&nbsp;К, а потоа се намалило на поголеми температури. Оттогаш, класификациите биле преуредени според температурата, на која се заснова современиот модел.<ref name="carlos">{{Наведена книга|title=The Classification of Stars|last=Jaschek|first=Carlos|last2=Jaschek|first2=Mercedes|date=1990|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-38996-9|pages=31–48}}</ref> На ѕвездите им е дадена класификација со една буква според нивните спектри, кои се движат од типот ''O'', кои се многу топли, до ''M'', кои се толку ладни што молекулите можат да се формираат во нивната атмосфера. Повеќето ѕвезди моментално се класифицирани според Морган-Кинановиот систем (МК) со помош на буквите ''O'', ''B'', ''A'', ''F'', ''G'', ''K'' и ''М'', низа од најжешкиот (тип ''О'') до најстудениот (тип ''М''). Секоја класа на букви потоа се дели со помош на нумерички број со ''0'' која е најжешка, а ''9'' е најстудена (на пр., A8, A9, F0 и F1 формираат низа од потопла до поладна). Низата е проширена со три класи за други ѕвезди кои не се вклопуваат во класичниот систем: ''[[Волф-Рајеова ѕвезда|W]]'', ''S'' и ''[[Јаглеродна ѕвезда|C]]''. На некои неѕвездени објекти им се доделени и букви: ''D'' за [[Бело џуџе|бели џуџиња]] и ''L'', ''T'' и ''Y'' за [[Кафеаво џуџе|кафеави џуџиња]]. Секоја буква има 10 под-поделби, нумерирани од 0 до 9, по редослед на намалување на температурата. Сепак, овој систем се распаѓа на екстремни високи температури бидејќи класите ''O0'' и ''O1'' можеби не постојат.<ref name="spectrum">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.skyandtelescope.com/howto/basics/3305876.html|title=The Spectral Types of Stars|last=MacRobert|first=Alan M|publisher=Sky and Telescope|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022124237/http://www.skyandtelescope.com/howto/basics/3305876.html|archive-date=2013-10-22|accessdate=2006-07-19}}</ref> Дополнително, ѕвездите може да се класифицираат според ефектите на сјајност кои се наоѓаат во нивните спектрални линии, кои одговараат на нивната просторна големина и се одредуваат според нивната површинска гравитација. Овие се движат од ''0'' ( [[хиперџин]]ови) до ''III'' ([[Џиновска ѕвезда|џинови]] до ''V'' (џуџиња од главната низа); некои автори додаваат ''VII'' (бели џуџиња). Ѕвездите од главната низа паѓаат по тесен, дијагонален појас кога се графички според нивната апсолутна величина и спектрален тип.<ref name="spectrum"/> Сонцето е главната низа ''G2V'' жолто џуџе со средна температура и обична големина.<ref name="RixHay2015">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=7pCKCgAAQBAJ&pg=PA43|title=Solar Sketching: A Comprehensive Guide to Drawing the Sun|last=Erika Rix|last2=Kim Hay|last3=Sally Russell|last4=Richard Handy|date=2015|publisher=Springer|isbn=978-1-4939-2901-6|pages=43}}</ref> Постои дополнителна номенклатура во форма на мали букви додадени на крајот на спектралниот тип за да се означат посебните карактеристики на спектарот. На пример, „''e''“ може да укаже на присуство на спектрални линии; „ ''m'' “ претставува невообичаено силни нивоа на метали, а „ ''var'' “ може да значи варијации во спектралниот тип.<ref name="spectrum"/> Белите џуџести ѕвезди имаат своја класа која започнува со буквата ''D.'' Ова е дополнително поделено на класите ''DA'', ''DB'', ''DC'', ''DO'', ''DZ'' и ''DQ'', во зависност од типовите на истакнати линии кои се наоѓаат во спектарот. Потоа следи нумеричка вредност што ја означува температурата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.physics.uq.edu.au/people/ross/ph3080/whitey.htm|title=White Dwarf (wd) Stars|publisher=White Dwarf Research Corporation|archive-url=https://web.archive.org/web/20091008115925/http://www.physics.uq.edu.au/people/ross/ph3080/whitey.htm|archive-date=2009-10-08|accessdate=2006-07-19}}</ref> == Променливи ѕвезди == {{Главна|Променлива ѕвезда}} [[Податотека:Mira_1997.jpg|мини| Асиметричниот изглед на [[Мира (ѕвезда)|Мира]], осцилирачка променлива ѕвезда. Мира е асимптотична џиновска гранка ѕвезда, црвен џин кој се ближи до крајот на својот живот.]] Променливите ѕвезди имаат периодични или случајни промени во сјајноста поради внатрешните или надворешните својства. Од суштински променливите ѕвезди, примарните типови може да се поделат во три главни групи. За време на нивниот ѕвезден развој, некои ѕвезди минуваат низ фази каде што можат да станат пулсирачки променливи. Пулсирачките променливи ѕвезди се разликуваат по полупречник и сјај со текот на времето, се шират и се собираат со периоди кои се движат од минути до години, во зависност од големината на ѕвездата. Оваа категорија ги вклучува [[Кефеида|Кефеидите и ѕвездите слични на кефеидите]] и долготрајните променливи како [[Мирида|Мира]].<ref name="variables">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aavso.org/types-variables|title=Types of Variable|date=2010-05-11|publisher=AAVSO|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017170335/http://www.aavso.org/types-variables|archive-date=17 October 2018|accessdate=2010-08-20}}</ref> Еруптивните променливи се ѕвезди кои доживуваат ненадејно зголемување на сјајноста поради блесоци или настани на масовно исфрлање. Оваа група вклучува протоѕвезди, Волф-Рајеови ѕвезди, како и џиновски и суперџинови ѕвезди. Катаклизмички или експлозивни променливи ѕвезди се оние кои претрпуваат драматична промена во нивните својства. Оваа група вклучува [[Нова|нови]] и супернови. Двоен ѕвезден систем кој вклучува блиско бело џуџе може да произведе одредени видови на овие спектакуларни ѕвездени експлозии, вклучително и нова и супернова од тип 1а.<ref name="iben"/> Експлозијата се создава кога белото џуџе ќе го придобие водородот од придружната ѕвезда, собирајќи маса додека водородот не претрпи соединување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l2/cataclysmic_variables.html|title=Cataclysmic Variables|date=2004-11-01|publisher=NASA Goddard Space Flight Center|accessdate=2006-06-08}}</ref> Некои нови се повторливи, со периодични изливи со умерен замав. Ѕвездите може да се разликуваат во сјајот поради надворешни фактори, како што се затемнување на двојните ѕвезди, како и вртежливи ѕвезди кои создаваат екстремни ѕвездени точки. Забележителен пример за двојно затемнување е Алгол, кој редовно варира во величина од 2,1 до 3,4 во период од 2,87 дена.<ref name="gcvs">{{Наведено списание|last=Samus|first=N. N.|last2=Durlevich|first2=O. V.|displayauthors=etal|year=2009|title=VizieR Online Data Catalog: General Catalogue of Variable Stars (Samus+ 2007–2013)|journal=VizieR On-line Data Catalog: B/GCVS. Originally Published in: 2009yCat....102025S|volume=1|bibcode=2009yCat....102025S}}</ref> == Структура == {{Главна|Ѕвездена структура}} [[Податотека:Star_types.svg|лево|мини| Внатрешни структури на ѕвезди од главната низа со маси означени во сончеви маси, региони на струење со циклуси со стрелки и региони на зрачење со црвени блесоци. Од лево кон десно, [[црвено џуџе]], [[жолто џуџе]] и [[Ѕвездена класификација|сино-бела ѕвезда од главната низа]]]] Моделите на ѕвездената структура подробно ја опишуваат внатрешната структура на ѕвездата и даваат предвидувања за [[сјајност]]а, [[Ѕвездена класификација|бојата]] и [[Ѕвезден развој|идниот развој]] на ѕвездата. Различни класи и возрасти на ѕвезди имаат различни внатрешни структури, како одраз на нивната [[Хемиски елемент|елементарна]] структура и механизми за пренос на [[енергија]]. Различните слоеви на ѕвездите го пренесуваат загревањето и нанадвор на различни начини, првенствено со струење и зрачен пренос, но топлинската спроводливост е важна кај [[Бело џуџе|белите џуџиња]]. Струењето е главен начин на пренос на енергија кога температурниот градиент е доволно нагол, така што одреден волумен [[гас]] во ѕвездата ќе продолжи да расте ако малку се подигне преку [[Адијабатски процес|адијабатска постапка]]. Во овој случај, волуменот што расте е пловен и продолжува да расте доколку е потопол од околниот гас; доколку волуменот што расте е поладен од околниот гас, тој ќе се врати на првобитната висина.<ref>{{Harvard citation text|Hansen|Kawaler|Trimble|2004|loc=§5.1.1}}</ref> Во региони со низок температурен градиент и доволно ниска непроѕирност за да биде овозможен пренос на енергија преку зрачење, зрачењето е главен начин на пренос на енергија. Внатрешната структура на ѕвездата од [[Главна низа|главната низа]] зависи од масата на ѕвездата. Кај ѕвездите со маса од 0,3-1,5 [[Сончева маса|сончеви маси]] ({{Сончева маса|link=yes}}, вклучувајќи го и Сонцето, [[Јадрено соединување|соединувањето]] на [[водород]] со [[хелиум]] се случува првенствено преку [[Протонско-протонски ланец|протонско-протонски ланци]], кои не воспоставува нагол температурен градиент. Така, зрачењето надвладејува во внатрешниот дел на ѕвездите со сончева маса. Надворешниот дел од ѕвездите со сончева маса е доволно ладен што водородот е неутрален и на тој начин непроѕирен за [[Ултравиолетово зрачење|ултравиолетовите]] [[фотони]], па така надвладејува конвекцијата. Според тоа, ѕвездите со сончева маса имаат зрачни јадра со конвективни обвивки во надворешниот дел на ѕвездата. Кај масивните ѕвезди (поголеми од околу 1,5 M☉), температурата на јадрото е над околу 1,8 × 10<sup>7</sup> [[Келвин|К]], така што соединувањето на водород со хелиум се случува првенствено преку циклусот јаглерод-азот-кислород. Во овој циклус, стапката на производство на енергија е рангирана како температура до 15-та моќност, додека стапката е рангирана како температура до 4-та моќност во протонско-протонските ланци.<ref>{{Harvard citation text|Hansen|Kawaler|Trimble|2004|loc=Tbl. 1.1}}</ref> Поради силната температурна чувствителност на циклусот јаглерод-азот-кислород, температурниот градиент во внатрешниот дел на ѕвездата е доволно стрмен за да го направи јадрото [[Струевит слој|струевито]]. Во надворешниот дел на ѕвездата, температурниот градиент е поплиток, но температурата е доволно висока што водородот е речиси целосно [[Јонизација|јонизиран]], така што ѕвездата останува проѕирна за [[Ултравиолетово зрачење|ултравиолетовото зрачење]]. Така, масивните ѕвезди имаат [[Зрачен слој|зрачна]] обвивка. Ѕвездите од главната низа со најмала маса немаат зона на зрачење; доминантен механизам за преност на енергија низ ѕвездата е конвекцијата.<ref>{{Harvard citation text|Hansen|Kawaler|Trimble|2004|loc=§2.2.1}}</ref> Наједноставниот најчесто користен модел на ѕвездена структура е сферично симетричниот квазистатички модел, кој претпоставува дека ѕвездата е во стабилна состојба и дека е сферично [[Симетрија|симетрична]]. Содржи четири основни диференцијални равенки од прв ред: две претставуваат како [[материја]]та и [[притисок]]от варираат со [[Сончев полупречник|полупречникот]]; два претставуваат како [[температура]]та и [[сјајност]]а варираат со полупречникот.<ref>This discussion follows those of, e.&nbsp;g., {{Harvard citation text|Zeilik|Gregory|1998|loc=§16-1–16-2}} and {{Harvard citation text|Hansen|Kawaler|Trimble|2004|loc=§7.1}}</ref> При образувањето на '''равенките на ѕвездената структура''' (искористувајќи ја претпоставената сферична симетрија), земена е во предвид [[густина]]та на материјата <math>\rho(r)</math>, температура <math>T(r)</math>, вкупен притисок (материја плус [[Сончево зрачење|зрачење]]) <math>P(r)</math>, сјајност <math>l(r)</math>, и стапка на производство на [[енергија]] по единица маса <math>\epsilon(r)</math> во сферична обвивка со дебелина <math>\mbox{d}r</math> на далечина <math>r</math> од средиштето на ѕвездата. Се претпоставува дека ѕвездата е во месна термодинамичка рамнотежа (МТР), така што температурата е идентична за материјата и [[фотон]]ите. Иако МТР не е одржувана строго бидејќи температурата што дадената обвивка ја „гледа“ под себе е секогаш пожешка од температурата горе, оваа приближување е нормално одлична затоа што фотонот значи слободна патека, <math>\lambda</math>, е многу помала од должината по која температурата значително варира, т.е <math>\lambda \ll T/|\nabla T|</math>. Потребни се и [[Состојбена равенка|состојбените равенки]], кои ги поврзуваат притисокот, непроѕирноста и стапката на создавање енергија со други месни променливи соодветни за материјалот, како што се температурата, густината, хемискиот состав итн. Релевантните равенки на состојбата за притисок можеби ќе треба да го вклучат законот за совршен гас, притисок на зрачење, притисок поради изродени електрони итн. Непроѕирноста не може точно да биде изразен со една формула. Пресметуван е за различни композиции при засебни густини и температури и се прикажува во табеларен облик.<ref name="Rogers1996">{{Наведување|last=Iglesias, C. A.|last2=Rogers, F. J.|title=Updated Opal Opacities|journal=Astrophysical Journal|date=June 1996|volume=464|pages=943–+|doi=10.1086/177381|bibcode=1996ApJ...464..943I|postscript=.}}</ref> „Кодовите“ на ѕвездената структура (што значи [[сметачки програм]]и кои ги пресметуваат променливите на моделот) или се меѓуполираат во мрежа за густина-температура за да ја добијат потребната непроѕирност или користат функција за прилагодување врз основа на табеларните вредности. Слична ситуација се јавува и за точни пресметки на равенката на притисокот на состојбата. Конечно, стапката на создавање на јадрена енергија е пресметувана од [[опити]] по [[јадрена физика]], користејќи „реакциони мрежи“ за да бидат пресметани стапките на реакција за секој поединечен чекор на реакција и рамнотежа изобилство за секој [[изотоп]] во гасот.<ref name="Heger2002">{{Наведување|last=Rauscher, T.|last2=Heger, A.|last3=Hoffman, R. D.|last4=Woosley, S. E.|title=Nucleosynthesis in Massive Stars with Improved Nuclear and Stellar Physics|journal=The Astrophysical Journal|date=септември 2002|volume=576|number=1|pages=323–348|doi=10.1086/341728|bibcode=2002ApJ...576..323R|postscript=.|arxiv=astro-ph/0112478}}</ref> Во комбинација со множество гранични услови, решението на овие равенки целосно го опишува однесувањето на ѕвездата. Типичните гранични услови соодветно ги поставуваат вредностите на набљудуваните параметри на површината (<math>r=R</math>) и средиште (<math>r=0</math>) на ѕвездата: <math>P(R) = 0</math>, што значи дека притисокот на површината на ѕвездата е нула; <math>m(0) = 0</math>, нема маса во средиштето на ѕвездата, како што се бара ако масената густина остане [[wiktionary:finite|конечна]]; <math>m(R) = M</math>, вкупната маса на ѕвездата е масата на ѕвездата; и <math>T(R) = T_{eff}</math>, температурата на површината е [[делотворна температура]] на ѕвездата. [[Податотека:Sun_parts_big.jpg|мини| Пресек на [[Сонце]]то]] == Патеки за реакција на јадрено соединување == {{Главна|Ѕвездена нуклеосинтеза}}<div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:204px;max-width:204px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:202px;max-width:202px"><div class="thumbimage">[[File:Fusion_in_the_Sun.svg|алт=|286x286пкс]]Преглед на синџирот протон-протон</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:202px;max-width:202px"><div class="thumbimage">[[File:CNO_Cycle.svg|алт=|200x200пкс]]</div><div class="thumbcaption">Циклус јаглерод-азот-кислород</div></div></div></div></div>Кога јадрата се спојуваат, масата на споениот производ е помала од масата на оригиналните делови. Оваа изгубена маса се претвора во електромагнетна енергија, според односот [[Еднаквост на масата и енергијата|маса-енергија еквивалентност]] <math> E=mc^2 </math>.<ref name="sunshine">{{Наведена мрежна страница|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/articles/fusion/index.html|title=How the Sun Shines|last=Bahcall|first=John N.|date=2000-06-29|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2006-08-30}}</ref> Различни реакции на јадрено соединување се случуваат во јадрата на ѕвездите, кои зависат од нивната маса и состав. Процесот на соединување на водород е чувствителен на температура, така што умереното зголемување на температурата во средината ќе резултира со значително зголемување на брзината на соединувањето. Како резултат на тоа, температурата на јадрото на ѕвездите од главната низа варира само од 4&nbsp;милиони келвини за мала ѕвезда од класата М до 40&nbsp;милиони келвини за масивна ѕвезда од О-класа.<ref name="aps_mss"/> На Сонцето, со јадро од 16 милиони келвини, водородот се спојува за да формира хелиум во [[Протонско-протонски ланец|верижната реакција на протон-протон]]: :4[[Hydrogen-1|<sup>1</sup>H]] → 2[[deuterium|<sup>2</sup>H]] + 2[[positron|e<sup>+</sup>]] + 2[[neutrino|ν<sub>e</sub>]](2 x 0.4 M[[electronvolt|eV]]) :2[[positron|e<sup>+</sup>]] + 2[[positron|e]]<sup>−</sup> → 2[[photon|γ]] (2 x 1.0 MeV) :2<sup>1</sup>H + 2<sup>2</sup>H → 2[[Helium-3|<sup>3</sup>He]] + 2[[photon|γ]] (2 x 5.5 MeV) :2<sup>3</sup>He → [[Helium-4|<sup>4</sup>He]] + 2<sup>1</sup>H (12.9 MeV) Има уште неколку патеки, во кои {{Гинд|3}}He и {{Гинд|4}}He се комбинираат за да формираат {{Гинд|7}}Be, што на крајот (со додавање на друг протон) дава два {{Гинд|4}}He, добивка од еден. Сите овие реакции резултираат со севкупна реакција: :4<sup>1</sup>H → <sup>4</sup>He + 2γ + 2ν<sub>e</sub> (26.7 MeV) каде γ е фотон од гама зраци, ν<sub>e</sub> е неутрино, а H и He се изотопи на водород и хелиум, соодветно. Енергијата ослободена од оваа реакција е во милиони електрон волти. Секоја поединечна реакција произведува само мала количина на енергија, но бидејќи огромен број од овие реакции се случуваат постојано, тие ја произведуваат целата енергија неопходна за одржување на излезното зрачење на ѕвездата. За споредба, согорувањето на две молекули на водороден гас со една молекула на гас на кислород ослободува само 5,7 eV. Во помасивните ѕвезди, хелиумот се произведува во циклус на реакции [[Катализа|катализирани]] од јаглерод наречен [[јаглеродно-азотно-кислороден циклус]].<ref name="synthesis">{{Наведено списание|last=Wallerstein|first=G.|last2=Iben|first2=I. Jr.|last3=Parker|first3=P.|last4=Boesgaard|first4=A. M.|last5=Hale|first5=G. M.|last6=Champagne|first6=A. E.|last7=Barnes|first7=C. A.|last8=KM-dppeler|first8=F.|last9=Smith|first9=V. V.|displayauthors=1|date=1999|title=Synthesis of the elements in stars: forty years of progress|url=http://authors.library.caltech.edu/10255/1/WALrmp97.pdf|journal=Reviews of Modern Physics|volume=69|issue=4|pages=995–1084|bibcode=1997RvMP...69..995W|doi=10.1103/RevModPhys.69.995|access-date=2006-08-04|hdl-access=free}}</ref> Во развојните ѕвезди со јадра на 100&nbsp;милиони келвини и маси помеѓу 0,5 и {{Сончева маса|10}}, хелиумот може да се претвори во јаглерод во [[Троен алфа-процес|тројниот алфа-процес]] кој го користи средниот елемент [[берилиум]]:<ref name="synthesis"/> :<sup>4</sup>He + <sup>4</sup>He + 92 keV → [[isotopes of beryllium|<sup>8*</sup>Be]] :<sup>4</sup>He + <sup>8*</sup>Be + 67 keV → <sup>12*</sup>C :<sup>12*</sup>C → [[carbon-12|<sup>12</sup>C]] + γ + 7.4 MeV За севкупна реакција на: [[Податотека:Kernfusionen0_en.png|мини|Преглед на последователни процеси на соединување кај масивни ѕвезди]] : 3<sup>4</sup> He→ <sup>12</sup>C + γ + 7,2 MeV Кај масивните ѕвезди, потешките елементи можат да се изгорат во јадрото што се стега преку [[Неонско согорување|процесот на неонско согорување]] и [[Кислородно согорување|процесот на кислородно согорување]]. Последната фаза во процесот на нуклеосинтеза на ѕвездите е [[Силициумско согорување|процесот силициумско согорување]] што резултира со производство на стабилен изотоп железо-56.<ref name="synthesis"/> Секое понатамошно спојување би било ендотермичен процес кој троши енергија, и затоа дополнителна енергија може да се произведе само преку гравитациски колапс. {| class="wikitable" style="float: left; margin-right: 1.0em;" |+Времетраење на главните фази на фузија за {{Сончева маса|20}} ѕвезда <ref>{{Наведено списание|last=Woosley|first=S. E.|last2=Heger|first2=A.|last3=Weaver|first3=T. A.|date=2002|title=The evolution and explosion of massive stars|journal=Reviews of Modern Physics|volume=74|issue=4|pages=1015–1071|bibcode=2002RvMP...74.1015W|doi=10.1103/RevModPhys.74.1015}}</ref> ! valign="bottom" | Гориво<br />материјал ! valign="bottom" | Температура<br />(милион келвини) ! valign="bottom" | Густина (kg/cm3) ! valign="bottom" | Времетраење на согорувањето<br /> (во години) |- style="text-align:center;" | Х | 37 | 0,0045 | 8.1&nbsp;милиони |- style="text-align:center;" | Тој | 188 | 0,97 | 1.2&nbsp;милиони |- style="text-align:center;" | В | 870 | 170 | 976 |- style="text-align:center;" | Не | 1.570 | 3.100 | 0,6 |- style="text-align:center;" | О | 1.980 | 5.550 | 1.25 |- style="text-align:center;" | S/Si | 3.340 | 33.400 | (0.0315 (~ 11,5 дена) |} ==Ѕвездите во уметноста и во популарната култура== ===Ѕвездата како тема во книжевноста=== * „Ноќта на црвените ѕвезди“ (српски: ''Noć crvenih zvijezda'') - песна на српскиот писател [[Иво Андриќ]] од 1914 година.<ref>Иво Андрић, ''Ex Ponto - Немири - Лирика''. Београд: Просвета, 1977, стр. 150.</ref> * „Брашно и ѕвезди“ - песна на македонската поетеса [[Николина Андова]] од 2013 година.<ref>Николина Андова, ''Влезот е од другата страна'', Темплум, Скопје, 2013.</ref> * „Двете ѕвезди вечерници“ — песна на македонската поетеса [[Христина Аслимоска]] од 2005 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Разделба со детството''. Скопје: Детска радост, 2005, стр. 11.</ref> * „Деца и ѕвезди“ — песна на македонскиот поет [[Јозо Т. Бошковски - Јон|Јозо Т. Бошковски]] од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 17.</ref> * „Соѕвездија“ - поетска збирка на францускиот писател [[Андре Бретон]] од 1959 година.<ref>„Андре Бретон (био-библиографски летопис)“, во: Андре Бретон, ''Рајот не е наполно загубен''. Скопје: Култура, 1989, стр. 103.</ref> * „Кога паѓаат ѕвездите“ — песна за деца на хрватскиот поет [[Григор Витез]].<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 59.</ref> * „Ѕвезди“ - расказ на францускиот писател [[Алфонс Доде]] од 1869 година.<ref>Alphonse Daudet, ''Pisma iz mog mlina''. Zagreb: Znanje, 1986, стр. 49-55.</ref> * „По ѕвездите“ (српски: ''За звездама'') - песна на српскиот поет [[Јован Дучиќ]].<ref>Јован Дучић, ''Сабрана дела II, Песме љубави и смрти''. Београд: Народна просвета (без дата), стр. 42-43.</ref> * „Плејади“ - песна на полскиот поет [[Јарослав Ивашкјевич]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 58.</ref> * „Ѕвезди“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, 'Везилка''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 14.</ref> * „Светлината на згаснатата ѕвезда“ - книга на бразилскиот писател [[Жозуе Монтело]] од 1948 година.<ref>''Антoлогија на бразилскиот расказ'', Три, Скопје, 2012, стр. 278-279.</ref> * „[[Ѕвездена наметка - Астролошки водич за неупатените]]“ (српски: ''Звездани плашт - Астолошки водич за неупуҺене'') - [[роман]] на српскиот писател [[Милорад Павиќ]] од 2000 година.<ref>„Белешка о писцу“, во: Милорад Павић, ''Кутија за писање''. Београд: Народна библиотека Србије, 2012, стр. 121.</ref> * „Големата кола“ - песна на полската поетеса [[Марија Павликовска-Јасножевска]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 70.</ref> * „Облак и ѕвезда“ - песна на унгарскиот поет [[Шандор Петефи]].<ref>Šandor Petefi, ''Sloboda i ljubav''. Beograd: Rad, 1969, стр. 31.</ref> * „Првата ѕвезда“ (српски: ''Прва звезда'') - песна на српскиот поет [[Владислав Петковиќ - Дис]].<ref>Владислав Петковић-Дис, ''Песме''. Београд: Рад, 1960, стр. 46-51.</ref> * „Земско соѕвездие“ (српски: ''Земаљско сазвежђе'') - песна на српскиот поет [[Васко Попа]].<ref>Vasko Popa, ''Pesme''. Beograd: Bigz, 1978, стр. 161.</ref> * „Андромеда“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 332.</ref> * „Вртењето на ѕвездите 2“ — песна на американскиот поет [[Чарлс Рајт]] (''Charles Wright'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 102.</ref> * „Ѕвезди над [[Рај]]ската градина“ - збирка поезија на чешкиот поет [[Јарослав Сајферт]] од 1929 година.<ref name="Jaroslava Sajferta 2014">„Izabrana bibliografija Jaroslava Sajferta“ во: Jaroslav Sajfert, ''Stub kuge''. Beograd: Mali vrt, 2014, стр. 93-94.</ref> * „Момчето и ѕвездите“ - збирка поезија на Јарослав Сајферт од 1956 година.<ref name="Jaroslava Sajferta 2014"/> * „Разговор со ѕвездата“ - песна на полскиот поет [[Антони Слонимски]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 50-51.</ref> * „Ѕвездичка“ — песна на македонскиот поет [[Стојан Тарапуза]].<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 97.</ref> * „Ѕвезда“ — песна на Стојан Тарапуза.<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 98.</ref> * „Како се повикува ѕвезда“ — песна на Стојан Тарапуза.<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 99.</ref> * „Ѕвезда“ - песна на руската поетеса [[Вероника Тушнова]].<ref>''Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига II: Прва четвртина – средина XX века (авангарда и социјалистички реализам)''. Београд: Paidea, 2007, стр. 234.</ref> * „Хермес, кучето и ѕвездата“ - песна во проза од истоимената збирка на полскиот поет [[Збигњев Херберт]].<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 22.</ref> * „Татковците на ѕвездите“ - песна на Збигњев Херберт.<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 271.</ref> * „Прекумерност“ - песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 217-218.</ref> ===Ѕвездата како тема во популарната музика=== * „Ѕвезда спуштена“ - песна на македонската етно-група [[Баклава (музичка група)|Баклава]] од 2008 година.<ref>Baklava, ''Kalemar'', SJF Records 124, 2008.</ref> * „Зацрвенети ѕвезди“ ([[англиски]]: ''Flushing Stars'') — песна на американската рок-група [[Бафало Том]] (''Buffalo Tom'') од 1989 година.<ref>[https://www.discogs.com/Buffalo-Tom-Buffalo-Tom/master/55008 DISCOGS, Buffalo Tom ‎– Buffalo Tom (пристапено на 9.7.2021)]</ref> * „1000 ѕвезди“ (англиски: ''1000 stars'') - песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Биг кантри]] (''Big Country'') од 1983 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Hq2ssJ08yCM YouTube, Big Country - 1000 Stars (пристапено на 8.2.2017)]</ref> * [[Биг стар (поп-група)|Голема ѕвезда]] (англиски: ''Big Star'') - американска [[Поп музика|поп]]-група.<ref>[http://www.allmusic.com/artist/big-star-mn0000051992/biography All Music, Big Star (посетено на 7.2.2016)]</ref> * „Паѓаат ѕвезди“ (српскохрватски: ''Padaju zvijezde'') - песна на југословенската рок-група [[Бијело дугме|Бијело Дугме]] (''Bijelo Dugme'') од 1984 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5NaoseySl9Q YouTube, Bijelo Dugme - Padaju Zvijezde (пристапено на 31.1.2019)]</ref> * „Најубавата ѕвезда“ (англиски: ''The prettiest star'') - песна на англискиот поп-[[Рок-музика|рок]] музичар [[Дејвид Боуви]] (''David Bowie'') од 1973 година.<ref>[https://www.discogs.com/David-Bowie-Aladdin-Sane/release/6143410 DISCOGS, David Bowie ‎– Aladdin Sane (пристапено на 18.4.2020)]</ref> * „Црна ѕвезда“ (англиски: ''Blackstar'') - песна од истоимениот албум на Дејвид Боуви од 2016 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=RPbuxapYWFc YouTube, David Bowie- Blackstar (Full album) (пристапено на 29.5.2017)]</ref> * „Ѕвезди“ (англиски: ''Stars'') - песна на американската пејачка [[Лиса Германо]] (''Lisa Germano'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=82mQ0-kmY_k&index=11&list=PLivKn8d4pI0pboK9A8BMwJiKRWLm5bKeQ YouTube, Lisa Germano - Stars (пристапено на 24.12.2016)]</ref> * „Темна ѕвезда“ ([[англиски]]: ''Dark Star'') — песна на американската рок-група [[Грефтфул дед]] (''The Grateful Dead'').<ref>[https://www.discogs.com/master/18472-The-Grateful-Dead-LiveDead DISCOGS, The Grateful Dead – Live/Dead (пристапено на 17.2.2025)]</ref> * „Посегни по ѕвездите“ (германски: ''Greif Nach Den Sternen'') — песна на германското електронско дуо [[ДАФ (музичка група)|ДАФ]] од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/25407-Deutsch-Amerikanische-Freundschaft-Gold-Und-Liebe Dicogs, Deutsch Amerikanische Freundschaft – Gold Und Liebe (пристапено на 23.6.2022)]</ref> * „Ѕвездите се ѕвезди“ ([[англиски]]: ''Stars Are Stars'') — песна на британската рок-група [[Echo And The Bunnymen (рок-група)|Echo And The Bunnymen]] од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/Echo-And-The-Bunnymen-Crocodiles/master/27552 Discogs, Echo And The Bunnymen* ‎– Crocodiles (пристапено на 21.3.2021)]</ref> * „Малата ѕвезда од Витлеем“ ([[англиски]]: ''Little star of Bethlehem'') - песна на германската рок-група [[Кен (рок-група)|Кен]] (''Can'') од 1968 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=0NXgOO-QtTg YouTube, Little Star of Bethlehem - CAN (пристапено на 12.11.2016)]</ref> * „Моите ѕвезди“ (англиски: ''My Stars'') - песна на американскиот рок-музичар [[Алис Купер]] (''Alice Cooper'') од 1972 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=xxMNWO8nbVI YouTube, Alice Cooper - My Stars by Paul Smith (пристапено на 19.2.2018)]</ref> * „Убавата ѕвезда од Витлеем“ (англиски: ''Beautiful star of Bethlehem'') - песна на пејачката [[Пати Лавлес]] (''Patty Loveless'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=nqdcCmxk2Rg YouTube, Patty Loveless - Beautiful Star Of Bethlehem (пристапено на 12.11.2016)]</ref> * „Сите сме направени од ѕвезди“ (англиски: ''We Are All Made of Stars'') - песна на американскиот музичар [[Моби]] (''Moby'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=x1rFAaAKpVc&list=OLAK5uy_l8Cf2RrGh8oXAagYJb2cK2Rwl2hK9Dhj8&index=12 YouTube, Moby 'We Are All Made of Stars' - Official video (пристапено на 17.1.2020)]</ref> * „Ѕвездата 6 и 7 8 9“ (англиски: ''Star 6 & 7 8 9'') — песна на британската [[Техно музика|техно]]-група ''The Orb'' од 1991 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/7119-The-Orb-The-Orbs-Adventures-Beyond-The-Ultraworld The Orb – The Orb's Adventures Beyond The Ultraworld (пристапено на 31.5.2023)]</ref> * „Ѕвезда која паѓа“ (англиски: ''A Falling Star'') — песна на американската рок-група Опал од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/30244-Opal-Happy-Nightmare-Baby Opal (2) – Happy Nightmare Baby (пристапено на 8.7.2023)]</ref> * „Меѓуѕвездено забрзување“ ([[англиски]]: ''Interstellar Overdrive'') - песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Пинк флојд]] од 1967 година.<ref>[https://www.discogs.com/Pink-Floyd-The-Piper-At-The-Gates-Of-Dawn/master/19546 Discogs, Pink Floyd ‎– The Piper At The Gates Of Dawn (пристапено на 25.2.2021)]</ref> * „Илјада ѕвезди се распрснуваат“ (англиски: ''A Thousand Stars Burst Open'') — песна на британската рок-група ''Pale Saints'' од 1992 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/26780-Pale-Saints-In-Ribbons DISCOGS, Pale Saints – In Ribbons (пристапено на 8.6.2023)]</ref> * „Ѕвезда-скитничка“ (англиски: ''Wandering Star'') - песна на британската поп-група [[Портисхед]] (''Portishead'') од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/Portishead-Dummy/release/22840 Discogs, Portishead – Dummy (пристапено на 25.2.2021)]</ref> * „Ѕвездо ѕвездо“ (англиски: ''Star Star'') - песна на британската рок-група [[Ролинг Стоунс]] од 1973 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YD_CSgIkd_k YouTube, The Rolling Stones Star Star (пристапено на 7.3.2018)]</ref> * „Ѕвездена сила“ (англиски: ''Star Power'') - песна на американската рок-група [[Соник Јут]] (''Sonic Youth'') од 1986 година.<ref>[https://www.discogs.com/Sonic-Youth-Evol/master/9739 DISCOGS, Sonic Youth ‎– Evol (пристапено на 26.7.2019)]</ref> * „Броење ѕвезди“ (англиски: ''Counting Stars'') - песна на поп-рок групата [[Уан Рипаблик]] (''One Republic'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hT_nvWreIhg YouTube, OneRepublic - Counting Stars (пристапено на 31.1.2019)]</ref> == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{Наведена книга | first = Cliff | last = Pickover | authorlink = Cliff Pickover | year =2001 |title=The Stars of Heaven | publisher=Oxford University Press | isbn=0-19-514874-6}} * {{Наведена книга | first = John | last = Gribbin | authorlink = John Gribbin |author2=Mary Gribbin | year=2001 | title=Stardust: Supernovae and Life—The Cosmic Connection | publisher=Yale University Press | isbn=0-300-09097-8}} * {{Наведена книга | first = Stephen | last = Hawking | title=A Brief History of Time | authorlink = Stephen Hawking | year=1988 | publisher=Bantam Books | isbn=0-553-17521-1}} == Надворешни врски == {{Wiktionary}} {{commons category|Stars}} * {{cite web |title= How To Decipher Classification Codes |publisher= Astronomical Society of South Australia |url= http://www.assa.org.au/sig/variables/classifications.asp |access-date= 2010-08-20}} * {{cite web |last= Kaler |first= James |title= Portraits of Stars and their Constellations |publisher= University of Illinois |url= http://stars.astro.illinois.edu/sow/sow.html |access-date= 2010-08-20}} * {{cite book |first1= Cliff |last1= Pickover |author-link= Cliff Pickover |date= 2001 |title= The Stars of Heaven |publisher= Oxford University Press |isbn= 978-0-19-514874-9 |url-access= registration |url= https://archive.org/details/starsofheaven00pick }} * {{cite web |display-authors= 1 |last1= Prialnick |first1= Dina |last2= Wood |first2= Kenneth |last3= Bjorkman |first3= Jon |last4= Whitney |first4= Barbara |last5= Wolff |first5= Michael |last6= Gray |first6= David |last7= Mihalas |first7= Dimitri |title= Stars: Stellar Atmospheres, Structure, & Evolution |date= 2001 |publisher= University of St. Andrews |url= http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html |access-date= 2010-08-20 |archive-date= 11 February 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210211123306/http://www-star.st-and.ac.uk/~kw25/teaching/stars/stars.html |url-status= dead }} * {{cite web |title= Query star by identifier, coordinates or reference code |work= SIMBAD |publisher= Centre de Données astronomiques de Strasbourg |url= http://simbad.u-strasbg.fr/simbad/sim-fid |access-date= 2010-08-20}} * [http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/black_holes.html НАСА] * [http://www.nasa.gov/worldbook/star_worldbook.html NASA worldbook] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050508094147/http://www.nasa.gov/worldbook/star_worldbook.html |date=2005-05-08 }} * [http://www.astro.illinois.edu/~jkaler/sow/sowlist.html astro.illionis.edu] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090727051645/http://www.astro.illinois.edu/~jkaler/sow/sowlist.html |date=2009-07-27 }} * [http://www.bbc.co.uk/science/space/stars/birth/index.shtml bbc.uk] * [http://www.astronomija.com.mk/vest.asp?id=24 astronomija.com.mk] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090627024958/http://astronomija.com.mk/vest.asp?id=24 |date=2009-06-27 }} * [http://www.nasa.gov/worldbook/supernova_worldbook.html Супернова] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090810001735/http://www.nasa.gov/worldbook/supernova_worldbook.html |date=2009-08-10 }} {{ѕвезда}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Ѕвезди| ]] [[Категорија:Астрономски тела]] [[Категорија:Извори на светлина]] [[Категорија:Концепти во астрономијата]] lb6ydchzi4bjjg5vva6ssl41vgn62wx Предлошка:Дали сте знаеле 10 1649 5533026 5529319 2026-04-02T06:58:01Z Bjankuloski06 332 5533026 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{/Заглавие}}</noinclude> <!-----------------СОДРЖИНАТА НА ПРЕДЛОШКАТА Е ПОД ОВОЈ РЕД-----------------------> [[Податотека:Juan_de_Flandes_003.jpg|десно|140п|Портрет на Јована Лудата од 1500 г.]] * ... дека '''[[Јована Лудата]]''' имала 6 деца, и сите станале европски [[монарх|монарси]]? * ... дека '''[[Шведска]]''' ја сменила '''[[страна на возење|страната на возење]]''' од лево на десно на 3 септември 1967&nbsp;г.? * ... дека '''[[Македонска кула (Одрин)|Македонската кула]]''' во [[Одрин]] е една од најстарите градби во градот? * ... дека '''[[Харисон Форд]]''' станал столар поради незадоволство од првичните улоги кои му се доделувале? * ... дека [[Александар Македонски]] се образувал три години кај филозофот [[Аристотел]] во неговото училиште „'''[[Миески нимфеј]]'''“ кај [[негушко]]то селото [[Копаново]], [[Егејска Македонија]]? * ... дека цариградскиот патријарх '''[[Кирил I Цариградски|Кирил I Лукарис]]''' (1572-1638) се обидел да го реформира [[православие]]то во духот на протестантскиот '''[[калвинизам]]'''? * ... дека зборот '''[[камиказе]]''' значи „божествен ветер“? * ... дека во 883 г. '''[[Климент Охридски]]''' станал првиот словенски [[епископ]] на [[Балкан]]от? * ... дека '''[[Рихард Вагнер]]''' му бил зет на '''[[Франц Лист]]'''? * ... дека поимот '''[[андроид]]''' за првпат е употребен за творбата на мислителот и светец '''[[Алберт Велики]]''' (XIII век), кој наводно создал механички човек? <!-----------------СОДРЖИНАТА НА ПРЕДЛОШКАТА Е НАД ОВОЈ РЕД-----------------------> <noinclude> ---- [[Категорија:Главна страница|Дали сте знаеле]] </noinclude> r3hy68isoktp2lnvkjn5wpk79v90ila Википедија:Потребни статии 4 1676 5532931 5376629 2026-04-01T22:11:28Z Dandarmkd 31127 /* Биографии */ 5532931 wikitext text/x-wiki {{порталски прегледник}} Ова е список од околу 1000 статии коишто можат да се најдат на [[:m:List of articles all languages should have|Мета]], дополнета со статии коишто сметаме дека се особено битни за Македонската Википедија, и некои други статии кои ги нема на првичниот список. Како и за секоја статија во Википедија важи истото правило - секој може да менува (нормално измените треба да бидат аргументирани). Дискусијата за оваа страница треба да се одвива на [[Разговор:Листа на статии кои Македонската Википедија би требало да ги има|страницата за дискусија]]. Едноставно стискајте на црвените врски и почнете да пишувате! Помогнете во проширувањето на македонската википедија! {{ombox |type= |text='''Внимание!'''<br />Не отстранувајте статии од списокот ако се доволно големи. Оставете го списокот како што си е. За да додадете статија, најпрво дискутирајте на страницата за разговор, но ''не'' отстранувајте статии, без разлика колку се големи. Благодариме за вашето разбирање. }} == Биографии == === Спортисти === # [[Марко Силвестри]] # [[Адам Масина]] # [[Толгај Арслан]] # [[Енцо Ебосе]] # [[Лазар Самарџиќ]] # [[Едоардо Пјана]] # [[Сдино Назарет Фиљо]] # [[Марсио Аморосо]] # [[Хаиле Гебрселасие]] # [[Никола Обровац]] # [[Рикардо Галего]] # [[Давид Писаро]] # [[Мартин Јоргенсен]] # [[Јохан Валем]] === Истражувачи === # [[Тристан да Куња (истражувач)]] # [[Флечер Кристијан]] # [[Ханон Морепловец]] === Научници и пронаоѓачи === # [[Едуар Леон Скот де Мартенвил]] # [[Харолд Хофниг]] # [[Борис Хагелин]] # [[Беноа Пол Емил Клајперон|Беноа Клајперон]] # [[Фредерик Бантинг]] # [[Семјуел Колт]] === Математичари === # [[Ибн Муаз Џајани]] # [[Адам Олеариус]] # [[Вилхелм Јордан]] # [[Абу Абдула Мухамед бин Муса ал-Кваризми]] === Филозофи и мислители === # [[Мухамед Икбал]] # [[Лучано де Крешенцо]] # [[Кристијан Вулф (филозоф)]] # [[Вилијам Блекстон]] # [[Кори Доктору]] # [[Предраг Финци]] # [[Нагагруна]] # [[Ади Шанкара]] # [[Џејмс Х. Џинс]] # [[Мајкл Оукшот]] === Економисти === # [[Мануел Пинто де Коста]] # [[Доналд Рамотар]] # [[Херберт А. Сајмон]] # [[Ришар Сантијан]] === Уметници и изведувачи === # [[Џакомети]] # [[Антонио Страдивари]] # [[Готфрид Хелнвајн]] # [[Амеде Озанфан]] # [[Пјер Бонар]] # [[Жан-Леон Жером]] === Македонски политичари === # [[Зоран Алексов]] # [[Димитар Богов]] # [[Ивица Боцевски]] # [[Гордан Георгиев]] # [[Владо Димов]] # [[Зоран Јовановски]] # [[Емилијан Станковиќ]] === Политичари и водачи од минатото === # [[Зин Ел Абидин Бен Али]] # [[Камило Бенсо ди Кавур]] # [[Шефкет Верлаци]] # [[Алчиде Де Гаспери]] # [[Луиѓи Факта]] # [[Алдо Моро]] # [[Максимилијан фон Баден]] # [[Хамза Кастриот]] # [[Хелмут Шмит]] # [[Франц Враницки]] # [[Жорж Клеменс]] # [[Карл Ваугоин]] # [[Сергеј Румас]] # [[Сергеј Сидорски]] # [[Михаил Мјасникович]] # [[Лојд Џорџ]] # [[Шака Зулу]] # [[Иракли Гарибашвили]] # [[Герхард Шредер]] === Современи политичари и водачи === # [[Роман Головченко]] # [[Трајан Басеску]] # [[Биѕина Иванишвили]] # [[Доминик Строс Кан]] # [[Хамид Карзаи]] # [[Урхо Кеконен]] # [[Јадранка Косор]] # [[Нури ал Малики]] # [[Матеуш Моравјецки]] # [[Бенјамин Нетањаху]] # [[Петро Порошенко]] === Жени во историјата === # [[Елизабет Џонсон]] # [[Елија Флакила]] # [[Ајда Б. Велс]] # [[Сожурне Трут]] # [[Леига Калед]] # [[Ева Хесе]] === Терористи === # [[Барбара Мејер]] === Oрганизации и борци за слобода === == Држави, право, политика, меѓународни и човечки теми == # [[Гласачки системи]] # [[Трудово право]] # [[Бегалец]] # [[Азилант]] # [[Неутрална земја]] # [[Еднопартиски систем]] # [[Религиозен фундаментализам]] # [[Конкубинат]] # [[Култ на личноста]] # [[Меден месец]] # [[Семејна лоза]] # [[Контрола на раѓање]] # [[Дијаспора]] # [[Ксенофобија]] # [[Супериорност]] # [[Телеграма]] # [[Возачка дозвола]] # [[Невладина организација]] # [[Службен пасош]] == Производи и јадења == # [[Сомун]] # [[Ролат]] # [[Црвен грав]] # [[Фиде]] # [[Прибор за јадење]] # [[Сувлаки]] # [[Мартини]] # [[Жесток пијалак]] # [[Арак (пијалак)]] # [[Кокта]] # [[Пита со месо]] # [[Татлија]] # [[Плод]] # [[Туфакија]] # [[Вегета]] # [[Мортадела]] # [[Тартарски бифтек]] # [[Бриош]] # [[Маргарин]] # [[Сортно вино]] # [[Слатка павлака]] # [[Сенф]] # [[Вино Верде]] ===Видови кујни=== # [[Сицилијанска кујна]] # [[Каталанска кујна]] # [[Баскиска кујна]] # [[Израелска кујна]] # [[Мароканска кујна]] # [[Косовска кујна]] # [[Холандска кујна]] # [[Шпанска кујна]] # [[Романска кујна]] # [[Тунизиска кујна]] # [[Левантска кујна]] # [[Алжирска кујна]] # [[Словенска кујна]] # [[Старогрчка кујна]] # [[Будистичка кујна]] # [[Малтешка кујна]] == Географија == === Географски региони и географија по земји === # [[Градови во Јапонија]] # [[Северна Босна]] # [[Реки во Србија]] # [[Реки во Косово]] # [[Реки во Црна Гора]] # [[Градови во Нагорно-Карабах‏‎]] # [[Градови во Јужна Осетија‏]] # [[Географија на Европската Унија‏]] # [[Географија на Фарските Острови‏]] # [[Географија на Нагорно-Карабах‏]] # [[Географија на Ман‏]] # [[Географија на Абхазија]] # [[Географија на Јужна Осетија‏‎]] === Значајни градови === # [[Харгеиса]] # [[Шанлаурфа]] # [[Дариџа]] # [[Велка Бистрица]] # [[Јамагучи]] # [[Мацумото]] # [[Фуџи (град)]] # [[Лутон]] # [[Сандерленд]] # [[Биоград]] # [[Фатима (Португалија)]] # [[Санта Фе]] # [[Мркоњиќ Град]] ==== Долини, пустини и води ==== # [[Кашупско Езеро]] # [[Кома Педроза]] # [[Конгоански Слив]] # [[Варуна (река)]] # [[Гомати (река)]] # [[Пекос]] # [[Логоне]] ==== Планини ==== # [[Сиера Мадре]] # [[Корковадо]] #[[Северноамерикански Кордиљери]] # [[Трансхималаи]] # [[Крајбрежни Планини]] # [[Цинлин]] # [[Чукотски Планини]] # [[Алма Негра]] # [[Барисан]] # [[Колимски Планини]] # [[Виндја]] # [[Дракенсберг]] # [[Огоански Планини]] # [[Корјачки Планини]] # [[Копетски Планини]] # [[Понтиски Планини]] # [[Сера Гауша]] # [[Сиерас де Кордоба]] # [[Големи Разделни Планини]] === Валути === # [[Латвиски лац]] # [[Унгарски форинт]] # [[Казахтанска тенге]] == Литература и книжевни дела == # [[Наратор]] # [[Романса (жанр)]] # [[Имажинизам]] # [[Античка литература]] # [[Чистилиште (Божествена комедија)]] # [[Пасквелија]] # [[Рај (Божествена комедија)]] # [[Театарска претстава]] # [[Приказна]] # [[Народна традиција]] # [[Уметничка литература]] # [[Сонет]] # [[Mелодрама]] # [[Цар Едип (драма од Софокле)|Цар Едип]] # [[Калевала]] # [[A Lume Spento]] # [[Протоколи на сионските мудреци]] # [[Замок (роман)|Замок]] # [[Ајванхо]] # [[Дон Жуан (Бајрон)]] # [[Белата долина]] # [[Скакулци (роман)|Скакулци]] ===Писатели=== # [[Алгернон Чарлс Свинберн]] # [[Субрамања Бхарати]] # [[Харт Крејн]] # [[Ричард Алдингтон]] # [[Стенли Кјуниц]] # [[Ванг Анши]] # [[Ли Шангјин]] # [[Су Ши]] # [[Трајан Петревски]] # [[Жак Дипен]] # [[‏‎Готфрид Аугуст Биргер]] # [[Фридрих Готлиб Клопшток]] # [[Морис Мерло-Понти]] # [[Дејвид Херберт Лоренс]] # [[Виторија Колона]] # [[Етјен Жодел]] # [[Жан Мореас]] == Историја == # [[Колонизација на Америка]] ## [[Колонизација на североисточна Америка]] ## [[Колонизација на Јужна Америка]] # [[Кнежевство Трансилванија]] # [[Битка кај Креси (1346)]] # [[Колонијализација на Африка]] # [[Тибетска империја]] # [[Авганистанско-советска војна]] # [[Кралство Бохемија]] # [[Битка кај Азенкур (1415)]] # [[Чинг (династија)]] # [[Танг (династија)]] # [[Кралство Аксум]] # [[Пунт]] == Религија == #[[јудаизмот]] ##[[Центар за еврејската христијанска разбирање и соработка]] ([[:en:Center for Jewish-Christian Understanding and Cooperation|en]]) ##[[Ден да го фалат]] ([[:en:Day to Praise|en]]) # [[Бахаизам]] ## [[Баб]] ## [[Бахаула]] # [[Ислам]] ## [[Али]] ## [[Омар]] # [[Вуду]] # [[Зурванизам]] === Митологија === # [[Нетунс]] # [[Херкле]] # [[Киклоп]] # [[Егерија]] # [[Боди дрво]] # [[Ану]] # [[Ашур]] # [[Инана]] # [[Ариман]] # [[Варуна]] # [[Етрурска митологија]] # [[Аита]] == Уметност и култура == # [[Македонска култура]] ## [[Македонски народни умотворби]] од Марко Цепенков # [[Правци во уметноста]] == Филмска уметност == # [[Бад Спенсер]] # [[Виго Мортенсен]] # [[Жерар Депардје]] # [[Роберт Мичам]] # [[Исак де Банкол]] # [[Сидни Полак]] # [[Мишел Ферли]] # [[Марк Еди]] # [[Николај Костер-Валдау]] # [[Лина Хеди]] # [[Ворен Бити]] # [[Мет Лебланк]] # [[Жан-Пјер Лео]] # [[Феј Данавеј]] # [[Џина Лолобриџида]] == Музичка уметност == # [[Индиска класична музика]] # [[Марш (музика)]] # [[Кастањети]] # [[Кинеска музика]] # [[Јапонска музика]] # [[Там-там]] === Музичари и изведувачи === # [[Шерил Кроу]] # [[Џенет Џексон]] # [[Boney M.]] # [[Лиса Стенсфилд]] # [[Бисти Бојс]] # [[Ву-Танг Клан]] # [[Сузи Кватро]] # [[Сони Боно]] # [[Стиви Реј Вон]] # [[Пеги Ли]] # [[Тото Кутуњо]] # [[Чик Корија]] == Наука == === Биологија === # [[Амитоза]] # [[Генотип]] # [[Наследување]] # [[Метаморфоза]] # [[Регенерација (биологија)|Регенерација]] # [[Гаструлација]] ==== Биолошки материјали ==== # [[Генетска информација]] ==== Животински свет ==== # [[Кубански амазонец]] # [[Бубамара]] # [[Цеце мува]] # [[Болва]] # [[Сабјозаба мачка]] # [[Јужна слоновска фока]] # [[Пајак-краба]] # [[Смокови]] # [[Безлетни птици]] # [[Компирова златица]] # [[Липицанер]] ==== Растителен свет ==== # [[Азалеја]] # [[Гарденија]] # [[Индиски лотос]] # [[Бела врба]] # [[Лилјан]] # [[Лаванда]] # [[Јаглика]] # [[Планинско ѕвонче]] # [[Ловор]] # [[Ѓумбир]] # [[Естрагон]] ==== Анатомија на цицачите ==== # [[Плунковнa жлездa]] # [[Бубрежна кора]] # [[Бубрежно легенче]] # [[Мочно ќесе]] # [[Кожен систем]] ## [[Кожа]] ## [[Жлезди на кожата]] ## [[Рожести творби на кожата]] # [[Систем за движење]] ## [[Скелетен систем]] ### [[Коска]] ### [[Зглоб]] ### [[Скелет]] ## [[Мускулен систем]] ### [[Мускул]] # [[Регулаторни системи]] ## [[Нервен систем]] ### [[Неврон]] ### [[Нерв]] ### [[Синапса]] ### [[Нервен пат]] #### [[Рецептор]] #### [[Аферентен нервен пат]] #### [[Нервен центар]] ##### [[Черепен мозок]] ##### [[’Рбетен мозок]] #### [[Еферентен нервен пат]] #### [[Ефектор]] ### [[Вегетативен нервен систем]] #### [[Симпатички нервен систем]] #### [[Парасимпатички нервен систем]] ### [[Сетилен систем]] #### [[Систем за слушање]] #### [[Систем за вид]] #### [[Систем за мирис]] #### [[Систем за вкус]] #### [[Соматско-сетилен систем]] ##### [[Мајснерово телце]] ##### [[Пачиниево телце]] ##### [[Руфиниево телце]] ##### [[Краусеово телце]] # [[Циркулаторен систем]] ## [[Лимфни садови]] ## [[Лимфоидни органи]] # [[Репродуктивен систем]] ## [[Машки репродуктивен систем]] ### [[Натсеменик]] ### [[Куперова жлезда]] ## [[Женски репродуктивен систем]] ### [[Плодница]] (матка) ### [[Мали срамни усни]] ### [[Големи срамни усни]] ### [[Бартолиниева жлезда]] ==== Биолошки процеси ==== # [[Развиток]] === Хемија === # [[Сулфур триоксид]] # [[Сулфурна киселина]] # [[Суспензија]] # [[Катјон]] # [[Анјон]] # [[Азот диоксид]] # [[Бромоводородна киселина]] # [[Сулфуроводородна киселина]] # [[Смарагд]] # [[Сафир]] # [[Боксит]] === Екологија === # [[Екологија]] # [[Вид (биологија)]] ## [[Загрозени видови]] # [[Екосистем]] ## [[Биотоп]] ## [[Биоценоза]] ## [[Метаболизам на екосистемот]] # [[Еколошки фактори]] ## [[Биотички фактори]] ## [[Абиотички фактори]] ## [[Антропогени фактори]] # [[Еколошка ниша]] # [[Еколошка валенца]] ## [[Температурна валенца]] # [[Еколошка интеграција]] # [[Животна средина]] ## [[Копнена средина]] ## [[Водена средина]] # [[Еколошка физиологија]] === Електромагнетика === # [[Електрично поле]] # [[Магнетостатика]] # [[Динамичка теорија на електромагнетното поле]] === Геологија === # [[Геопарк]] # [[Килогодина]] (англиски:kyr) # [[Лиоз]] # [[Плимарно поткопување]] (англиски:Tidal scour) # [[Лежишна карпа]] (англиски:Berdrock) # [[Гео-опасно]] (Geohazard) === Медицина === # [[Дизентерија]] # [[Срцева болест]] # [[Висок притисок]] # [[Грип]] # [[Рак на бели дробови]] # [[Маларија]] # [[Неисхранетост]] # [[Дебелост]] # [[Слепост]] # [[Душевно растројство|Душевна болест]] # [[Глувост]] === Физика === # [[Физика]] # [[Атом]] ## [[Електрон]] ## [[Неутрон]] ## [[Протон]] # [[Енергија]] ## [[Електромагнетно зрачење]] ### [[Радио]] ### [[Инфрацрвена светлина]] ### [[Видлива светлина]] #### [[Спектар]] #### [[Црна]] #### [[Бела]] #### [[Црвена]] #### [[Жолта]] #### [[Зелена]] #### [[Сина]] ### [[Ултравиолетова светлина]] ### [[Гама-зраци]] # [[Изотоп]] # [[Молекула]] # [[Светлина]] # [[Основни заемодејства]] ## [[Гравитација]] ## [[Електромагнетизам]] ## [[Слаба јадрена сила]] ## [[Јака јадрена сила]] # [[Забрзување]] # [[Сила]] # [[Маса]] # [[Брзина]] # [[Време]] # [[Тежина]] # [[Квантна механика]] # [[Теорија за релативноста]] === Науки за човекот === # [[Антропологија]] # [[Образование]] ## [[Универзитет]] # [[Човек]] # [[Психологија]] # [[Социологија]] === Календари и одбележување на времето === # [[Берберски календар]] # [[Етиописки календар]] # [[Хиндуистички календар]] # [[Индиски национален календар]] # [[Коптски календар‏‎]] # [[Бурмански календар‏‎]] # [[Тибетски календар]] # [[Зороастрички календар]] # [[Бахајски календар‏‎]] # [[Јапонски календар]] # [[Руни календар]] == Јазик == # [[Батарски јазик]] # [[Етеокипарски јазик‏‎]] #[[Минејски јазик‏‎]] #[[Мухерски јазик‏‎]] #[[Сабејски јазик‏‎]] #[[Содски јазик‏‎]] #[[Харарски јазик‏‎]] #[[Букмол]] #[[Нинорск]] #[[Левантски арапски јазик‏‎]] #[[Хатрански арамејски јазик‏‎]] == Македонски јазик == # [[Подмет во македонскиот јазик]] # [[Лексикографија на македонскиот јазик‏‎]] # [[Преднонепчена приближна согласка‏‎]] # [[Стилистика на македонскиот јазик]] # [[Модални зборови во македонскиот јазик‏‎]] # [[Лексикологија на македонскиот јазик]] # [[Извици во македонскиот јазик‏‎]] # [[Фактори за дијалектната диференцијација на македонскиот јазик]] # [[Основни македонски дијалектни групи]] # [[Проста реченица во македонскиот јазик‏‎]] # [[Прирок во македонскиот јазик‏]] # [[Образување на глаголите во македонскиот јазик]] # [[Класификација на глаголите во македонскиот јазик‏‎]] # [[Категорија преодност на глаголите во македонскиот јазик]] # [[Категорија начин на глаголите во македонскиот јазик]] # [[Категорија лице на глаголите во македонскиот јазик‏]] # [[Категорија залог на глаголите во македонскиот јазик]] # [[Категорија време на глаголите во македонскиот јазик‏‎]] # [[Категорија вид на глаголите во македонскиот јазик‏‎]] # [[Категории род и број на глаголите во македонскиот јазик‏‎]] # [[Зборовни групи во македонскиот јазик]] # [[Гласовни промени во македонскиот јазик]] # [[Акцентски целости во македонскиот јазик]] # [[Безвучна венечна избувна согласка‏‎]] # [[Целни зависносложени реченици во македонскиот јазик‏‎‎]] # [[Условни зависносложени реченици во македонскиот јазик‎]] # [[Уметничколитературен стил‎]] # [[Типови лексички значења на зборовите во македонскиот јазик‎]] # [[Степенување на придавки во македонскиот јазик]] # [[Согласување меѓу подметот и прирокот во македонскиот јазик]] # [[Речнички состав на македонскиот јазик]] # [[Речник на македонскиот јазик]] # [[Реченични соодветници во македонскиот јазик‏]] # [[Редот на дел-речениците во сложената реченица во македонскиот јазик]] # [[Разговорен стил на македонскиот јазик‏‎]] # [[Публицистички стил на македонскиот јазик‏]] # [[Причински зависносложени реченици во македонскиот јазик‏]] # [[Прилошки определби во македонскиот јазик‏]] # [[Последични зависносложени реченици во македонскиот јазик]] # [[Основни типови реченици во македонскиот јазик‏]] # [[Односот меѓу глаголските дејства во сложените реченици во македонскиот јазик]] # [[Односни зависносложени реченици во македонскиот јазик]] # [[Образување на придавките во македонскиот јазик]] # [[Негација на реченицата во македонскиот јазик‏‎]] # [[Начински зависносложени реченици во македонскиот јазик]] # [[Научен стил на македонскиот јазик‏‎]] # [[Модална одлика на реченицата во македонскиот јазик]] # [[Лингвистички реченици во македонскиот јазик‏‎]] # [[Лексика според форма и сфера на употреба во македонскиот јазик]] # [[Лексика според процесот на обновување во македонскиот јазик]] # [[Исказни зависносложени реченици во македонскиот јазик‏‎]] # [[Заеднички одлики кај одделни видови сложени реченици во македонскиот јазик]] # [[Зависносложени реченици во македонскиот јазик]] # [[Допусни зависносложени реченици во македонскиот јазик‏‎]] # [[Директен и индиректен говор во македонскиот јазик‏‎]] # [[Граматичка структура на реченицата во македонскиот јазик‏‎]] # [[Гласовен систем на македонскиот јазик]] # [[Временски зависносложени реченици во македонскиот јазик‏]] # [[Видови предмети во македонскиот јазик]] # [[Безлична реченица во македонскиот јазик‏‎]] # [[Атрибут во македонскиот јазик‏‎]] # [[Акцентски целости во клитики во македонскиот јазик‏‎]] # [[Активни и пасивни реченици во македонскиот јазик‏‎]] # [[Административен стил на македонскиот јазик‏‎]] # [[Звучна усненозаднонепчена приближна согласка‏‎]] # [[Звучна усненозабна струјна согласка‏‎]] # [[Звучна заднонепчена избувна согласка‏]] # [[Звучна двоуснена избувна согласка‏‎]] # [[Звучна венечна шушкава согласка‏‎]] # [[Звучна венечна избувна согласка‏‎]] # [[Безвучна венечна шушкава согласка]] == Архитектура == # [[Архитектура]] # [[Свод]] # [[Мост]] # [[Канал]] # [[Брана]] # [[Петробарок]] # [[Купола]] # [[Шајка]] # [[Кула]] == Математика == # [[математика|Математика]] # [[алгебра|Алгебра]] ## [[Аритметичка прогресија]] ## [[Геометриска прогресија]] # [[Извод на функција]] # [[аксиома|Аксиома]] # [[диференцијално сметање|Диференцијално сметање]] ## [[интеграција|Интеграција]] ## [[диференцијација|Диференцијација]] # [[геометрија|Геометрија]] ## [[круг|Круг]] ### [[пи|Пи]] ## [[квадрат|Квадрат]] ## [[триаголник|Триаголник]] # [[теорија на групите|Теорија на групите]] # [[математичка логика|Математичка логика]] # [[математички доказ|Математички доказ]] ## [[дедукција|Доказ со дедукција]] ## [[индукција|Доказ со индукција]] ## [[контрадикција|Доказ со контрадикција]] # [[број|Број]] ## [[природен број|Природен број]] ## [[цел број|Цел број]] ## [[рационален број|Рационален број]] ## [[ирационален број|Ирационален број]] ## [[реален број|Реален број]] ## [[комплексен број|Комплексен број]] ## [[прост број|Прост број]] # [[бесконечност|Бесконечност]] # [[множество|Множество]] # [[статистика|Статистика]] # [[тригонометрија|Тригонометрија]] == Војска == #[[Воздухопловство]] #[[Началник]] #[[Полковник]] #[[Воен оркестар]] #[[Гарда]] #[[Мајор]] #[[Маршал]] #[[Чиновник]] == Спорт == # [[Азиски боречки вештини]] # [[Андерсон Пакерс]] # [[БАА Бафало]] # [[БАА Индијанаполис]] # [[Балтимор Булетс (1944-1954)]] # [[Голден Стејт Вориорс]] # [[Денвер Нагетс]] # [[Денвер Нагетс (првична франшиза)]] # [[Детроит Фалконс]] # [[Индијанаполис Олимпијанс]] # [[Индијанаполис Џетс]] # [[Јута Џез]] # [[Кливленд Ребелс]] # [[Лос Анџелес Клиперс]] # [[Мемфис Гризлис]] # [[Минесота Тимбервулфс]] # [[Њу Орлеанс Пеликанс]] # [[Светско првенство]] # [[Чикаго Стегс]] # [[Шарлот Хорнетс]] == Технологија == === Сметачи === # [[Сметач]] ## [[Процесор]] ## [[РАМ Меморија]] ## [[РОМ Меморија]] ## [[Матична плоча]] ## [[Тврд диск]] ## [[Boot loader]] # [[Вештачка интелигенција]] # [[Информатика]] ## [[Алгоритми]] # [[Оперативен систем]] ## [[Микрософт Виндоус]] ## [[Mac OS]] ## [[Линукс]] ## [[Јуникс]] # [[Програмски јазик]] ## [[Ц]] ## [[Java]] ## [[Паскал (програмски јазик)]] ## [[PHP]] # [[Софтвер]] # [[Кориснички интерфејс]] ## [[Глушец]] ## [[Тастатура]] ## [[Монитор]] === Секојдневна технологија === # [[Ковање на пари]] # [[Мотор со внатрешно согорување]] # [[Инженерство]] # [[Оган]] # [[Коса рамнина]] # [[Лост]] # [[Металургија]] # [[Печатење]] # [[Чекрк]] # [[Шраф]] # [[Парна машина]] # [[Клин]] # [[Тркало]] # [[Навртка]] === Комуникација === # [[Буква]] ## [[Кинеска азбука]] ## [[Македонска азбука]] ## [[Кирилица]] ## [[Грчка азбука]] ## [[Латиница]] ## [[Писменост]] # [[Информација]] # [[Интернет]] ## [[Електронско писмо]] ## [[Интернет протокол]] ## [[ТЦП]] ## [[WWW]] ### [[Интернет прелистувач]] #### [[Опера (интернет прелистувач)]] #### [[Мозила Фајрфокс]] #### [[Интерет Експлорер]] #### [[Гугл Хром]] ## [[ХТТП]] ## [[ХТМЛ]] ## [[Вики]] ## [[Мрежно место]] ## [[Мрежна страница]] ## [[Блог]] ## [[RSS]] # [[Новинарство]] ## [[Весник]] ## [[Масовни медиуми]] ## [[Радио]] # [[Железница]] # [[Телеграф]] # [[Телефон]] ## [[Мобилен телефон]] # [[Телевизија]] # [[Пишување]] === Електрицитет === # [[Обновливи извори на енергија]] ## [[Сончева енергија]] ## [[Хидроенергија]] ## [[Ветерна енергија]] ## [[Бранова енергија]] ## [[Биоенергија]] # [[Необновливи извори на енергија]] ## [[Јаглен]] ## [[Гас]] ## [[Нафта]] ## [[Јадрена енергија]] === Електроника === # [[електроника|Електроника]] ## [[напон|Напон]] ## [[струја|Струја]] ## [[полнеж|Полнеж]] ## [[честота|Честота]] ## [[фаза|Фаза]] ## [[отпор|Отпор]] ## [[реактивност|Реактивност]] ## [[индукција|Индукција]] ## [[капацитет|Капацитет]] ## [[засилување|Засилување]] # [[електричен елемент|Делови]] ## [[транзистор|Транзистор]] ## [[диода|Диода]] ## [[отпорник|Отпорник]] ## [[кондензатор|Кондензатор]] ## [[трансформатор|Трансформатор]] ## [[индуктивитет|Индуктивитет]] === Материјали === # [[Свила]] # [[Латекс]] # [[Каучук]] # [[Еластомер]] # [[Плута]] # [[Терпентин]] # [[Растворувач]] # [[Порцелан]] # [[Тула]] # [[Текстил]] === Превоз === # [[Фијакер]] # [[Танкер]] # [[Реморкер]] === Оружја === # [[Проектил]] # [[Бомба]] # [[Дометно оружје]] # [[Огнено оружје]] # [[Мина (оружје)]] # [[Автоматска пушка]] # [[Самострел]] # [[Боздоган]] # [[Меч]] # [[Копје]] # [[Топ]] # [[Катана]] # [[Сабја]] == Катастрофи == # [[Лавина]] # [[Земјотрес]] # [[Поплава]] # [[Ураган]] # [[Јадрено топење]] # [[Цунами]] == Филозофија == # [[Аристотелизам]] # [[Доблесна етика]] # [[Дијалектички материјализам]] # [[Филозофија на историјата]] # [[Филозофија на физиката]] # [[Релативизам]] # [[Позитивизам]] # [[Искуство]] # [[Модерна филозофија]] # [[Современа филозофија]] # [[Филозофски реализам]] # [[Предсократовска филозофија]] == Економија == # [[Економија]] # [[Пари]] # [[Понуда и побарувачка]] # [[Слободен пазар]] # [[Капитал]] # [[Микроекономија]] # [[Макроекономија]] # [[Европска асоцијација за слободна трговија]] # [[Хартии од вредност]] # [[Банки]] # [[Меѓународна економија]] ## [[Апсолутна предност]] ## [[Компаративна предност]] ## [[Ембарго]] ## [[Увоз]] ## [[Извоз]] ## [[Хекшер-Олинова теорема]] ## [[Леонтјев парадокс]] ## [[Трговски бариери]] ## [[Протекционизам]] ## [[Рестрикционизам]] ## [[Увозни квоти]] ## [[Царина]] ## [[Меѓународна трговија]] ## [[Меѓународни финансии]] ## [[Субвенции]] ## [[Дампинг]] ## [[Трговска политика]] # [[Монетарна политика]] # [[Фискална политика]] # [[Берза]] # [[Ревизија]] # [[Данок на додадена вредност]] # [[Девизни резерви]] # [[Инвестиции]] # [[Опортунитетни трошоци]] # [[Трошоци]] # [[Пазарна економија]] # [[Претприемништво]] # [[Монопол]] # [[Олигопол]] # [[Макроекономска политика]] # [[Бруто-општествен производ]] (БОП) # [[Бруто-домашен производ]] (БДП) # [[Ресурси]] # [[Совршена конкуренција]] # [[Штедење]] # [[Потрошувачка]] # [[Инфлација]] # [[Невработеност]] # [[Дефлација]] # [[Хиперинфлација]] # [[Ануитет]] # [[Девизен курс]] # [[Претпријатие]] # [[Плата]] # [[Амортизација]] # [[Сметководство]] # [[Финансии]] # [[Пазар]] # [[Варијабилни трошоци]] # [[Фактори на производство]] # [[Депрецијација]] # [[Рецесија]] # [[Применета економија]] # [[Стопански систем]] # [[Пазарен систем]] # [[Банкарство]] # [[Фискална година]] # [[Данок]] == Википедија == # [[Википедија:Појаснување]] syzfsu8p6tl0upricoaj5jzpjwve83o Јосиф Сталин 0 1766 5532782 5531946 2026-04-01T13:04:47Z Buli 2648 5532782 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union|General Secretary of the<br />Communist Party of the Soviet Union]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Premier of the Soviet Union]] | president1 = [[Mikhail Kalinin]]<br/>[[Nikolai Shvernik]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Nikolai Voznesensky]]|Vyacheslav Molotov|[[Nikolai Bulganin]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Vyacheslav Molotov | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Semyon Timoshenko]] | successor2 = Nikolai Bulganin | office3 = [[People's Commissariat for Nationalities|People's Commissar for Nationalities<br />of the Russian&nbsp;SFSR]] | 1blankname3 = Premier | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Office established'' | successor3 = ''Office abolished'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 December|1878|6 December}} | birth_place = [[Gori, Georgia|Gori]], Russian Empire | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Communist Party of the Soviet Union|CPSU]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * [[Russian SFSR]] * Soviet Union }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Generalissimo of the Soviet Union|Generalissimo]] (from 1945) | commands = [[Soviet Armed Forces]] (from 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Stalin |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 May 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] gfcgogslqxc0zwulgiub3tc4i49odbi 5532784 5532782 2026-04-01T13:07:51Z Buli 2648 /* Поврзано */ 5532784 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union|General Secretary of the<br />Communist Party of the Soviet Union]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Premier of the Soviet Union]] | president1 = [[Mikhail Kalinin]]<br/>[[Nikolai Shvernik]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Nikolai Voznesensky]]|Vyacheslav Molotov|[[Nikolai Bulganin]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Vyacheslav Molotov | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Semyon Timoshenko]] | successor2 = Nikolai Bulganin | office3 = [[People's Commissariat for Nationalities|People's Commissar for Nationalities<br />of the Russian&nbsp;SFSR]] | 1blankname3 = Premier | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Office established'' | successor3 = ''Office abolished'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 December|1878|6 December}} | birth_place = [[Gori, Georgia|Gori]], Russian Empire | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Communist Party of the Soviet Union|CPSU]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * [[Russian SFSR]] * Soviet Union }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Generalissimo of the Soviet Union|Generalissimo]] (from 1945) | commands = [[Soviet Armed Forces]] (from 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Stalin |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 May 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] hi6vo53qn6vq30v2eglpi70au9q8fol 5532785 5532784 2026-04-01T13:09:56Z Buli 2648 5532785 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union|General Secretary of the<br />Communist Party of the Soviet Union]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Premier of the Soviet Union]] | president1 = [[Mikhail Kalinin]]<br/>[[Nikolai Shvernik]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Nikolai Voznesensky]]|Vyacheslav Molotov|[[Nikolai Bulganin]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Vyacheslav Molotov | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Semyon Timoshenko]] | successor2 = Nikolai Bulganin | office3 = [[People's Commissariat for Nationalities|People's Commissar for Nationalities<br />of the Russian&nbsp;SFSR]] | 1blankname3 = Premier | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Office established'' | successor3 = ''Office abolished'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 December|1878|6 December}} | birth_place = [[Gori, Georgia|Gori]], Russian Empire | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Communist Party of the Soviet Union|CPSU]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Generalissimo of the Soviet Union|Generalissimo]] (from 1945) | commands = [[Soviet Armed Forces]] (from 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Stalin |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 May 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] dcsilsciz00hnlecd9cm1cekplfq7mp 5532786 5532785 2026-04-01T13:13:23Z Buli 2648 5532786 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Premier of the Soviet Union]] | president1 = [[Mikhail Kalinin]]<br/>[[Nikolai Shvernik]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Nikolai Voznesensky]]|Vyacheslav Molotov|[[Nikolai Bulganin]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Vyacheslav Molotov | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Semyon Timoshenko]] | successor2 = Nikolai Bulganin | office3 = [[People's Commissariat for Nationalities|People's Commissar for Nationalities<br />of the Russian&nbsp;SFSR]] | 1blankname3 = Premier | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Office established'' | successor3 = ''Office abolished'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 December|1878|6 December}} | birth_place = [[Gori, Georgia|Gori]], Russian Empire | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Communist Party of the Soviet Union|CPSU]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Generalissimo of the Soviet Union|Generalissimo]] (from 1945) | commands = [[Soviet Armed Forces]] (from 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Stalin |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 May 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] lrzsnm3imrnlbxxqd60jlyi7wcq5skj 5532787 5532786 2026-04-01T13:17:49Z Buli 2648 5532787 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Nikolai Bulganin]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Nikolai Bulganin | office3 = [[People's Commissariat for Nationalities|People's Commissar for Nationalities<br />of the Russian&nbsp;SFSR]] | 1blankname3 = Premier | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Office established'' | successor3 = ''Office abolished'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 December|1878|6 December}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Communist Party of the Soviet Union|CPSU]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Generalissimo of the Soviet Union|Generalissimo]] (from 1945) | commands = [[Soviet Armed Forces]] (from 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Stalin |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 May 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] k0t1tsuaorwjmespityvb5gb5zicqo7 5532788 5532787 2026-04-01T13:18:44Z Buli 2648 5532788 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Nikolai Bulganin]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Nikolai Bulganin | office3 = [[People's Commissariat for Nationalities|People's Commissar for Nationalities<br />of the Russian&nbsp;SFSR]] | 1blankname3 = Premier | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Office established'' | successor3 = ''Office abolished'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 December|1878|6 December}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Communist Party of the Soviet Union|CPSU]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Generalissimo of the Soviet Union|Generalissimo]] (from 1945) | commands = [[Soviet Armed Forces]] (from 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Stalin |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 мај 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] pxgi30rqdx1wq68lcrrwhc0hyvexqsy 5532791 5532788 2026-04-01T13:21:06Z Buli 2648 5532791 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Nikolai Bulganin]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Nikolai Bulganin | office3 = [[People's Commissariat for Nationalities|People's Commissar for Nationalities<br />of the Russian&nbsp;SFSR]] | 1blankname3 = Premier | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Office established'' | successor3 = ''Office abolished'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 December|1878|6 December}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Communist Party of the Soviet Union|CPSU]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Generalissimo of the Soviet Union|Generalissimo]] (from 1945) | commands = [[Soviet Armed Forces]] (from 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Сталин |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 мај 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] s2n2esgx9gi4hh5lyvfu4gdf4apigt4 5532792 5532791 2026-04-01T13:22:32Z Buli 2648 5532792 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Nikolai Bulganin]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Nikolai Bulganin | office3 = [[People's Commissariat for Nationalities|People's Commissar for Nationalities<br />of the Russian&nbsp;SFSR]] | 1blankname3 = Премиер | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Office established'' | successor3 = ''Office abolished'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 December|1878|6 December}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Communist Party of the Soviet Union|CPSU]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Generalissimo of the Soviet Union|Generalissimo]] (from 1945) | commands = [[Soviet Armed Forces]] (from 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Сталин |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 мај 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] odqv3pvutty0x0qjbl5xo33i74ati0j 5532793 5532792 2026-04-01T13:23:33Z Buli 2648 5532793 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Nikolai Bulganin]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Nikolai Bulganin | office3 = [[People's Commissariat for Nationalities|People's Commissar for Nationalities<br />of the Russian&nbsp;SFSR]] | 1blankname3 = Премиер | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Функцијата е основана'' | successor3 = ''Функцијата е укината'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 December|1878|6 December}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Communist Party of the Soviet Union|CPSU]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Generalissimo of the Soviet Union|Generalissimo]] (from 1945) | commands = [[Soviet Armed Forces]] (from 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Сталин |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 мај 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] 267ftj7nwusg1o3pcd16wbv8a8ptyl0 5532794 5532793 2026-04-01T13:26:25Z Buli 2648 5532794 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Nikolai Bulganin]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Nikolai Bulganin | office3 = [[Народен комесаријат за националности|Народен комесар за<br />националности во Руската&nbsp;СФСР]] | 1blankname3 = Премиер | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Функцијата е основана'' | successor3 = ''Функцијата е укината'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 December|1878|6 December}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Communist Party of the Soviet Union|CPSU]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Generalissimo of the Soviet Union|Generalissimo]] (from 1945) | commands = [[Soviet Armed Forces]] (from 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Сталин |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 мај 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] 3oijdobqxv37wi80li4myzqrpl9e86x 5532795 5532794 2026-04-01T13:27:33Z Buli 2648 5532795 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Николај Булганин]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Николај Булганин | office3 = [[Народен комесаријат за националности|Народен комесар за<br />националности во Руската&nbsp;СФСР]] | 1blankname3 = Премиер | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Функцијата е основана'' | successor3 = ''Функцијата е укината'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 December|1878|6 December}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Communist Party of the Soviet Union|CPSU]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Generalissimo of the Soviet Union|Generalissimo]] (from 1945) | commands = [[Soviet Armed Forces]] (from 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Сталин |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 мај 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] hl2rvv5w56cm43yzfy8l5yrrdwl46od 5532796 5532795 2026-04-01T13:28:17Z Buli 2648 5532796 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Николај Булганин]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Николај Булганин | office3 = [[Народен комесаријат за националности|Народен комесар за<br />националности во Руската&nbsp;СФСР]] | 1blankname3 = Премиер | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Функцијата е основана'' | successor3 = ''Функцијата е укината'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 декември|1878|6 декември}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Communist Party of the Soviet Union|CPSU]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Generalissimo of the Soviet Union|Generalissimo]] (from 1945) | commands = [[Soviet Armed Forces]] (from 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Сталин |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 мај 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] 9dclwwihgs3rbt4pjzrw06c345aj0p6 5532797 5532796 2026-04-01T13:29:47Z Buli 2648 5532797 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Николај Булганин]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Николај Булганин | office3 = [[Народен комесаријат за националности|Народен комесар за<br />националности во Руската&nbsp;СФСР]] | 1blankname3 = Премиер | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Функцијата е основана'' | successor3 = ''Функцијата е укината'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 декември|1878|6 декември}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Koba | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Generalissimo of the Soviet Union|Generalissimo]] (from 1945) | commands = [[Soviet Armed Forces]] (from 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Сталин |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 мај 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] n073nzgubow9kvpjv5jlo2udr9y2hc6 5532798 5532797 2026-04-01T13:31:11Z Buli 2648 5532798 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Николај Булганин]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Николај Булганин | office3 = [[Народен комесаријат за националности|Народен комесар за<br />националности во Руската&nbsp;СФСР]] | 1blankname3 = Премиер | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Функцијата е основана'' | successor3 = ''Функцијата е укината'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 декември|1878|6 декември}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Коба | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Generalissimo of the Soviet Union|Generalissimo]] (from 1945) | commands = [[Soviet Armed Forces]] (from 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Сталин |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 мај 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] qhs2ibbnh7nkowbrrl4ejv76mkm8dw3 5532800 5532798 2026-04-01T13:33:10Z Buli 2648 5532800 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Николај Булганин]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Николај Булганин | office3 = [[Народен комесаријат за националности|Народен комесар за<br />националности во Руската&nbsp;СФСР]] | 1blankname3 = Премиер | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Функцијата е основана'' | successor3 = ''Функцијата е укината'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 декември|1878|6 декември}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Kato Svanidze|Ekaterine Svanidze]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Nadezhda Alliluyeva]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Коба | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Генералисимус на Советскиот Сојуз|Генералисимус]] (од 1945) | commands = [[Вооружени сили на СССР]] (од 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Сталин |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 мај 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] gd16m4dwv61t97y8c5cwg5hr7ubdei5 5532803 5532800 2026-04-01T13:35:18Z Buli 2648 5532803 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Николај Булганин]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Николај Булганин | office3 = [[Народен комесаријат за националности|Народен комесар за<br />националности во Руската&nbsp;СФСР]] | 1blankname3 = Премиер | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Функцијата е основана'' | successor3 = ''Функцијата е укината'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 декември|1878|6 декември}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Като Сваниѕе|Екатерина Сваниѕе]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Надежда Алилујева]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Yakov Dzhugashvili]] * [[Vasily Stalin]] * [[Artyom Sergeyev]] (adopted) * [[Svetlana Alliluyeva]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Коба | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Генералисимус на Советскиот Сојуз|Генералисимус]] (од 1945) | commands = [[Вооружени сили на СССР]] (од 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Сталин |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 мај 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] f48f7tdud46j63qrn4hdqfxtc1edt7m 5532804 5532803 2026-04-01T13:37:39Z Buli 2648 5532804 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Николај Булганин]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Николај Булганин | office3 = [[Народен комесаријат за националности|Народен комесар за<br />националности во Руската&nbsp;СФСР]] | 1blankname3 = Премиер | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Функцијата е основана'' | successor3 = ''Функцијата е укината'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 декември|1878|6 декември}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Като Сваниѕе|Екатерина Сваниѕе]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Надежда Алилујева]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Јаков Џугашвили]] * [[Василиј Сталин]] * [[Артјом Сергеев]] (adopted) * [[Светлана Алилујева]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Коба | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Генералисимус на Советскиот Сојуз|Генералисимус]] (од 1945) | commands = [[Вооружени сили на СССР]] (од 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Сталин |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 мај 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] pczq0ttug69655au1v88hvu2qo7g4b5 5532806 5532804 2026-04-01T13:38:11Z Buli 2648 5532806 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Николај Булганин]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Николај Булганин | office3 = [[Народен комесаријат за националности|Народен комесар за<br />националности во Руската&nbsp;СФСР]] | 1blankname3 = Премиер | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Функцијата е основана'' | successor3 = ''Функцијата е укината'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 декември|1878|6 декември}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Lenin's Mausoleum]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Като Сваниѕе|Екатерина Сваниѕе]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Надежда Алилујева]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Јаков Џугашвили]] * [[Василиј Сталин]] * [[Артјом Сергеев]] (посвоен) * [[Светлана Алилујева]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Коба | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Генералисимус на Советскиот Сојуз|Генералисимус]] (од 1945) | commands = [[Вооружени сили на СССР]] (од 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Сталин |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 мај 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] 8sdary8ml3jkmpogpraaz3vg4a1k8x1 5532812 5532806 2026-04-01T13:42:40Z Buli 2648 5532812 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Николај Булганин]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Николај Булганин | office3 = [[Народен комесаријат за националности|Народен комесар за<br />националности во Руската&nbsp;СФСР]] | 1blankname3 = Премиер | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Функцијата е основана'' | successor3 = ''Функцијата е укината'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 декември|1878|6 декември}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Ленинов мавзолеј]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Като Сваниѕе|Екатерина Сваниѕе]]|1906|1907|end=died}} * {{Marriage|[[Надежда Алилујева]]|1919|1932|end=died}} }} | children = {{Plainlist| * [[Јаков Џугашвили]] * [[Василиј Сталин]] * [[Артјом Сергеев]] (посвоен) * [[Светлана Алилујева]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Коба | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Генералисимус на Советскиот Сојуз|Генералисимус]] (од 1945) | commands = [[Вооружени сили на СССР]] (од 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Сталин |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 мај 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] jd206y6nyb3s09ka30vbkaemlpgi6ct 5532956 5532812 2026-04-02T00:36:05Z Buli 2648 5532956 wikitext text/x-wiki {{Пренасочување|Сталин}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = <!--Do not put Generalissimo here, it is not an honorific but a rank--> | name = Јосиф Сталин | image = Joseph Stalin in 1932 (4) (cropped)(2).jpg<!--Do not change without discussion on talk--> | caption = Формален портрет, 1932 | office = [[Генерален секретар на ЦК на КПСС|Генерален секретар на<br />ЦК на КПСС]] | term_start = 3 април 1922 | term_end = 16 октомври 1952{{Efn|The office of General Secretary was abolished in 1952, but Stalin continued to exercise its powers as the highest-ranking member of the party [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|Secretariat]].}} | predecessor = [[Вјачеслав Молотов]] {{Avoid wrap|(as Responsible Secretary)}} | successor = [[Никита Хрушчов]] {{Avoid wrap|(as First Secretary)}} | office1 = [[Премиер на Советскиот Сојуз]] | president1 = [[Михаил Калинин]]<br/>[[Николај Шверник]] | 1blankname1 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First Deputies]] | 1namedata1 = {{ubl|[[Николај Вознесенски]]|Вјачеслав Молотов|[[Николај Булганин]]}} | term_start1 = 6 мај 1941 | term_end1 = 5 март 1953 | predecessor1 = Вјачеслав Молотов | successor1 = [[Georgy Malenkov]] | office2 = [[Minister of Defence (Soviet Union)|Minister of the Armed Forces<br />of the Soviet Union]]{{Efn|Before 1946, the title of the office was People's Commissar for Defence, and briefly People's Commissar for the Armed Forces.}} | premier2 = ''Himself'' | term_start2 = 19 јули 1941 | term_end2 = 3 март 1947 | predecessor2 = [[Семјон Тимошенко]] | successor2 = Николај Булганин | office3 = [[Народен комесаријат за националности|Народен комесар за<br />националности во Руската&nbsp;СФСР]] | 1blankname3 = Премиер | 1namedata3 = [[Владимир Ленин]] | term_start3 = 8 ноември 1917 | term_end3 = 7 јули 1923 | predecessor3 = ''Функцијата е основана'' | successor3 = ''Функцијата е укината'' | birth_name = Ioseb Besarionis dze Jughashvili | birth_date = {{OldStyleDate|18 декември|1878|6 декември}} | birth_place = [[Гори, Грузија|Гори]], Руска Империја | death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}} | death_place = Москва, Советски Сојуз | resting_place = {{Plainlist| * [[Ленинов мавзолеј]] (1953–1961) * [[Kremlin Wall Necropolis]] (since 1961) }} | party = {{Plainlist| [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|КПСС]]{{Refn|group=lower-alpha|Founded as the RSDLP(b) in 1912; renamed the RCP(b) in 1918, AUCP(b) in 1925, and CPSU in 1952.}} (from 1912) }} | spouse = {{Plainlist| * {{Marriage|[[Като Сваниѕе|Екатерина Сваниѕе]]|1906|1907|end=починала}} * {{Marriage|[[Надежда Алилујева]]|1919|1932|end=починала}} }} | children = {{Plainlist| * [[Јаков Џугашвили]] * [[Василиј Сталин]] * [[Артјом Сергеев]] (посвоен) * [[Светлана Алилујева]] }} | parents = {{Plainlist| * [[Besarion Jughashvili]] * [[Keke Geladze|Ekaterine Geladze]] }} | cabinet = [[Stalin's first government|Stalin I]]–[[Stalin's second government|II]]–[[Stalin's third government|III]] | awards = [[List of awards and honours bestowed upon Joseph Stalin|Full list]] | signature = Stalin Signature.svg | nickname = Коба | allegiance = {{Plainlist| * [[Руска СФСР]] * Советски Сојуз }} | branch_label = Branch | branch = [[Црвена армија]] | serviceyears = 1918–1920 | rank = [[Генералисимус на Советскиот Сојуз|Генералисимус]] (од 1945) | commands = [[Вооружени сили на СССР]] (од 1941) | battles = {{Plainlist| * [[Руска граѓанска војна]] * [[Полско-советска војна]] * [[Втора светска војна]]}} | module2 = {{Collapsible list | title = Central institution membership | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1917–1953: Full member, [[Inner-composition of the 6th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party (Bolsheviks)|6th]]–[[Politburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Politburo and [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Presidium of CPSU | 1922–1953: Full member, [[Secretariat of the 11th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|11th]]–[[Secretariat of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Secretariat of CPSU | 1920–1952: Full member, [[Politburo, Secretariat and Orgburo of the 9th Congress of the Russian Communist Party (Bolsheviks)|9th]]–[[Orgburo of the 18th Congress of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo of CPSU | 1912–1953: Full member, [[Central Committee of the 5th Congress of the Russian Social Democratic Labour Party|5th]]–[[Central Committee of the 19th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|19th]] Central Committee of CPSU | 1918–1919: Full member, 2nd Central Committee of [[CP(b)U]] }} ---- {{Collapsible list | title = Other offices held | titlestyle = background: lavender | bullets = on | 1941–1945: Chairman, [[State Defence Committee]] of the Soviet&nbsp;Union | 1920–1922: [[Rabkrin|People's Commissar for Workers' and Peasants' Inspection]] of the Russian&nbsp;SFSR | 1919–1920: People's Commissar for State Control of the Russian&nbsp;SFSR | 1917–1918: Member of the [[Russian Constituent Assembly]] for [[Petrograd Metropolis electoral district (Russian Constituent Assembly election, 1917)|Petrograd Metropolis]] }} | module3 = '''[[Leader of the Soviet Union]]''' {{Flatlist| * {{Big|←}} [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] * [[Георгиј Маленков|Маленков]]{{Efn|While forced to give up control of the Secretariat almost immediately after succeeding Stalin as the body's de facto head, Malenkov was still recognised as "[[first among equals]]" within the regime for over a year. As late as March 1954, he remained listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].}}{{Big|→}} }} | occupation = <!-- Politician --> | module4 = {{Listen voice |filename=Stalin announcing German surrender.ogg |name=Сталин |description=Stalin addresses the [[German Instrument of Surrender]].|recorded=9 мај 1945}} }} {{СССР странична лента}} '''Јосиф Висарионович Џугашвили Сталин''' ({{langx|ru|Ио́сиф Виссарио́нович Джугашви́ли Ста́лин}}; {{langx|ka|იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი}} [[18 декември]] [[1878]]<ref name="dob">Although there is an inconsistency among published sources about Stalin's year and date of birth, Iosif Dzhugashvili is found in the records of the Uspensky Church in Gori, Georgia as born on 18 December ([[Julian calendar|Old Style]]: 6 December) 1878. This birth date is maintained in his School Leaving Certificate, his extensive tsarist Russia police file, a police arrest record from 18 April 1902 which gave his age as 23 years, and all other surviving pre-Revolution documents. As late as 1921, Stalin himself listed his birthday as 18 December 1878 in a curriculum vitae in his own handwriting. However, after his coming to power in 1922, Stalin changed the date to 21 December 1879 ([[Old Style and New Style dates|Old Style date]] 9 December 1879). That became the day his birthday was celebrated in the [[Soviet Union]].{{Наведена мрежна страница|url=http://state.rin.ru/cgi-bin/persona_e.pl?id=4140&id_subcat=6&r=8|publisher=State and Power in Russia|accessdate=19 јули 2008|title=Prominent figures}}</ref> — [[5 март]] [[1953]]) — [[Список на водачи на СССР|водач на Советскиот Сојуз]] од средината на 1920-тите години, сè до неговата смрт во 1953. Тој бил четврто дете во семејството кое се родило за помалку од четири години. Првите три деца умреле, поради што мајка му се плашела дека и тој наскоро ќе умре. Оттука може да се разбере нејзината голема преокупираност со него. Името ''Сталин'' е [[Политика|политичко]] име коешто тој си го избрал на 34 години и кое во превод значи ''челичен човек''. Од други извори пак се вели дека прекарот Сталин го добил додека бил во затвор. Од [[Болшевици|болшевичките]] револуционери кои учествувале во [[Октомвриска револуција|Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија]] во 1917 година, Сталин бил избран за прв [[Генерален секретар]] на [[Централен Комитет на КПСС|Централниот Комитет на Болшевичката партија]] во 1922 година. Успешно ја консолидирал својата власт по смртта на [[Владимир Илич Ленин]] во 1924, преку проширување на овластувањата на неговата партиска функција, истовремено елиминирајќи каква било опозиција кон него во партијата. Ја држел оваа партиска функција сè до 1952 кога ја укинал, а владеењето го продолжил преку функцијата [[Премиер на Советскиот Сојуз]], која ја држел од 1941 година, па сè до неговата смрт. За време на сталиновото владеење, концептот за "[[социјализам во една држава]]" станал основен темел на советското општествено уредување. Сталин ја заменил [[Нова економска политика|Новата економска политика (НЕП)]] воведена од страна на Ленин во раните 1920-ти години, со високо централизирана [[командна економија]], започнувајќи период на [[индустријализација]] и [[колективизација]], кои резултирале со нагла трансформација на [[СССР]] од земјоделско општество во индустриска сила.<ref>{{Наведена книга | author=Wheatcroft, S. G.; Davies, R. W.; Cooper, J. M. | pages = 30–2 | title = Soviet Industrialization Reconsidered: Some Preliminary Conclusions about Economic Development between 1926 and 1941 | page = 264 | publisher=[[Economic History Review]] | year = 1986 | url = https://books.google.com/books?id=m-voAAAAIAAJ | isbn = 978-0-7190-4600-1| volume = 39 | issue = 2 }}</ref> Но сепак, економските реформи биле пропратени со затворање на милиони луѓе во советските казнено поправни работнички логори познати како [[Гулаг|гулази]],<ref name="Getty">{{Наведено списание|author=Getty, Rittersporn, Zemskov|title=Victims of the Soviet Penal System in the Pre-War Years: A First Approach on the Basis of Archival Evidence|url=http://home.ku.edu.tr/~mbaker/cshs522/GettyNumbers.pdf|jstor=2166597 |journal= The American Historical Review|volume= 98|issue=4 |year= 1993|pages=1017–1049|doi=10.2307/2166597|issn = 0002-8762 }}</ref> како и со депортирање на милиони луѓе во далечните области на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]].<ref name="Getty"/> Ваквите нагли пресвртници во советското општествено уредување резултирале со прекинато производство на храна и придонеле за [[Советски глад од 1932-1933|Советскиот глад од 1932-1933]], познат како [[Гладомор]] во Украина, а кој резултирал со смртта на помеѓу 6 и 8 милиони луѓе, од кои 4 до 5 милиони биле [[Украинци]].<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.britannica.com/eb/article-275913/Ukraine |title=Ukraine – The famine of 1932–33 |accessdate=2008-06-26 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}</ref> Подоцна, во периодот од 1936 до 1939 година, Сталин започнал поход против наводни непријатели на неговиот режим, уште попозната како [[Голема чистка|Големата чистка]], во која стотици илјадници луѓе биле погубени. Познати личности од [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]] како [[Стари болшевици|старите болшевици]], [[Лав Троцки]] и поголем дел од [[Главни команданди на Црвената Армија|главните команданти на Црвената Армија]] биле погубени, затворени или прогонети откако биле обвинети и осудени за учествување во заговор за отфрлување на владата на Сталин во однапред наместени судења.<ref>Gleason, Abbott (2009). ''[http://books.google.com/books?id=JyN0hlKcfTcC&pg=PA373 A Companion to Russian History]''. Wiley-Blackwell. p. 373. ISBN 1-4051-3560-3</ref> Во август 1939, Сталин склучил [[Пакт за ненапаѓање]] со [[Нацистичка Германија]], со кој биле договорени сферите на влијание во источна Европа, но подоцна Нацистичка Германија го прекршила пактот со нападот врз Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941, уште попознат како [[Операција Барбароса]]. И покрај огромните загуби во територии и во човечка сила, советските вооружени сили успеале да ги спречат германските напредувања во битките за [[Битка за Москва|Москва]] и за [[Битка за Сталинград|Сталинград]]. Откако успешно ги поразила [[Сили на Оската|силите на Оската]] на [[Источниот фронт во Втората светска војна]], [[Црвена армија|Црвената Армија]] го [[Битка за Берлин|зазела Берлин]] во мај 1945, со што [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во Европа завршила со победа на [[Сојузници од Втората светска војна|Сојузниците]].<ref>{{Наведена книга|author=Weinberg, G.L.|title=A World at Arms: A Global History of World War II|isbn=0-521-55879-4|publisher=Cambridge University Press|page=264|year=1995}}</ref><ref>Rozhnov, Konstantin, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm Who won World War II?]. BBC.</ref> Советскиот Сојуз излегол од Втората светска војна како победник и како светска велесила на исто ниво со [[САД]].<ref>''Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union'' [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4 Books.Google.com]</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] и на [[Потсдамска Конференција|Конференцијата во Потсдам]] било одобрено формирање на социјалистички влади во државите од [[Источен блок|Источниот блок]] кои му биле лојални на Советскиот Сојуз, што Сталин го сметал за неопходно во случај на нова војна. Исто така, Сталин одржувал блиски односи со [[Мао Це Тунг]] во [[Кина]] и со [[Ким Ил Сунг]] во [[Северна Кореја]]. Сталин го водел Советскиот Сојуз низ неговата поствоена обнова, која меѓу другото, резултирала и со зголемување на тензиите со [[Западен свет|западниот свет]], што подоцна станало познато како [[Студена војна|Студената Војна]]. Во овој период, Советскиот Сојуз станал втората држава во светот која успешно развила сопствено јадрено оружје. После [[Суша и глад во Советскиот Сојуз од 1946-1947|сушата и гладот од 1946-1947 година]], кои резултирале со смртта на 1 милион до 1,5 милиони луѓе,<ref>According to Ellman, although the 1946 drought was severe, government mismanagement of its grain reserves largely accounted for the population losses. {{Наведено списание|author=Ellman, Michael|url=http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|title=The 1947 Soviet Famine and the Entitlement Approach to Famines|journal=Cambridge Journal of Economics|volume=24|year=2000|pages=603–30|doi=10.1093/cje/24.5.603|issue=5|access-date=2013-02-19|archive-date=2009-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090325075851/http://www.paulbogdanor.com/left/soviet/famine/ellman1947.pdf|url-status=dead}}</ref> Сталин го предложил својот [[Голем план за трансформација на природата]] со цел да се спречи нова суша и нов глад, а во овој период Сталин ги испланирал и своите [[Големи градежни проекти на комунизмот]], кои предвидувале изградба на брани и хидроцентрали низ Советскиот Сојуз. Во годините кои следувале по неговата смрт во 1953 година, Сталин и неговиот режим биле осудувани во повеќе прилики, а најзабележително во 1956 година, кога на [[20-ти Конгрес на КПСС|20-от Конгрес на Комунистичката Партија на Советскиот Сојуз]], [[Никита Хрушчов]] се одрекол од делата и постапките на Сталин за време на сталиновото владеење и започнал процес на [[десталинизација]]. До денешен ден, Јосиф Сталин останува контроверзна личност, додека многумина го сметаат за тиранин,<ref name="How">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2821281.stm How Russia faced its dark past], [[BBC News]] (5 март 2003)</ref> мислењата за него во денешната [[Русија|Руска Федерација]] се измешани.<ref name="reuters.com">[http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2559010520070725?feedType=RSS&rpc=22&sp=true "Russian youth: Stalin good, migrants must go: poll"], [[Reuters]] (25 јули 2007)</ref><ref name="independent.co.uk">[http://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-big-question-why-is-stalin-still-popular-in-russia-despite-the-brutality-of-his-regime-827654.html "The Big Question: Why is Stalin still popular in Russia, despite the brutality of his regime? "], The Independent (14 мај 2008)</ref><ref name="telegraph.co.uk">[http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html "Josef Stalin: revered and reviled in modern Russia"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130310055332/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/features/9335008/josef-stalin-revered-reviled.html |date=2013-03-10 }}, The Daily Telegraph (15 јуни 2012)</ref> == Рано детство и школување == [[Податотека:Stalin 1894.jpg|thumb|right|Јосиф Сталин 1894]] Сталин е роден на 18 декември 1878<ref name=dob/> (по нов календар, односно на 6 декември 1878 по стар календар) во малото гратче [[Гори]] во [[Грузија]], син на Екатарина Гелаѕе и Висарион Иванович Џугашвили. Мајка му била кметица од раѓањето, но во Грузија се занимавала со перење на алишта и чистење куќи. Неговиот татко исто така бил кмет, но подоцна бил ослободен и станал чевлар. Роден како Јосиф, нарекуван Сосо (на грузиски јазик: Јосиф од милостија) бил четвртото и единственото дете коешто останало живо, иако официјално се знае само за неговите двајца постари браќа коишто починале во раното детство, никаде не е спомнато како починало третото дете. Иако првичниот живот на фамилијата Џугашвили бил напреден и успешен, сепак неговиот татко станал алкохоличар и секојдневно ги тепал Екатарина и малиот Јосиф.<ref>Simon Sebag Montefiore, ''Young Stalin,'' page 23</ref> Градот каде што малиот Јосиф израснал бил типичен пример во тој период за место во коешто владееле безредието и насилството. Неговиот пријател од детството [[Јосиф Иремашвили]] за Сталин рекол: "Тоа незаслужено и ужасно тепање направија момчето да стане тежок и силен како и неговиот татко". Иремашвили исто така кажал дека никогаш не го видел Јосиф да плаче. По банкротирањето на чевларската работилница на Висарион, тој преминал да работи во фабрика за обувки во Тифлис, но и покрај тоа, кога се враќал дома пијан, ја тепал Екатарина, а малиот Јосиф, сакајќи да ја одбрани својата мајка, исто така бил тепан од својот татко. Ова тепање било толку брутално, што еднаш малиот Јосиф имал крв во урината. Уште еден пријател од овој период, според Иремашвили рекол дека тепањето придонело Јосиф да го замрази авторитетот. Исто така кажал дека секој којшто имал моќ врз другите го потсетувал Јосиф на неговиот татко. Според Иремашвили, Сталин бил [[Осетијци|Осетиец]], чиешто вистинско име било Сослан Џугајев. Неговата фамилија за да преживее, одлучила да се асимилира во грузиското општество. Името на Сталин било Иосеб Бесарионис дсе Џугхашвили, и од тука доаѓа рускиот превод Јосиф Висарионович Џугашвили. Еден од луѓето за коишто Екатарина перела алишта и на кого му ја чистела куќата бил [[Евреи|еврејски]] трговец од Гори, [[Давид Паписмедов]]. Паписмедов на малиот Јосиф, кој и помагал на мајка му во работата, му давал пари, книги и му пружал поддршка. Десетици години подоцна, Паписмедов дошол во [[Кремљ]] за лично да се увери во каков човек пораснал малиот Сосо. На изненадување на Сталиновите соработници, Сталин не само што го примил стариот еврејски господин, туку и се задржал во срдечен разговор со него. Татко му Висарион ја напуштил фамилијата во 1888 година и отишол да живее во Тифлис. Според некои гласини загинал во кафанска тепачка, но други тврделе дека последен пат го виделе жив во 1931 година. Сталин како мал ја почувствувал на своја кожа сиромаштијата која што владеела во [[Русија]]. Додека да се запише на училиште, бил удрен од кочија, поради што трајно му била деформирана левата рака. Поради истата деформација бил одбиен за воена регрутација во руската армија во [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Montefiore, ''Young Stalin'', p. 261</ref> На седум години добил и сипаници кои на лицето му оставиле траги, па децата доста сурово го нарекувале “рапавиот”. Бидејќи мајка му била многу религиозна, на 8 годишна возраст го запишала во религиозно училиште во кое тој и неговите грузиски врсници биле исмевани од страна на останатите ученици поради нивниот смешен грузиски дијалект на којшто го говореле рускиот јазик, кој за нив бил непознат, но сепак задолжителен. Неговите школски другари коишто биле во главно деца на богати свештеници, државни службеници и трговци исто така го исмевале. Малиот Сосо научил да им се спротивстави со тоа што ги застрашувал. Ги искористувал нивните слаби точки и ги изложувал на суров потсмев пред другите ученици. За да избегне физички пресметки на своите потенцијални напаѓачи им возвраќал на провокациите велејќи им дека ја користат физичката сила како замена за мозокот. Со ваквата тактика брзо ја презел улогата на водач на своите врсници. Еден од неговите омилени херои од детството бил Коба, херојот од романот "Таткоубиец" на [[Александар Казбеги]], кој на крајот од романот ги одмаздува својот пријател Иаго, неговата девојка Нуну и нејзиниот татко, убивајќи ги нивниот убиец Григола и неговиот надзорник во шумска куќа. Во романот "Таткоубиец", Коба е претставен како херој кој го почитува пријателството, ја брани вистината, ги почитува жените и ја спроведува правдата. Од тука малиот Сосо барал неговите врсници да го викаат Коба, што бил еден од неговите први прекари.<ref>Philip Pomper. ''Lenin, Trotsky and Stalin'' (NY: Columbia UP, 1990) 158-163 and Robert C. Tucker, Stalin as Revolutionary (NY: Norton, 1973) 79-82.</ref> Бил одличен ученик и поради тоа на 14 годишна возраст добил стипендија за теолошки семинар во [[Тбилиси|Тифлис]], образовна институција на руската православна црква која што ја посетувал од 1894 година. Се издржувал себеси покрај со малата стипендија која што ја добивал, и со пеење во црковниот хор за што добивал плата. За време на своите тинејџерски години, младиот Јосиф пишувал и поезија, на почетокот на неговите тинејџерски години во [[Романтизам|романтичен]] стил, но со текот на времето во сè повеќе [[Нихилизам|нихилистички]] и суров стил. Иако неговата мајка сакала тој да стане свештеник (дури и откако станал водач на Советскиот Сојуз), тој го посетувал семинарот не затоа што бил религиозно определен, туку затоа што тоа била една од ретките можности за образовање во Грузија, со оглед на тоа дека тамошните претставници на власта не биле заинтересирани за да дозволат формирање на грузиски универзитет. Таму тој станал член на тајна организација која тежнеела кон ослободување на Грузија од Русија и тука за првпат се запознал со идеите на [[Карл Маркс]]. == Сталин до револуцијата == Во [[1899]] година тој бил избркан од училиштето, за што биле дадени повеќе причини. Како една од причините било неговото непочитување на кажаниот збор ниту пак на авторитетот, како и читање на забранети книги. Подоцна, тој бил обвинет за обид на преобратување на своите соученици кон [[марксизам|марксизмот]].<ref>Medvedev, ''Let History Judge'', p. 29</ref> Во годините кои следеле тој бил невработен. Успевал да спечали пари преку учење на деца од средната класа и работејќи како службеник во [[опсерваторија]]та во Тифлис. Во исто време почнал да пишува натписи за социјалистичкиот грузиски весник “Brdzola Khma Vladimir”. Во [[1901]] година тој се зачленил во Социјалдемократската работничка партија на која повеќето водачи биле во прогонство. Останал во Русија и почнал да организира протести против [[царство]]то. На [[18 април]] [[1902]] година бил уапсен за водење на [[штрајк]] и поминал 18 месеци во затвор, по што бил депортиран во [[Сибир]]. Во [[1904]] година, тој успеал да избега од [[Сибир]] и за неколку месеци да се врати на организирањето на штрајкови во Тифлис. Сè на сè, во периодот од 1902 до 1913, Сталин бил уапсен 8 пати, прогонет 7 пати, а успеал да избега 6 пати. Неговото последно прогонство траело од 1913 до 1917. Уште во 1910 година почнал да се нарекува себеси Сталин (човек од челик). На вториот конгрес на [[РСДРП]] во [[Лондон]] во [[1903]] година, дошло до караница помеѓу [[Владимир Ленин]] и [[Јулиус Мартов]], двајцата водачи на партијата. На крајот од расправијата, Мартов добил со 28 гласови наспроти лениновите 23 гласови. Ленин морал да го прифати поразот и да се оддели од партијата, притоа создавајќи нов разгранок подобро познат како [[болшевици]]. Оние коишто му останале верни на Мартов биле наречени [[меншевици]]. Сталин решил да им се придружи на болшевиците. Ленин бил импресиониран од успесите на Сталин и во [[1905]] година го поканил во [[Финска]] за подобро да го запознае. По овој состанок, Сталин се вратил во [[Санкт Петербург]] каде што станал уредник на весникот “[[Правда]]”. Во 1912 година на партиската конференција во [[Прага]], Сталин бил избран за член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Откако го уапсиле во [[1913]] година бил протеран на живот во северен Сибир. По [[Февруарска револуција|Февруарската буржоаско-демократска револуција]] во Русија во февруари 1917, царот [[Николај II]] абдицирал, со што и официјално бил ставен крај на повеќе од 300 годишното владеење со Русија од страна на [[Династија Романов|царската династија Романови]], како и на 200 години старата [[Руска Империја]]. Новиот премиер, односно претседателот на новата примвремена влада во Русија, [[Александар Керенски]], им дозволил на сите политички затвореници да се вратат дома. Сталин се вратил во Санкт Петербург и почнал повторно да го издава “Правда”. Во исто време, Сталин, како и повеќето болшевици, го зазел ставот дека рускиот народ не е подготвен за [[социјалистичка револуција]]. Исто така Сталин и одборот на уредниците на "Правда" му пружале поддршка на Керенски и на неговата привремена влада, а исто така наводно одбиле да објават статија на Ленин во која што Ленин го повикува народот на уривање на привремената влада. == Брачен живот и семејство == [[Податотека:Ekaterina Svanidze.jpg|thumb|upright|Екатарина Сваниѕе, првата сопруга на Сталин 1880 - 1907.]] Во 1904 година откако се вратил од прогонство од Сибир, Сталин се оженил со неговата симпатија од тинејџерските години, [[Екатарина Сваниѕе]] (според некои извори: Екатарина Семеновна). Со неa имал едно дете, неговиот прв син, [[Јаков Џугашвили]], со кој не се согласувал најдобро во наредните години. Неговата прва сопруга починала од тифус во 1907 година, исклучиво затоа што сè што Сталин заработувал давал на партијата, а не за нејзиното лекување. На нејзиниот погреб рекол дека сите чувства и се човечко што имало во него умреле со нејзе, бидејќи таа била единствената која што знаела како да го излече неговото срце. Во 1919 година се оженил со [[Надежда Алелујева]], која била тврд и одлучен комунистички тинејџер. Со неa имал две деца, вториот син Василиј и ќерката Светлана. Надежда починала во 1932 година во мистериозни околности на 9 ноември 1932, два дена по 15-та годишнина од Октомвриската револуција. На прославата по повод 15-та годишнина од Октомвриската револуција на 7 ноември 1932 Сталин, полупијан и гневен кон Надежда поради критиките кои лично му ги изнела пред гостите на прославата поради начинот на кој владеел со Советскиот Сојуз, се однесувал некултурно и ја мавал со парчиња леб. Официјалната изјава на Сталин била дека починала од воспаление на слепото црево, но многумина имаат потврдено дека ноќта кога починала се слушнал истрел и дека до нејзе бил пронајден револвер, поради што се поставува прашањето дали Сталин ја убил или ја навел кон самоубиство. Според нивната ќерка Светлана, пред да умре, Надежда оставила проштално писмо за Сталин, исполнето со лични и политички критики.<ref>Koba the Dread, p. 133, ISBN 0-7868-6876-7; Stalin: The Man and His Era, p. 354, ISBN 0-8070-7001-7, in a footnote he quotes the press announcement as speaking of her "sudden death"; he also cites pp. 103–105 of his daughter's book, ''Twenty Letters to a Friend'', the Russian edition, New York, 1967</ref> Има само 2 фотографии на нив двајца заедно во периодот од 15 годишниот брак. Дента на нејзиниот погреб Сталин рекол: "Таа ме напушти како непријател". Неговата мајка починала во 1937 година. Сталин не присуствувал на нејзиниот погреб. Ја видел само еднаш во последните 40 години од нејзиниот живот. Сталин бил гневен на нејзе бидејќи го запишала во религиско училиште и понекогаш ја нарекувал "стара курва". А од друга страна, на советската јавност и се претставувал како синот кој ја сака мајка си како дел од неговиот култ на личноста кој го градел кон крајот на 1920 - те и почетокот и текот на 1930 - те. Кога дознал дека имало обид за снимање на документарен филм за мајка му, веднаш го запрел. Неговиот прв син [[Јаков Џугашвили|Јаков]] и се придружил на [[Црвена армија|Црвената Армија]] и во 1941 бил заробен од страна на германските сили. Сталин одбил да го менува својот син во замена за фелдмаршалот [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Кога слушнал за понудата од германските сили рекол "Јас немам син Јаков". Но сепак Сталин одговорил на понудата од германските сили: "Во вашите раце не е само мојот син Јаков, туку милиони мои синови. Или ќе ги ослободите сите нив, или мојот син ќе ја дели нивната судбина".<ref>{{наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|work=Time|title=Historical Notes: The Death of Stalin's Son|date=1 март 1968|accessdate=7 мај 2010|archive-date=2010-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029075730/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,941216,00.html|url-status=dead}}</ref> Јаков умрел во заробеништво над заштитна ограда под електричен напон. Меѓутоа ни до денешен ден не е расветлена неговата смрт. Некои велат дека се обидел да избега и умрел обидувајќи се да ја прескокне заштитната ограда под електричен напон. Многумина од друга страна, пак, веруваат дека се самоубил.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2001/12/17/world/ex-death-camp-tells-story-of-nazi-and-soviet-horrors.html|title=Ex-Death Camp Tells Story of Nazi + Soviet Horrors|work=New York Times|date=17 декември 2001|author= Butler, Desmond}}</ref> Сталин, потценувајќи го сопствениот првороден син, понекогаш го нарекувал "помлад чевлар". За време на првиот петгодишен план на Сталин за брза индустријализација на Советскиот Сојуз, Јаков влегол во судир со Сталин во текот на еден разговор со него, велејќи му дека само тој, односно само Сталин, е единствениот виновник за големиот глад и за големата сиромаштија кои завладеале низ државата, и му кажал дека само тој, односно само Сталин, може да го спаси советскиот народ. На ова Сталин одговорил: "Јас не сум Сталин. Сталин е моќ". Во овој период Јаков се обидел да се самоубие со пиштол, но преживеал. На ова Сталин реагирал велејќи: "Не може ни да се застрела себеси правилно".{{sfn|Montefiore|2004|p= 11}} Неговиот втор син Василиј сакал да се запише во воздухопловно училиште, но тука морал да интервенира [[Лаврентиј Берија]] поради слабите училишни оценки на Василиј. Но слабиот успех не го запрел Сталин да го направи својот син најмладиот генерал во Црвената Армија кон крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Василиј станал алкохоличар во текот на војната. Непосредно по смртта на Сталин на 5 март 1953 Василиј бил уапсен и затворен на 28 април 1953 поради откривање на тајни информации на странски дипломати во текот на една вечера. Бил обвинет за критикување на советските водачи, антисоветска пропаганда и криминално однесување. Бил ослободен во јануари 1960 и се стекнал со право да прима пензија, финансиска компензација од 30.000 рубљи, трособен стан во [[Москва]], како и тримесечен третман во [[Кисловодск]]. Очекувал да добие официјално извинување, но никогаш не го добил. На 9 април 1960 побарал од маршалот [[Климент Ворошилов]] да го врати во воена служба. Иритиран од доцнењето на одговорите на неговите барања, на 15 април 1960 поднел барање за виза во кинескиот конзулат. Во тој период односите помеѓу Советскиот Сојуз и [[Народна Република Кина]] биле тензични, поради што на 16 април 1960, советските власти одлучиле да го стават во куќен притвор во [[Казан]]. Во овој период неговите проблеми со алкохолизмот станале уште посериозни, поради што починал на 19 март 1962. Во 1999 започнал процес за негово рехабилитирање со повлекување на обвинението за антисоветска пропаганда. Во 2002 неговите остатоци биле пренесени на гробишта во Москва. Сталин бил најблизок со неговата ќерка Светлана, која во 1967 емигрирала од Советскиот Сојуз, а починала од рак на дебелото црево на 22 ноември 2011 во САД, на 85 годишна возраст.<ref name=obit>{{наведени вести|author=Douglas Martin|title=Lana Peters, Stalin's Daughter, Dies at 85|url=http://www.nytimes.com/2011/11/29/world/europe/stalins-daughter-dies-at-85.html?hp=&pagewanted=all|quote=At her birth, on февруари 28, 1926, she was named Svetlana Stalina, the only daughter and last surviving child of the brutal Soviet tyrant Josef Stalin. ... Ms. Peters died of colon cancer on ноември 22 in Richland County, Wis., the county’s corporation counsel, Benjamin Southwick, said on Monday...|newspaper=[[New York Times]]|date=ноември 28, 2011|accessdate=2011-11-25}}</ref><ref name=obit2>{{Cite news|title=Stalin's daughter Lana Peters dies in US of cancer|work=BBC News |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15931683|date=ноември 28, 2011}}</ref> Исто така има многу тврдења од страна на одредени документи и личности дека Сталин имал деца со други жени во годините на неговото прогонство. Меѓу најпознатите примери спаѓа синот [[Константин Кузаков]] што го имал со [[Марија Кузакова]], жената со која ручал и во чијашто куќа престојувал за време на неговото прогонство во Сибир во градот [[Солвичегодск]], типично место за прогонство, на кого подоцна и му помогнал да стане член на Централниот Комитет на Болшевичката партија. Меѓу најпознатите примери спаѓа и непознатиот внук на Сталин кој независната руска телевизија НТВ и го открила на јавноста во 2001, [[Јури Давидов]], кој рекол дека неговиот татко му го открил нивното оригинално семејно потекло, но поради тогашните активности против сталиновиот култ на личноста морале да молчат.<ref>{{наведени вести | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1245986.stm | title=Stalin grandson found in Siberia | date=27 март 2001 | accessdate=28 ноември 2011 | work=BBC}}</ref> Некои историчари, меѓу кои и [[Александар Солженицин]] тврделе дека Сталин имал син и со неговата сопруга од граѓанскиот брак во северен Сибир, Лида во 1918 година. == Сталин и револуцијата == Кога Ленин се вратил во Русија на [[3 април]] [[1917]] година, ги објавил т.н. [[Априлски тези]]. Тој ги обвинил сите болшевици како предавници на својот народ заради тоа што не сакале и немале храброст да и се спротивстават на [[Привремена влада (Русија)|Привремената влада]]. Ги обвинил дека се предавници на [[Социјализам|социјализмот]] и дека треба да ја напуштат партијата. Некои, го послушале Ленин, кои сметале дека кревањето на [[револуција]] ќе доведе до уште поавторитетна руска влада. Во мај истата година Сталин бил избран за член на Политбирото на Централниот Комитет на Болшевичката партија и бил трет кој освоил најмногу гласови. На оваа функција Сталин останал сè до крајот на својот живот. Сталин бил во тешка позиција. Како еден од уредниците на “Правда”, бил свесен дека бил делумно виновен за “предавниците на социјализмот” како што Ленин ги нарекол своите сопартијци. Сега имал два избора. Можел да му спротивстави на Ленин и да тежнее кон водачкото место во партијата, или пак можел едноставно да се премисли и да престане да ја поддржува привремената влада и да му остане лојален на Ленин. По десетдневен молк, Сталин го повлекол својот потег. Во “Правда” објавил натпис со којшто ја отфрлил идејата да работи со Привремената влада, ги проколнал Керенски и Чернов, ги обвинил за противреволуционерно работење и ги повикал селаните на заземање на земјата од нивните претпоставени. Во ноември [[1917]] година. Ленин го наградил Сталин за неговата поддршка на [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и го назначил за [[министер|комесар]] за [[националност]]и, функција која што Сталин ја држел во периодот од 1917 до 1923 година. Исто така бил и комесар за работничка и селанска инспекција во периодот од 1920 до 1923 година и член на Централниот извршен комитет на Врховните Совети. Со оглед на тоа што и самиот не бил [[Руси]]н, туку [[Грузијци|Грузиец]], на Сталин му се доверила улога која што најдобро му одговарала. Тој сега имал доста моќно место и требал да разрешува многу проблеми, ако се земе фактот дека половина од населението во Русија не биле Руси. Политиката на болшевиците била да им се овозможи [[самоопределување]] на различните националности кои постојат во Русија. Ова било уште толку засилено со еден говор на Сталин кој се одржал на [[16 ноември]] [[1917]] година во [[Хелсинки]]. Во наредните неколку години Сталин имал доста проблеми со националностите кои не биле Руси. Имено, сите сонувале за идеја за создавање на посебна држава без да се консултираат со него и тоа воопшто не му одело во прилог. Така, за да се заштити себеси и своите интереси тој кажал дека доколку овие нови држави не се подготвени да прават сојуз со Русија, таканаречен [[советски сојуз]], тогаш болшевиците нема да дозволат да опстане самоопределувањето. Исто како и Сталин, така и Ленин почнал да се премислува за политиката на самоопределување која што ја водел и тежнеел кон прекршување на своето ветување. Токму тоа прекршување ја направило владата на Ленин не толку сакана во Русија. За време на [[Граѓанска војна (Русија)|Граѓанската војна]], Сталин одиграл мошне важна улога во решавањето на воените прашања. Неговата стратегија била да ги интервјуира сите војници за да се увери во нивната лојалност. Доколку било кој од нив не го уверил во тоа, го стрелал и фрлал во [[Волга]].<ref>Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography''. p. 172 ISBN 978-0-330-41913-0</ref> Во [[1918]] година бил извршен атентат врз Ленин од страна на [[Дора Каплан]]. Сталин наредил да се изврши немилосрден [[терор]] врз одговорните. Неговиот совет бил прифатен во септември 1918 година и проценето е дека во наредните месеци околу 800 социјалисти биле прогонувани и стрелани без да ја имаат можноста за судење. Политиката на советската влада сè повеќе губела на популарност, а тоа се гледало од многубројните демонстрации кои беснееле по Русија. Токму поради тоа, Ленин во март во [[1921]] година ја објавил својата [[Нова економска политика]] (НЭП). Сталин ја поддржал оваа политика која носела многу бенефиции за сиромашниот народ во Русија. По објавувањето на својата нова политика, Ленин морал да се соочи со многубројни опструкции и повеќе не можел толку лесно да ги надминува несогласувањата кои доаѓале од сите страни. Наскоро почнал да чувствува замор и признал дека му требало помош во контролирањето на Комунистичката партија. На наредната конференција во април [[1922]], Ленин го предложил Сталин за местото за [[генерален секретар]],<ref name="SRS">Service, Robert (2005) ''Stalin: A Biography'', ISBN 978-0-330-41913-0</ref> а неговата кандидатура била поддржана од неговите противници затоа што секој од нив на неа гледал само како на кандидатура за гласник на Ленин. == Генерален секретар и доаѓањето на власт == [[Податотека:Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg|thumb|right|Од лево кон десно: Јосиф Висарионович Сталин, [[Ленин|Владимир Илич Ленин]] и [[Михаил Калинин]] на состанок во 1919.]] [[Податотека:Lenin and stalin crop.jpg|мини|десно|Ленин и Сталин во 1922 година. Многумина тврдат дека оваа фотографија е монтажа, како дел од сталиновиот култ на личноста, бидејќи во овој период Ленин и Сталин имале спротивставени ставови.]] [[Податотека:Grigorii Zinovieff 1920.jpg|мини|лево|[[Григориј Зиновјев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Kamenyev.jpg|мини|лево|[[Лев Каменев]] 1883 - 1936]] [[Податотека:Bucharin.bra.jpg|мини|лево|[[Николај Бухарин]] 1888 - 1938]] Многу наскоро откако Сталин бил назначен за генерален секретар, Ленин бил подложен на операција во која требало да му биде изваден куршум од телото којшто останал во него од атентатот на Каплан. Веднаш по операцијата, иако многумина сметале дека таа ќе придонесе за оздравување на Ленин, еден крвен сад во неговиот мозок пукнува и го остава парализиран на десната страна. Исто така Ленин боледувал од сифилис, што ја влошило уште повеќе неговата состојба. Наеднаш “гласникот” на Ленин станал многу важен. Додека Ленин бил [[инвалид]]изиран, многу важни решенија паднале во рацете на Сталин. Ја имал моќта да се ослободи од несаканите членови на партијата како што бил Евреинот [[Лав Троцки]], којшто бил главниот негов соперник за водачкото место во партијата, а меѓу другото и основач и командант на [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Опкружен од поддржувачи, довербата во Сталин наеднаш почнала на расте. Во октомври 1922 година тој не се согласувал со Ленин во врска со прашање за надворешна трговија. Кога прашањето било изложено на Централниот комитет, политиката на Сталин била прифатена а онаа на Ленин отфрлена. Ленин почнал да стравува дека Сталин ќе му го преземе водачкото место во партијата, па затоа му пишал на Троцки за поддршка. На следниот централен комитет, прашањето за надворешната трговија било повторно разгледано, па Ленин, којшто бил премногу болен за да присуствува на комитетот, му пишал на Троцки писмо во кое му честитал за добро направената работа и предложил во иднина да работат заедно против Сталин. Сопругата на Сталин, [[Надежда Алелујева]], која што работела во приватната канцеларија на Ленин, наскоро дознала за содржината на писмото коешто било пратено до Лав Троцки. Сталин станал свесен дека доколку Троцки и Ленин се здружат, неговата политичка кариера ќе пропадне, па затоа разлутен се јавил на сопругата на Ленин, [[Надежда Крупскаја]] и ја обвинил за загрозување на животот на Ленин со тоа што му допушта да пишува во таква тешка здравствена состојба. Откако Крупскаја му ја соопштила на својот маж веста за телефонскиот повик од Сталин, Ленин бил сосема сигурен дека Сталин не смее да биде неговиот наследник, па сосема свесен дека умира и го издиктирал на својата секретарка својот тестамент. Ленин започал да се грижи за состојбата во која се наоѓа Сталин и за неговото однесување, па затоа во својот тестамент тој напишал: “На другарот Сталин, со поставувањето на функцијата генерален секретар, му се довери голема моќ во неговите раце и не сум сосема сигурен дека тој знае како да ја насочи. Затоа од нашите другари молам тој да биде отстранет од своето место како генерален секретар и на негово место да се назначи некој друг кој ќе биде поразличен од Сталин”.<ref name=SRS/> Како и да е, Ленин починал на 21 јануари 1924 година, без каква било акција да биде преземена. По неговата смрт, десетици илјадници телеграми пристигнувале од сите краишта на Советскиот Сојуз, во коишто пишувало дека неговото тело треба да биде сочувано на некаков начин за идните генерации. Сталин го искористил ова и ја поддржал идејата за градење на [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]], каде што телото на Ленин било поставено на 27 јануари 1927 година, откако претходно истото било балсамирано. Ова било целосно спротивно на желбата на Ленин да биде погребан до гробот на својата мајка. На 13-от Конгрес на партијата во мај 1924 година, Сталин успеал да се наметне како легитимен наследник на Ленин. Тој почетно продолжил со новата економска политика на Ленин, на тој начин нудејќи многу бенефиции на фармерите и обичните селани. По смртта на Ленин, Сталин се соединил со двајца членови на левото крило, [[Григориј Зиновјев]] и [[Лев Каменев]],<ref name=SRS/> со цел да му одземе што е можно повеќе моќ на Троцки, кој бил претставник на левото крило во партијата. И двајцата од нив верувале дека Троцки ќе се ослободи од нив кога би станал водач, особено поради неговите екстремно радикални идеи. Сталин потенцирал дека двајца стари активисти како нив имаат повеќе право да ги водат болшевиците од Троцки, кој и се приклучил на партијата во 1917. Троцки го обвинил Сталин дека работи диктаторски и повикал на поголема демократија во партијата. Зиновјев и Каменев, соединувајќи се со Сталин, го обвиниле Троцки за поделба во редовите на партијата. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R15068%2C_Leo_Dawidowitsch_Trotzki.jpg|мини|десно|[[Лав Троцки]], непосредно пред да биде прогонет во 1929 година.]] Последната надеж на Троцки била објавувањето на тестаментот на Ленин, па така во мај [[1924]] година, вдовицата на Ленин, Надежда Крупскаја, побарала од Централниот комитет, содржината на тестаментот да биде објавен пред членовите на партијата. Зиновјев силно се противел на публикацијата.<ref name=SRS/> Тој рекол: “Вие, како и јас сте сведоци на хармонијата која владее во партијата во последните неколку месеци и мислам дека тоа е доволен доказ дека стравувањата на Ленин се покажаа како неосновани”. Членовите на комитетот, кои биле поставени од страна на Сталин, не дозволиле публикација на тестаментот. Во 1925 година Сталин успеал да го отстрани Троцки од владата. По заминувањето на Троцки, Сталин повеќе немал никаква корист од Каменев и Зиновјев. Така, стратегиски почнал да ја напаѓа идејата на Троцки за револуција која што требала да се рашири и надвор од границите на Советскиот Сојуз. Каменев и Зиновјев, коишто биле силни поддржувачи на таа идеја, против својата волја, морале да застанат зад човекот со кого долго време не се согласувале. Кога конечно Сталин увидел дека Каменев и Зиновјев повторно ќе се соединат со Троцки, почнал да ги поддржува ставовите на десницата, претставувана од страна на [[Николај Бухарин]]. Каменев и Зиновјев сфатиле дека Сталин има намера да се ослободи од нив и затоа во летото 1926, тие ја проголтале својата гордост и ја вратиле својата поддршка кон политиката на Троцки. Тогаш веќе Каменев и Зиновјев почнале да ги напаѓаат ставовите на Сталин, но тој лесно, како и сè што правел дотогаш, успеал да ги отстрани од Централниот комитет. Како и да е, нивното верување дека партијата ќе се раздели на два дела, станало вистински страв за комунистите во земјата. Тие биле убедени дека доколку се случи тоа, западните земји би можеле таа ситуација да ја искористат против Советскиот Сојуз. Поради тоа Каменев и Зиновјев биле принудени да потпишат изјави со кои се обврзале дека нема да држат јавни говори во кои ќе ги напаѓаат високите функционери. Троцки одбил да потпише таква изјава, па затоа бил протеран во [[Казахстан]] во 1929 година. До својот официјален 50-ти роденден во 1929 година, односно неофицијален 51-ви роденден (Сталин ги криел вистинските податоци за себеси поради сигурност), Сталин ја имал апсолутната власт и моќ во партијата и во Советскиот Сојуз. == Брзата индустријализација на Советскиот Сојуз == Русија излегла од [[Прва светска војна|Првата светска војна]] како поразена, сиромашна и неразвиена држава, особено по Февруарската и Октомвриската револуција. Индустријата изнесувала 20% до 25% од целокупната економија на државата, а од целосната индустриска инфраструктура во државата, државата поседувала само 13% сè до Февруарската и Октомвриската револуција. Во 1928 година Сталин го претставил својот прв петгодишен план, или петолетка. Со ваквата организација на државата, Сталин преминал кон сосема поинакви мерки за зајакнување на државната економија од оние предвидени со Новата Економска Политика (НЕП) на Ленин, која што Сталин ја практикувал од доаѓањето на власт, сè до 1928 година. Ваквиот план удрил најсилно врз животите и врз егзистенцијата на селаните и фармерите чиишто производи тогаш сè уште играле доминантна улога во државната економија. На почетокот на неговиот прв петгодишен план, Сталин рекол: "Во период од 10 години ние мораме да ја стигнеме Европа, или нас ќе не нема". За успешна реализација на ваквиот план, на Сталин две работи му недостигале на големо: храна и пари. За да ги обезбеди, вовел колективизација на сите земјоделски производи.<ref name=SRS /><ref name="RedTsar">{{harvnb|Montefiore|2004}}</ref> Селаните и фармерите биле обврзани сите свои производи да ги продадат на големите државни колективни фарми низ државата по цени коишто колективните фарми како купувачи ќе ги одределе, а не селаните и фармерите како производители. Цените за селаните и фармерите биле катастрофално ниски, некои морале да ги продадат своите производи по цени во износ од само 10% од реалните цени на производите. Ваквиот организиран "колективизациски грабеж" станал вистински кошмар за кулаците (еднина: кулак), најнапредните, најуспешните и најбогатите селани и фармери во Советскиот Сојуз, коишто одлучиле да не ги продадат своите производи. На ова Сталин реагирал со издавање наредба за директен упад на фармите и во домовите на кулаците од страна на агентите на тајната полиција НКВД, коишто присилно ги одзеле сите производи на селаните и фармерите. Сите коишто ќе се спротивставеле да ги предадат своите производи биле апсени и водени во некој од логорите за присилна експлоатација на човековиот труд низ Советскиот Сојуз, каде што биле присилно терани да работат како робови на државата, копајќи тунели, работејќи во рудниците низ Арктичкиот Архипелаг и многу други ужасни и неподносливи работи, при што воопшто не се водела сметка за здравствената состојба на луѓето или за нивните потреби. Бидејќи мнозинството робијаши во ваквите логори за присилна експлоатација на човековиот труд биле кулаци, од тука овие логори го наследиле називот гулази (еднина: гулаг). За Сталин ваквите робијаши биле "непријатели на народот". Ваквите логори постоеле уште за време на [[Руска Империја|Руската Империја]], но поголем замав зеле во периодот по доаѓањето на болшевиците на власт по Октомвриската револуција. Првично за време и по граѓанската војна во Русија, Ленин ги користел ваквите логори за затворање на сите противници, негови и на партијата. Но најголем замав овие логори зеле кон крајот на 1920-тите кога Сталин ја зацврстил својата власт во Советскиот Сојуз, па сè до неговата смрт во 1953 година. Иако гулазите продолжиле да постојат и да функционираат и по смртта на Сталин во 1953 година, сепак бројот на робијаши никогаш не бил поголем од периодот за време на сталиновиот режим. Кон средината на 1930-тите бројот на робијаши изнесувал над 10 милиони луѓе. Денеска во Русија гулазите сè уште постојат и функционираат, но во нив работат само доброволци. Робијашите од гулазите станале силна алатка во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз за време на сталиновиот режим. Сталиновата полиса за искористување на робијашите од гулазите во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз гласела дека сите робијаши кои вредно работеле, мора да се задржат што е можно подолго време во гулазите и да бидат искористувани во процесот на индустријализацијата на Советскиот Сојуз сè додека не станат "бескорисни". Така, на луѓе коишто биле осудени на 3 до 5 години робија во гулазите, а се докажале како вредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за уште 10 до 15 години, а на оние кои се докажале како највредни робијаши, робијата во гулазите им била продолжувана за дури 20 до 25 години. Семејствата на кулаците коишто биле оставени без храна не можеле да ги напуштат селата, бидејќи Сталин наредил патиштата да бидат блокирани, поради опасноста од, како што рекол "ширење противреволуционерни лаги". Ефекти од ваквиот глад и ваквата сиромаштија биле почувствувани низ целиот Советски Сојуз, најмногу во Украина, чиишто кулаци најмногу се спротивставувале на колективизацијата, каде што починале од 4 до 5 милиони луѓе.<ref name=Naslidky4>Kulchytsky, Stanislav and Yefimenko, Hennadiy (2003) [https://web.archive.org/web/20070708024619/http://www.history.org.ua/kul/contents.htm Демографічні наслідки голодомору 1933 р. в Україні. Всесоюзний перепис 1937 р. в Україні: документи та матеріали] (Demographic consequence of Holodomor of 1933 in Ukraine. The all-Union census of 1937 in Ukraine), Kiev, Institute of History</ref><ref name="Tragediya">Wheatcroft, Stephen G. (2001) [http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2 "О демографических свидетельствах трагедии советской деревни в 1931—1933 гг."] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080320010655/http://lj.streamclub.ru/history/tragedy.html#add2|date=2008-03-20}} (On demographic evidence of the tragedy of the Soviet village in 1931–1833), "Трагедия советской деревни: Коллективизация и раскулачивание 1927–1939 гг.: Документы и материалы. Том 3. Конец 1930–1933 гг.", Российская политическая энциклопедия, ISBN 5-8243-0225-1, p. 885, apendix 2</ref><ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/30078/Soviet-Ukraine#ref=ref404577|location=Ukraine |title=The famine of 1932–33 |publisher=Britannica.com |accessdate=25 јуни 2010}}</ref> Ваквиот период кај Украинците е познат како [[Гладомор]]. Во јануари 2010, Киевскиот Суд ги прогласил за виновни Јосиф Сталин и други советски водачи за геноцид преку "организирање на масовен глад во Украина во периодот од 1932 до 1933 година".<ref>[http://www.kyivpost.com/news/city/detail/56954/ Kyiv court accuses Stalin leadership of organizing famine], [[Kyiv Post]] (13 јануари 2010)</ref><ref>[http://en.rian.ru/exsoviet/20100113/157536602.html Ukraine court finds Bolsheviks guilty of Holodomor genocide], (13 јануари 2010)</ref> Во северните делови на Кавкаскиот полуостров од глад починале над 1 милион луѓе. Голем дел од луѓето кои ги изгубиле животите поради ваквиот глад и ваквата сиромаштија низ целиот Советски Сојуз биле деца, кои биле жртви на канибализам, изедени од сопствените родители, кои не можеле повеќе да го трпат гладот. Се проценува дека од глад починале околу 10 милиони луѓе,<ref>"[http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601085&sid=akRdu1cuBPKg&refer=europe Ukraine Irks Russia With Push to Mark Stalin Famine as Genocide]". Bloomberg.com. 3 јануари 2008</ref> бидејќи толку недостигале на пописот на население во 1937 година. Кога ги слушнал резултатите од пописот, Сталин бил ужаснат и наредил вршење на нов попис, од кој би излегле поповолни резултати за државата. За него, гладот кој завладеал низ Советскиот Сојуз била приказна раскажувана како дел од „противреволуционерните лаги“ од страна на „непријателите на народот“. Сета колективизирана и присилно одземена храна која што можела да ги спаси животите на милиони луѓе во Советскиот Сојуз завршила на европските пазари. Со парите заработени од продажбата на храната, Сталин купувал машини со коишто се опремувала советската индустрија. Работниците работеле деноноќно за да помогнат во градењето на поразвиена советска држава, но ни тие не биле поштедени. Чести биле случаите каде што работниците примале плати пониски и за -30% од ветените плати. Сталин знаел дека ќе дојде до глад, но не очекувал бројот на жртвите да биде толку голем, што секако не го ослободува од одговорност. Неколку години по успешниот крај на неговиот прв петгодишен план, ја изговорил својата позната изрека: "Смртта на еден човек е трагедија. Смртта на милиони луѓе е само статистика". Со ваквата забрзана индустријализација, индустриското производство во Советскиот Сојуз се зголемило за неколку илјадници проценти. Благодарејќи на брзата индустријализација и фактот дека во Советскиот Сојуз немало приватни инвеститори во државната економија и сите пари од фирмите биле реинвестирани во државната економија, Советскиот Сојуз не почувствувал никакви ефекти од [[Големата криза од 1929|Светската економска криза од 1929 година]] и во 1941 година бил втора најголема индустриска сила во светот. Многумина тврдат дека без ваквата индустријализација Советскиот Сојуз најсигурно ќе изгубел во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. == Чистките и големиот терор во 1930-тите == Во 1934 година на 17-от Конгрес на партијата, уште попознат како [[Конгрес на победниците|Конгресот на победниците]], Сталин очекувал неговиот реизбор за генерален секретар да биде само формалност. На негово изненадување, тој освоил најмногу негативни гласови при изборот на членови на Централниот комитет, а најмалку негативни гласови освоил водачот на партискиот огранок од [[Ленинград]], [[Сергеј Киров]].<ref>Robert C. Tucker, [http://books.google.com/books?id=L9pcTIEP1OQC&pg=PA248&dq=%22congress+of+victors%22+stalin&as_brr=3&ei=6qEVS8GUN4SUNb7W2MML#v=onepage&q=%22congress%20of%20victors%22%20stalin&f=false Stalin in power: the revolution from above, 1928-1941.] W.W. Norton, 1992, ISBN 0-393-30869-3; p. 260</ref> По ужасната колективизација и брзата индустријализација, многу членови на партијата се залагале за помек комунистички режим. Откако Киров бил избран за член на Политбирото на Централниот комитет, за време на Конгресот кој траел од 26 јануари до 10 февруари 1934 година, некои членови му пришле со предлог да го постават него за генерален секретар, со што Сталин директно ќе ја изгубел власта во партијата, а со тоа и во државата. Киров го одбил предлогот, по што Сталин бил реизбран за генерален секретар на партијата. Но големата популарност на Киров и најнискиот број на негативни гласови што ги освоил на Конгресот, наспроти најголемиот број на негативни гласови што ги освоил Сталин на истиот, го направиле Киров трн во око на Сталин, кој од Конгресот па понатаму го третирал Киров како негов најголем соперник.{{sfn|Brackman|2001|p=204}} Некои членови на партијата јавно го критикувале Сталин и повикувале на повторно примање на Троцки во партијата. За прашањето било дискутирано и Сталин барал сите оние коишто го шират тој глас да бидат погубени. Киров, кој до тогаш бил верно куче на Сталин, не се согласувал со неговата политика и кога дошло на ред да се гласа, Сталин бил надгласан. {| border="0" cellpadding="1" cellspacing="2" style="margin:5px; width:20%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- | |- | |- | colspan="1" align="left" |[[Николај Јежов]], малиот човек лево до Сталин, односно десно на горната фотографија од 1930-тите, бил стрелан во 1940 година. По неговата смрт, Јежов бил исфрлен од фотографиите како оваа од страна на советски поправачи на фотографии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|title=Newseum: The Commissar Vanishes|accessdate=19 јули 2008|publisher=|archive-date=2008-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611034558/http://www.newseum.org/berlinwall/commissar_vanishes/vanishes.htm|url-status=dead}}</ref> Ваквите бришења на луѓе од историјата биле типични за време на сталиновиот режим. |} Во летото 1934 Киров предложил да се ослободат сите селани и фармери коишто се противеле на владината политика. Уште еднаш Сталин бил надгласан. Заедно со [[Григориј Орџоникиѕе]], Киров формирал крило во партијата кое се залагало за помирување помеѓу членовите во Политбирото на Централниот комитет и во партијата, како и за помилување на "непријателите на народот". По ослободувањето на својот најголем противник, Сталин се загрижил поради инсистирањето на Киров да имаат јавна дебата, бидејќи се плашел дека тој би можел да го надмудри во јавност и да му го наруши авторитетот во партијата. Како и по обичај, тоа лето Сталин го повикал Киров на одмор. Тогаш Сталин го замолил Киров да и остане верен на партијата и да го напушти [[Ленинград]] за да дојде во [[Москва]]. Сталин со тоа сакал да го држи Киров под свој личен надзор. Киров одбил, а со тоа Сталин разбрал дека ја изгубил контролата врз својот штитеник. На [[1 декември]] [[1934]] година, Киров бил убиен од страна на помлад член на партијата, [[Леонид Николајев]]. Сталин тврдел дека Николајев е дел од заговор којшто бил зачнат од Троцки против Советскиот Сојуз.{{sfn|Brackman|2001|pp=205–6}} Сето тоа резултирало со апсење и убивање на Каменев и Зиновјев, како и на петнаесет други членови на партијата. Во 1936 година најстариот брат на Григориј Орџоникиѕе бил уапсен и мачен по што починал. Григориј Орџоникиѕе, кој исто како Сталин бил Грузиец и негов близок пријател, починал во 1937 година во сомнителни околности. Официјалниот извештај тврдел дека починал од срцев удар, но 20 години подоцна, [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]] и открил на јавноста дека Орџоникиѕе се самоубил непосредно по телефонски разговор со Сталин. До денешен ден не е откриена содржината на телефонскиот разговор помеѓу нив двајцата. Во 1937 година [[Николај Бухарин]] бил уапсен и осуден, а во 1938 година стрелан. Бухарин, кој исто така бил стар и близок пријател на Сталин пред да биде стрелан им дал на сопствените убијци пишана порака за која што замолил да му биде доставена на Сталин. Во пораката пишувало: "Коба, зошто сакаш да умрам ?". По смртта на Сталин во 1953 година, истата порака била пронајдена во неговата работна маса. [[Податотека:Lavrenty Beria.jpg|десно|мини|[[Лаврентиј Берија]] 1899 - 1953]] Во септември [[1936]] Сталин го назначил [[Николај Јежов]] на чело на тајната полиција [[НКВД]]. Јежов веднаш обезбедил апсење на политички водачи коишто биле критични за Сталин, како и масовно испрашување во затворите каде што затворениците биле испрашувани деноноќно и на крај, од замор, биле приморани да потпишат признанија за нивните обиди за уништување на владата. Најголемиот број на жртви на ваквиот терор дошле од актот со кој тајната полиција НКВД барала од секоја општина да се уапсат, погубат или испратат во гулазите "точен број" на "непријатели на народот". За секоја општина во Советскиот Сојуз биле одредени "квоти", односно број колку точно луѓе требало да се уапсат и да се погубат. Биле користени таканаречени судски "тројки", екипи од 3 теренски судии коишто оделе низ општините, и по кратко 10 до 15 минутно сослушување на обвиненијата доставени против обвинетите, истите биле осудувани и стрелани.<ref name="Figes">[[Orlando Figes|Figes, Orlando]] ''The Whisperers: Private Life in Stalin's Russia'', 2007, ISBN 0-8050-7461-9</ref><ref>Kershaw, Ian and Lewin, Moshe (1997) ''Stalinism and Nazism: Dictatorships in Comparison'', Cambridge University Press ISBN 0-521-56521-9, p. 300</ref><ref>Kuper, Leo (1982) ''Genocide: Its Political Use in the Twentieth Century'', Yale University Press, ISBN 0-300-03120-3</ref>{{sfn|Overy|2004|p=182}} Проценето е дека во периодот од 1936 до 1939 година над 2 милиони луѓе ги изгубиле своите животи на ваков начин, од коишто мнозинството биле невини. Сталин лично потпишувал илјадници списоци на луѓе кои требало да бидат уапсени, погубени, или одведени во гулазите. {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="2" style="margin:5px; width:30%; border:solid 1px #bbb; float:left;" |- |[[Податотека:Execute 346 Berias letter to Politburo.jpg|100px|Писмо на Берија до Политбирото на Централниот комитет]] |[[Податотека:Execute 346 Stalins resolution.jpg|100px|Согласност на Сталин]] |[[Податотека:Execute 346 Politburo passes.jpg|120px|Одлука на Политбирото на Централниот комитет]] |- | colspan="3" align="left" |'''Лево:''' Писмо на Лаврентиј Берија од јануари 1940 година до Сталин, барајќи дозвола да се погубат 346 "[[непријатели на народот|непријатели на партијата и на советските власти]]" коишто вршеле "против-револуционерни, десно-Троцкистички заговарачки и шпионски активности"<br />'''Средина:''' Сталиновата дозвола "за" (ракописно).<br />'''Десно:''' Одлуката на Политбирото на Централниот комитет потпишана од страна на генералниот секретар Сталин |} Од вкупно 1996 делегати колку што учествувале на 17-от Конгрес на партијата, 1108 биле уапсени, од кои околу две третини биле погубени во периодот од 1934 до 1937. Од вкупно 139 членови избрани во Централниот комитет на Конгресот, 98 биле погубени. Од останатите 41 делегат, само 24 биле реизбрани на 18-од Конгрес на партијата, кој траел од 10 март до 21 март 1939 година.<ref>Fitzpatrick, 165</ref> Периодот од 1934 до 1939 е уште попознат и како [[Голем Терор|Големиот Терор]], а 17-от Конгрес кој бил најавуван како Конгресот на победниците, станал Конгресот на осудените. По ова, Сталин одлучил да ја потчини и [[Црвена армија|Црвената Армија]]. Некои веруваат дека Сталин не лажел кога тврдел дека државната армија планирала [[воен удар]].<ref>The scale of Stalin's purge of Red Army officers was exceptional—90% of all generals and 80% of all colonels were killed. This included three out of five Marshals, 13 out of 15 Army commanders, 57 of 85 Corps commanders, 110 of 195 divisional commanders and 220 of 406 brigade commanders as well as all commanders of military districts: p. 195, Carell, P. (1964) ''Hitler's War on Russia: The Story of the German Defeat in the East.'' translated from German by Ewald Osers, B.I. Publications New Delhi, 1974 (first Indian edition)</ref> Ова се смета за најголемата загуба на Советскиот Сојуз и на Црвената Армија за време на сталиновиот терор. Видни командири од граѓанската војна како [[Михаил Тухачевски]], [[Василиј Блихер]], [[Александар Јегоров]] и други ги изгубиле животите во ваквите чистки, што се смета како главна причина за брзиот напредок на германските сили за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и за големите порази коишто Црвената Армија ги претрпела на почетокот на нападите од страна на германските сили. Генералот [[Константин Рокосовски]] бил уште една од жртвите на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите години. Кога бил ослободен во 1940 година поради потребите на Црвената Армија и на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], било евидентирано дека сите заби му биле искршени поради тепање и мачење во советските затвори. Последната фаза од чистките и големиот терор во 1930-тите била чистењето на тајната полиција. Сталин сакал оние коишто знаеле премногу за чистките да бидат убиени. Сталин и најавил на земјата дека фашистичките елементи ги преземале безбедносните сили, што иницирало смрт на илјадници невини луѓе. Новиот шеф на полицијата кој Сталин го поставил во ноември 1938 бил [[Лаврентиј Берија]] чијашто задача била да ги открие виновниците. По истрагата, Берија наредил погубување на сите постари офицери во организацијата, вклучувајќи го и неговиот претходник, [[Николај Јежов]]. Во 1937 година, по серии преселувања од држава во држава под притисок на советската влада, [[Лав Троцки]] се преселил во Мексико, каде што во 1940 година бил убиен.<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE3DF133EF936A35752C0A96F948260 Soviet Readers Finally Told Moscow Had Trotsky Slain]. Published in the ''[[New York Times]]'' on 5 јануари 1989. Retrieved 4 октомври 2007.</ref>{{sfn|Overy|2004|p=338}} Тврдења од страна на аналитичари и експерти, како и докази од тајната полиција НКВД го припишуваат неговото убиство на Берија како организатор и Сталин како нарачател на истото. Една од најголемите иронии за време на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите е фактот дека илјадници робијаши од гулазите кои биле затворени како резултат на чистките пишувале писма до Сталин, очајнички молејќи го за помош, верувајќи дека тој воопшто не знаел за агонијата низ која што тие поминувале. Ова било засилено преку неговиот култ на личноста, кој и во гулазите бил присутен. За робијашите кои биле затворени како резултат на чистките и теророт во 1930-тите, Сталин бил светец, семоќен, спасител, единствениот кој можел да им помогне. Само оние од нив коишто дочекале да бидат ослободени по неговата смрт во 1953 година ја дознале вистината дека токму тој, Сталин, кого тие го сакале, почитувале и обожавале како светец, како семоќен, како спасител, бил всушност човекот кој го наредил нивното заробеништво. Сè на сè, проценето е дека околу 20 милиони луѓе ги изгубиле животите како резултат на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите. Кон крајот на 1930-тите, сталиновиот терор почнал да губи на интензитет, но советскиот народ допрва го чекал нов терор приреден од страна на [[Адолф Хитлер]], кој и самиот го опишувал Сталин како вистински мајстор за приредување на политички терор. == Сталин и култот на личноста == За време на своето владеење, Сталин создал сопствен култ на личноста. Уште кога дошол на власт ја забранил религијата и наредил уништување на цркви, манастири и храмови. Меѓу првите жртви на неговиот режим биле руските православни свештеници од коишто илјадници биле убивани, и илјадници биле одведени во гулазите. На советскиот народ му се понудил себеси како Бог и Семоќен. Неговиот портрет го имало во речиси сите домови во Советскиот Сојуз, а неговите [[Сталинови музеи]] биле негови храмови. Се претставувал себеси пред советската јавност како најдобар пријател на Ленин и втор водач на Октомвриската револуција преку филмови коишто го претставувале него како светец и херој, а селскиот живот во Советскиот Сојуз како рај на Земјата. Градот Царицин бил преименуван во Сталинград, како и многу други места низ Советскиот Сојуз, но според неговиот култ, ништо не било создадено во Советскиот Сојуз без да биде планирано од страна на него, големиот водач и татко. Неговите статуи и споменици ги имало во речиси секое село во Советскиот Сојуз. Неговите говори биле снимани на грамофонски плочи, коишто биле дистрибуирани во милионски количини. Себеси се претставувал како најдобар пријател на поетите, уметниците, научниците, децата, војниците и други. Според неговиот култ на личноста, советскиот народ им ги должел сите благодети коишто ги уживал на комунистичката партија и на Сталин. Во Советскиот Сојуз се доделувале награди коишто го носеле неговото име. Куќата во Гори, Грузија, каде што се родил и живеел, наредил да биде надоградена, со цел да заличи на храм. Во 1944 година, советската химна била сменета. Во новата химна се спомнувал и Сталин. [[Црква на Исус Христос Спасителот (Москва)|Катедралата Исус Христос Спасител]] во Москва била урната на 5 декември 1931 година по негова наредба, со цел на таа локација да се изгради зграда која што тогаш би била највисоката зграда во светот, [[Палата на Советите|Палатата на Советите]]. Оваа зграда никогаш не била изградена, во главно благодарејќи на германската инвазија на Советскиот Сојуз, поради што градежните работи биле откажани. [[Податотека:Roses_for_Stalin.jpg|мини|лево|"Рози за Сталин, најдобриот пријател на децата", слика од 1949 година насликана од страна на [[Борис Еремеев Владимирски]].]] Иако никогаш немал вистинско сериозно воено искуство, по победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се претставувал себеси како големиот војсководец кој го победил Хитлер. По војната се прогласил себеси за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, израз познат во воениот речник како [[генералисимус]], иако немал никакво вистинско воено искуство за време на војната. Во еден од неговите пропагандни воени филмови, тој бил претставен како војсководецот кој го планирал нападот на Берлин во [[Битката за Берлин]]. Во филмот бил прикажан и неговиот победнички херојски лет во Берлин по неговото заземање, настан кој никогаш не се случил. Благодарејќи на неговиот култ на личноста и чистките и големиот терор во 1930-тите, Сталин станал сè повеќе и повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, исклучиво поради стравот кој го ширеле неговите чистки и неговиот терор. Додека држел говори, аплаузите траеле цели минути без прекин, луѓето се плашеле да престанат да аплаудираат поради неговите чистки и неговиот терор, на крајот се користеле ѕвона за да го означат крајот на аплаузот. По победата на Советскиот Сојуз во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и по неговото самопрогласување за Врховен Маршал на Советскиот Сојуз, односно генералисимус, Сталин станал уште повеќе сакан и обожаван од страна на советските граѓани, овој пат благодарејќи на неговиот култ на личноста и победата во Втората светска војна. Неговиот култ на личноста бил срушен дури по неговата смрт во 1953 година. == Сталин и Втората светска војна == [[Податотека:Bundesarchiv Bild 183-H27337, Moskau, Stalin und Ribbentrop im Kreml.jpg|thumb|right|Сталин и [[Рибентроп]] во [[Кремљ]]]] Доаѓањето на [[Адолф Хитлер]] на власт во 1933 година во Германија било добредојдено за Сталин. Сталин одамна барал некој кој би ја започнал [[Втора светска војна|Втората светска војна]], како прелудија кон [[Светска комунистичка револуција|Светската комунистичка револуција]], а договорот за ненапаѓање [[Договор Молотов - Рибентроп|Молотов - Рибентроп]]{{sfn|Roberts|1992|pp=57–78}} бил најважниот чекор кон војната. Во таа смисла, од политички гледна точка, Сталин е политичарот, најодговорен за војната. До [[22 јуни]] [[1941]] година, кога Германија го нападнала Советскиот Сојуз, Сталин бил делумен сојузник на Хитлер, напаѓајќи ги и окупирајќи ги, покрај источните делови на [[Полска]],{{sfn|Roberts|2006|p=43}}<ref name="sanford">{{Наведена книга|authorlink=George Sanford (scholar) |last=Sanford |first=George |year=2005 |title=Katyn and the Soviet Massacre Of 1940: Truth, Justice And Memory |location=London, New York |publisher=[[Routledge]] |isbn=0-415-33873-5}}</ref> уште [[Литванија]], [[Летонија]] и [[Естонија]],{{sfn|Wettig|2008|pp=20–21}}<ref name="senn">Senn, Alfred Erich, ''Lithuania 1940 : revolution from above'', Amsterdam, New York, Rodopi, 2007 ISBN 978-90-420-2225-6</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 334}} како и делови од [[Финска]]<ref name="ckpipe">Kennedy-Pipe, Caroline, ''Stalin's Cold War'', New York: Manchester University Press, 1995, ISBN 0-7190-4201-1</ref> и [[Романија]]. По нападот на Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Сталин претрпел краток нервен слом и 8 дена се исклучил од светот.{{sfn|Roberts|2006|p=89}} Откако поминале тие 8 дена конечно Молотов, Берија, Ворошилов и други блиски функционери се осмелиле ненајавено да дојдат во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. Кога влегле во неговата работна соба, тој ги прашал: "Зошто дојдовте ?" "Да не дојдовте да ме погубите поради штетата предизвикана врз татковината ?". Причина за ваквото однесување од негова страна не е тешко да се пронајде. Постојано месеци пред нападот пристигнувале разузнавачки извештаи од разни места кои тврделе дека Хитлер планира да го нападне Советскиот Сојуз.<ref>Harthoorn, R. (2011) ''Vuile oorlog in Den Haag'' (Dirty war in The Hague), ISBN 978-90-75879-48-3, p. 96</ref> Неколку дена пред почетокот на нападот, [[Харо Шулце-Бојсен]], антинацистички офицер и разузнавач во Министерството за Авијација на Нацистичка Германија кој имал пристап до врвни информации од германската воена авијација Луфтвафе, ги информирал властите во Москва за почетокот на нападот, но Сталин го игнорирал извештајот. Во 23:00 часот на 21 јуни 1941, на само неколку часа пред почетокот на реализацијата на [[Операција Барбароса]], германскиот дезертер и поранешен комунист [[Алфред Лисков]] ја препливал реката [[Буг]] од германска кон советска страна и ги информирал советските вооружени сили дека нападот ќе започне за 5 часа, но Сталин го игнорирал предупредувањето, а наводно го наредил и стрелањето на Лисков поради ширење дезинформации.{{sfn|Roberts|2006|p=67}}<ref>{{наведени вести|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E4D71638F931A25755C0A9639C8B63 |title=Stalin's Intelligence |work=The New York Times|first=Niall|last=Ferguson|date=12 јуни 2005|accessdate=7 мај 2010}}</ref>{{sfn|Roberts|2006|p=68}}{{sfn|Murphy|2006|p=xv}}<ref name="yakovlev">{{Наведена книга|title=A Century of Violence in Soviet Russia|url=http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300103220|last=Yakovlev|first=Alexander|author2=Anthony Austin|year=2004|publisher=Yale University Press|location=New Haven, Connecticut |isbn=0-300-08760-8}}</ref> Дури и по почетокот на нападот, Сталин не сакал да верува дека Хитлер и [[Нацистичка Германија]] стојат зад нападот, туку верувал дека тоа е дело на некој одметнат германски генерал.<ref name="RedTsar" /> Чистките од 1930-тите сериозно ја ослабиле државната инфраструктура во Советскиот Сојуз, особено Црвената Армија. Големите почетни германски воени успеси, особено во небото, се должеле исклучиво поради позиционирањето на советските воени авиони и тенкови, коишто биле подготвени за стратешка офанзива врз Германија и за нејзино бомбардирање, а не за стратешка дефанзива и одбрана на Советскиот Сојуз. Сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], Сталин ги искористувал советските медиуми за да ја залаже советската јавност со лажни вести за "големите порази кои ги трпеле германските сили на источниот фронт", додека Советскиот Сојуз трпел милионски загуби во војници и во цивили кои биле заробени или убиени од страна на германските сили на источниот фронт. Сталин мислел дека неговата пропаганда ќе придонела за поттикнување на моралот и храброста кај советските војници и граѓани, со што стотици илјадници граѓани од Украина, Белорусија и балтичките земји окупирани од страна на Сталин на почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], уверени дека советските сили извојувале победи над германските сили, не ги напуштале своите градови и села, за да подоцна истите да паднат во милост и немилост на силите на фашистичките окупатори по фашистичката окупација на нивните градови и села. Голем дел од овие граѓани биле Евреи, коишто подоцна ги загубиле животите во концентрационите логори, како [[Аушвиц]], [[Собибор]], [[Мајданек]], [[Треблинка]] и други, затоа што Сталин ги оставил на милост и немилост на фашистичките окупатори. Сталин, кој немал никакво вистинско сериозно воено искуство, не ги слушал советите на своите генерали, кои постојано му повторувале дека поради огромните загуби коишто [[Црвена армија|Црвената Армија]] ги претрпела, Советскиот Сојуз не бил доволно подготвен за да се започне масовна контраофанзива, туку постојано наредувал да се тргне во против-напад. Не сакал да се помири со фактот дека кај модерното војување се применуваат тенкови и авиони, туку верувал дека и понатаму бројот на војници и на пушки бил поважен, што довело до смртта на стотици илјадници советски војници сè до [[Битка за Москва|Битката за Москва]], кога Сталин конечно попуштил и им дозволил на маршалите [[Георгиј Жуков|Жуков]] и [[Александар Василевски|Василевски]] да ја организираат одбраната на градот. На 7 ноември 1941 година, по повод 24 годишнината од Октомвриската Социјалистичка револуција во Русија, Сталин одржал говор во московското метро заштитено од германските бомбардери, во кој ги изговорил зборовите кои ги имало на корицата на воената книшка на секој војник во Црвената Армија за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]: "Германските окупатори сакаат да водат војна за истребување со народот на СССР". "Ако германците сакаат војна за истребување, ќе ја добијат". Големата пресвртница во војната се случила во битките за Москва и Сталинград, каде што советските сили извојувале одлучни победи, главно благодарејќи на тоа што советските фабрики за оружје и муниција биле блиску до бојните полиња, со што Црвената Армија можела брзо да се засили и да надомести за претрпените загуби, нешто што германските сили немале на располагање. Исто така суровите руски зими во периодот 1941/1942 и 1942/1943 кои биле едни од најстудените и најсуровите зими во XX век одиграле голема улога во одбраните на Москва и Сталинград. Германските сили не очекувале инвазијата на Советскиот Сојуз да трае толку долго и не се опремиле со зимска опрема, што им дало огромна предност на советските сили, коишто можеле да ги издржат суровите зимски температури, кои понекогаш знаат да стигнат и до -15&nbsp;°C. На 2 февруари 1943 кога германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], неговите соработници и офицери и неговите војници се предале на Црвената Армија во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]], советската метеоролошка станица преку советското радио најавила температура од -31&nbsp;°C. [[Податотека:Stalin_church_1939.jpg|мини|лево|"Сталин, големиот пријател на религијата", уште еден мит од сталиновиот култ на личноста.]] Во овој период, Сталин дозволил црквите повторно да се отворат. Неговата моќ не била доволна, му требала и моќта на религијата која што некогаш ја учел и забранил по неговото доаѓање на власт. Една од најдобро чуваните тајни од периодот за време на Втората светска војна е и фактот дека и самиот Сталин понекогаш се молел на Семоќниот Бог кој некогаш го отфрлил. Победата во војната преминала на страна на советските сили меѓу другото и поради тоа што Сталин, за разлика од Хитлер, ги слушал советите на неговите генерали и научил од сопствените грешки. Типичната разлика која донела победа помеѓу нив двајцата била во пристапот. Сталин на состанок со советскиот воен команден врв би издал наредба, но подоцна би ја повлекол истата доколку неговите генерали не се согласувале со него. Хитлер, од друга страна сметал дека секогаш е во право. Во текот на Втората светска војна, која кај советскиот народ (а и во денешна Русија кај рускиот народ) станала позната како [[Голема Патриотска Војна]] и како [[Голема Татковинска Војна]], веќе до 1942 биле сменети повеќето воени функционери коишто биле поставени на функции за време на чистките во 1930-тите и заменети со офицери со пониски ранкови и независни од партијата, но со поголемо и побогато воено искуство. До крајот на Втората светска војна ниту еден недоволно способен генерал не останал на својата функција, без разлика колку бил близок со советскиот водач. Опсадата на Ленинград до денешен ден важи за една од најкрвавите и најдолгите опсади на сите времиња. Хитлер намерно не го окупирал градот, туку наредил истиот да биде заобиколен, така што никој не би можел да влезе или излезе од него. Целта на Хитлер била жителите на Ленинград да изумрат од глад, студ и болести. Сталин можел да го евакуира градот, но не го дозволил тоа. Наредил сите жители да се бранат до последниот човек. Докази за крвавата опсада на Ленинград до денешен ден се места каде што имало масовни гробници каде што жителите ги закопувале безживотните тела на своите сакани, блиски и соседи, за да не дојде до ширење на болести. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не поштедил никого. Неговите генерали имале дозвола да ги обесат сите осомничени за дезертерство коишто се изгубиле во шумите, па се вратиле. Исто така офицерите поставени на функции за време на чистките од 1930-тите ја демонстрирале својата воена неспособност за време на војната, стрелајќи ги во очај сопствените војници кои се повлекувале, за да го избегнат првичниот оган од страна на непријателот, поради што подоцна и биле сменети. Сталин, водачот на Советскиот Сојуз за време на оваа војна не го поштедил ни својот најстар син, [[Јаков Џугашвили|Јаков]], за кого германските сили нуделе да го заменат за германскиот фелдмаршал [[Фридрих Паулус]], кој се предал во [[Битка за Сталинград|Битката за Сталинград]]. Напротив, дозволил неговиот син да умре во заробеништво. Уште еден голем дел од руската трагедија за време на сталиновиот режим бил фактот дека во Црвената Армија биле регрутирани и робијаши од гулазите. Оние од нив коишто го дочекале победоносниот крај на војната, повторно биле враќани во гулазите. Исто така за време на војната цели семејства од териториите окупирани од страна на Советскиот Сојуз биле депортирани во гулазите во Сибир. Најпознати се примерите за кулаците и целите семејства депортирани од Полска во Сибир со цел да ја помогнат советската индустрија и воената машинерија преку присилно експлоатираниот труд во гулазите. Исто така, во 1940 година во [[Катински масакр|Катинскиот масакр]], во Катинската шума во Русија, биле стрелани околу 1.803 (став на официјална Москва) до 21.768 (став на официјална Варшава) полски затвореници и воени заробеници, главно полски воени офицери, акт предложен од страна на [[Лаврентиј Берија]], а подоцна прифатен и овластен од страна на Сталин.<ref name="Sanford">[[George Sanford (scholar)|George Sanford]], [http://books.google.com/books?vid=ISBN0415338735&id=PZXvUuvfv-oC&pg=PA20 Katyn and the Soviet massacre of 1940: truth, justice and memory], Routledge, 2005, ISBN 0-415-33873-5 pp. 20–24</ref><ref name="Fischer">[[Benjamin B. Fischer]], "[https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html The Katyn Controversy: Stalin's Killing Field] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100324185250/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/studies/winter99-00/art6.html |date=2010-03-24 }}", ''[[Studies in Intelligence]]'', Winter 1999–2000</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf|title=Stalin's Killing Field|accessdate=19 јули 2008|archive-date=2016-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160413232951/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/kent-csi/vol43no3/pdf/v43i3a06p.pdf}}</ref> Бруталноста на Сталиновиот режим и терор за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] биле забележани од страна на [[Адолф Хитлер|Хитлер]], кој по навлегувањето на германските сили во Катинската шума во 1941 година за време на германската инвазија на Советскиот Сојуз и по откривањето на Катинскиот масакр од 1940 година на јавноста, коментирал: "Сталин е полу ѕвер, полу џин. Од социјална гледна точка на животот, тој е целосно поинаков. Луѓето можат да изгнијат, што се однесува до неговата грижа за нив." Во западните земји, Сталин бил познат под прекарите "Вујко Џо Сталин" и "Кремљскиот планинарец". Во 1939 и во 1942 Сталин бил избран за "Личност на годината" од страна на американскиот "Тајм" магазин.<ref>Time Magazine, [http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html ''Josef Stalin''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100830091346/http://www.time.com/time/subscriber/personoftheyear/archive/stories/1942.html |date=2010-08-30 }}, 4 јануари 1943</ref> На [[Конференција во Јалта|Конференцијата во Јалта]] во февруари 1945 година Сталин ветил дека ќе влезе во војна со [[Јапонија]] неколку месеци по поразот на Германија. На [[Конференција во Потсдам|Конференцијата во Подстам]], која се одржала од 16 јули до 2 август 1945, претседателот на САД, [[Хари Труман]] го информирал Сталин дека САД поседуваат силна бомба каква што до тогаш никогаш не постоела ниту била употребена. Труман не му кажал на Сталин дека станува збор за атомска бомба. Сталин на ова реагирал со смирен тон како да станува збор за само уште едно најобично смртоносно оружје со тоа што рекол дека му е мило за постоењето на таа бомба и се надева дека САД ќе ја искористат, по што Труман им рекол на своите советници дека Сталин се однесувал како да не го разбрал. Подоцна, на 6 август 1945 година, САД ја исфрлиле првата атомска бомба врз јапонскиот град Хирошима, а потоа и втората атомска бомба врз јапонскиот град Нагасаки на 9 август 1945 година. На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз ја почнал [[Советска инвазија на Манџурија|Советската инвазија на Манџурија]], која завршила на 20 август 1945 година со одлучна победа на советските сили. По ова Јапонија капитулирала на 2 септември 1945 година, со што и официјално завршила Втората светска војна, а САД верувале дека Советскиот Сојуз нема да има никакви придобивки од победата во војната на Далечниот Исток. Кратко по бомбардирањата, Сталин протестирал до САД дека им понудиле мало влијание во Јапонија. По ова Труман и неговиот кабинет дознале дека советските разузнавачки служби одамна имале уфрлено свои шпиони во американската воена индустрија, во американскиот воен врв, односно во самиот Пентагон по што станало јасно дека Сталин многу поодамна знаел за атомската бомба уште пред Труман да му каже. Гневот од недовербата помеѓу Сојузниците и брзото јадрено вооружување на Советскиот Сојуз благодарејќи на информациите до коишто дошла советската воена индустрија и советскиот воен врв преку шпионите поставени во САД од страна на советските разузнавачки служби се сметаат како главен повод за почетокот на [[Студена војна|Студената Војна]]. Одлучен да ги скрие доказите кои укажувале на големите порази кои ги претрпела [[Црвена армија|Црвената Армија]] во 1941 и во 1942, по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Сталин изјавил дека официјалниот број на загинати војници и цивили во Советскиот Сојуз за време на војната, изнесувал 7 милиони луѓе. По неговата смрт во 1953 година, документи кои до тогаш биле тајни, и биле откриени на јавноста. Со текот на годините, бројот на жртвите растел сè повеќе и повеќе, за да кон крајот на 1990-тите се констатира дека во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] животите ги изгубиле над 27 милиони советски граѓани и војници. Исто така, исплашен поради огромната слава која ја стекнале советските маршали, како [[Георгиј Жуков]], [[Александар Василевски]], [[Константин Рокосовски]], [[Василиј Чујков]] и други, Сталин постепено ги праќал маршалите на прекомандување на далечни места низ Советскиот Сојуз, каде што немало многу луѓе и за каде што знаел дека нема да претставуваат каква било политичка или воена закана за него. == Сталин по војната == Поради своите политички цели да ја наметне својата волја на новоформираните социјалистички земји и нивните комунистички партии, и незадоволен од владеачкиот систем во Југославија воден од страна на [[Комунистичка Партија на Југославија|Комунистичката Партија на Југославија]] и [[Јосип Броз Тито]], Сталин во 1948 година ја вовел [[Резолуција на Информбирото|Резолуцијата на Информбирото]], со која што Комунистичката Партија на Југославија била исфрлена од [[Информбиро]]то, и ги повикал сите "здрави елементи" во Југославија лојални на марксизмот и ленинизмот да и се спротивстават на државната власт во Југославија предводена од страна на [[КПЈ]] и Тито. Поради ова Југославија се оддалечила од источниот блок и се приближила кон западниот блок. По завршувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], Сталин се наоѓал во седумдесеттите години од својот живот со многу разрушено здравје. Неговиот главен проблем бил крвниот притисок. Додека бил болен тој примил писмо од д-р [[Лидија Тимашук]] во коешто пишувало дека група од седум лекари вклучувајќи го и неговиот личен лекар, д-р Виноградов, биле вмешани во заговор за убивање на неколку негови сопартијци како и на него. Лекарите коишто биле именувани во писмото биле уапсени и откако биле мачени признале дека биле вмешани во заговор на американските и британските разузнавачки служби. Мнозинството лекари биле Евреи и воопшто немале никаква поврзаност со злосторствата за коишто биле обвинети.<ref name="roi103">Ro'i, Yaacov, ''Jews and Jewish Life in Russia and the Soviet Union'', Routledge, 1995, ISBN 0-7146-4619-9, pp. 103–6</ref> Сталин правел подготовки за масовни депортации и погубувања на илјадници Евреи низ Советскиот Сојуз.<ref>Encyclopædia Britannica, [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/167427/Doctors-Plot ''The Doctors' Plot''], 2008</ref> За него, советските Евреи биле народ кој воопшто немал потреба од тоа да му биде лојален на Советскиот Сојуз, сега кога Евреите можеле да живеат во сопствената новоформирана држава Израел. Во партијата и во Советскиот Сојуз се чувствувале првичните симптоми дека се подготвува реприза на чистките и големиот терор од 1930-тите. Сталин му наредил на Берија, шефот на тајната полиција НКВД, да започне нови чистки во комунистичката партија. Сите членови почнале да паничат затоа што набрзо увиделе дека, како и сите останати претходни кандидати за водство на Советскиот Сојуз, така и тие ќе станеле жртви на сталиновите чистки. Најверојатно никогаш нема да се дознае дали сталиновото "[[Конечно решение]]" против Евреите ќе завршело успешно реализирано. Неговата неочекувана смрт во март 1953 година спречила да дојде до нови крвопролевања. Смртта на Сталин се почесто е предмет на дискусија. Познат е фактот дека на 1 март 1953 година, после заедничка вечера на која што Сталин присуствувал претходната вечер заедно со неговите најблиски соработници [[Лаврентиј Берија]], [[Георгиј Маленков]], [[Николај Булганин]] и [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], не излегол од неговата соба во неговата зимска резиденција (дача) во [[Кунцево]], надвор од Москва. На неговите телохранители ова им делувало нормално бидејќи им станало јасно дека во последно време се почесто станувал подоцна од спиење, а и имале примено наредба да не го вознемируваат. Во 22:00 часот вечерта го нашле на подот во неговата соба и од тука е дојдено до заклучок дека претрпел мозочен удар, поради кој останал парализиран на десната половина.<ref>{{наведени вести|title=Последняя тайна Сталина|url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/press/newsid_2796000/2796261.stm|publisher=BBC | date=25 февруари 2003}}</ref>{{sfn|Montefiore|2004|p= 634}} Берија бил информиран и дошол неколку часа подоцна. Рано во утрото на 2 март 1953 година пристигнале неговите нови лекари, кои ги замениле еврејските лекари кои заедно со видни советски научници, професори и писатели, биле меѓу првите жртви на новите чистки коишто Сталин ги планирал. Ова било уште една голема грешка на Сталин, која што овој пат не ја чинела ништо државната инфраструктура на Советскиот Сојуз, ниту Црвената Армија, за разлика од чистките од 1930-тите, коишто придонеле на големо за првичните порази на Црвената Армија на почетокот на нападите на германските сили за време на Втората светска војна. Од оваа голема грешка најмногу изгубил Сталин, кој овој пат бил во критична здравствена состојба, а вистинските лекари коишто можеле да му помогнат сега биле во советските затвори. Новите лекари коишто биле предложени од страна на неговите најблиски соработници, а избрани и поставени по негов личен избор не можеле многу да му помогнат. Преку низа од вонредни изданија на весниците, Советскиот Сојуз ја примил веста дека Сталин е многу болен. Во четири часот во утрото на 6 март 1953 година, било објавено: “Срцето на другарот којшто ја продолжи генијалноста на Ленин, на мудриот водач на комунистичката партија и на Советскиот Сојуз, го испушти последниот удар”. Јосиф Сталин, на 74 годишна возраст починал во 21:50 часот на 5 март 1953 година.<ref name=dob/> Во 2003 година, група на американски и руски историчари и го објавиле на јавноста нивното мислење дека Сталин можеби бил отруен со Варфарин, моќен отров против глувци, без мирис и вкус, кој ја спречува коагулацијата на крвта, што би можело да предизвика мозочен удар, така што би можел да се користи како смртоносно оружје во тој период.{{sfn|Brent|Naumov|2004}}<ref>{{Наведено списание |author=Faria, M |year=2011 |title=Stalin's mysterious death |journal=Surgical Neurology International |issn=2152-7806 |volume=2 |issue=1 |page=161 |doi=10.4103/2152-7806.89876 |doi-access=free }}</ref> Смртта на Сталин се случила во период прифатлив за Берија и повеќето блиски соработници на Сталин, коишто се плашеле дека ќе бидат наредни жртви на сталиновите чистки.<ref>Montefiore (2004) p. 548: ”Stalin was ‘afraid of Beria’, thought Khrushchev, ‘and would have been glad to get rid of him but didn’t know how to do it.’ Stalin himself confirmed this, sensing that Beria was winning support...”. Cf. Nikita Khrushchev, ''Khrushchev remembers'', 1971, pp. 250, 311</ref> Има тврдења дека Сталин се исплашил дека можеби моќта која Берија ја поседувал еден ден ќе ја надминела и неговата. Според мемоарите на Никита Хрушчов, откако Сталин го претрпел мозочниот удар и додека сè уште бил на смртна постела, Берија почнал да го критикува, а откако Сталин ги отворил очите и демонстрирал дека е сè уште свесен, Берија паднал на колена и почнал да му ја бакнува раката, за откако Сталин повторно ги затворил очите, да стане и да почне да се кара со останатите присутни во просторијата. Според политичките мемоари на министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз, [[Вјачеслав Молотов]], објавени во 1993 година, по смртта на Сталин, Берија му рекол на Молотов: "Сите ве спасив од него" и "Го отстранив", што за многумина претставува признание на Берија дека тој го отрул Сталин.{{sfn|Montefiore|2004|p= 571}} Исто така, најнови откриени документи, како и тврдења на неговите некогашни најблиски соработници, тврдат дека Сталин очекувал неговите најнови чистки и теророт кој го подготвувал врз советските Евреи на почетокот на 1950-тите, да резултираат со реакција од страна на САД и западните европски држави што би можело да предизвика почеток на нов вооружен конфликт на глобално ниво, односно [[Трета светска војна]]. За ваквите тврдења како доказ се земаат предвид фактите дека Сталин наредил да се прават подготовки за заштитување на Москва и на поголемите градови низ Советскиот Сојуз со штит за заштита од воздушни и копнени напади, како и фактот дека бил импресиониран од моќноста и ефектите на водородната бомба, поради што во 1949, правејќи ги подготовките за новите чистки и новиот терор, одлучил да ги поштеди животите на видни советски научници кои се занимавале со јадрена физика и други јадрени научни области, велејќи му на Берија: „Да ги оставиме нив на мира“. „Секогаш можеме да ги стреламе подоцна“. Доколку ваквите подготовки за Трета светска војна од страна на Сталин навистина се правеле, тогаш со неговата смрт, светот најверојатно бил поштеден и спасен од јадрен холокауст. == Политичко наследство на Сталин == Неговото тело било измиено од медицинска сестра и изнесено со бела кола до Кремљската мртовечница. Таму се извршила аутопсија и по неа телото било подготвено за трите дена на жалост коишто следеле. Потоа, неговото тело било изложено, а илјадници луѓе чекале да дојдат на ред за да го видат. Гужвата била толку голема, што луѓето се задушувале до смрт. Проценето е дека околу 500 луѓе ги изгубиле своите животи во обид да го допрат, или пак видат Сталин. На 9 март 1953 година, 9 носачи го изнесле ковчегот од холот каде што бил изложен и го поставиле на кочија. Телото со [[церемонија]] било однесено на [[Црвен плоштад|Црвениот плоштад]] во Москва пред [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]]. Биле одржани само три говори, на Маленков, Берија и Молотов. Потоа покриено со црна и црвена свила, балсамираното тело на Сталин било внесено во мавзолејот и поставено веднаш до Ленин. На пладне, низ Советскиот Сојуз се слушнал силен татнеж. Многу сирени, пиштоли, пушки и свирчиња свиреле во чест на Сталин. Партијата, која по 19-от Конгрес во 1952 година била преименувана во [[Комунистичка Партија на Советскиот Сојуз]], или [[КПСС]], била дигната на нозе по неочекуваната смрт на Сталин, бидејќи неговиот одреден наследник [[Андреј Жданов]] починал уште во 1948 година. Првично изгледало дека него ќе го наследи [[Георгиј Маленков]], кој во 1953 година ја имал поддршката на тајната полиција НКВД. Но 2 години подоцна, тој бил сменет од страна на [[Никита Сергеевич Хрушчов|Никита Хрушчов]], кој успеал да го симне Маленков од власт со поддршка на антисталинистичките членови на партијата. Лаврентиј Берија, кој ги наредил апсењата и убиствата на стотици илјадници невини луѓе по наредба на Сталин, бил уапсен на 26 јуни 1953 година, под сомнение дека соработувал со британските разузнавачки служби. Овој заговор за негово отстранување од функциите кои ги вршел во Советскиот Сојуз бил предводен од страна на Хрушчов и поддржан од страна на Молотов и Маленков. Конечното обвинение против него го обвинувало за предавство, тероризам и противреволуционерни активности. Кога бил осуден, молел на колена за милост, што звучи доста цинично за човек кој немал милостија кон стотици илјадници невини луѓе кои го молеле него за милостија. Берија, заедно со уште 6 други обвинети и осудени негови соработници, биле стрелани на 23 декември 1953 година. Но според други личности, меѓу кои и неговиот син Серго, Берија бил убиен во напад на неговата куќа од страна на советски воени единици на 26 јуни 1953 година. [[Николај Шверник]], член на судот кој го осудил Берија, наводно му рекол на син му на Берија, Серго, дека никогаш не го видел Лаврентиј Берија жив. Како главен кандидат за наследник на Сталин во текот на борбата за власта која следела во наредните 10 години се докажал [[Михаил Суслов]]. Моќта која ја поседувал во 1953 година како шеф на пропагандата, ја користел за вршење на кадровски промени на различни нивоа. Бидејќи не бил заинтересиран да ја преземе власта во свои раце, тој првично му помогнал на Никита Хрушчов да ја преземе власта од Маленков, само за во 1964 да стане водач на крилото во партијата коешто се залагало за менување на Хрушчов и му помогнало на [[Леонид Брежњев]] да ја преземе власта. До својата смрт во 1982 година, Суслов бил недопирливиот идеолог на партијата што го прави вистински наследник на Сталин. [[Јуриј Андропов]] и [[Михаил Горбачов]], коишто биле негови луѓе, станале водачи на Советскиот Сојуз по смртта на Суслов во 1982 година. [[Податотека:Stalin_Grave.jpg|мини|десно|Гробот на Сталин во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]].]] Три години по смртта на Сталин, на 20-от Конгрес на партијата, Хрушчов одржал говор со кој ја нападнал политиката на Сталин. Хрушчов открил дека Сталин бил виновен за погубувањето на илјадници верни членови преку чистки. Она што е цинично во овој говор на Хрушчов е тоа што и тој самиот бил еден од главните одговорни организатори на сталиновите чистки и големиот терор во 1930-тите, кој ги организирал чистките и теророт во Украина по наредба на Сталин, а во говорот одговорноста ја префрлал целосно врз Сталин. Неговото отстранување од власта во 1964 се случило, меѓу другото, и поради овој говор. Хрушчов, кој го критикувал својот претходник, бил третиран како наследникот кој му забил нож во грб на својот мртов претходник. Неговото симнување од власта во 1964 и поставувањето на Леонид Брежњев на власт, се смета како повратна реакција кон Хрушчов, кој за разлика од Сталин, жив го дочекал забивањето на нож во грб. Во наредните месеци после говорот на Хрушчов, илјадници од луѓето коишто биле заробени за време на сталиновиот режим, биле ослободени. Најзабележлив бил писателот [[Александар Солженицин]], чијшто моќен роман “Еден ден од животот на Иван Денисович” станал светски бестселер. Во 1962 година официјалниот партиски весник објавил поема од поетот [[Евгениј Јевтушенко]] која што се викала “Наследниците на Сталин”. Поемата го опишува погребот на Сталин но исто така потенцира дека сè уште ништо не е готово. По говорот на Хрушчов, имало обиди да се избрише Сталин од Советскиот Сојуз. Статуите, спомениците и портретите на Сталин биле отстранети од јавните места. Градовите, улиците и сите паркови кои биле именувани во негово име биле преименувани. Градот Сталинград бил преименуван во Волгоград. Телото на Сталин било извадено од [[Мавзолеот на Ленин|Мавзолејот на Ленин]] на 31 октомври 1961 година, по што било закопано во [[Кремљски Ѕид|Кремљскиот Ѕид]]. Иако површните аспекти на животот на Сталин биле отстранети, системот којшто тој го составил останал. Сталин создал државен апарат којшто ги штител тие кои биле на власт. Тоа бил систем којшто советските владетели после него биле многу среќни што го имаат бидејќи со него избегнувале многу прашања. Писателите како Александар Солженицин и Евгениј Јевтушенко биле слободни да го критикуваат Сталин, но не и оние кои се моментално на власт. Вишокот од сталинизмот бил отстранет, но структурата на тоталитарната држава останала сè до доаѓањето на [[Михаил Горбачов]] на власт во Советскиот Сојуз во осумдесеттите години од дваесеттиот век. ==Сталин како мотив во уметноста== * „Наследниците на Сталин“ — песна на советскиот поет [[Евгениј Јевтушенко]] од 1962 година. * „Сталиновиот епиграм“ или „Горштакот од Кремљ“ (руски: ''Кремлёвский горец'') — песна на рускиот поет [[Осип Мандељштам]] од 1933 година.<ref>[https://poets.org/poem/stalin-epigram The Stalin Epigram (пристапено на 3.12.2023)]</ref> * „На Исток“ — сонетен венец на македонскиот поет [[Венко Марковски]] од 1940 година.<ref>Венко Марковски, ''Порои''. Државно книгоиздателство на Македонија, Скопје, 1945, стр. 157-173.</ref> * „Реконструктор“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 393-401.</ref> * „Јосиф Сталин“ — песна на бугарскиот поет [[Валери Станков]].<ref>[https://otkrovenia.com/bg/stihove/josif-stalin Йосиф Сталин (пристапено на 3.12.2023)]</ref> == Поврзано == *[[Неосталинизам]] *[[Сталинизам]] == Белешки == {{Reflist|group=lower-alpha}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Joseph Stalin}} *[http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2011/jan/27/hitler-vs-stalin-who-was-worse/ Хитлер н. Сталин: Кој бил полош?] {{en}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=616 „Стаљин - двор црвеног цара“]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Сајмон Сибаг Монтефијоре, ''Вечерње новости'', фељтон, 2-22 март 2008. {{sr}} *[http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 Стаљин - владар гвоздене руке („Вечерње новости“, фељтон, февруари 2012)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120623144625/http://www.novosti.rs/dodatni_sadrzaj/feljtoni.120.html?item_id=780 |date=2012-06-23 }} {{sr}} {{Ноќ на убиените поети}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Сталин, Јосиф Висарионович Џугашвили}} [[Категорија:Премиери на СССР]] [[Категорија:Советски политичари]] [[Категорија:Грузиски политичари]] [[Категорија:Генералисимуси]] [[Категорија:Претседатели на Русија]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Луѓе од Гори]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме]] [[Категорија:Херои на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Почесни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Учесници во Руската граѓанска војна]] [[Категорија:Носители на Орденот на Суворов од I степен]] h724q8cuf4dtzpl1ahn0pr8cdquvl8d Роза Паркс 0 3201 5532900 4759608 2026-04-01T18:47:51Z ГП 23995 /* Значење и влијание */ дополнување 5532900 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} [[Податотека:RosaParks-BillClinton.jpg|thumb|350px|Роза Паркс во друштво на Бил Клинтон]] '''Роза Паркс''' ([[Таскаџи]], [[Алабама]], {{роден на|4|февруари|1913}} — [[Детроит]], {{починал на|24|октомври|2005}}) — афроамериканска активистка и позната личност во [[САД|американското]] движење за [[граѓански права]]. Таа е позната поради нејзиното одбивање да му го отстапи на еден [[Белци|белец]] местотот во автобусот, со што дала силен поттик на борбата против [[сегрегација]]та во [[САД]]. == Граѓанските права и политичката активност == Роза Паркс на почетокот на 1950-тите се вклучува во Американското движење за човекови права и работи како секретар за секцијата на [[Национална асоцијација за развој на обоените луѓе|Националната асоцијација за развој на обоените луѓе]] (NAACP) во [[Монтгомери]], [[Алабама]]. На [[1 декември]] [[1955]], во Монтгомери, таа одбива да се покори на наредбата на возачот на еден јавен автобус да се премести назад во автобусот за да направи дополнително место за белците. Роза веќе била уморна од нејзиното третирање како [[граѓанин од втор ред]] и останува доследна на своите ставови. Поради тоа е уапсена, судена и осудена за неприкладно однесување и за прекршување на локалните одлуки. Следната ноќ, 50 водачи на црнечката заедница, на чело со дотогаш релативно непознатиот свештеник [[Мартин Лутер Кинг]], се состануваат за да расправаат околу соодветните дејствија што треба да бидат преземени во врска со апсењето на Роза Паркс. Она што е усогласено било Бојкотот на автобусите во Монтгомери. Целата црнечка заедница цели 381 ден ги бојкотирала јавните автобуси. Десетици јавни автобуси стоеле со месеци без работа сè додека законот со кој се легализирала сегрегацијата во јавните автобуси не бил укинат. Овој настан помогнал за ширењето на многу други протести против сегрегацијата, а во [[1956]] случајот на Паркс конечно стигнал пред Врховниот суд кој одлучил дека сегрегираното возење со автобус е неуставно. По овој настан, Паркс станува икона на движењето за граѓански права. Во раните [[60-ти]] се преселува во [[Детроит]], каде што работеше во штабот на претставникот [[Џон Кониерс]] (демократ од [[Мичиген]]) од [[1965]] до [[1988]]. ==Значење и влијание== * „Роза“ (англиски: ''Rosa'') — песна на американската поетеса [[Рита Дав]] (''Rita Dove'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 218.</ref> * „Танго бр. 3, Определување за Роза Паркс“ (''Tango #3, Determination For Rosa Parks'') — композиција на американската [[џез]]-група [[Лаунџ лизардс]] (''The Lounge Lizards'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Lounge-Lizards-No-Pain-For-Cakes/master/117995 Discogs, The Lounge Lizards* ‎– No Pain For Cakes (пристапено на 8.1.2021)].</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Американци|П]] [[Категорија:Носители на Претседателскиот медал на слободата]] [[Категорија:Носители на Златниот медал на Конгресот]] m4im2u3m92a63iu3tc49f7cszlt2y3j Мартин Лутер Кинг 0 4707 5532911 5471313 2026-04-01T19:05:21Z ГП 23995 /* Литература */ дополнување 5532911 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} [[Податотека:Martin Luther King, Jr. and Lyndon Johnson.jpg|мини|десно|200п|Мартин Лутер Кинг (десно) со претседателот на [[САД]] [[Линдон Џонсон]] (лево)]] '''Мартин Лутер Кинг Јуниор''' ({{роден на|15|јануари|1929}} - {{починал на|4|април|1968}}) — афроамерикански баптистички свештеник, борец за [[граѓански права]] и добитник на [[Нобеловата награда за мир]]. Тој е еден од најзначајните личности во поновата историја на [[САД]] и се смета за еден од највлијателните поборници на [[ненасилство]]то, а многу луѓе ширум светот го почитуваат како херој, миротворец и маченик. Како признание на неговата истакната улога во американската историја, во прв ред поради неговата улога за здобивањето на [[Афроамериканци]]те со основните човекови и граѓански права, во [[1986]], во негова чест, беше прогласен државен празник во САД, наречен [[Ден на Мартин Лутер Кинг]], кој се празнува третиот понеделник во јануари секоја година. == Образование == Кинг е роден во [[Атланта]], [[Џорџија]]. Во [[1951]] дипломира на богословијата „Крозер“ во Честер, Пенсилванија, а во [[1955]] се здоби со звање доктор на науки по систематска теологија на Бостонскиот универзитет. == Борба за граѓански права == Во [[1954]] станува пастор во [[Монтгомери]], Алабама. Кога во [[1955]] [[Роза Паркс]] одби да се покори на правилата на [[сегрегација]]та, црнечката заедница во Монтгомери организира бојкот на автобусите, а Кинг беше еден од водачите на тој бојкот. За време на кампањата, беше фрлена бомба врз куќата на Кинг, а подоцна тој беше и уапсен. По оваа кампања, Кинг во [[1957]] ја основа Конференцијата за јужњачко христијанско водство, чија цел беше преку ненасилни акции да протестира во прилог на укинување на подредената положба на Црнците во САД. Тој организираше и предводеше многу маршеви за правото на Црнците на глас, за десегрегација, за праведно вработување и за останатите основни граѓански права. Најголемиот дел од овие права беа озаконети преку усвојувањето на Законот за граѓански права од [[1964]] и на Законот за избирачки права од [[1965]]. Најпознат марш што го организираа Црнците во САД, при што еден од организаторите беше Кинг, беше маршот до [[Вашингтон]] за работа и слобода во [[1963]]. На централниот собир учествуваа повеќе од 250.000 луѓе, црнци но и белци, и беше голем успех, без сомнение еден од главните настани во борбата за извојување на основните граѓански права. Говорот на Кинг, „[[Имам сон]]”, предизвика воодушевување меѓу присутните и се смета, заедно со Гетисбуршкото обраќање на [[Абрахам Линколн]], за еден од најдобрите говори во историјата на американското [[говорништво]]. Поради својата посветеност на ненасилниот отпор при спротивставувањето на расните предрасуди во САД, на [[14 октомври]] [[1964]] на Кинг му беше доделена Нобеловата награда за мир. Така, Кинг, на 35-годишна возраст, стана најмладиот добитник на Нобеловата награда за мир. Од [[1965]], Кинг почнува да изразува сомнежи во врска со улогата на САД во [[Виетнамска војна|Виетнамската војна]]. На [[4 април]] [[1967]] - точно една година пред неговата смрт - Кинг одржа говор кој беше остро насочен против улогата на САД во војната, инсистирајќи дека САД е во Виетнам „за да го окупира како американска колонија”, при што го нарече САД „најголем испорачувач на насилство во светот денес”. Иако беше внимателен во своите јавни говори во врска со прераспределбата на богатството, плашејќи да не биде обвинет за [[комунизам]], во приватните разговори понекогаш ја изразуваше својата приврзаност кон [[демократски социјализам|демократскиот социјализам]]: „Мора да постои подобра распределба на богатството и можеби Америка мора да се движи кон демократски социјализам.” == Атентатот == Во прилог на својата посветеност на намалувањето на социјалните разлики, во [[1968]] Кинг ја организира „Кампањата на сиромашните”, која кулминира со марш до Вашингтон, при што на [[3 април]] Кинг одржа говор во врска со сиромаштијата. Следниот ден врз Кинг беше извршен атентат во [[Мемфис (Тенеси)|Мемфис]], [[Тенеси]], додека се подготвуваше да предводи марш во знак на поддршка на синдикатот на санитетските работници од Мемфис. На неговиот погреб присуствуваа околу 300.000 луѓе. Извршител на атентатот беше Џејмс Ерл Реј, а многумина се сомневаат дека владата беше вмешана во атентатот врз Кинг. Она што сигурно се знае е дека [[ФБИ|Федералното истражно биро]] уште од [[1961]] почна да се интересира за Кинг, поради сомневања дека е поврзан со комунистите. ==Мартин Лутер Кинг како мотив во уметноста== * „Мартиновиот блуз“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Martin's Blues'') — песна на американскиот поет [[Мајкл С. Харпер]] (''Michael S. Harper'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 158.</ref> == Литература == * Мартин Лутер Кинг, „Автобиографијата на Мартин Лутер Кинг Помладиот“, КСЦ/Полица, Скопје, 2019. == Надворешни врски == * [https://vecer.mk/top-vesti/i-have-a-dream-govorot-na-martin-luter-king „28 АВГУСТ 1963 година - 'I have a dream': Говорот на Мартин Лутер Кинг, еден од најважните моменти во историјата и иднината на САД], „Вечер“, 28.08.2021. {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Кинг, Мартин Лутер}} [[Категорија:Американски борци за човекови права]] [[Категорија:Американски нобеловци]] [[Категорија:Афроамериканци]] [[Категорија:Баптисти]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за мир]] [[Категорија:Луѓе од Атланта]] [[Категорија:Носители на Претседателскиот медал на слободата]] [[Категорија:Носители на Златниот медал на Конгресот]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Убиени верски водачи]] nz1y7mvsdcyc3oeblommsl47ihs7uaj Октомври 0 5642 5532893 5311209 2026-04-01T18:40:17Z ГП 23995 /* Октомври како тема во уметноста и во популарната култура */ дополнување 5532893 wikitext text/x-wiki {{Месеци}} [[Податотека:Les Très Riches Heures du duc de Berry octobre.jpg|мини|Октомври, од молитвеникот на војводата од Бери, 15 век]] '''Октомври''' или '''листопад''' — десеттиот [[месец]] во годината според [[грегоријански календар|грегоријанскиот календар]] и еден од седумте месеци според овој календар што имаат 31 [[ден]]. ==Октомври како тема во уметноста и во популарната култура== * „Октомври“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Osctober'') — ппоема на американската поетеса [[Луис Глик]] (''Louise Glück'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 166-180.</ref> * „Октомвриско утро“ ([[Хрватски јазик|хрватски]]: ''Listopadsko jutro'') — песна на хрватскиот писател [[Мирослав Крлежа]].<ref>Miroslav Krleža, ''Lirika''. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 36-37.</ref> * „Октомври“ — песна на македонскиот поет [[Живко Николовски]].<ref>Живко Николовски, ''Низа ситно нанижана''. Скопје: Детска радост, 1985, стр. 39.</ref> * „19 октомври“ — песна на рускиот поет [[Александар Пушкин]].<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 126-130.</ref> * „[[Октомври (албум на Ју Ту)|Октомври]]“ ([[англиски]]: ''October'') — музички албум на ирската [[Рок-музика|рок]]-група [[Ју Ту]] (''U2'') од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/U2-October/release/204231 Discogs, U2 – October (пристапено на 24.5.2021)]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Ризница-врска|October}} {{никулец}} {{Македонски месеци}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Месеци]] qabdp4742s5v84hot0utpe7axclgksw 5532898 5532893 2026-04-01T18:44:45Z ГП 23995 /* Октомври како тема во уметноста и во популарната култура */ 5532898 wikitext text/x-wiki {{Месеци}} [[Податотека:Les Très Riches Heures du duc de Berry octobre.jpg|мини|Октомври, од молитвеникот на војводата од Бери, 15 век]] '''Октомври''' или '''листопад''' — десеттиот [[месец]] во годината според [[грегоријански календар|грегоријанскиот календар]] и еден од седумте месеци според овој календар што имаат 31 [[ден]]. ==Октомври како тема во уметноста и во популарната култура== * „Октомври“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''October'') — поема на американската поетеса [[Луис Глик]] (''Louise Glück'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 166-180.</ref> * „Октомвриско утро“ ([[Хрватски јазик|хрватски]]: ''Listopadsko jutro'') — песна на хрватскиот писател [[Мирослав Крлежа]].<ref>Miroslav Krleža, ''Lirika''. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 36-37.</ref> * „Октомври“ — песна на македонскиот поет [[Живко Николовски]].<ref>Живко Николовски, ''Низа ситно нанижана''. Скопје: Детска радост, 1985, стр. 39.</ref> * „19 октомври“ — песна на рускиот поет [[Александар Пушкин]].<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 126-130.</ref> * „[[Октомври (албум на Ју Ту)|Октомври]]“ ([[англиски]]: ''October'') — музички албум на ирската [[Рок-музика|рок]]-група [[Ју Ту]] (''U2'') од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/U2-October/release/204231 Discogs, U2 – October (пристапено на 24.5.2021)]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Ризница-врска|October}} {{никулец}} {{Македонски месеци}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Месеци]] hfj2bej91rhi9h51t8lbu395wrnek0s Септември 0 5648 5532908 5311207 2026-04-01T18:55:08Z ГП 23995 /* Септември како тема во уметноста и во популарната култура */ дополнување 5532908 wikitext text/x-wiki {{Месеци}} [[Податотека:Les Très Riches Heures du duc de Berry septembre.jpg|мини|Септември, од молитвеникот на војводата од бери, 15 век]] '''Септември''' или '''гроздобер''' — деветтиот [[месец]] во годината според [[грегоријански календар|грегоријанскиот календар]] и еден од четирите кои имаат 30 [[ден]]а. На 22-от ден од месецот септември е „есенска рамнодневница“. ==Септември како тема во уметноста и во популарната култура== * „Септември 1913“ (англиски: ''September 1913'') - песна на ирскиот поет [[Вилијам Батлер Јејтс]].<ref>Viljem Batler Jejts, ''Kula''. Beograd: Beogradski izdavačko-grafički zavod, 1978, стр. 83-85.</ref> * „Смртниот ден на септември“ (хрватски: ''Smrtni dan rujna'') - песна на хрватскиот писател [[Мирослав Крлежа]].<ref>Miroslav Krleža, ''Lirika''. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 20-21.</ref> * „Септември“ — песна на македонскиот поет [[Живко Николовски]].<ref>Живко Николовски, ''Низа ситно нанижана''. Скопје: Детска радост, 1985, стр. 36.</ref> * „Први септември, или почеток на уќебната година“ — песна на македонскиот поет Живко Николовски.<ref>Живко Николовски, ''Низа ситно нанижана''. Скопје: Детска радост, 1985, стр. 38.</ref> * „17 септември 1912&nbsp;г.“ (српски: ''17 септембар 1912 г.'') - песна на српскиот поет [[Владислав Петковиќ - Дис]].<ref>Владислав Петковић-Дис, ''Песме''. Београд: Рад, 1960, стр. 132-133.</ref> * „На крајот на септември“ - песна на унгарскиот поет [[Шандор Петефи]].<ref>Šandor Petefi, ''Sloboda i ljubav''. Beograd: Rad, 1969, стр. 55.</ref> * „Доцен септември“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Late September'') — песна на американскиот поет [[Чарлс Симиќ]] (''Charles Simic'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 134.</ref> * „[[Три дена во септември]]“ - македонски [[филм]] од [[2015]] година, во [[режија]] на [[Даријан Пејовски]].<ref>„Три дена во септември“, ''Економија и бизнис'', година 18, број 206, 12 август 2015, стр. 82-83.</ref> * „Септемвриски девојки“ (''September Gurls'') - песна на американската [[Поп-музика|поп]]-[[Рок-музика|рок]] група [[Биг стар]] (''Big Star'') од 1974 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=TXEPgjOdZt4 YouTube, Big Star-September Gurls (пристапено на 30.8.2017)]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Македонски месеци}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Месеци]] qo7v5xfpzphkh5d4enh3fn2f4kyur3s Ѓавол 0 6922 5532905 5521704 2026-04-01T18:52:01Z ГП 23995 /* Ѓаволот како тема во книжевноста */ дополнување 5532905 wikitext text/x-wiki [[Податотека:The number of the beast is 666 Philadelphia, Rosenbach Museum and Library.jpg|thumb|Слика на ѓаволот во ''Бројот на Beверот е [[666]]'', слика [[Вилијам Блејк]].]] [[Податотека:Devil's portrait, Herman the Recluse, Codex Gigas, Benedictine monastery of Podlažice, early 13th century.jpg|thumb|200px|Илустрација на ѓаволот во книгата [[Кодекс Гигас]].]] '''Ѓавол''' или '''враг''' — име што се дава на [[натприродно|натприродниот]] ентитет, кој, во повеќето [[Западна култура|западни]] [[религија|религии]], е главното отелотворување на [[зло]]то. Овој ентитет вообичаено се нарекува со повеќе други имиња, вклучувајќи ги: [[Сатана]], [[Асмодеј]], [[Велзевул]] (Зерзевул), [[Луцифер]] и/или [[Мефистофел]]. Во класичната [[демонологија]], секое од овие имиња се однесува на посебен натприроден ентитет, и постои значајно несогласување кои од нив се навистина зли. Некои стручњаци сметаат дека поимот за централно натприродно отелотворување на злото, како и поимот за [[ангел]]ите, за првпат настанал во западниот [[монотеизам]], кога [[Јудаизам|јудаизмот]] стапил во контакт со персиската религија [[Зороастризам]]. За разлика од класичниот монотеизам, Зороастризмот опфаќа два [[бог]]а, еден добар и еден злобен, заробени во космичката битка каде што двајцата се повеќе или помалку еднакви и исходот е секогаш несигурен. [[Ахура Мазда]] ("Мудриот Господар"), исто така познат како Охрмазд е богот на светлината, а [[Ахриман]] ("Злобен Дух"), исто така познат како [[Ангра Маинју]], е богот на темнината. Во конечната битка помеѓу натприродните сили на доброто и злото, на човечките [[душа|души]] ќе им се суди во огнениот божји суд, и само доброто ќе преживее. Соодветно, луѓето треба да се подредуваат под богот на светлината и неговите ангели, а да го избегнуваат богот на темнината и неговите демони.<ref name="ReferenceA">Гордана Стојковска, „Речник на јужнословенска митологија“, 2004, Издавачки центар Три, Скопје ISBN 9989-918-97-X.</ref> [[Христијанство]]то го гледа Сатаната како ангел избркан од рајот од страна на [[Господ]]. Во [[ислам]]от, ѓаволот се нарекува [[Иблис]] или [[Шејтан]]. Ѓаволот се појавува во различни форми, кои варираат од човечка форма до некое реално или имагинарно [[животно]] ([[јарец]], [[змеј]], [[граблива птица]]). == Потекло на името == Македонскиот збор ''ѓавол'', односно ''дјавол'', веројатно потекнува од грчкиот збор ''διάβολος'' (''диаволос''), со значење „клеветник“ (т.е. „дијаболичен“). Поимот ''ѓавол'' може да се однесува на поголем демон во хиерархијата на [[Пекол]]от. Во Македонија ѓаволот во народот се означува и со термините:враг, сатана, едноногиот, нечастивиот, поганец, антихрист, куциот, а посебно е интересен називот „тој натемаго“.<ref>[[Танас Вражиновски]], Македонска народна митологија, Матица Македонска, Скопје, 2002, стр. 232.</ref> == Ѓаволот во христијанството == === Потеклото на ѓаволот === [[Податотека:Michael Pacher 004.jpg|мини|десно|180п|Свети Волфганг и ѓаволот, [[Михаел Пахер]] (околу 1471)]] Според преданијата, во [[рај]]от каде што живеел [[Господ]] со своите [[ангел]]и, најстариот од нив посакал да му ја преземе власта на Господ. Во тој обид кон него се приклучиле уште некои [[ангели]], но Господ им ја знаел намерата па ги избркал од рајот, при што најгрешните ги фрлил во [[пекол]]от, помалку виновните ги отфрлил во [[вселена]]та да скитаат, а оние кои биле нерешителни ги пратил на [[Земја (планета)|земјата]]. На тој начин, од првобитните ангели настанале три вида ѓаволи: ѓаволи во пеколот; ѓаволи во вселената, кои се движат со [[Ветар|ветриштата]] и ѓаволите на земјата кои народот ги нарекувал нечастиви. Според други верувања, кога Господ ги создал Земјата, [[небо]]то и останатите небесни тела почувствувал здодевност. Гледајќи го сопствениот лик во водата, тој посакал да има друштво па го оживотворил сопствениот лик. Но, новото бите почнало да се меша во неговите работи и да му го расипува создаденото. Тогаш, Господ го создал [[човек]]от, како антипод на претходно создаденото битие. Во своето непријателство и омраза кон Бога, ѓаволот се свртел против човекот кој е божјо дело, постојано обидувајќи се да ги сврти луѓето против бога за да ги искористи во одлучувачката [[војна]] против него.<ref name="ReferenceB">Гордана Стојковска, ''Речник на јужнословенска митологија''. Скопје: Издавачки центар Три, 2004, ISBN 9989-918-97-X.</ref> Според [[Богомилство|богомилското]] дуалистичко поимање на светот, ѓаволот бил син на Господ [[Сатанаил]] (Бугарија), [[Натанаил]] (Србија), а ангелите биле негови поданици. Ангелите му плаќале [[данок]] на Господа во [[жито]] и [[масло]], а неговиот син посакувајќи ја власта и моќта на Господ ги наговорил ангелите да се кренат против Господ и, за таа цел, тој им ги намалувал даноците, тврдејќи дека татко му ги оштетува. Но, Господ дознал за заверата, му ги одзел светлината и, делумно, моќта на синот свој и со неговите истомисленици го прогонал на земјата која во тоа време била само [[вода]]. Во Јованово евангелие (19) за овој настан се вели: „...Го преобрази поради неговата самољубивост: светлината му беше одземена, лицето му доби боја како вжештено [[железо]] и заличи целосно на човечкото лице. Со опашката тој повлече третина од божјите ангели...“ По паѓањето на земјата, ѓаволот прво создал почва, зашто моќта за творечката дејност не му била одземена. Според богомилското верување, со помош на своите ангели, тој ја создал [[месечина]]та, [[Ѕвезда|ѕвездите]], [[дожд]]от, [[снег]]от, [[гром]]от и останатите временски промени, на земјата ѝ наредил да создаде [[животни]] и [[растенија]]. Според преданието од малоазиските богомили (фундагиагити), при прогонството од небесното царство, Сатанаил ги украл двете нешта создадени од Бога - [[сонце]]то и човечката [[душа]]. Сатанаил создал човек кој личел на него, со помош на ангелите од третото небо. Во текстот „[[Паноплија догматика]]“ од [[Ефтимиј Зигабен]] описот на ова дело е следен: „Потоа Сатанаил го создал телото на [[Адам]] од прстот, водата и правта. Од него истекла [[вода]] низ десната [[нога]] и се прелеала врз големиот прст, па се пролеала врз земјата. Од неа настанала [[змија]]та. Сатанаил си го собрал здивот и вдахнал живот на телото создадено од него...“<ref name="ReferenceB"/> Според средновековната [[легенда]], главниот ѓавол, Луцифер, некогаш бил убав, но во пеколот тој е грд и има три лица, со различни бои: црвено, жолто-бледо и црно. Вообичаено, вака го прикажувале ѓаволот и средновековните уметници, веројатно како спротивност на божјото тројство, а трите бои биле симболи на немоќта, незнаењето и омразата. Притоа, според средновековната легенда, Луцифер паднал од [[небо]]то на [[јужна полутопка|јужната полутопка]] со главата надолу, а преплашената земја се тргнала и така пред него настанал пеколот, а зад него [[чистилиште]]то. Оттука, ако се влезе во пеколот од [[северна полутопка|северната полутопка]], Луцифер стои на нозете, а ако се гледа од јужната полутопка, тој стои наопаку, т.е. со стапалата нагоре.<ref>Dante Aligijeri, ''Pakao''. Beograd: Rad, 1961, стр. 221-222.</ref> ===Ѓаволот во средновековната теолошка литература=== Во средновековната [[Теологија|теолошка]] литература се нагласува злобниот карактер на ѓаволот, кој постојано ги наведува луѓето на гревови. Во тој поглед, во [[Средновековна книжевност|средновековната книжевност]], ѓаволот добива некои особини кои претходно не му биле припишувани: тој станува моќен господар кои настојува да ги потчини слабите, колебливи [[луѓе]] и да ги стави под својата власт, барајќи да му се заколнат на верност (''Fac mihi hominium''), а истовремено им ветува богата награда. Иако средновековните автори тврдат дека, според својата моќ, ѓаволот не му е еднаков на [[бог]]а, сепак тој претставува голема опасност и закана и се одликува со голема моќ.<ref>Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 286.</ref> Црковната литература ги прикажува ѓаволите како постојани придружници на грешните луѓе. Така, во своето дело „[[Дијалози за чудата]]“, [[Цезариј од Хајстербах]] соопштува дека една испосничка ги видела [[демон]]ите кои седеле на грбовите на калуѓерите при што личеле на [[мајмун]]и и [[мачки]] и ги имитирале гестовите на [[калуѓер]]ите. Во друга прилика, некоја богата госпоѓа се појавила во [[црква]]та накитена, но не забележала дека на нејзиниот раскошен [[фустан]] седат многу ѓаволи. Тие биле црни, се смееле, плескале од радост и се превртувале како [[риби]] во мрежа. Според Цезариј, бројот на ѓаволите е голем, иако не се знае точно колку ги има, но тоа ќе се открие на [[Судниот ден]]. Според зборовите на [[Рудолф од Шлетштат]], еден опседнат човек раскажувал дека во [[Цирих]] се собрале 6 606 ѓаволи кои ќе ги нападнат граѓаните, казнувајќи ги за нивната гордост. Но, не само што се бројни, туку ѓаволите се и многу лукави, се служат со различни средства за да ги заробат [[Душа|душите]] на грешниците и уживаат во своите злодела. Притоа, ѓаволите често се појавуваат дури и само ако ненамерно им се спомене името. Цезариј од Хајстербах наведува неколку такви примери: налутениот татко му се развикал на синот со зборовите „оди по ѓаволите“ и него веднаш го однел ѓаволот; друг татко ја искарал својата ќерка, споменувајќи го ѓаволот, кој веднаш се вселил во неа; на еден слуга му здодеало да го чува манастирското [[лозје]] и го повикал ѓаволот да го замени, а тој веднаш се појавил; некој човек сакал насилно да има [[секс]]уален однос со жена му, а таа го проколнала со ѓаволот и потоа останала [[Бременост|бремена]] и родила чудовиште; некој човек заминал на поклонение, проколнувајќи ја жена си со зборовите дека ќе ја чува ѓаволот и навистина, за време на неговото отсуство, ѓаволот ја чувал и ги бркал нејзините љубовници.<ref>Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 288-293.</ref> Колку и да делува наобично, средновековната латинска книжевност наведува и примери на добри ѓаволи (''diaboicae bonitatis''). На пример, Цезариј од Хајстербах ја раскажува приказната за еден [[витез]] кој имал способен [[штитоносец]], убаво момче кое верно му служело на својот господар. Подоцна, кога се разболела неговата жена, витезот дознал дека неговиот штитоносец е ѓавол и дека му причинувала голема радост да им служи на луѓето. Исплашен, витезот го отпуштил од службата, а кога му платил пет солиди, ѓаволот му ги вратил [[пари]]те со цел со нив да купи нова [[Камбанарија|камбана]] за запуштената [[Црква (градба)|црквата]]. Според друга приказна, еден добар ѓавол го носел на грбот витезот Еверхард низ разни места, вклучувајќи ја и светата земја и го вратил неповреден дома. Некој ѓавол ги предупредил селаните да не јадат од [[месо]]то кое потекнувало од украдена крава, а исто така ги откривал гревовите кои луѓето не сакале да ги исповедаат.<ref>Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 294-295.</ref> Еден ѓавол зел човечки лик и верно му служел на некој богат човек. За да го награди, богатиот му ја дал на ѓаволот својата ќерка за жена, но ѓаволот побегнал зашто таа го малтретирала. Притоа, ѓаволот му признал на богатиот човек дека неговата татковина е пеколот, велејќи дека таму никогаш не претрпел толкаво зло како она од сопругата.<ref name="Aron Gurevič 1987">Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 388.</ref> Цезариј од Хајстербах наведува повеќе случки во кои ѓаволите ги напаѓаат дури и свештениците во случаите кога тие се однесуваат несоодветно: на пример, во некоја црква во која свештениците ги пееле црковните песни гласно и без побожност, а ѓаволот ги собирал нивните гласови при што наполнил цела вреќа; околу некој [[калуѓер]] кој спиел во [[манастир]]скиот [[хор]] се собирале ѓаволите во облик на [[свињи]], кои ги собирале гласовите кои испаѓале од неговата [[уста]]; некој грешен свештеник другарувал со некој витез со кого правел порочни дела, а ѓаволот го казнил така што се преправил како свештеникот и го налутил витезот, кој му ја повредил [[глава]]та на свештеникот;<ref>Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 301, 303.</ref> еден калуѓер заспал за време на молитвата, а на неговиот грб се појавил ѓаволот во облик на змија, а на главата на друг калуѓер, кој исто така спиел за време на молитвите, стоел мачор.<ref>Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 386.</ref> Според [[Григориј Велики]], ѓаволите имаат многу страшен изглед: тие се одвратни, црни [[духови]] или страшни [[змеј]]овии кои влегуваат во [[уста]]та на грешникот и му ја цицаат [[душа]]та. Бидејќи се духови, невозможно е да се видат ѓаволите, кои на луѓето им се појавуваат во различни облици: како убави [[маж]]и и [[Жена|жени]], [[Свештенство|свештеници]], [[мајмун]]и, [[змии]], [[влекачи]], [[кучиња]] итн., т.е. нивните способности за метаморфоза се неограничени. Меѓутоа, демоните со човечки лик не можат да се видат отпозади, зашто тие немаат грб, внатре се шупливи и секогаш се оддалечуваат одејќи наназад.<ref>Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 291.</ref> Исто така, во средновековната латинска книжевност се наведуваат бројни примери во кои ѓаволите го познаваат [[Латински јазик|латинскиот јазик]]: на пример, [[Рудолф од Шлетштат]] раскажува за ѓаволот кој влегол во некој неписмен селанец и тој веднаш проговорил латински, па дури бил пофален; во друга прилика, ѓаволот му се обраќа на свештеникот Енсфрид со својот латински [[стих]]; некоја девојка, која била опседната со ѓаволот, побарала од него да ја прочита [[молитва]]та „Pater noster“ и тој ја изговорил молитвата, но намерно направил некои пропусти, употребувајќи варваризми за да ја направи молитвата богохулна; на еден ученик во [[Париз]], Сатаната му дал врвно [[образование]] така што му дал [[камен]] со чија помош ученикот победувал во сите научни дискусии, но штом го фрлил каменот, веднаш ја загубил својата ученост.<ref>Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 309-310.</ref> Сепак, и покрај големата моќ, ѓаволите се повлекуваат пред свештениците. На пример, во делото „[[Дијалози (дело на Григориј Велики)|Дијалози]]“, Григориј Велики раскажува за една калуѓерка која јадела [[салата]] и во неа влегол еден ѓавол кој седел на лист од салатата. Штом се појавил [[опат]]от Еквитиј, исплашениот ѓавол почнал да се жали и веднаш се повлекол, штом опатот му го наредил тоа. Во друга прилика, презвитерот Стефан уморен се вратил дома и го повикал својот слуга со зборовите: „Дојди ѓаволе, собуј ме“. Тогаш, [[Чевли|обувките]] почнале самите да се собуваат, а свештеникот сфатил дека станува збор за ѓаволот; тогаш, тој го избркал и ѓаволот веднаш си заминал. [[Свети Фортунат]] го избркал ѓаволот од еден опседнат човек, по што ѓаволот скитал низ градските улици жалејќи се дека останал без засолниште. [[Григориј Турски]] ја наведува случката во која ѓаволот влегол во ќерката на [[Цар|императорот]] Лав и не сакал да излезе, барајќи лично да дојде [[лион]]скиот архиѓакон. Според друга приказна, некоја жена не можела да се породи и ја испратила својата сестра да ја побара [[Паганство|паганската]] божица [[Дијана]]; тогаш ѓаволот (зашто тој бил паганското [[божество]]) ја упатил на [[Апостол Андреја|апостолот Андреја]], т.е. ја признал моќта на [[светци]]те.<ref>Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 291-293.</ref> Григориј Велики ја наведува и случката во која ѓаволот влегол во еден селанец, принудувајќи го да блее и да цвичи, а една калуѓерка му наредила на ѓаволот да се префрли во некое прасе кое случајно се нашло во близината. Исто така, ѓаволот кој ја запоседнал ќерката на некој италијански [[херцог]] не сакал да излезе, барајќи да дојде [[Свети Гал|св. Гал]], а штом пристигнал, светецот го избркал ѓаволот (кој имал лик на врана) и го истерал во пеколот.<ref>Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 387.</ref> Во „Житието на св. Мартин“ (''De vita beati Martini''), [[Сулпициј Север]] пишува дека ѓаволот постојано го опседнувал св. Мартин, а еднаш се појавил во царска облека, претставувајќи се како [[Христос]] и барајќи светецот да му се поклони. Но, светецот не наседнал на итрината, па ѓаволот морал да си замине, оставајќи зад себе непријатен мирис во ќелијата.<ref>Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 358.</ref> Во друга прилика, св. Мартин го избркал ѓаволот од некој опседнат човек, но притоа не му дозволил да излезе од устата на опседнатиот, туку го натерал да се спушти во [[желудник]]от.<ref name="ReferenceC">Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 389.</ref> Во житието на [[Свети Колумбан|св. Колумбан]] се наведува случката во која ѓаволот не ги слушал наредбите на [[светец]]от и не излегувал од човекот кого го опседнал, па св. Колумбан ја пикнал раката во устата на човекот и го извлекол ѓаволот кој испуштал голема смрдеа.<ref name="Aron Gurevič 1987"/> Во „Животот на отците“ (''Vitae patrum''), [[Григориј Турски]] раскажува за ѓаволите кои нападнале некој [[манастир]], а калуѓерите одговориле со причест и со исповедi кои ѓаволите не можеле да ги поднесат.<ref name="ReferenceC"/> Исто така, ѓаволите имаат голем страв од [[крст]]от, а особено од [[Богородица]], која ја нарекуваат „таа жена“ зашто се плашат или не смеат да ѝ го споменат името. Еден ѓакон се соочил со огромен бик со неверојатна дебелина и со сјајни очи, а тоа бил самиот ѓавол кој зинал со намера да го изеде свештеникот, но тој го совладал со знакот на крстот.<ref>Aron Gurevič, ''Problemi narodne kulture u srednjem veku''. Beograd: Grafos, 1987, стр. 297-298.</ref> == Ѓаволот во јужнословенската митологија == Ѓаволот е [[Митологија|митолошко]] зло, суштество чија примарна активност е да ги нагонува луѓето на грев, неговите активности се зли, насочени против човекот и [[Бог]]а. Кај нашите народи ѓаволот се ословува со најразлични имиња, старословенскиот термин за ѓаволот бил враг, како можност за едно од неговите први имиња е и бес.<ref name="ReferenceA"/> Старите [[Словени]], пред влијанието на [[христијанство]]то, имале претстава за ѓаволот и се верува дека паганскиот [[Црнобог]] бил всушност ѓаволот. Пред прифаќањето на терминот ѓавол, Словените го нарекувале чорт, враг, [[бес]]. Поради верувањето дека со самото спомнување на зборот ѓавол тој е повикан, нашите предци го ословувале со еуфемизми; сатанаил, натанаил, нежид, кусиот, рогатиот, анатемик, клетник и др.<ref name="ReferenceA"/> == Ѓаволот во народната култура == [[Податотека:raising-the-devil.jpg|мини|десно|180п|Повикување на ѓаволот]] Ѓаволите најчесто претстојувале околу водениците или под воденичните камења, но живееле и во реките, бунарите, езерата, пештерите, напуштените куќи, под дрвјата, под мостовите, околу раскрсниците. Омилени места им се околу водите, а според едно предание тие прво живееле на морското дно во кожен мев, но кога се намножиле морале да излезат на земјата. Од дрвјата како простор за нивните собирања особено ги сакаат оревите, врбите, трските и шипјето. За нив се верувало дека биле во постојано движење, патувале ноќе. Ѓаволските работи секогаш биле спротивни на божествените: Господ создал маж, ѓаволот жена, Господ праведност, ѓаволот неправда, Господ босилек, ѓаволот коприва, ѓаволот го создал волкот, но Господ му дал душа па тој станал лут непријател на ѓаволот итн. Ѓаволот во својата власт ги држел некрстените деца, при крштевање врз лицето што се крштева се плука и дува, со цел да се откаже од ѓаволот. На секој човек ѓаволот му седи на левото рамо чекајќи миг да го нагони на грев. Ѓаволите ги расипуваат делата на човекот, а да го наведат на грев му помагаат или го советуваат. Ги наведувале луѓето на самоубиства, на криминал, разврат. Според народните преданија, ѓаволот имал способност на трансформација, со тоа им се доближувал на луѓето за да ги заведе во грев.<ref name="ReferenceA"/> Во народното верување, со влијание на сите пагански, но и христијанските поимања за ѓаволот, тој е најчесто претставен во човечки лик, со грдо лице, со мали рогови на [[чело]]то, со [[уши]] како на [[коза]], со големи, крвави [[очи]], со брада како на прч, со ретки мустаќи и орловски долг [[нос]], телото му е влакнесто. Помладите ѓаволи имале опаш, а на постарите тој им отпаѓал, нозете му биле како на коза, а на рацете имал нокти како на [[орел]]. Најчесто бојата на неговиот тен се опишува како [[јаглен]], црна, нагорена и сл. Се верувало дека неговото тело е празно, дека има само една шуплива [[коска]]. Понекогаш на ѓаволот му се припишувале и крилја, слични како оние на [[лилјак]]от.<ref name="ReferenceA"/> Во народното творештво, ѓаволот е прикажан како глупав,т.е. итрите луѓе може да го надитрат ([[Рибарство|рибарот]] го вратил во шишето) [[Марко Цепенков]], и да го уништат. Најголемите непријатели на ѓаволот се [[волк]]от, [[Св. Илија]], [[Св. Пантелејмон]], [[Св. Атанас]], [[гром]]овите. Ѓаволот може да се убие само се едно удирање, а доколку е удрен по вторпат тој оживува или, според друго предание, се создава уште еден ѓавол. Ѓаволот нема дејство врз бремената жена, бидејќи плодот под нејзиното [[срце]] е благословен од [[бог]]а. Според преданијата, ѓаволот носи црвена шапка на [[глава]]та и неговата сила или [[душа]]та се наоѓа во неа, така што кога некој итрец би му ја откраднал капата, тогаш тој би станал видовит. Исто така, ѓаволот носи и волшебен стап којшто на човекот што ќе му го одземе му давал моќ на маѓепсништво. ==Ѓаволот како тема во уметноста и во популарната култура== ===Ѓаволот како тема во народното творештво=== * „Ѓаволот учител“ — македонска народна приказна.<ref>Томе Саздов (избор), ''Македонски народни приказни''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 51-54.</ref> * „Човекот што му дал запис на ѓаволот“ — македонска народна приказна.<ref>''Волшебни сказни на балканските народи''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 10-12.</ref> * „Тројцата браќа-ѓаволи и цар Соломон“ — македонска народна приказна.<ref>Томе Саздов (избор), ''Македонски народни приказни''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 42-45.</ref> * „Крчмата од ѓаволот“ — [[Естонски фолклор|естонска]] народна приказна.<ref>''Волшебниот прстен - Естонски народни приказни''. Наша книга, Скопје, 1969, стр. 38-40.</ref> * „За тројцата браќа што му служеле на ѓаволот“ – полска народна приказна.<ref>''Пољске бајке''. Београд: Народна књига, 1974, стр. 36-41.</ref> * „Шејтанот кого го измамил султановиот син“ – приказна на африканското племе [[Свахили]].<ref>''Бајке са југа Африке''. Београд: Народна књига, 1964, стр. 30-34.</ref> * „Трубата што ги брка ѓаволите“ - унгарска народна приказна.<ref>''Мађарске бајке''. Београд: Народња књига, 1974, стр. 118-121.</ref> * „Очите соколови и ѓаволски“ (српски: ''Очи соколове и ђаволове'') - српска [[Народна книжевност|народна песна]].<ref>''Народне лирске песме''. Београд: Просвета, 1963, стр. 43-44.</ref> * „Фантазиите на ѓаволот и Божјата сила“ (српски: ''Ђавоља маштанија и Божја сила'') - српска народна приказна.<ref>Вук Караџић, ''Српске народне приповијетке''. Београд: Лагуна и Вукова задужбина, 2017, стр. 148-150.</ref> * „Ѓаволската сланина“ (српски: ''Ђаволска сланина'') - српска народна приказна.<ref>Вук Караџић, ''Српске народне приповијетке''. Београд: Лагуна и Вукова задужбина, 2017, стр. 407-408.</ref> * „Ѓаволот и неговиот чирак“ (српски: ''Ђаво и његов шегрт'') - српска народна приказна.<ref>''Народне приповетке''. Београд: Просвета, 1963, стр. 77-80.</ref><ref>Вук Караџић, ''Српске народне приповијетке''. Београд: Лагуна и Вукова задужбина, 2017, стр. 83-87.</ref> * „Свети Сава и ѓаволот“ (српски: ''Свети Сава и ђаво'') - српска народна приказна.<ref>''Народне приповетке''. Београд: Просвета, 1963, стр. 80-82.</ref> * „Ѓаволче“ (српски: ''Ђаволак'') - српска народна приказна.<ref>''Народне приповетке''. Београд: Просвета, 1963, стр. 148.</ref> ===Ѓаволот како тема во книжевноста=== * „Тутунот и Нечистиот“ — расказ на јапонскиот писател [[Рјуносуке Акутагава]].<ref>Rjunosuke Akutagava, ''Kapa''. Rad, Beograd, 1959, стр. 54-61.</ref> * „Ѓаволот на маки“ - [[роман]] на чешкиот писател [[Јакуб Арбес]] од 1866 година.<ref>Јакуб Арбес, ''Свети Ксавериј''. Скопје: Бегемот, 2016.</ref> * „[[Ѓаволовиот речник]]“ ([[англиски]]: The Devil's Dictionary) - книга на американскиот писател [[Емброуз Бирс]] од 1906 година * „[[Мајсторот и Маргарита]]“ - [[роман]] на рускиот писател [[Михаил Булгаков]].<ref>„Mihail Bulgakov 1891 - 1940. Hronologija“, во: Mihail Bulgakov, ''Pseće srce''. Beograd: LOM, 2008, стр. 126.</ref> * „[[Ѓаволијада]]“ - [[новела]] на рускиот писател Михаил Булгаков.<ref>Михаил Булгаков, ''Ѓаволијада / Кобни јајца''. Скопје: Бегемот, 2015.</ref> * „Ѓа'олот секогаш по своето си доаѓа до себе да имаш“ - песна на македонската поетеса [[Ана Бунтеска]] од 2016 година.<ref>Ана Бунтеска, ''Колку е потребно за среќа''. Скопје: Матица Македонска, 2016, стр. 119-121.</ref> * „Поетот и ѓаволот“ - песна на рускиот поет [[Николај Глазков]] од 1943 година.<ref>Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 16-17.</ref> * „Ѓаволот“ - кус расказ на ирскиот писател [[Вилијам Батлер Јејтс]].<ref>Вилијам Батлер Јејтс, ''Келтскиот самрак''. Скопје: Бегемот, 2014, стр. 49.</ref> * „Ѓаволот како сликар“ - кус расказ на македонскиот писател [[Митко Маџунков]].<ref>''Летаат приказни''. Скопје: Темплум, 2019, стр. 9.</ref> * „Ѓавол (не е за слаби души)“ - кус расказ на македонскиот писател [[Дејан Мирчески]] од 2012 година.<ref>Дејан Мирчески, ''Кристалните јами на пропаста'', Темплум, Скопје, 2012.</ref> * „Часот на Ѓаволот“ - расказ на португалскиот писател [[Фернандо Песоа]].<ref>Фернандо Песоа, ''Филозофски раскази''. Скопје: Бегемот, 2016, стр. 24-50.</ref> * „Нечистиот“ — песна на рускиот поет [[Александар Пушкин]] од 1830 година.<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 211-212.</ref> * „Ѓаволи“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''The Devils'') — песна на американскиот поет [[Чарлс Симиќ]] (''Charles Simic'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 114-116.</ref> * „Ѓавол во прав“ - расказ од македонската писателка [[Жанета Станоевска]], од 2011 година.<ref>Жанета Станоевска, ''Луѓе, птици и сеништа: Збирка раскази'', Темплум, Скопје, 2011.</ref> * „Ѓаволот и маѓепсничката (српски: ''Đavo i vračara'')“ - расказ на српскиот писател [[Бранко Ќопиќ]].<ref>Branko Ćopić, ''Parohija tužnoga đavola''. Beograd: Rad, 1964.</ref> * „Ѓавол“ - песна во проза на полскиот поет [[Збигњев Херберт]].<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 31.</ref> * „Ѓаволче“ — драмски текст на рускиот писател [[Велимир Хлебников]].<ref>Велимир Хлебњиков, ''Краљ времена Велимир I''. Просвета: Београд, 1964, стр. 264-285.</ref> * „[[Ѓаволски еликсири]]“ - роман на германскиот писател [[Ернест Теодор Хофман|Е. Т. А. Хофман]].<ref>Влада Урошевиќ, „Хофман - писателот што го открил клучот на фантастиката“, во: Е. Т. А. Хофман, ''Фантастични раскази''. Скопје: Македонска книга 2002, 2002, стр. 181.</ref> ===Ѓаволот како тема во филмот=== * „[[Ѓавол (филм од 1972)|Ѓавол]]“ ([[полски]]: ''Diabeł'') - полски филм од 1972 година во [[режија]] на [[Анджеј Жулавски]].<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0095012/?ref_=nv_sr_3?ref_=nv_sr_3 IMDb, The Devil (1972) (пристапено на 26.9.2019)]</ref> * „[[Адвокатот на ѓаволот]]“ - американски [[филм]], во [[режија]] на Тејлор Хакворд.<ref>''Антена'', број 841, 8.8.2014, стр. 17.</ref> ===Ѓаволот како мотив во музиката=== * „Цревата на ѓаволот“ (англиски: ''Bowels Of The Devil'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Бади каунт]] (''Body Count'') од 1992 година.<ref>[https://www.discogs.com/Body-Count-Body-Count/release/713210 DISCOGS, Body Count (2) ‎– Body Count (пристапено на 14.8.2020)]</ref> * „Ѓаволот во мојата кола“ (англиски: ''Devil in My Car'') — песна на американската рок-група ''[[The B-52's (рок-група)|The B-52's]]'' од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=R3bG0rxhdKc YouTube, Devil in My Car - The B-52's (пристапено на 8.2.2021)]</ref> * „Ѓаволот ме натера да го направам тоа“ (англиски: ''The Devil Made Me Do It'') — песна на американскиот [[џез]]-рок музичар [[Џејмс Вајт]] (''James White'') од 1983 година.<ref>[https://www.discogs.com/James-White-James-Whites-Flaming-Demonics/master/174580 DISCOGS, James White (2) ‎– James White's Flaming Demonics (пристапено на 7.9.2021)]</ref> * „Окото на ѓаволот“ (англиски: ''The Devil's Eye'') — песна на австралиската [[Поп-музика|поп]]-група ''[[The Go-Betweens (музичка група)|The Go-Betweens]]'' од 1988 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Go-Betweens-16-Lovers-Lane/release/3660493 Discogs, The Go-Betweens – 16 Lovers Lane (пристапено на 15.3.2021)]</ref> * „Го видов ѓаволот“ — песна на македонскиот [[рапер]] [[Да Џака Накот]] од 2015 година.<ref>Da Dzaka Nakot, ''Neophodno zlo 2020'', Suriken Records, 2015.</ref> * „Мефисто“ ([[англиски]]: ''Mephisto'') — песна на британската група [[Дед кен денс]] (''Dead Can Dance'') од 1990 година.<ref>[https://www.discogs.com/Dead-Can-Dance-Aion/release/233854 Discogs, Dead Can Dance ‎– Aion (пристапено на 15.7.2020)]</ref> * „Скокна ѓаволот“ (англиски: ''Up Jumped the Devil'') — песна на рок-групата [[Ник Кејв енд д бед сидз]] (''Nick Cave and the Bad Seeds'') од 1988 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=WT-eH5MP1R4&list=PLW5_8eogYFDOTINdGARLtB4xQY56x3Wy1&index=2 YouTube, Nick Cave and the Bad Seeds- Up Jumped the Devil (пристапено на 1.11.2017)]</ref> * „Ѓаволскиот триаголник“ (англиски: ''The Devil's Triangle'') — песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[King Crimson]] од 1970 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/406645-King-Crimson-In-The-Wake-Of-Poseidon King Crimson – In The Wake Of Poseidon (пристапено на 27.1.2023)]</ref> * „Ѓаволче“ (англиски: ''Lil' Devil'') — песна на британската рок-група [[Калт (рок-група)|Калт]] (''The Cult'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/Cult-Electric/master/626 DISCOGS, The Cult ‎– Electric (пристапено на 8.3.2018)]</ref> * „Црвен ѓавол“ (англиски: ''Red Devil'') — песна на канадската рок-група [[Ноуминсноу]] (''Nomeansno'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/16570-Nomeansno-Mama Discogs, Nomeansno – Mama (пристапено на 21.5.2023)]</ref> * „Луцифер Сем“ ([[англиски]]: ''Lucifer Sam'') — песна на британската рок-група [[Пинк флојд]] од 1967 година.<ref>[https://www.discogs.com/Pink-Floyd-The-Piper-At-The-Gates-Of-Dawn/master/19546 Discogs, Pink Floyd ‎– The Piper At The Gates Of Dawn (пристапено на 25.2.2021)]</ref> * „Сочувство за ѓаволот“ (англиски: ''Sympathy For The Devil'') - песна на британската рок-група [[Ролинг Стоунс]] (''The Rolling Stones'') од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Rolling-Stones-Get-Your-Ya-Yas-Out/release/6066436 DISCOGS, The Rolling Stones ‎– Get Your Ya-Yas Out (пристапено на 25.8.2019)]</ref> * „Згоден ѓавол“ (англиски: ''Handsome Devil'') - песна на британската [[Поп-музика|поп]]-рок група [[Смитс]] (''The Smiths'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Smiths-Hatful-Of-Hollow/master/20048 DISCOGS, The Smiths ‎– Hatful Of Hollow (пристапено на 18.7.2019)]</ref> * „Лексиконски ѓавол“ (англиски: ''Lexicon devil'') - песна на американската [[Панк рок|хард-кор]] група [[Џермс (рок група)|Џермс]] (''The Germs'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=08MqYvU-yuM YouTube, The Germs Lexicon Devil (пристапено на 17.3.2017)]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Словенска митологија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Аврамска митологија]] [[Категорија:Христијанска митологија]] [[Категорија:Ангели]] [[Категорија:Демони во христијанството]] [[Категорија:Сатана]] [[Категорија:Пекол]] s3t745tjdrq3g0xnme8le4bwdfhgv71 Жан Батист Жозеф Фурие 0 7559 5532943 5417919 2026-04-01T23:48:07Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Жозеф Фурје]] 5532943 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Жозеф Фурје]] 8tsie5fb5d9c6b4jsadyfbw8nfcon90 Предлошка:Дали сте знаеле/Архива 10 9454 5533021 5529301 2026-04-02T06:54:08Z Bjankuloski06 332 5533021 wikitext text/x-wiki Ова е архива на објавени факти во рубриката „Дали сте знаеле“ во минатото. Дополнете ја со тоа што ќе ја додадете последната занимливост отстранета од [[Предлошка:Дали сте знаеле|предлошката]] на главната страница. == 2026 == * ... дека во '''[[Битка на Сома|Битката на Сома]]''' учествувале преку 3 милиони војници? * ... дека целиот југ на '''[[Бангладеш]]''' се состои од огромното '''[[устие]]''' на реката '''[[Ганг]]'''? * ... дека '''[[Плимут (Монтсерат)|Плимут]]''' на островот [[Монтсерат]] е единствениот [[главен град]] на светот без жители? * ... дека '''[[Наум Миладинов]]''' (1817-1897), братот на [[Браќа Миладиновци|Димитар и Константин Миладинови]], бил првиот запишувач на [[македонски народни песни|македонските народни песни]] во '''[[музичка нотација]]'''? * ... дека '''[[Андора]]''' има двајца шефови на државата — [[Претседател на Франција|претседателот на Франција]] и епископот на Уржељ (во [[Каталонија]])? * ... дека '''[[Кина]]''' на [[кинески јазик|кинески]] се нарекува '''[[Џунггуо|Џунг-гуо]]''' (中國) со значење „средишна земја“? * ... дека во геометријата постои '''[[едноаголник]]'''? * ... дека поимот „[[вештачка интелигенција]]“ прв го вовел американскиот информатичар '''[[Џон Мекарти]]''' во 1955 година? * ... дека во местото '''[[Прора]]''' на островот [[Риген]] во [[Германија]] е изградено одморалиште кое претставува најголемиот угостителски објект во светот со сместивост од 20.000 легла? * ... дека францускиот двокрилец од марката „'''[[Потез 29]]'''“ (''Potez 29'') станал првиот комерцијален патнички авион во Македонија, кој почнал да го опслужува [[Меѓународен аеродром Скопје|Скопскиот аеродром]] во 1928&nbsp;г. со превозникот „[[Аеропут]]“? * ... дека охридското село '''[[Велмеј]]''' има дури '''[[Велмеј#Археолошки наоѓалишта|26 археолошки наоѓалишта]]'''? == 2025 == * ... дека '''[[Млечен Пат|нашата галаксија]]''' има 100 - 400 милијарди '''[[ѕвезда|ѕвезди]]''' и барем уште толку '''[[вонсончева планета|планети]]'''? * ... дека [[руска салата|руската салата]] во Русија се нарекува „Оливје“, по [[Лисјен Оливје|нејзиниот изумител]]? * ... дека '''[[Грампијански Планини|Грампијанските Планини]]''' зафаќаат речиси една половина од површината на [[Шкотска]]? * ... дека '''[[Смолика]]''' во [[Гребенско]] е втора највисока планина во [[Егејска Македонија]] (и цела денешна Грција), веднаш по [[Олимп]]? * ... дека руската песна „'''[[Калинка (песна)|Калинка]]'''“ не е изворна народна песна, туку композиција на '''[[Иван Ларионов]]''' од 1860&nbsp;г.? * ... дека градот '''[[Белград (Албанија)|Белград]]''' во Албанија е основан во IV век п.н.е. од [[македон]]скиот цар [[Касандар]] под името '''[[Антипатреја]]''' во чест на татко му [[Антипатар]]? * ... дека во [[Стар Рим|Рим]] само најбогатите 10&nbsp;% од жителите живееле во куќи, додека останатите живееле во станбени згради наречени '''[[инсула|инсули]]'''? * ... дека во [[Стар Рим|Рим]] само најбогатите 10&nbsp;% од жителите живееле во куќи, додека останатите живееле во станбени згради наречени '''[[инсула|инсули]]'''? * ... дека '''[[гејша|гејшите]]''' првобитно биле мажи, пред тоа да стане женска професија? * ... дека '''[[Африка]]''' се протега на сите четири '''[[Земјини полутопки|полутопки]]'''? * ... дека '''[[Елбрус]]''' (5.642&nbsp;м) на [[Кавказ (планински венец)|Кавказ]] е највисоката планина во [[Европа]]? * ... дека [[цар на Мексико|мексиканскиот цар]] '''[[Максимилијан I (Мексико)|Максимилијан I]]''' бил помлад брат на австрискиот цар [[Франц Јосиф I]]? * ... дека '''[[Моштенци]]те''' се подгрупа на македонскиот народ која живее во јужниот дел на [[Македонија|Р.&nbsp;Македонија]] и поголем број села во [[Егејска Македонија]]? * ... дека песната „'''[[Благуњо дејче, пожаранче]]'''“ ја опева неостварената љубов на Аце Абаџијата кон познатата убавица Благуња Ѓолова (1889 - 1956), родум од гостиварско [[Пожаране]]? * ... дека ѕвезденото јато '''[[Плејади (ѕвездено јато)|Плејади]]''' македонскиот народ го нарекувал „'''[[Плејади (митологија)|Квачка]]'''“? * ... врвот на вулканот '''[[Чимборасо]]''' во Еквадор е најоддалечената точка на Земјата од нејзиното средиште? * ... дека хемискиот елемент '''[[индиум]]''' (In) не е наречен по Индија, туку по бојата '''[[индиго]]''' која ја оддава при [[спектроскопија|спектроскопско]] набљудување? * ... помеѓу XIV и XVI век, во [[Белорусија]] се користела '''[[белоруска арабица]]''' меѓу доселените [[Татари-Липки|Татари]], кои го усвоиле [[белоруски јазик|белорускиот јазик]], задржувајќи го писмото од татарскиот? * ... дека родителите на [[Цар Самоил]] се погребани во '''[[Црква „Св. Герман“ - Герман|старата црква]]''' во преспанско-леринското село [[Герман (Леринско)|Герман]]? * ... дека '''[[Јеловјане]]''' и '''[[Урвич]]''' во [[Горни Полог]] (Тетовско) се '''[[Горанци|горански села]]''', иако не се во областа [[Гора (област)|Гора]]? * ... дека '''[[Свети Стефан]]''' е првиот христијански '''[[маченик]]'''? * ... дека '''[[Маличко Езеро|Маличкото Езеро]]''', помеѓу [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] на север и градот [[Горица (Албанија)|Горица]] (Корча) на југ, е исцедено во 1940-тите во борба против [[маларија]]та? * ... дека '''[[кафе]]то''' станало пораспространето во [[Западна Европа]] откако било прифатено за „христијански пијалак“ од папата [[Папа Климент VIII|Климент VIII]]? * ... дека според три различни преданија, во гробницата „'''[[Струмин гроб]]'''“ е закопана сестра на [[Крале Марко]], ќерка на властелин од периодот пред средновековието или принцот [[Персеј]], роднина на Александар Македонски? * ... дека роденото име на '''[[Бранислав Нушиќ]]''' е ''Алкибијад Нуша'' бидејќи татко му бил [[Македонски Власи|Влав]] од битолското село [[Магарево]]? * ... дека геолозите ги прифатиле '''[[тектоника на плочите|тектонските плочи]]''' дури кон крајот на 1960-тите? * ... дека островот '''[[Градиште (остров)|Градиште]]''' во [[Тиквешко Езеро|Тиквешкото Езеро]] е прогласен за [[културно наследство на Македонија]] поради остатоците од утврдената античка населба '''[[Градиште (остров)#Утврдено градиште и Град Тиквеш|Град Тиквеш]]''' која се наоѓала на тоа возвишение? * ... дека [[Скопје|скопската]] населба '''[[Кисела Вода (населба)|Кисела Вода]]''' е наречена по чудотворниот извор кој се наоѓал на местото на денешната црквичка '''„[[Црква „Св. Никита“ - Кисела Вода|Св. Никита]]“'''? * ... дека '''[[Лучано Павароти]]''' првично сакал да биде професионален '''[[голман]]'''? * ... дека планетата [[Венера (планета)|Венера]] македонскиот народ ја нарекувал „'''[[Обденица]]'''“? * ... дека '''[[Блаженства]]та''' се девет препораки на [[Исус Христос|Христос]] („Блажени се...“) изречени во неговата [[Беседа на гората]]? * ... дека пред да стапи во римската војска, царот '''[[Максимин Трак|Максимин]]''' во младоста бил [[Тракијци|тракиски]] овчар и разбојник? * ... дека во 1000 г. '''[[Охридска патријаршија|Охридската патријаршија]]''' излегувала на 4 мориња (Егејско, Јонско, Јадранско и Црно)? * ... дека скопската '''[[Саат-кула (Скопје)|Саат-кула]]''' е првата саат-кула во Османлиското Царство, а нејзиниот часовник е донесен во XVI век од новоосвоениот град '''[[Сигет]]''' во Унгарија? * ... дека '''[[Удовски Остров|Удовскиот Остров]]''' кај с.&nbsp;[[Удово]] на реката [[Вардар]] е најголемиот речен [[Острови во Македонија|остров во Македонија]] и втор остров по површина во земјата? * ... дека поимот '''[[екологија]]''' прв го вовел германскиот биолог '''[[Ернст Хекел]]''' во 1866 година? * ... дека '''[[Горчливо Езеро|Горчливото Езеро]]''' во [[Кукушко]], [[Егејска Македонија]] е трипати [[соленост|посолено]] од [[Мртво Море|Мртвото Море]]? == 2024 == * ... дека првото '''[[сметачко глувче]]''' е направено во [[1964]]&nbsp;г. како изум на американскиот инженер [[Даглас Енгелбарт]]? * ... дека '''[[Бања Банско]]''' е изградена од римскиот цар [[Каракала]] во [[III век]]? * ... дека '''[[Македонски народен театар#Историја|првиот театар во Скопје]]''' („Ада Кафе“) е отворен во 1906 година? * ... дека според месното предание, '''[[Ѓаволски Ѕид|Ѓаволскиот Ѕид]]''' настанал кога [[Ѓавол]]от неуспешно се обложил со Господ дека може да ја прегради [[Брегалница]] и за една ноќ да го потопи цело [[Овче Поле]]? * ... дека '''[[Малдиви]]те''' имаат просечна '''[[надморска висина]]''' од само 1,5&nbsp;м? * ... дека [[бука|буковите шуми]] во долината на '''[[Длабока Река]]''' во Мавровско се прогласени за '''[[светско наследство на УНЕСКО]]'''? * ... дека '''[[Антарктик]]от''' е најголемата '''[[пустина]]''' на светот? * ... дека симболот за '''[[жива]] Hg''' доаѓа од старогрчкиот збор ''хидраргирос'' со значење „водено сребро“? * ... дека, и покрај неговите огромни димензии, '''[[Сонце]]то''' се класификува како '''[[жолто џуџе]]'''? * ... дека сите '''[[јагула|јагули]]''' од Македонија одат на „свадбен пат“ за да се мрестат во '''[[Саргасово Море|Саргасовото Море]]''' недалеку од [[Бермудски Триаголник|Бермудскиот Триаголник]]? * ... дека морепловната мерка за брзина '''[[јазол (единица)|јазол]]''' доаѓа од броењето јазли на јаже кое се фрлало во водата? * ... дека '''[[Винчестер]]''' бил првиот главен град на [[Кралство Англија|Англија]]? * ... дека '''[[Еарендел]]''' е најдалечната [[ѕвезда]] позната за науката, на растојание од 28 милијарди [[светлосна година|светлосни години]] од Земјата? * ... дека '''[[Макаронезија]]''' е подрачје на четири архипелази меѓу Европа и Северна Африка? * ... дека планетата [[Венера (планета)|Венера]] македонскиот народ ја нарекувал '''[[Обденица]]'''? * ... дека селото [[Центар Жупа]] изворно се нарекувало '''[[Вапа]]''' — поим во директно сродство со [[санскрит]]скиот збор ''vāpī'', што значи „долго блато“? * ... дека '''[[христијанско тетовирање во Босна и Херцеговина|христијаните во Босна и Херцеговина се тетовирале]]''' како обележје на нивната вера, иако обичајот датира од [[Илири|илирско време]]. * ... дека врвот '''[[Тумба (врв)|Тумба]]''' на [[Беласица]] е тромеѓа помеѓу [[Вардарска Македонија|Вардарска]], [[Егејска Македонија|Егејска]] и [[Пиринска Македонија]]? * ... дека '''[[тектоника на плочите|тектонските плочи]]''' ги открил германскиот научник '''[[Алфред Вегенер]]''' во 1912 година? * ... дека хемискиот елемент '''[[ниобиум]]''' (Nb) е наречен по нимфата '''[[Ниоба]]''', ќерка на митскиот крал [[Тантал (митологија)|Тантал]]? * ... дека името „'''[[Шпанија]]'''“ потекнува од '''[[феникиски јазик|феникиското]]''' ''Спанија'', што значи „земја на зајаците“? * ... дека првата '''[[пегла|електрична пегла]]''' е измислена во 1882 година? * ... дека '''[[Малајски Архипелаг|Малајскиот Архипелаг]]''' е најголемата [[островска група]] на светот? * ... дека '''[[Српско-бугарска војна|Српско-бугарската војна]]''' траела само две седмици? * ... дека [[онколог]]от '''[[Анастас Коцарев]]''', кој соработувал со [[Марија Кири]], е единствениот Македонец кој со своето дело бил многу блиску до добивање на [[Нобелова награда|Нобеловата награда]]? * ... дека '''[[Папа Бенедикт IX|Бенедикт IX]]''' станал [[папа]] додека сè уште бил тинејџер? * ... дека '''[[Маунт Синери|највисоката планина во Холандија]]''' не е во Европа? * ... дека машкото пеење „'''[[гласоечко]]'''“ од [[Долни Полог]] е прогласено за '''[[нематеријално културно наследство]]''' на '''[[УНЕСКО]]'''? * ... дека огромен дел од [[Унгарија]] некогаш бил '''[[Панонско Море|под вода]]'''? * ... дека првата [[фотографија]] во историјата е направена во '''[[1826]]'''&nbsp;г. од прозорецот на нејзиниот пронаоѓач '''[[Жозеф Нисефор Ниепс]]''' во Ле Гра? * ... дека '''[[Хум (Хрватска)|Хум]]''' е најмалиот [[град]] во светот и има само 30 жители. * ... дека цариградскиот патријарх '''[[Кирил I Цариградски|Кирил I Лукарис]]''' (1572-1638) се обидел да го реформира [[православие]]то во духот на протестантскиот '''[[калвинизам]]'''? * ... дека градот '''[[Гелзенкирхен]]''' во Германија е привремено преименуван во „Свифткирхен“ во чест на концеритете на [[Тејлор Свифт]] во јули 2024 година? * ... дека '''[[Гагаузи]]те''' се православен народ генетски најблизок со '''[[Македонци]]те''', чиј [[туркиски народи|туркиски]] идентиет е вештачки конструкт произлезен од јазична асимилација? * ... дека '''[[Сонце]]то''' сочинува 99,8&nbsp;% од '''[[маса (физика)|масата]]''' на [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]]? * ... дека '''[[Белски даб|Белскиот даб]]''' во манастирот „[[Белски манастир|Св. Илија]]“ на [[Осогово]] е прогласен за [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]]? * ... дека во [[историја на папството|историјата]] постоеле преку '''[[антипапа|40 антипапи]]'''? * ... дека споменикот „'''[[Валхала (споменик)|Валхала]]'''“ кај [[Регенсбург]] е здание во облик на антички храм кое ги чествува великаните од историјата на [[германски народи|германските народи]]? * ... дека [[Скопска Црна Гора]] е наречена „Скопска“ за да се различи од '''[[Црна Гора (Егејска Македонија)|истоимената планина]]''' помеѓу [[Сер (округ)|Серско]] и [[Драма (округ)|Драмско]] во североисточна [[Беломорска Македонија]]? * ... дека '''[[Полско-литванска Државна Заедница|Полска-Литванија]]''' била една од најголемите држави во Европа и постела повеќе од два века? * ... дека вредностите на '''[[водороден показател|водородниот показател]]''' ('''pH''') за [[киселост]] или [[базност]] се '''[[логаритам]]ски'''? * ... дека областа '''[[Барања]]''' е поделена помеѓу [[Унгарија]] и [[Хрватска]]? * ... дека '''[[стапчиња за јадење|стапчињата за јадење]]''' влегле во широка употреба дури за време на династијата [[Минг (династија)|Минг]] (XIV-XVII век), иако постоеле со илјадалетија? * ... '''[[Џон Кабот]]''' (Џовани Кабото) е првиот европски откривач на [[Северна Америка]], не сметајќи ги [[Винланд|Викинзите]]? * ... '''[[Тајане]]''' е македонски календарски обичај поврзан со празникот раѓањето на [[Јован Крстител]]? * ... покрај [[аритметичка средина|аритметичката]] и [[геометриска средина|геометриската]] средина, [[модус]]от, [[медијана]]та, и [[просек]]от се видови на '''[[Теореми за средна вредност|средна вредност]]'''? == 2023 == * ... дека јачината на [[ветар|ветровите]] се мери со '''[[Бофорова скала|Бофоровата скала]]'''? * ... дека '''[[Шведска]]''' ја сменила '''[[страна на возење|страната на возење]]''' од лево на десно на 3 септември 1967&nbsp;г.? * ... дека '''[[Џу Си]]''' се смета за најважниот [[конфуцијанство|конфуцијански]] филозоф по самиот Конфуциј? * ... дека '''[[Уран (планета)|Уран]]''' е првата планета откриена со '''[[телескоп]]'''? * ... дека [[јаболко]]то потекнува од [[Казахстан]] и пристигнало на нашите простори пред околу 3500 години? * ... дека '''[[оргули]]те''' прв ги измислил Ктесивиј Александриски во III век п.н.е.? * ... дека вистинското име на '''[[Марк Твејн]]''' било Семјуел Клеменс? * ... дека ирскиот композитор '''[[Џон Филд]]''' е творец на [[ноктурно]]то, подоцна популаризирано од [[Фредерик Шопен|Шопен]]? * ... дека на '''[[Пол на непристапност (поларна станица)|најнепристапната точка на Антарктикот]]''' стои биста на '''[[Ленин]]'''? * ... дека '''[[знаме на Шкотска|знамето на Шкотска]]''' како симбол го носи '''[[Андреин крст|Андреиниот крст]]''', на кој се смета дека е распнат [[Апостол Андреја]] — заштитник на Шкотска? * ... дека '''[[Општина Василево]]''' се смета за македонската престолнина на '''[[праз]]от'''? * ... дека '''[[Млечен Пат|нашата галаксија]]''' има 100 - 400 милијарди '''[[ѕвезда|ѕвезди]]''' и барем уште толку '''[[вонсончева планета|планети]]'''? * ... дека '''[[елкар]]ите''' се [[црви]] чии „гранчиња“ се пипки за собирање на [[планктон]]? * ... дека градот '''[[Белград (Албанија)|Белград]]''' во Албанија е основан во IV век п.н.е. од [[македон]]скиот цар [[Касандар]] под името '''[[Антипатреја]]''' во чест на татко му [[Антипатар]]? * ... дека библискиот цар '''[[Соломон]]''' имал 700 жени и уште 300 конкубини? * ... дека [[Скопје|скопската]] населба '''[[Кисела Вода (населба)|Кисела Вода]]''' е наречена по чудотворниот извор кој се наоѓал на местото на денешната црквичка '''„[[Црква „Св. Никита“ - Кисела Вода|Св. Никита]]“'''? * ... дека главата на '''[[Климент Охридски]]''' се чува во манастирот „'''[[Берски манастир|Св. Јован Претеча]]“''' кај [[Бер]], [[Егејска Македонија]]? * ... дека '''[[Кина]]''' на [[кинески јазик|кинески]] се нарекува '''[[Џунггуо|Џунг-гуо]]''' (中國) со значење „средишна земја“? * ... дека пустината '''[[Деште Лут]]''' во [[Иран]] е најврелото место на Земјата, на чија површина се измерени дури 70,7&nbsp;°C? * ... дека '''[[воздух]]от''' содржи 78&nbsp;% [[азот]], а само 21&nbsp;% [[кислород]]? * ... дека името на денешната скопска населба '''[[Црниче]]''' потекнува од средновековната тврдина '''[[Маркови Кули (Водно)|Чрнче]]''' на [[Водно]]? * ... дека '''[[Јована Лудата]]''' имала 6 деца, и сите станале европски [[монарх|монарси]]? * ... дека селото '''[[Б’с]]''', Кривопаланечко е населено место со најкраткото име во [[Македонија]]? * ... дека '''[[ботулински токсин|ботулинскиот токсин]]''' е најсмртоносната супстанција на светот, и може да предизвика [[смрт]] во рок од неколку минути? * ... дека '''[[Пелагониска битка (1259)|Пелгониската битка]]''' (1259) одиграна кај [[Леринско|леринските]] села [[Неокази (Леринско)|Неокази]] и [[Овчарани]] му го ставила крајот на [[Четврта крстоносна војна|крстоносното]] '''[[Латинско Царство]]''' на Балканот? * ... дека '''[[Синајски Полуостров|Синајскиот Полуостров]]''' е копнен мост помеѓу [[Африка]] и [[Азија]]? * ... дека елементот '''[[кадмиум]]''' (Cd) е наречен по феникискиот јунак [[Кадмо]], основач на [[Теба (Грција)|Теба]] и [[Лихнид]] (денешен Охрид)? * ... дека '''[[Свети Стефан]]''' е првиот христијански '''[[маченик]]'''? * ... дека дрвото '''[[гинко]]''' останало непроменето цели 200 милиони години? * ... дека во геометријата постои '''[[едноаголник]]'''? * ... дека '''[[Дупјачка таблица|Дупјачката таблица]]''' пронајдена кај [[костурско]]то село [[Дупјак]] сведочи за писменоста во Македонија пред повеќе од 7000 години? * ... дека на светот постојат дури 4.000 сорти на '''[[компир]]'''? * ... дека '''[[тесеракт]]от''' е хиперкоцка која се простира во [[четврта димензија|четири просторни димензии]]? * ... дека соѕвездието '''[[Јужен Крст (соѕвездие)|Јужен Крст]]''' има само четири ѕвезди? == 2022 == * ... дека [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] е наречен по '''[[Стара Планина]]''', чие турско име е „Балкан“? * ... дека '''[[Битола]]''' е основана од кралот '''[[Филип II Македонски]]'''? * ... дека '''[[Пафнутиј Чебишов]]''' (1821 – 1894) се смета за татко на [[Русија|руската]] [[математика]]? * ... дека зборот '''[[савана]]''' е од таинско потекло и првично се однесувал на рамничарски подрачја во [[Панама]] каде денес нема таков [[биом]]? * ... дека [[бука|буковите шуми]] во долината на '''[[Длабока Река]]''' во Мавровско се прогласени за '''[[светско наследство на УНЕСКО]]'''? * ... дека пред да се самоубие, англискиот неокласицистички сликар '''[[Џон Вилијам Годвард]]''' напишал „''на светов нема доволно место за мене и [[Пабло Пикасо|Пикасо]]''“? * ... дека големиот [[Античка Македонија|древномакедонски]] војсководец '''[[Кратер (војсководец)|Кратер]]''' е роден кај [[Рупишта]], Костурско? * ... дека планетата [[Венера (планета)|Венера]] македонскиот народ ја нарекувал „'''[[Обденица]]'''“ * ... дека '''[[бамбус]]от''' е најбрзорастечко растение на светот, и може да расте по еден метар дневно? * ... дека францускиот астроном '''[[Никола Луј де Лакај]]''' открил дури [[Никола Луј де Лакај#Работа на ’Ртот на Добрата Надеж|14 соѕвездија]]? * ... дека '''[[Хенри VI]]''' станал [[Крал на Англија|крал]] на возраст од само 9 месеци? * ... дека ѕвезденото јато '''[[Плејади (ѕвездено јато)|Плејади]]''' македонскиот народ го нарекувал „'''[[Плејади (митологија)|Квачка]]'''“? * ... дека '''[[Гренланд]]''' е најголемиот [[остров]] на светот? * ... дека најисточната точка во Европа е ’ртот '''[[Флисингски]]''' во архипелагот [[Нова Земја]], Русија? * ... дека '''[[молња]]та''' при удар достигнува темепратура од 30.000 [[келвин]]и, петпати поголема од онаа на [[Ѕвездена корона|површината]] на Сонцето? * ... дека островот '''[[Градиште (остров)|Градиште]]''' во [[Тиквешко Езеро|Тиквешкото Езеро]] е прогласен за [[културно наследство на Македонија]] поради остатоците од утврдената античка населба '''[[Градиште (остров)#Утврдено градиште и Град Тиквеш|Град Тиквеш]]''' која се наоѓала на тоа возвишение? * ... дека песната „'''[[Благуњо дејче, пожаранче]]'''“ ја опева неостварената љубов на Аце Абаџијата кон познатата убавица Благуња Ѓолова (1889 - 1956), родум од гостиварско [[Пожаране]]? * ... дека '''[[Јужен Судан]]''' е најмладата држава во светот? * ... дека скопската '''[[Саат-кула (Скопје)|Саат-кула]]''' е првата саат-кула во Османлиското Царство, а нејзиниот часовник е донесен во XVI век од новоосвоениот град '''[[Сигет]]''' во Унгарија? * ... дека историскиот '''[[Насредин Оџа]]''' (1208 ― 1285) бил [[суфија]] кој живеел во [[Акшехир]], Средна Анадолија? * ... дека во Македонија традиционално се користеле '''[[кирилични бројки]]''' наместо подоцна воведените арапски? * ... дека врвот '''[[Тумба (врв)|Тумба]]''' на [[Беласица]] е тромеѓа помеѓу [[Вардарска Македонија|Вардарска]], [[Егејска Македонија|Егејска]] и [[Пиринска Македонија]]? * ... дека '''[[Бараково (Пиринско)|Бараково]]''' е единственото село во [[Пиринска Македонија]] вон денешната [[Благоевградска област]]? * ... дека хемискиот елемент '''[[индиум]]''' (In) не е наречен по Индија, туку по бојата '''[[индиго]]''' која ја оддава при [[спектроскопија|спектроскопско]] набљудување? * ... дека морепловната мерка за брзина '''[[јазол (единица)|јазол]]''' доаѓа од броењето јазли на јаже кое се фрлало во водата? * ... дека средновековното име на '''[[Дојран]]''' е ''Полин''? * ... дека островите [[Голем Диомид|Голем]] и [[Мал Диомид|Мал Диомид]] во [[Берингов Проток|Беринговиот Проток]] имаат '''[[меѓународна датумска граница|временска разлика од 21 час]]''' и се во различен календарски ден, иако се на растојание од само 3,8&nbsp;км? * ... дека '''[[поскок]]от''' е најотровна змија во [[Македонија]] и цела [[Европа]]? * ... дека '''[[Моштенци]]те''' се подгрупа на македонскиот народ која живее во јужниот дел на [[Македонија|Р.&nbsp;Македонија]] и поголем број села во [[Егејска Македонија]]? * ... дека една кафена лажичка црпната од '''[[неутронска ѕвезда]]''' би тежела 4 милијарди тони? * ... дека '''[[Костур (општина)|Општина Костур]]''' има дури 43 поранешни, денес непостоечки села? * ... дека '''[[Нов Зеланд]]''' е последната земја [[преселба на населението|населена]] од човекот? * ... дека [[античка Македонија|древномакедонскиот]] '''[[Дервентски папирус]]''' најден кај селата [[Ајватово]] и [[Лагиново]], [[Солунско]], е најстариот зачуван ракопис во Европа и датира од времето на [[Филип II Македонски]]? * ... дека преспанското село '''[[Нивици]]''' има дури '''[[Нивици#Цркви|три пештерни цркви]]'''? * ... дека '''[[знаме на Непал|знамето на Непал]]''' е единственото неправоаголно знаме во светот? * ... дека во муслиманските верници палеле свеќи во '''[[Турбе на Синан Челеби|Турбето на Синан Челеби]]''' (1493) на охридски [[Плаошник]] во знак на почит кон [[Свети Климент Охридски|Св. Климент Охридски]] бидејќи турбето било изградено на местото на [[Црква „Св. Климент и Пантелејмон“ - Охрид#Црква Светите Климент и Пантелејмон|неговата стара црква]]? * ... дека според едно предание, '''[[Охридски чинар|Чинарот во Охрид]]''' е засаден од сесловенскиот просветител '''[[Климент Охридски]]'''? == 2021 == * ... дека композиторот '''[[Јохан Себастијан Бах]]''' имал дури 20 деца со две жени (7 со првата и 13 со втората)? * ... дека папагалот '''[[мал александар]]''' (''Psittacula krameri'') го носи името на кралот [[Александар Македонски]], за кој се смета дека ги довел птиците од овој род во [[Средоземјето]] од [[Индија]] како подароци за аристократијата и дипломатите? * ... дека '''[[Смолика]]''' во [[Гребенско]] е втора највисока планина во [[Егејска Македонија]] (и цела денешна Грција), веднаш по [[Олимп]]? * ... дека '''[[патристика]]та''' е наука за [[црковни отци|црковните отци]] и нивното дејствување во обединувањето на [[античка филозофија|античката филозофија]] со [[христијанство|христијанското]] учење? * ... дека '''[[Елбрус]]''' (5.642&nbsp;м) на [[Кавказ (планински венец)|Кавказ]] е највисоката планина во [[Европа]]? * ... дека селото [[Центар Жупа]] изворно се нарекувало '''[[Вапа]]''' — поим во директно сродство со [[санскрит]]скиот збор ''vāpī'', што значи „долго блато“? * ... дека со само 30 жители (2011), '''[[Хум (Хрватска)|Хум]]''' на Истра е најмалиот град во светот? * ... дека според месното предание, '''[[Ѓаволски Ѕид|Ѓаволскиот Ѕид]]''' настанал кога [[Ѓавол]]от неуспешно се обложил со Господ дека може да ја прегради [[Брегалница]] и за една ноќ да го потопи цело [[Овче Поле]]? * ... дека '''[[Удовски Остров|Удовскиот Остров]]''' кај с.&nbsp;[[Удово]] на реката [[Вардар]] е најголемиот речен [[Острови во Македонија|остров во Македонија]] и втор остров по површина во земјата? * ... дека бојата тегет е наречена по видниот австриски адмирал '''[[Вилхелм фон Тегетоф]]'''? * ... дека '''[[птици]]те''' се [[диносаурус]]и? * ... дека '''[[факс]]от''' е измислен 11 години пред [[телефон]]от? * ... дека во 1000 г. '''[[Охридска патријаршија|Охридската патријаршија]]''' излегувала на 4 мориња (Егејско, Јонско, Јадранско и Црно)? * ... дека охридското село '''[[Велмеј]]''' има дури '''[[Велмеј#Археолошки наоѓалишта|26 археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека '''[[Блаженства]]та''' се девет препораки на [[Исус Христос|Христос]] („Блажени се...“) изречени во неговата [[Беседа на гората]]? * ... дека според три различни преданија, во гробницата „'''[[Струмин гроб]]'''“ е закопана сестра на [[Крале Марко]], ќерка на властелин од периодот пред средновековието или принцот [[Персеј]], роднина на Александар Македонски? * ... дека кај тиквешкото село '''[[Росоман]]''' се наоѓало едно од двете '''[[пристаниште|речни пристаништа]]''' во Вардарска Македонија, од кое се испорачувале земјоделски производи во Солун сè до 1912 година? * ... дека вистинското име на [[Фреди Меркјури]] е '''[[Фреди Меркјури|Фарух Булсара]]'''? * ... дека 98&nbsp;% од познатите '''[[потенцијално опасно тело|потенцијално опасни тела]]''' не се закана по [[Земја]]та во следните 100 години? * ... дека '''[[Хипарх]]''' се смета за основач на '''[[тригонометрија]]та'''? * ... дека '''[[Антипа Пергамски|Св. Антипа Пергамски]]''' се смета за заштитник на [[стоматологија|забарите]] и оние со забоболка? * ... дека најголемиот дел од '''[[Антарктик]]от''' се смета за '''[[пустина]]'''? * ... дека индиското име на '''[[Индија]]''' е '''Барат''' (भारत)? * ... дека годинава '''[[Википедија]]''' прослави 20 години постоење? * ... дека '''[[Македонски народен театар#Историја|првиот театар во Скопје]]''' („Ада Кафе“) е отворен во 1906 година? * ... дека градот '''[[Пешкопеја]]''' во денешна Албанија во средновековието се нарекувал ''Пресоленград''? * ... дека '''[[Наум Миладинов]]''' (1817-1897), братот на [[Браќа Миладиновци|Димитар и Константин Миладинови]], бил првиот запишувач на [[македонски народни песни|македонските народни песни]] во [[музичка нотација]]? == 2020 == * ... дека [[Мариово|мариовското]] село '''[[Витолиште]]''' има барем '''[[Витолиште#Археолошки наоѓалишта|22 археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека '''[[колибри]]то''' е единствената птица способна да лета наназад? * ... дека '''[[Кралско друштво|Кралското друштво]]''' од [[Лондон]] е најстарата академија на науките во светот, основана во 1660 година? * ... дека скопската населба '''[[Радишани]]''' е '''[[Катастарска Парцела 781 (Радишани)|населена уште од римско време]]'''? * ... дека '''[[Луј XIX]]''' кралувал со Франција само 20 минути, пред самиот да [[абдикација|абдицира]]? * ... дека според едно предание, основач на [[Лихнид]] (денешен Охрид) е легендарниот јунак '''[[Кадмо]]''', прогонет [[Феникија|Феничанец]] кој бил првиот смртник на чија свадба биле присутни олимписките божества? * ... дека во археолошкото наоѓалиште '''[[Старо Бонче (археолошко наоѓалиште)|Старо Бонче]]''' (Прилепско) се смета дека се наоѓаат остатоците од кралскиот дворец на [[Пелагонија]], во чија близина е погребан кралот на [[Пелагонци]]те? * ... дека '''[[калциум]]от''' е најзастапениот [[метал]] во човечкото тело? * ... дека '''[[Моштенци]]те''' се подгрупа на македонскиот народ која живее во јужниот дел на [[Македонија|Р. Македонија]] и поголем број села во [[Егејска Македонија]]? * ... дека ѕвездата '''[[VY Големо Куче]]''' е дури три милијарди пати поголема од нашето [[Сонце]]? * ... дека единствениот познат организам кој се смета за '''[[биолошка бесмртност|биолошки бесмртен]]''' е медузата '''''[[Turritopsis nutricula]]'''''? * ... дека поимот '''[[кварц]]''' е германска варијанта на [[полски јазик|полското]] ''kwardy'', што значи „тврд“, и го има истиот корен како македонскиот збор? * ... дека тврдината '''[[Маркови Кули (Водно)|Маркови Кули]]''' (Чрнче) на планината [[Водно]] датира од '''[[VI век]]'''? * ... дека '''[[ентомологија]]та''' е гранка на зоологијата која се занимава со изучување на [[инсекти]]те? * ... дека '''[[Плимут (Монтсерат)|Плимут]]''' на островот [[Монтсерат]] е единствениот [[главен град]] на светот без жители? * ... дека според една теорија, кратовското село '''[[Шлегово]]''' е наречено по [[Германци|германските]] рудари доселени од областа [[Шлеска]]? * ... дека '''[[Прусија]]''' како политички ентитет престанала да постои дури во '''[[1947]]''' година? * ... дека '''[[гавран]]от''' е '''[[песнопојна птица]]''', иако неговото гракање е непријатно за човечките уши? * ... дека '''[[Лахта-центар]]от''' во [[Санкт Петербург]] е највисока градба во Европа со 462&nbsp;м? * ... дека и покрај класичниот [[османлиска архитектура|османлиски изглед]], џамијата '''„[[Чамлиџа-џамија|Чамлиџа]]“''' во [[Истанбул]] е изградена во 2019 година? * ... дека руско-германската вселенска опсерваторија „'''[[Спектар-РГ]]'''“ се очекува да даде слика за 100.000 [[галактичко јато|јата од галаксии]]? * ... дека островот '''[[Калата]]''' во езерото [[Калиманци (езеро)|Калиманци]] е дел од антички [[тврдина|утврден]] град? * ... дека половината [[сојузни држави на САД]] носат имиња '''[[потекло на имињата на сојузните држави на САД|добиени од домородните американски јазици]]'''? * ... дека '''[[даб]]от''' му припаѓа на семејството на '''[[буки]]те''' (''Fagaceae'')? * ... дека островот '''[[Свети Мартин (остров)|Свети Мартин]]''' во [[Карипско Море|Карипското Море]] е поделен на меѓу [[Франција]] и [[Холандија]]? * ... дека средновековниот утврден град '''[[Женско (тврдина)|Женско]]''' во [[Кукушко]] бил така наречен бидејќи имал толку силни кули и бедеми, што можеле да го бранат жени? * ... дека '''[[Горчливо Езеро|Горчливото Езеро]]''' во [[Кукушко]], [[Егејска Македонија]] е трипати [[соленост|посолено]] од [[Мртво Море|Мртвото Море]]? * ... дека [[Александар Македонски]] се образувал три години кај филозофот [[Аристотел]] во неговото училиште „'''[[Миески нимфеј]]'''“ кај селото [[Копаново]] во [[Негушко]], [[Егејска Македонија]]. * ... дека '''[[унгарски јазик|унгарскиот јазик]]''' има дури '''18 [[падеж]]и'''? * ... дека општината '''[[Барле-Хертох]]''' ја има најсложената [[државна граница]] во светот, со бројни енклави и ексклави на [[Белгија]] и [[Холандија]] една во друга? * ... дека '''[[Маличко Езеро|Маличкото Езеро]]''', помеѓу [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] на север и градот [[Горица (Албанија)|Горица]] (Корча) на југ, е исцедено во 1940-тите во борба против [[маларија]]та? * ... дека најголемото езеро во Британија, '''[[Лох Неј]]''', е во сопственост на Ерлот од Шафтсбери? * ... дека геолошкиот период [[јура]] е наречен по планинскиот венец '''[[Јура (планински венец)|Јура]]''' меѓу Франција и Швајцаревија, како нејзино типско подрачје? * ... дека '''[[Хипарх]]''' (II век п.н.е.) се смета за основоположник на [[тригонометрија]]та? * ... дека селото '''[[Долни Дисан]]''' во [[Неготинско]] има исклучително [[палеонтологија|палеонтолошко]] наоѓалиште, каде се откопани коски од [[камила|камили]], [[жирафа|жирафи]], [[лав]]ови, [[хиена|хиени]], [[мастодонт]]и и [[хипарион]]и стари 10 милиони години? * ... дека историско-географската област '''[[Мрвачко]]''' во [[Егејска Македонија|Егејска]] и [[Пиринска Македонија]] го носи името на македонската етнографска група [[Мрваци]], така наречени поради трошките и правот врз нивната облека бидејќи се занимавале со [[рударство]]? * ... дека '''[[Општина Прилеп]]''' е најголемата [[општини во Македонија|општина]] во Македонија по површина? * ... дека '''[[едноотворни]]те''' (клунарите и клунестите ежови) се единствените [[цицачи]] што [[јајценосни животни|несат јајца]]? * ... дека во [[Африка]] има дури 535 јазици од групата '''[[банту-јазици|банту]]'''? * ... дека руската песна „'''[[Калинка (песна)|Калинка]]'''“ не е изворна народна песна, туку композиција на '''[[Иван Ларионов]]''' од 1860 г.? * ... дека според едно старо предание, во реката '''[[Брегалница]]''', на подножјето на [[Плачковица]] живеел воден '''[[змеј]]''', кој имал задача од '''[[Пајонци|пајонските кралеви]]''' да го брани Светиот Град од непријателите? * ... дека '''[[Јелоустоун]]''' е првиот [[национален парк]] во светот, отворен во 1872 година? * ... дека според една претпоставка, [[меглен]]ското село '''[[Преб’диште]]''' е наречено по [[Пребонд]], кнезот на [[македонски Словени|македонските Словени]]? * ... дека '''[[морска милја|морската милја]]''' е единица за должина која изнесува околу една [[лачна минута]] географска должина долж некој [[меридијан]]? * ... дека преспанското село '''[[Стење]]''' има [[Стење#Културни и природни знаменитости|5 цркви]] и [[Стење#Културни и природни знаменитости|6 археолошки наоѓалишта]]? * ... дека целиот југ на '''[[Бангладеш]]''' се состои од огромното '''[[устие]]''' на реката '''[[Ганг]]'''? * ... дека градот '''[[Скопје]] [[електрификација|почнал да користи електрична енергија]]''' во '''[[1909]]''' година? * ... дека '''[[патишта во Македонија|патната мрежа на Македонија]]''' има вкупна должина од дури 14.182 километри? * ... дека францускиот двокрилец од марката „'''[[Потез 29]]'''“ (''Potez 29'') станал првиот комерцијален патнички авион во Македонија, кој почнал да го опслужува [[Меѓународен аеродром Скопје|Скопскиот аеродром]] во 1928&nbsp;г. со превозникот „[[Аеропут]]“? * ... дека галаксијата '''[[GN-z11]]''' е најдалечниот и најстариот пронајден астрономски објект во вселената, на растојание од 32 милијарди [[светлосна година|светлосни години]] од Земјата? * ... дека '''[[црна смрт|црната чума]]''' дошла во Европа преку [[Република Џенова|џеновските трговци]] од [[Феодосија|Кафа]] (денешна Феодосија) во [[Крим]], кога [[Монголско Царство|монголската војска]] ги катапултирала заразените тела на мртвите војници при опсадата на градот? * ... дека земјата '''[[Црна Гора]]''' е наречена по планината '''[[Ловќен]]''' која во минатото била прекриена со густи темни шуми? * ... дека некогашните '''[[Ниски Земји]]''' прераснале во денешните држави [[Белгија]], [[Луксембург]] и [[Холандија]], како и областа [[Француска Фландрија]]? * ... дека првиот христијанин во Европа, '''[[Света Лидија Македонка|Лидија Македонката]]''', е покрстена во [[Филипи]] кај денешното с.&nbsp;'''[[Рахче]]''' во Кавалско, Егејска Македонија? * ... дека селото [[Центар Жупа]] изворно се нарекувало '''[[Вапа]]''' — поим во непосредно сродство со [[санскрит]]скиот збор ''vāpī'', што значи „долго [[блато]]“? == 2019 == * ... дека во [[Ресенско]] постојат '''[[Список на археолошки локалитети во Ресенско|барем 125 познати археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека '''[[UY Штит]]''', најголемата [[ѕвезда]] позната на астрономијата, е 3,7 милијарди пати поголема од нашето [[Сонце]]? * ... дека вештачкото '''[[Владовско Езеро]]''' недалеку од градот [[Воден]], Егејска Македонија, е дом на преку 250 видови [[птици]]? * ... дека македонскиот народ во минатото галаксијата '''[[Андромеда (галаксија)|Андромеда]]''' ја нарекувал '''[[Гумно]]''' поради големата сличност на обликот? * ... дека градот '''[[Белград (Албанија)|Белград]]''' во Албанија е основан во IV век п.н.е. од [[македон]]скиот цар [[Касандар]] под името '''[[Антипатреја]]''' во чест на татко му [[Антипатар]]? * ... дека '''[[Аралско Езеро|Аралското Езеро]]''' е сведено на поголема бара поради прекумерното користење на водата од реката [[Аму Дарја]] за наводнување на [[памук|памучните]] полиња? * ... дека [[античка Македонија|древномакедонскиот]] '''[[Дервентски папирус]]''' најден кај селата [[Ајватово]] и [[Лагиново]], [[Солунско]], е најстариот зачуван ракопис во Европа и датира од времето на [[Филип II Македонски]]? * ... дека '''[[стоболка]]та''' (''Spermophilus citellus'') е така наречена поради народното верување дека лечи од сто болести? * ... дека '''[[Јеловјане]]''' и '''[[Урвич]]''' во [[Горни Полог]] (Тетовско) се '''[[Горанци|горански села]]''', иако не се во областа [[Гора (област)|Гора]]? * ... дека римскиот пат '''[[Вија Егнација]]''' е наречен по нејзиниот градител — [[Гнеј Егнациј]], проконзул на [[Македонија (римска провинција)|Македонија]]? * ... дека историско-географската област '''[[Чеч]]''' се протега во [[Пиринска Македонија|Пиринска]] и [[Егејска Македонија]], но дел од нејзиното население живее во [[Одринско]], [[европска Турција]]? * ... дека првото '''[[сметачко глувче]]''' е направено во [[1964]]&nbsp;г. како изум на американскиот инженер [[Даглас Енгелбарт]]? * ... дека Русумскиот мост на реката '''[[Кагера]]''' го прешле дури 250&nbsp;000 лица во рок од 24 часа, бегајќи во [[Танзанија]] од [[геноцид]]от во [[Руанда]]? * ... дека целата '''[[Британска Индоокеанска Територија]]''' (аргипелагот [[Чагос]]) воопшто нема постојано население? * ... дека '''[[стапчиња за јадење|стапчињата за јадење]]''' влегле во широка употреба дури за време на династијата [[Минг (династија)|Минг]] (XIV-XVII век), иако постоеле со илјадалетија? * ... дека [[Општина Долнени]] има дури '''[[Список на археолошки наоѓалишта во Прилепско|184 познати археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека споменикот „'''[[Валхала (споменик)|Валхала]]'''“ кај [[Регенсбург]] е здание во облик на антички храм кое ги чествува великаните од историјата на [[германски народи|германските народи]]? * ... дека во Македонија традиционално се користеле '''[[кирилични бројки]]''' наместо подоцна воведените арапски? * ... дека '''[[Бања Банско]]''' е изградена од римскиот цар [[Каракала]] во [[III век]]? * ... дека музејот '''[[Уфици]]''' во [[Фиренца]] еден од најстарите и најпосетуваните во светот? * ... дека '''[[Малдиви]]те''' имаат просечна '''[[надморска висина]]''' од само 1,5&nbsp;м? * ... дека на [[Кавказ]]от има дури три непризнаени држави — '''[[Абхазија]]''', '''[[Јужна Осетија]]''' и '''[[Нагорно-Карабах|Нагорно-Карабах (Арцах)]]'''? * ... дека рускиот космонаут '''[[Алексеј Леонов]]''' е првиот човек во историјата кој излегол во отворена вселена? * ... дека вредностите на '''[[водороден показател|водородниот показател]]''' ('''pH''') за [[киселост]] или [[базност]] се [[логаритам]]ски? * ... дека [[цар на Мексико|мексиканскиот цар]] '''[[Максимилијан I (Мексико)|Максимилијан I]]''' бил помлад брат на австрискиот цар [[Франц Јосиф I]]? * ... дека првите '''[[град]]ови''' настанале во '''[[Сумер]]ија''' во IV милениум п.н.е.? * ... дека '''[[Средноатлантски Гребен|Средноатлантскиот Гребен]]''' е дел од подводен верижен систем кој се протега 40.000&nbsp;км низ целиот свет? * ... дека англискиот збор ''Thursday'' ([[четврток]]) доаѓа од [[старонордиски јазик|старонордискиот]] ''Þorsdagr'', што значи „Ден на богот [[Тор (митологија)|Тор]]“. * ... дека сè до 2015 г. во '''[[Западни Фјордови|Западните Фјордови]]''' на [[Исланд]] важел закон дека секој Баскиец виден на таа територија треба да се убие на лице место? * ... дека '''[[ISBN|меѓународниот стандарден книжен број]]''' (ISBN) е воведен во '''[[1970]]''' година? * ... дека селото '''[[Старо Коњарево]]''', [[Струмичко]] се наоѓа [[:Податотека:Старо Коњарево во Општина Ново Село.svg|на тромеѓата]] помеѓу [[Вардарска Македонија|Вардарска]], [[Егејска Македонија|Егејска]] и [[Пиринска Македонија]]? * ... дека зборот „[[вулкан]]“ доаѓа од островот '''[[Вулкано]]''' во [[Тиренско Море|Тиренското Море]] северно од Сицилија? * ... дека првата '''[[банкнота]]''' во Европа е издадена во '''[[1661]]''' година? * ... дека '''[[елкар]]ите''' се [[црви]] чии „гранчиња“ се пипки за собирање на [[планктон]]? * ... дека [[домашна овца|домашната овца]] потекнува од '''[[ерменски муфлон|ерменскиот муфлон]]'''? * ... дека '''[[Општина Василево]]''' се смета за македонската престолнина на '''[[праз]]от'''? * ... дека [[сојузни држави на САД|сојузната држава]] '''[[Род Ајленд]]''' во САД всушност е континентална, а не островска? * ... дека во Полска има дури '''[[Струга (појаснување)|8 населени места со име Струга]]'''? == 2018 == * ... дека '''[[Алеф-број|алеф-нула]]''' (<math>\aleph_0</math>) е најмалиот бесконечен [[кардинален број]]? * ... дека, според три различни преданија, во гробницата „'''[[Струмин гроб]]'''“ е закопана сестра на [[Крале Марко]], ќерка на властелин од периодот пред средновековието или принцот [[Персеј]], роднина на Александар Македонски? * ... дека најисточната точка во Европа е ’ртот '''[[Флисингски]]''' во архипелагот [[Нова Земја]], Русија? * ... дека [[античка Македонија|древномакедонскиот]] '''[[Дервентски папирус]]''' најден кај селата [[Ајватово]] и [[Лагиново]], [[Солунско]], е најстариот зачуван ракопис во Европа и датира од времето на [[Филип II Македонски]]? * ... дека во [[Папуа Нова Гвинеја]] се говорат дури '''[[јазици во Папуа Нова Гвинеја|850 различни јазици]]'''? * ... дека елементот '''[[цинк]]''' (Zn) е наречен по [[германски јазик|германскиот]] поим ''Zinke'', што значи „забец“? * ... дека според [[кинеска астрологија|кинеската астрологија]], [[2018]] е '''[[куче (хороскопски знак)|Година на кучето]]'''? * ... дека последниот говорник на '''[[далматински јазик|далматинскиот јазик]]''' починал во 1898 г.? * ... дека '''[[Бараково (Пиринско)|Бараково]]''' е единственото село во [[Пиринска Македонија]] вон денешната [[Благоевградска област]]? * ... дека '''[[Видринец]]''' е најмалиот од четирите [[преспа]]нски острови? * ... дека '''[[Анастас Коцарев]]''' кој соработувал со Марија Кири, е единствениот Македонец што со своето дело бил многу блиску до добивање на Нобеловата награда? * ... дека златната рипка е вид '''[[караши|караш]]'''? * ... дека откако ќе достигнат зрелост, женките кај некои '''[[еднодневки]]''' живеат само пет минути? * ... дека островот '''[[Калата]]''' во езерото [[Калиманци (езеро)|Калиманци]] е дел од антички [[тврдина|утврден]] град? * ... дека со должина од 5-6&nbsp;см, '''[[пчелесто колибри|пчелестото колибри]]''' од [[Куба]] е најмалата птица на светот? * ... дека '''[[лилјаци]]те''', хранејќи се со штетници, му заштедуваат 3 милијарди долари годишно на американското [[земјоделство|земјоделско]] стопанство? * ... дека '''[[Кристофер Колумбо]]''' никогаш не стапнал на самиот [[Северна Америка|северноамерикански континент]]? * ... дека островите [[Голем Диомид|Голем]] и [[Мал Диомид|Мал Диомид]] во [[Берингов Проток|Беринговиот Проток]] имаат '''[[меѓународна датумска граница|временска разлика од 21 час]]''' и се во различен календарски ден, иако се на растојание од само 3,8&nbsp;км? * ... дека '''[[калциум]]от''' е најзастапениот [[метал]] во човечкото тело? * ... дека '''[[Западносибирска Низина|Западносибирската Низина]]''' е најголемата [[рамница]] на светот? * ... дека '''[[кикиритки]]те''' потекнуваат од [[Јужна Америка]]? * ... дека со преку 700 цркви, градот '''[[Нешвил]]''' во [[Тенеси]], САД го нарекуваат „[[протестантство|Протестантскиот]] [[Ватикан]]“ и „Токата на [[Библиски појас|Библискиот појас]]“? * ... дека целиот југ на '''[[Бангладеш]]''' се состои од огромното '''[[устие]]''' на реката '''[[Ганг]]'''? * ... дека според една теорија, селото '''[[Шлегово]]''' е наречено по [[Германци|германските]] рудари доселени од областа [[Шлеска]]? * ... дека '''[[Бања Банско]]''' е изградена од римскиот цар [[Каракала]] во III век? * ... дека првите професионални '''[[пожарникарство|противпожарни служби]]''' во Македонија се појавиле во '''[[1836]]''' година? * ... дека на почетокот од [[наша ера|нашата ера]], градот '''[[Рим]]''' имал милион жители? * ... дека планината '''[[Аконкагва]]''' крај аргентинско-чилеанската граница е највисоката [[планина]] надвор од Азија? * ... дека '''[[Југословенска академија на науките и уметностите|Југословенската академија на науките и уметностите]] (ЈАЗУ)''' во [[Загреб]] е основана во 1861 г. како матична културно-научна установа на сите [[Јужни Словени]]? * ... дека најдалечната забележана ѕвезда, наречена '''[[Икар (ѕвезда)|Икар]]''', се наоѓа на растојание од 9 милијарди светлосни години од Земјата? * ... дека во [[Русија]] живеат преку '''[[народи во Русија|186 народи]]'''? * ... дека титулата '''[[Свет римски цар]]''' потекнува од надлежноста на неговите претходници врз [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] како владетели на [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] пред [[историја на папството|подемот на папството]]? * ... дека селото '''[[Б’с]]''', Кривопаланечко е населено место со најкраткото име во [[Македонија]]? == 2017 == * ... дека '''[[чума]]та''' дошла во Европа преку [[Република Џенова|џеновските трговци]] од [[Феодосија|Кафа]] (денешна Феодосија) во [[Крим]], кога [[Монголско Царство|монголската војска]] ги катапултирала заразените тела на мртвите војници при опсадата на градот? * ... дека во [[САД]] има дури 31 округ со името '''[[Вашингтон (округ)|Вашингтон]]'''? * ... дека '''[[Африка]]''' се протега на сите четири '''[[Земјини полутопки|полутопки]]'''? * ... дека '''[[молња]]та''' при удар достигнува темепратура од 30.000 [[келвин]]и, петпати поголема од онаа на [[Корона|површината]] на Сонцето? * ... дека во '''[[Дихово]]''', [[Битолско]] во 1883 г. е отворена првата текстилна фабрика на Балканот? * ... дека селото [[Центар Жупа]] изворно се нарекувало '''[[Вапа]]''' — поим во директно сродство со [[санскрит]]скиот збор ''vāpī'', што значи „долго блато“? * ... дека '''[[Општина Прилеп]]''' е најголемата [[општини во Македонија|општина]] во Македонија по површина? * ... дека во [[Кина]] живеат '''[[список на народности во Кина|56 официјално признаени народности]]'''? * ... дека [[Скопје]] лежи на '''[[42. северен напоредник|ист напоредник]]''' со северна [[Јапонија]] ([[Хокаидо]])? * ... дека големиот древномакедонски војсководец '''[[Кратер (војсководец)|Кратер]]''' е роден кај [[Рупишта]], [[Костурско]]? * ... дека кон крајот на 1940-тите, [[Тетово]] имал [[Аеродром Тетово|'''воен аеродром''']], своевремено најмодерен на целиот [[Балкански Полуостров]]? * ... дека молецот '''''[[Neopalpa donaldtrumpi]]''''' е наречен по американскиот претседател [[Доналд Трамп]] поради сличноста во „фризурите“? * ... дека '''[[врвен кварк|врвниот кварк]]''' е најмасивната [[елементарна честичка]] во природата, тешка колку цел [[атом]] на [[волфрам]]от? * ... дека [[Греамова Земја|Греамовата Земја]] на [[Антарктик]]от има крајбрежен нунатак ([[чука]]) наречен '''[[Итар Пејо (нунатак)|Итар&nbsp;Пејо]]''' во чест на македонскиот народен јунак? * ... дека [[Пробиштипско|пробиштипското]] селото [[Лесново]] лежи во јасно сочуван фосилен кратер на вулканска купа, позната како '''[[Лесновска Купа]]'''? * ... дека според легендата на мештаните, името на [[ресенско]]то село '''[[Арвати]]''', близу [[Преспанско Езеро|Преспанското Езеро]] потекнува од народот [[Хрвати]]? * ... дека со должина од 27&nbsp;м, реката '''[[Репруа]]''' во [[Абхазија]] е веројатно најкратката на светот? * ... дека преспанското село '''[[Стење]]''' има [[Стење#Културни и природни знаменитости|5 цркви]] и [[Стење#Културни и природни знаменитости|6 археолошки наоѓалишта]]? * ... дека името на денешната скопска населба [[Црниче]] потекнува од средновековната тврдина '''[[Маркови Кули (Водно)|Чрнче]]''' на [[Водно]]? * ... дека '''[[ентомологија]]''' е науката што се занимава со проучување на [[инсекти]]те? * ... дека '''[[синапсиди]]те''' се нарекуваат и „працицачи“ бидејќи се сметаат за најрани предци на [[цицачи]]те? * ... дека '''[[Смолика]]''' во [[Гребенско]] е втора планина по висина планина во [[Егејска Македонија]] (и цела денешна Грција), веднаш по [[Олимп]]? == 2016 == * ... дека '''[[UY Штит]]''', најголемата [[ѕвезда]] позната на астрономијата, е 3,7 милијарди пати поголема од нашето [[Сонце]]? * ... дека '''[[гренландска ајкула|гренландската ајкула]]''' е најдолговечното [[’рбетници|’рбетно животно]] на светот, кое може да живее до 5 века? * ... дека годинава '''[[голф на Летните олимписки игри 2016|голфот]]''' се враќа како [[олимписки спорт]] по цели 112 години? * ... дека според една од тезите, поимот „'''[[вегетаријанство]]'''“ потекнува од [[латински јазик|латинскиот]] поим ''vegetus'' (жив, енергичен), наместо од [[англиски јазик|англискиот]] ''vegetable'' ([[зеленчук]])? * ... дека градот '''[[Пробиштип]]''' според статистичките и пописни податоци '''не постои''' како посебна статистичка единица? * ... дека [[бурма]]нскиот дипломат и [[Генерален секретар на Обединетите Нации|Генерален секретар на ООН]], '''[[У Тант]]''' (1909-1974) е '''[[почесни граѓани на Скопје|почесен граѓанин на Скопје]]'''? * ... дека куполата на '''[[Пантеон (Рим)|Пантеонот]]''' во [[Рим]] (II век) е направена од [[бетон]] — материјал кој е подоцна заборавен, и повторно воведен дури во [[Индустриска револуција|Индустриската револуција]] (XVIII-XIX век)? * ... дека со смртта на [[цар на Светото Римско Царство|царот]] '''[[Лудвиг Побожниот]]''' ({{крат|вл.|владеел}} 814–840), по негова замисла [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] е поделено на три дела од кои потекнуваат денешните земји [[Германија]], [[Франција]] и [[Италија]]? * ... дека од годинава, градот [[Днепропетровск]] во Украина го носи името '''[[Днепар (град)|Днепар]]''' (''Дніпро''), отстранувајќи го споменот за [[Петар Велики]] како руски цар и водејќи се исклучиво по [[Днепар|истоимената река]]? * ... дека првата '''[[подморница]]''' ја конструирал холандскиот пронаоѓач Корнелиус Дребел во 1620 г. и ја прикажал на јавноста во реката [[Темза]] во Лондон? * ... дека првиот '''[[компактен диск]]''' е издаден во [[1982]] година? * ... дека црквата „'''[[Црква „Св. Стефан“ - Конче|Св. Стефан]]'''“ во [[Конче]] (изг. 1366 г.) е најстариот зачуван објект во тој крај? * ... дека [[око]]то на '''[[ној]]от''' му е поголемо од [[мозок]]от? * ... дека '''[[Перуќица]]''' е една од малкуте преостанати прашуми во Европа? * ... дека во 2013 г. општината '''[[Чешиново-Облешево]]''' е прогласена за '''[[Европско село на штркот|европска престолнина на штркот]]'''? * ... дека '''[[Џу Си]]''' се смета за најважниот [[конфуцијанство|конфуцијански]] филозоф по самиот Конфуциј? * ... дека руската песна '''„[[Калинка (песна)|Калинка]]“''' не е изворна народна песна, туку композиција на [[Иван Ларионов]] од 1860 г.? * ... дека [[античка Македонија|древномакедонскиот]] '''[[Дервентски папирус]]''' најден кај селата Ајватово и [[Лагиново]], [[Солунско]], е најстариот зачуван ракопис во Европа и датира од времето на [[Филип II Македонски]]? * ... дека првото '''[[интегрално коло]]''' е осмислено во 1958 г. од Џек Килби? * ... дека Византијците успеале да ја надвладеат '''[[Петар Делјан|војската на Петар Делјан]]''' само поради помошта од Викиншката гарда на [[Харалд Суровиот]] — подоцна крал на Норвешка како Харалд III, крунисан со воената слава како „''опустошувач и разорувач на Македонија''“ и опеан во скандинавска сага? * ... дека најкрвавиот судир во историјата е '''[[Сталинградска битка|Сталинградската битка]]''' со речиси 2&nbsp;милиони изгубени животи? * ... дека бројот на '''[[кафеава мечка|мечките]]''' во Македонија бележи повеќе од тројно зголемување во периодот помеѓу 2010 и 2014 г.? * ... дека во [[1836]] г. '''[[Кратово]]''' имало 56.000 жители? * ... дека во '''[[Црква „Св. Петка“ - Радибуш|црквата „Св. Петка]]''' во селото [[Радибуш]] има издлабен приказ на сонце со сосема ист дизајн како на '''[[Знаме на Македонија|македонското знаме]]'''? * ... дека во 1000 г. '''[[Охридска патријаршија|Охридската патријаршија]]''' излегувала на 4 мориња (Егејско, Јонско, Јадранско и Црно)? * ... дека во 1900 г. '''[[Влае]]''' имало само 40 жители? * ... дека годинава '''[[Википедија]]''' прославува '''[[Википедија:Википедија 15|15 години постоење]]'''? * ... дека '''[[водна регулација во Горен Харц|водната регулација на Горен Харц]]''' е најсложениот хидросистем во Европа? * ... дека '''[[знаме на Шкотска|знамето на Шкотска]]''' како симбол го носи [[Андреин крст|Андреиниот крст]], на кој се смета дека е распнат [[Апостол Андреја]] — заштитник на Шкотска? * ... дека [[Општина Долнени]] има дури '''[[Список на археолошки наоѓалишта во Прилепско|184 познати археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека на 6 декември 2015 г. народот на [[Ерменија]] на '''[[референдум]]''' изгласал земјата да стане '''[[парламентарна република]]''', заменувајќи го дотогашниот полупретседателски систем? * ... дека скопското село '''[[Брњарци]]''' има дури 4 археолошки наоѓалишта? * ... дека '''[[Сема Ќен]]''' (II-I в. п.н.е.) се смета за најголемиот кинески [[историчар]] на сите времиња? * ... дека '''[[знаме на Непал|знамето на Непал]]''' е единственото неправоаголно знаме во светот? ==2015== * ... дека највисоката планина во [[Северна Америка]] во август 2015 г. го вратила свеоето старо име — '''[[Денали]]''', заменувајќи го со претходното „Макинли“? * ... дека се смета дека археолошкото наоѓалиште '''[[Старо Бонче (археолошко наоѓалиште)|Старо Бонче]]''' (Прилепско) се наоѓаат остатоците од кралскиот дворец на [[Пелагонија]], во чија близина е погребан кралот на [[Пелагонци]]те? * ... дека првиот патнички [[авион]] во Македонија бил „'''[[Потез 29]]'''“ (''Potez 29'') од француско производство? * ... дека според едно старо предание, во реката [[Брегалница]], на подножјето на [[Плачковица]] живеел воден змеј, кој имал задача од [[Пајонци|пајонските кралеви]] да го брани Светиот Град од непријателите? * ... дека папагалот [[мал александар]] (''Psittacula krameri'') го носи името на кралот [[Александар III Македонски]], за кој се смета дека ги довел птиците од овој род во [[Средоземјето]] од [[Пенџаб]] како подароци за аристократијата и дипломатите? * ... дека '''[[Зоолошка градина Скопје|Зоолошката градина во Скопје]]''' е отворена во 1926 г.? * ... дека '''[[Ерменска апостолска црква|Ерменската апостолска црква]]''' е првата национална црква во светот? * ... дека тврдината '''[[Маркови Кули (Водно)|Маркови Кули]]''' (Чрнче) на планината [[Водно]] датира од [[VI век]]? * ... дека суперавтомобилот '''[[Ламборгини Сесто Елементо]]''' е наречен по [[атомски број|атомскиот број]] на [[јаглерод]]от во [[периоден систем на елементите|периодниот систем на елементите]]? * ... дека '''[[хмељ]]от''' му припаѓа на семејството [[конопи]] (''Cannabaceae'')? * ... дека [[Пајонци|пајонското]] племе '''[[Агријани]]''' (Граи) редовно учествувало како наемна војска низ историјата на [[Македонско Кралство|Македонското Кралство]] и [[Македонска Империја|Македонската Империја]]? * ... дека советскиот писател [[Андреј Платонов]] (1899-1951) се смета за предвесник на [[егзистенцијализам|егзистенцијализмот]]? * ... дека селото '''[[Долни Дисан]]''', [[Неготинско]] има исклучително [[палеонтологија|палеонтолошко]] наоѓалиште, каде се откопани коски од [[камила|камили]], [[жирафа|жирафи]], [[лав]]ови, [[хиена|хиени]], [[мастодонт]]и и [[хипарион]]и стари 10 милиони години? * ... дека палеолитската статуетка '''[[Вјестоничка Венера]]''' најдена кај [[Брно]], Чешка е најстарата досега пронајдена [[керамика|керамичка]] ракотворба? * ... дека '''[[Постојнска Јама|Постојнската Јама]]''' е првото место што добило [[електрична светилка|електрично осветлување]] (1884) во [[Словенија]], дури и пред [[Љубљана]]? * ... дека '''[[џин-тоник]]''' настанал од потребата да се натераат британските морнари да примаат [[кинин]]ска вода (тоник) против [[маларија]] со додавање на [[лимета]] и [[џин]] за вкус? * ... дека во [[Ресенско]] постојат '''[[Список на археолошки наоѓалишта во Ресенско|барем 125 познати археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека во микродржавата '''[[Либерланд]]''' помеѓу Србија и Хрватска е всушност поголема по површина од [[Ватикан]] или [[Монако]]? * ... дека во [[Гостиварско]] постојат '''[[Список на археолошки локалитети во Гостиварско|барем 138 познати археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека '''[[Зоолошка градина Скопје|Зоолошката градина во Скопје]]''' е отворена во 1926 г.? ==2014== * ... дека '''[[Македонци во Аргентина|македонската заедница во Аргентина]]''' брои околу 30.000 жители? * ... дека „'''[[Тур Даун Андер]]'''“ е втората по посетеност велосипедска трка во светот, веднаш по „[[Тур де Франс]]“? * ... дека сите досегашни [[крал на Саудиска Арабија|кралеви на Саудиска Арабија]] се синови на кралот Абдулазиз (првиот владетел со оваа титула)? * ... дека според старите македонски преданија, '''[[Богојавление]]''' има претхристијанско потекло, поврзано со богот [[Дајбог]] кој се појавувал и ги исполнувал желбите на луѓето? * ... дека '''[[Атанас Бадев]]''' (1860-1908) се смета за еден од првите професионално школувани македонски [[композитор]]и? * ... дека '''[[херпетологија]]та''' е гранка на [[зоологија]]та што се занимава со проучување на [[водоземци]]те? * ... дека [[Индија]] е поделена на '''[[Сојузни држави и територии на Индија|28 сојузни држави и 8 сојузни територии]]'''? * ... дека [[Георг Фридрих Хендл|Хендловата]] „'''[[Музика на вода]]'''“ е компонирана за кралскиот спектакл на барки на [[Темза]] приреден за [[Џорџ I]]? * ... дека [[Скопска Црна Гора]] е наречена „Скопска“ за да се различи од '''[[Црна Гора (Егејска Македонија)|истоимената планина]]''' помеѓу [[Сер (округ)|Серско]] и [[Драма (округ)|Драмско]] во североисточна [[Беломорска Македонија]]? * ... дека битолскиот деец од [[Македонски Евреи|еврејско потекло]] '''[[Рафаел Камхи]]''' се смета за еден од најголемите финансиери на [[ВМРО|Македонската револуционерна организација]]? * ... дека во Македонија традиционално се користеле '''[[кирилични бројки]]''' наместо подоцна воведените арапски? * ... дека селото '''[[Вирово]]''', [[Демирхисарско]] е прогласено за [[културно наследство на Македонија]] како „стопанска целина“ поради своите познати традиционални валавници? * ... дека '''[[Хелсинки]]''' претставува најсеверниот главен град во рамките на [[Европска Унија|Европската Унија]]? * ... дека македонскиот народ во минатото галаксијата '''[[Андромеда (галаксија)|Андромеда]]''' ја нарекувал '''[[Гумно]]'''? * ... дека женката на [[елен]]от се нарекува '''[[кошута]]'''? * ... дека '''[[поскок]]от''' е најотровна змија во [[Македонија]] и цела [[Европа]]? * ... дека филозофот '''[[Готфрид Вилхелм Лајбниц]]''' по татко бил [[Лужички Срби|Лужички Србин]]? * ... дека '''[[Јудит Полгар]]''' се смета за најдобра шахистка на сите времиња? * ... дека и покрај долгата историја и службениот статус, '''[[ирски јазик|ирскиот јазик]]''' како [[мајчин јазик|мајчин]] го користи само многу мал дел од населението на [[Ирска]]? * ... дека во [[Поречие]]то има '''[[Список на археолошки наоѓалишта во Поречко|преку 60 досега пронајдени]]''' археолошки наоѓалишта? * ... дека според [[Национална класификација на културното наследство/Духовно|Националната класификација на културното наследство на Македонија]], верувањето во '''[[пелин]]от''' како света и лековита билка се смета за категорија на духовно наследство на земјата? * ... дека родителите на [[Цар Самоил]] се погребани во преспанско-леринското село '''[[Герман (Леринско)|Герман]]'''? * ... дека во местото '''[[Прора]]''' на островот [[Риген]] во [[Германија]] е изградено одморалиште кое претставува најголемиот угостителски објект во светот со сместивост од 20.000 легла? * ... според три различни преданија, во гробницата „'''[[Струмин гроб]]'''“ е закопана сестра на [[Крале Марко]], ќерка на властелин од периодот пред средновековието или принцот [[Персеј]], роднина на Александар Македонски? * ... највисоката точка во [[Холандија]] е ридот '''[[Фалсерберг]]''' со само 322,7&nbsp;м? * ... ирскиот композитор '''[[Џон Филд]]''' е творец на [[ноктурно]]то, подоцна популаризирано од [[Фредерик Шопен|Шопен]]? * ... глумецот '''[[Никола Ристановски]]''' е роден во чешкиот град '''[[Острава]]'''? * ... планината '''[[Плачковица]]''', според [[Потекло на името Плачковица|едно народно предание]], го добила името како место каде малиот [[Александар III Македонски|принц Александар]] е доведен за да престане да плаче и да стане јунак? * ... дека '''[[едноотворни]]те''' (клунарите и клунестите ежови) се единствените [[цицачи]] што [[јајценосни животни|несат јајца]]? * ... дека користењето на '''[[Катлановско Блато|Катлановското Блато]]''' било регулирано од властите уште од XI век? * ... дека единственото населено место во '''[[Општина Вевчани]]''' е селото [[Вевчани]]? * ... дека вулканската планина '''[[Олимп (Марс)|Олимп]]''' на [[Марс]] е висока дури 22 километри? * ... дека [[чума]]та во Европа стигнала преку монголската војска на '''[[Златната Орда]]'''? * ... дека гробницата во [[Кутлеш]] му припаѓа на кралот [[Филип III Аридеј]]? * ... дека планината '''[[Славјанка]]''' подеднакво припаѓа и на [[Егејска Македонија|Егејска]] и на [[Пиринска Македонија]]? ==2013== * ... се верува дека хунскиот водач '''[[Атила]]''' е погребан во подземна гробница, над која била навртена реката [[Тиса]]? * ... археолошкото наоѓалиште [[Кале (Обедник)|Кале]] во демирхисарското село Обедник кај мештаните се нарекува '''„Куќата на Кралот“'''? * ... во [[Македонија]] има 10 [[ендемизам|ендемски видови]] на '''[[каранфил]]и'''? * ... '''[[гуџаратски јазик|гуџаратскиот]]''' е мајчин јазик на [[Махатма Ганди]] — „Таткото на Индија“ и [[Мухамед Али Џина]] — „Таткото на Пакистан“? * ... '''[[номофобија]]та''' е патолошки страв од немање пристап до [[мобилен телефон]]? * ... '''[[Алеф-број|Алеф-нула]]''' (<math>\aleph_0</math>) е најмалиот бесконечен кардинален број? * ... во [[1970]] година британските власти ги преселиле Чагошаните од архипелагот '''[[Чагос]]''' за да можат [[Американци]]те да основаат воена база на истите? * ... '''[[Розово фламинго|Розовото фламинго]]''' (''Phoenicopterus roseus'') се среќава и во [[Македонија]]? * ... '''[[Природонаучен музеј на Македонија|Природонаучниот музеј на Македонија]]''' е основан во 1926 г.? * ... Селото '''[[Б’с]]''', Кривопаланечко го има најкраткото име на населено место во [[Македонија]]? * ... титулата '''[[Свет римски цар]]''' потекнува од надлежноста на неговите претходници врз [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] како владетели на [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] пред [[историја на папството|подемот на папството]]? * ... познатиот македонски глумец '''[[Ристо Шишков]]''' се подготвувал да стане [[атомска физика|атомски физичар]] пред да се реши за глумата? * ... [[Аралско Езеро|Аралското Езеро]] е сведено на поголема бара поради прекумерното користење на водата од реката '''[[Аму Дарја]]''' (негов единствен доток) за наводнување на [[памук|памучните]] полиња? * ... [[Лазарополе|лазарополскиот]] кнез '''[[Ѓурчин Кокалески|Ѓурчин Кокале]]''' (1775–1863) важи за еден од првите македонски [[преродбеник|преродбеници]]? * ... дека [[даб]]от бил обележје на древните [[крал на Македонија|македонски кралеви]] и свето дрво на [[словенска митологија|словенскиот]] бог [[Перун]] и [[германска митологија|германскиот]] бог [[Тор (бог)|Тор]]? * ... единицата за тежина [[фунта (единица)|фунта]] во Македонија се нарекувала „'''[[Фунта (единица)#Македонска литра|литра]]'''“? * ... '''[[јавански јазик|јаванскиот јазик]]''' го говорат околу 75,5 милиони луѓе — 30&nbsp;% од населението на [[Индонезија]]? * ...денес [[Валонски јазик|'''валонскиот јазик''']] се смета за [[Мртов јазик|скоро исчезнат јазик]], првенствено поради доминацијата на [[Француски јазик|францускиот јазик]] во [[Валонија]] и забраната за употреба на валонскиот јазик од 1952 година? * ... покрај [[аритметичка средина|аритметичката]] и [[геометриска средина|геометриската]] средина, [[модус]]от, [[медијана]]та, и [[просек]]от се видови на '''[[Теореми за средна вредност|средна вредност]]'''? * ... [[Тајланд]] е поделен на дури '''[[Покраини во Тајланд|76 покраини]]'''? * ... [[западнофризиски јазик|фризискиот јазик]] е рамноправен со холандскиот во покраината [[Фризија (покраина)|Фризија]]? * ... географскиот центар на Македонија се наоѓа во '''[[Длабок Дол]]''', во атарот на селото [[Долно Врановци]]? * ... [[Википедија]] има '''[[Википедија:Список на википедии|изданија на вкупно 285 јазици]]'''? * ... помеѓу XIV и XVI век, во [[Белорусија]] се користела '''[[белоруска арабица]]''', откако доселените [[Татари-Липки|Татари]] го усвоиле [[белоруски јазик|белорускиот јазик]], задржувајќи го писмото од татарскиот? * ... кај екраните, секој [[пиксел]] е поделен на три „'''[[потпиксел]]и'''“ за трите основни бои (црвена, сина и зелена)? * ... летот со „[[Сојуз 1]]“ го направил '''[[Владимир Комаров]]''' прв човек којшто летал во [[вселенско пространство|вселенското пространство]] повеќе од еднаш, но и прв човек којшто загинал за време на лет во вселената? * ... според [[УНЕСКО]], во [[Македонија]] се зборуваат '''[[Список на загрозени јазици во Македонија|7 загрозени јазици]]'''? * ... титулата '''[[свет римски цар]]''' потекнува од надлежноста на неговите претходници врз [[римокатоличка црква|римокатоличката црква]] како владетели на [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] пред [[историја на папството|подемот на папството]]? * ... познатиот македонски глумец '''[[Ристо Шишков]]''' се подготвувал да стане [[атомска физика|атомски физичар]] пред да се реши за глумата? * ... [[Аралско Езеро|Аралското Езеро]] е сведено на поголема бара поради прекумерното користење на водата од реката '''[[Аму Дарја]]''' (негов единствен дотек) за наводнување на [[памук|памучните]] полиња? * ... [[Лазарополе|лазарополскиот]] кнез '''[[Ѓурчин Кокалески|Ѓурчин Кокале]]''' (1775–1863) важи за еден од првите македонски [[преродбеник|преродбеници]]? * ... [[розово фламинго|розовото фламинго]] живее во [[Македонија]]? * ... дека [[даб]]от бил обележје на древните [[крал на Македонија|македонски кралеви]] и свето дрво на [[словенска митологија|словенскиот]] бог [[Перун]] и [[германска митологија|германскиот]] бог [[Тор (бог)|Тор]]? * ... [[Србија]] е поделена на '''[[окрузи во Србија|29 окрузи]]'''? * ... покрај [[аритметичка средина|аритметичката]] и [[геометриска средина|геометриската]] средина, [[модус]]от, [[медијана]]та, и [[просек]]от се видови на '''[[Теореми за средна вредност|средна вредност]]'''? * ... [[Тајланд]] е поделен на дури '''[[Покраини во Тајланд|76 покраини]]'''? * ... [[западнофризиски јазик|фризискиот јазик]] е рамноправен со холандскиот во покраината [[Фризија (покраина)|Фризија]]? * ... географскиот центар на Македонија се наоѓа во '''[[Длабок Дол]]''', во атарот на селото [[Долно Врановци]]? * ... '''[[Природонаучен музеј на Македонија|Природонаучниот музеј на Македонија]]''' е основан во 1926 г.? ==2012== * ... врвот на вулканот '''[[Чимборасо]]''' ([[Еквадор]]) е најоддалечената точка на [[Земја (планета)|Земјата]] од нејзиниот центар? * ... [[Индија]] има дури '''[[Список на градови во Индија|45 града со повеќе од милион жители]]'''? * ... езерото '''[[Лох Неј]]''' во [[Северна Ирска]] е најголемото езеро на [[Британски Острови|Британските Острови]]? * ... '''[[Музеј на модерната книжевност|Музејот на модерната книжевност]]''' во [[Марбах на Некар|Марбах]] (Германија) е добитник на престижната [[Стерлингова награда]] за архитектура? * ... во 2010, политичката групација '''[[БРИК]]''' е преименувана '''[[БРИКС]]''' со влегувањето на [[ЈАР]]? * ... прочуениот ренесансен уметник '''[[Бенвенуто Челини]]''' бил повеќе пати осудуван за [[содомија]] и убиства? * ... '''[[тајландски јазик|тајландскиот јазик]]''' има пет варијанти на употреба: улична, отмена, беседничка, верска и кралска? * ... '''[[кукувија]]та''' (''Tyto alba'') е најраспространетата копнена птица во светот? * ... '''[[Каролински Остров|Каролинскиот Остров]]''', кој е дел од [[Кирибатите]], била првата територија која на [[1 јануари]] [[2000]] година преминала во новиот милениум? * ... со своите 634 м, новоизградената кула „'''[[Токиско небесно дрво]]'''“ е втора градба по височина во светот? * ... '''[[Грампијански Планини|Грампијанските Планини]]''' зафаќаат речиси една половина од површината на [[Шкотска]]? * ... [[Земја]]та не се [[Земјина ротација|врти]] исправено, туку нејзината '''[[осен наклон|оска е навалена]]''' за 23,44 [[Степен (агол)|степени]]? * ... '''[[Стоболка]]та''' (''Spermophilus citellus'') е така наречена поради народното верување дека лечи од сто болести? * ... во [[Африка]] има дури 535 јазици од групата '''[[банту-јазици|банту]]'''? * ... во [[математика]]та постојат [[бесконечно множество|бесконечности]] со разни големини (кардиналности) кои се претставуваат со '''[[алеф-број]]'''? * ... името на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] е добиено од словенските доселеници, кои дошле од областа покрај реката '''[[Охрже]]''' во [[Чешка]]? * ... неодамна пронајдената '''[[метална микрорешетка]]''' е најлесниот материјал на светот? * ... '''[[Сојомбо (симбол)|националниот симбол на Монголија]]''' е всушност еден од знаците на едно [[Сојомбо писмо|постаро монголско писмо]]? * ... на [[15 март]] [[1948]] започнала '''[[Заминување на децата од селото П’пли|евакуација на децата од селото П’пли]]''', при што било иселено 91 дете во 4 групи? * ... како момче, '''[[Џозеф Далтон Хукер]]''' учествувал во експедицијата на [[Џејмс Кларк Рос]] со која било потврдено постоењето на [[Антарктик]]от? * ... '''[[Ратхаус Хамбург|градското собрание на Хамбург]]''' има 647 соби, 6 соби повеќе отколку [[Бакингемска палата|Бакингемската палата]]? * ... во [[македонскиот јазик]], покрај [[Вокатив|вокативни падежни остатоци]], постојат и '''[[Граматички категории на именките во македонскиот јазик|акузативни падежни остатоци]]'''? * ... '''[[Костарика]]''' ја укинала својата армија во [[1949]] година? * ... со уривањето на зградата во [[Скопски земјотрес 1963|скопскиот земјотрес во 1963]], фондот на '''[[Национална и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“|Народната и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“]]''' бил привремено сместен во [[Даут-пашин амам|Даут-пашиниот амам]]? ==2011== * ... според легендата, црквата '''„[[Црква „Св. Андреја“ (Киев)|Св. Андреја]]“''' во [[Киев]] била основана од [[Апостол Андреја]]? * ... во почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], '''[[Окупација на Македонија во Втората светска војна|окупирана Македонија]]''' била поделена помеѓу [[Царство Бугарија|Бугарија]], [[Италија]] и [[Нацистичка Германија|Германија]]? * ... дизајнирањето на '''[[Лара Крофт]]''' било инспирирано од шведската пејачка Нене Чери? * ... градот '''[[Зрењанин]]''' под отоманска власт паднал со помош на српското население на градот? * ... во '''[[Македонија во Првата светска војна|Првата светска војна]]''' биле регрутирани најмалку 44.496 [[Македонци]] во српската армија? * ... во [[2003]] година, '''[[трговија со дрога|глобалната трговија со дрога]]''' остварила приходи од 321,6 милијарди [[американски долар]]и? * ... '''[[Хипарх]]''' се смета за основач на [[тригонометрија]]та? * ... '''[[Халберштат]]''' е местото на првите документирани големи постојани [[оргули]], поставени во [[1361]] година? * ... новиот '''[[Стадион Јувентус|стадион]]''' на [[ФК Јувентус]] бил изграден на местото на поранешниот Деле Алпи? * ... '''[[миксомицети]]те''' се најбројни лигави габи? * ... '''[[Атентат врз Велимир Прелиќ|атентатор]]''' на [[Велимир Прелиќ]] била [[Мара Бунева]]? * ... во '''[[Музеј на македонската борба|Музејот на македонската борба]]''' (''на сликата'') се наоѓаат 109 восочни фигури од личности од македонската историја? * ... '''[[морска милја|морската милја]]''' е единица за должина која изнесува околу една [[лачна минута]] географска должина долж некој меридијан? * ... '''[[Вилхелм II (Германија)|Вилхелм II]]''' бил последниот цар и крал на Германија? * ... '''[[Ариевско уверение|Ариевското уверение]]''' станало задолжителено за сите чиновници во [[Нацистичка Германија]]? * ... '''[[Харието]]''' бил водач на банда салиски платеници во служба на [[Римско Царство|Римското Царство]]? * ... '''[[тајане]]''' претставува македонски календарски обичај поврзан со празникот раѓањето на [[Свети Јован Крстител]]? * ... '''[[Бабин Јар]]''' е местото каде на 29 и 30 септември 1941 година биле убиени најмалку 33.771 Евреи? * ... '''[[Хилперик II (крал на Франките)|Хилперик II]]''' издал указ според кој им дозволил на жените да го наследуваат татковиот имот? * ... '''[[Германско Царство|Германското Царство]]''' постоело до крајот на Првата светска војна? * ... писателките од семејството '''[[Бронте (семејство)|Бронте]]''' своите дела првично ги издавале под машки псевдоними? * ... '''[[Едвалд Боасон Хаген]]''' станал трет најдобар велосипедист во светот според UCI кога имал само 22 години? * ... '''[[Пепи Манасков]]''', е прогласен за најдобар македонски ракометар на [[20 век]]? * ... '''[[Шри Сатја Саи Баба]]''' тврдел дека е реинкарнација на Саи Баба од Ширди? * ... '''[[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]]''' претставува најстаро православно светилиште на [[Источни Словени|Источните Словени]]? * ... '''[[Филип Жилбер]]''' е првиот Белгиец во историјата, кој победил на трите Арденски класици во една година? * ... '''[[Рајхсвер]]''' претставувале вооружени сили на Германија во периодот од 1919 до 1935 година? * ... '''[[Работничка партија на Кореја|Работничката партија на Кореја]]''' во земјата владее од нејзиното основање во [[1949]] година? * ... '''[[Хорарна астрологија|Хорарната астрологија]]''' е гранка на [[астрологија]]та, при што астрологот одговара на конкретно поставено прашање? * ... '''[[Знаме на Обединетите Нации|знамето на Обединетите Нации]]''' е усвоено во [[1947]] година? * ... функцијата '''[[Премиер на Прусија]]''' постоела од 1702 до 1947 година? * ... Островот '''[[Свети Мартин (остров)|Свети Мартин]]''' во [[Карипско Море|Карипското Море]] е поделен на меѓу [[Франција]] и [[Холандија]]? * ... '''[[Сава]]''', е река која ја обележува северозападната граница на Балканскиот Полуостров? * ... со '''[[Договор од Троа (1420)|Договорот од Троа]]''', англиските владетели требало да го наследат престолот на Франција? * ... '''[[ФК ЦСКА (Москва)|ПФК ЦСКА Москва]]''' е прв руски тим кој некогаш освоил [[УЕФА|европски куп]]? * ... '''[[Сју Гарднер]]''' е тековниот извршен директор на Фондацијата Викимедија во Сан Франциско? * ... '''[[Џон Тошак]]''' е актуелен селектор на Македонската фудбалска репрезентација? * ... споменикот на '''[[Зебрњак]]''' е подигнат во чест на победата на српската војска во [[Кумановска битка|Кумановската битка]], која ја одлучила [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]]? * ... на [[Китино Кале]] над [[Кичево]] постоела '''[[Олга Мицеска (споменик)|голема статуа]]''' ''(фотографија)'' на хероината [[Олга Мицеска]] која поради разголеноста веднаш по поставувањето била урната од страна на тогашните комунистички власти? * ... '''[[Владимир Лисин]]''' е најбогатиот човек во Русија? * ... '''[[Шајлок]]''' е лик во драмата [[Венецијански трговец]] на [[Вилијам Шекспир]]? * ... '''[[Кумановски мировен договор|Кумановскиот договор]]''' стави крај на [[НАТО-во бомбардирање на СР Југославија|бомбардирањето на НАТО]] врз [[СР Југославија]]? * ... '''[[Александар Литвиненко]]''' бил отруен со токсичниот радиоактивен изотоп полониум-210? * ... '''[[Екарт Толе]]''' според „Њујорк Тајмс е најпопуларниот автор за духовниот живот во САД? * ... во градот '''[[Хургада]]''', сончевите денови траат 3.800 часа годишно, што е еден од највисоките рекорди во светов? * ... Од Македонија биле протерани повеќе од 10.000 '''[[Депортација на Евреите од Македонија|Евреи]]''' во логорот [[Треблинка]]? * ... '''[[Езеро Восток|езерото Восток]]''' е најголемо од 150-те езера под ледената капа на [[Антарктик]]от? * ... Република Македонија е потписник на '''[[Болоњска декларација|Болоњската декларација]]''' од 2003 година? * ... '''[[Главоболка]]та''' се појавува најмалку еднаш кај 95% од луѓето и тоа најчесто на возраст од 20 - 40 години? * ... забраната за прикажување на две дела на македонскиот уметник '''[[Александар Станковски]]''' во [[Малта]], предизвикала протести против [[цензура]]та во оваа држава? * ... на '''[[Бахамите]]''' не се плаќа [[данок на доход]], [[данок на додадена вредност]] и [[данок на имот]], кои ја прават земјата една од оние со најконкурентни даночни режими? * ...од првите повеќепартиски избори до денес, во [[Македонија]] продефилирале над сто '''[[Список на политички партии во Македонија|политички партии]]'''? * ...и [[Сатурн]]овата месечина [[Титан (месечина)|Титан]] има свое „[[Охридско Езеро (Титан)|Охридско Езеро]]“, наречено во чест на [[Охридско Езеро|истоименото езеро]] во југозападна [[Македонија]]? * ...eден фосил на '''[[Оклопни риби|оклопна риба]]''' (''[[Materpiscis|Materpiscis attenboroughi]]'') стар 380 милиони години поседува карактеристична градба која укажува на живородност? * ... '''[[герилско градинарство|герилското градинарство]]''' опфаќа одгледување на растенија на земјиште кое е запуштено од неговиот законски сопственик, без негова дозвола? * ...стадионот '''[[Камп ноу]]''' во Барселона има 98.787 седишта, со што е најголемиот стадион во Европа? * ...македонската и украинската Википедија се единствените кирилични изданија на Википедија што го погодиле правилното име на '''[[Весли Снејдер]]'''? * ...главниот лик од серијалот видеоигри „Half-Life“, '''[[Гордон Фримен]]''', никогаш не проговорил? * ... византиското '''[[Биро за варвари]]''' претставува првата позната институција која била задолжена за меѓународните односи на една држава? * ... во светот има 29 земји каде што '''[[Список на земји каде што францускиот е официјален јазик|францускиот јазик е официјален]]'''? * ... '''[[Авети]]те''' се способни да ја завртат својата глава за речиси 360°? * ... '''[[Стигма|стигмите]]''' кои ги имал Свети Пио сосема исчезнале пред да го напушти земскиот живот? * ...инфраструктурата во '''[[Тавантинсују]]''' била толку добра што Часките од [[Кито]] до Куско пренесувале порака за само една седмица? (~1500 km) ==2010== * ... '''[[Хаити]]''' е првата независна држава во Латинска Америка и воедно единствена држава која својата независност ја стекнала преку успешна буна на робови? * ... '''[[Делавер]]''' е првата сојузна држава на САД и првата држава која го ратификувала [[Устав на Соединетите Американски Држави|уставот на САД]]? * ...по зголемено внесување на [[јаглехидрат]]и, една десетина од [[Црн дроб|црнодробната]] маса може да постои како '''[[гликоген]]'''? <li>... '''[[Боцвана]]''' е една од најслабо корумпираните држави во [[Африка]], на исто ниво со [[Португалија]]? <li>... '''[[Стигма|стигмите]]''' кои ги имал '''[[Свети Пио]]''', во текот на животот, му исчезнале пред да го напушти земскиот живот? <li>...матичниот народ на '''[[Монако]]''', ''Моначани'', е всушност '''[[Монако#Демографија|малцинство]]''' во својата држава? <li>... дека инфраструктурата во '''[[Тавантинсују]]''' била толку добра што '''[[Часки]]те''' од [[Кито]] до [[Куско]] пренесувале порака за само една седмица? <li>... '''[[Хаити]]''' е првата независна држава во '''[[Латинска Америка]]''' и воедно единствена држава која својата независност ја стекнала преку успешна буна на '''[[роб]]ови'''? <li>... '''[[Делавер]]''' е првата [[Сојузни држави на САД|сојузна држава на]] [[САД]] и првата држава која го ратификувала '''[[Устав на САД|уставот на САД]]'''? <li>... после зголемен внес на [[јаглехидрат]]и, една десетина од [[Црн дроб|црнодробната]] маса може да постои како '''[[гликоген]]'''? <li>... '''[[Бутан]]''' е единствената држава во светот која мери '''[[среќа]]''' на своето население? <li>... со своите шест фази на развој и петте различни писма на пишување, '''[[египетскиот јазик]]''' е еден од најстарите запишани јазици во светот? <li>...според '''[[Закон за зачувување на масата|законот за зачувување на масата]]''', таа не може да се создаде или уништи, но може да се прераспореди во просторот и да се измени во различни типови на честички? <li>... '''[[Боцвана]]''' е една од најслабо корумпираните држави во [[Африка]], на исто ниво со [[Португалија]]? <li>...стадиумот на возрасна единка или [[имаго]] (за разлика од [[ларва]]та) на '''[[еднодневки]]те''' е краток и трае од неколку часа до неколку дена? <li>... '''[[Јована Лудата]]''' имала 6 деца и сите станале европски монарси? <li>...царот '''[[Фока (византиски цар)|Фока]]''' дошол на власт во [[Византија]] во 602. година со помош на [[Трки со двоколки|„партијата“ на Зелените]]? <li>...[[Црна Гора]] имала само еден крал и тоа бил '''[[Никола I Петровиќ]]''' ? <li>...последните '''[[мајански градови]]''' кои биле [[Шпанска колонизација на Јукатан|освоени од Шпанците]] биле [[Тајасал]] и [[Закпетен]]? <li>...на островот [[Јап]] во [[Федералните Држави на Микронезија]] месното население користи камени пари од кои најголемите се 4 метри во [[пречник]], а најмалите до 0,3 метри во пречник? <li>...на државата '''[[Тувалу]]''' ѝ се заканува опасност од потполно исчезнување од географската карта поради покачување на нивото на [[море]]то? <li>...[[лондон]]ската '''[[Independent Group]]''' е предвесник на уметничкиот правец [[поп арт]]? <li>...[[Нова Македонија]], [[Вечер (дневен весник)|Вечер]] и [[Битолски весник]] се најстарите дневни весници во Македонија? <li>...[[Руанда]] е првата држава во историјата која избрала државно законодавство, а при тоа мнозинството биле жени? <li>...според [[Кладистика|кладистичката]] систематика, [[Четириношци|четириножните]] [[‘Рбетници|‘рбетници]] припаѓаат на класата '''[[Резноперки|резноперкови риби]]'''? <li>...познатото украсно црно дрво '''[[абонос]]''', е толку густо што тоне во [[вода]]? ==2009== <!--<li>... '''[[SketchUp]]''' е бесплатен програм од [[Google]] наменет за лесно и брзо [[3Д моделирање]] на предмети, куќи, градежни објекти, направи и слично? ПОВЕЌЕ НЕ Е БЕСПЛАТЕН --> <li>... дека '''[[шугејзинг]]от''' е правец на [[алтернативен рок|алтернативниот рок]], кој во раните 90-ти бил потиснат од далеку попопуларниот [[гранџ]]? <li>... дека единствениот познат организам кој се смета за '''[[Биолошка бесмртност|биолошки бесмртен]]''' е медузата '''''[[Туритопсис нутрикула|Turritopsis nutricula]]'''''? <li>... дека [[статуетка]]та '''[[Оскар]]''' стои на филмско тркало на кое се вгравирани пет средни кругови, секој од нив означува една од оригиналните гранки на академијата: глумци, режисери, сценаристи, продуценти и техничари? <li>... дека голем број уметници од САД, меѓу кои [[Џими Хендрикс]], [[Кевин Костнер]], [[Меган Фокс]], [[Елвис Присли]] и [[Тина Тарнер]] имале предци кои припаѓале на народот '''[[Чероки]]'''? <li>... дека [[паркур]]от е активност чијашто цел е движење од една точка до друга колку што е можно поефикасно и побрзо, користејќи ги претежно способностите на човечкото тело? <li>... дека американскиот астроном и астрохемичар '''[[Карл Саган]]''' е автор на романот „[[Контакт (роман)|Контакт]]“ врз основа на кој во 1997 година е направен [[Контакт (филм)|филм под истиот наслов]] со [[Џоди Фостер]] во главната улога? <li>... дека во '''[[Бутан]]''', единствената земја во светот во која е забранета продажбата на [[тутун]], луѓето на фасадите од куќите цртаат [[пенис]]и, верувајќи дека ќе ги заштитат од лоши духови ? <li>... дека водното растение '''[[Волфија|Wolffia arrhiza]]''' од фамилијата [[Козлеци]] е најмалото [[Скриеносемени|цветно растение]] на светот? <li>... дека во XIX век, '''[[Богородичната црква]]''' во [[Париз]] била толку запуштена, што урбанистите размислувале за нејзино уривање, па [[Виктор Иго]] го напишал романот „[[Sвонарот на Богородичната црква]]“ делумно и за да ја подигне јавната свест за неа? <li>... дека во [[парапсихологија]]та, '''[[телепатија]]та''' се смета за форма на [[вонсетилно восприемање]] (ESP) и често се поврзува со [[прекогниција]]та и [[јасновидост]]а? <li>... дека според '''[[Рационални очекувања|теоријата на Рационални очекувања]]''', во [[макроекономија]]та може да се постигне целосна вработеност доколку цените и платите би биле целосно флексибилни? <li>... дека главниот град на [[Малезија]], '''[[Куала Лумпур]]''', е eдновремено и една од трите [[Административна поделба на Малезија|федерални територии]] во државата? <li>... дека '''[[Марсиканската мечка]]''', која е подвид на [[кафеава мечка|кафеавата мечка]], живее единствено во централниот регион на [[Италија]], и останати се само уште 30-тина живи примероци? <li>... дека [[Монголија]] била населена уште '''[[Историја на Монголија|пред 800.000]]''' години? ==2008== <li>... дека на [[Ман (остров)|Ман]], островска територија во [[Ирското Море]], '''[[Локална управа на Ман|локалната управа]]''' се заснова на древните црковни парохии? <li>... дека '''[[НХЛ]]''', професионалната лига во [[хокеј на мраз]] е формирана во [[Монтреал]], [[Канада]], во 1917 година од 4 канадски клубови? <li>... дека од најпопуларната руска крими-серија на сите времиња, насловена како „'''[[Бригада (филм)|Бригада]]'''“ (2002) досега има снимено само 15 епизоди? <li>... дека и покрај успехот во '''[[Бурските војни]]''', после кои е формирана [[Јужноафриканска Република|Јужноафриканската Унија]], [[Британија]] ги загубила своите поранешни меѓународни позиции? <li>... дека на '''[[Велигденскиот Остров]]''', еден од островите на [[Полинезија]], има вкупно 887 монолитни камени кипови кои ги нарекуваат „Главите на Велигденскиот Остров“? <li>... дека '''[[Кинеската астрологија]]''' се заснова на 12-годишниот циклус на ''Планетата - Дрво'' ([[Јупитер]]), а секоја од 12-те години е во знакот на некое животно? <li>... дека [[Шерлок Холмс]] и неговиот пријател [[Др. Џон Вотсон]], замислените ликови од делата на [[Сер Артур Конан Дојл]], живееле заедно на адресата '''[[221Б Бејкер Стрит]]'''? [[Image:Lippenbaer-24.jpg|right|130px|Тромава мечка]] <li>... дека '''[[Грција]]''' има [[периферии на Грција|13 периферии]] и [[префектури на Грција|52 префектури]]? <li>... дека '''[[Тромава мечка|тромавите мечки]]''' ''(на сликата)'' во некои предели на [[Индија]] и [[Бурма]] се сметаат за поопасни животни и од [[тигар]]от поради нивниот непредвидлив темперамент? <li>... дека '''[[Карлос Кастанеда]]''', американскиот [[антропологија|антрополог]] и [[писател]], има [[перу]]анско потекло и дека е контроверзен бидејќи неговите теми се поврзани со [[шаманизам|шаманизмот]]? <li>... дека [[Џорџ Вашингтон]] бил првиот [[Голем мајстор]] на Големата '''[[масони|масонска]]''' ложа на [[САД]], која подоцна згаснала? <li>... дека '''[[Претседателски избори во САД 2008 година|овогодишните претседателски избори во САД]]''', на кои победи [[Демократска партија на САД|демократот]] [[Барак Обама]], се одржаа едновремено со избори за 33 места во [[Сенатот на САД]], избори за [[Конгресот на САД]], како и избори за гувернери во 11 [[сојузни држави на САД]]? <li>... дека '''[[Само вистината победува|националното мото на Индија]]''' ''сатјамева џајате'' се наоѓа и на грбот на Индија, и е слично со националното мото на Чешка - ''pravda vítězí''? <li>... дека во [[1889]]. познатиот пица-мајстор од [[Неапол]] [[Рафаеле Еспозито]], специјално за [[италија]]нската кралица [[Маргарита од Савоја]] приготвил пица во боите на италијанското знаме: [[зелена боја|зелена]] (од [[босилек]]от), [[бела боја|бела]] (од [[моцарела]]та) и [[црвена боја|црвена]] (од [[домат]]от) и ја нарекол токму '''„[[Пица#Видови пици|пица маргарита]]“'''. <li>... дека познатиот [[окултизам|окултист]] '''[[Алистер Кроули]]''' се појавува на омотот на осмиот албум на [[Битлсите]], Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band? <li>... дека кај [[Ладнокрвни животни|ладнокрвните животни]] кои немаат '''[[Y хромозом]]''', особено кај [[влекачи]]те, полот на младите зависи од температурата на која се одвивала [[квачење|инкубацијата]]? <li>... дека најчесто машко име во [[Република Македонија]] е Александар, а најчесто женско име е Марија. Можете да го побарате и вашето има на '''[[список на најчести имиња]]'''. <li>... дека најновиот [[микрообработувач]] кој го најави [[Интел]] за крајот од оваа година (наречен '''[[Туквила]]''') ќе содржи две милијарди [[транзистори]], и 30 мегабајти [[кеш меморија]]? <li>... дека '''[[Археа|термоацидофилните археи]]''' живеат во екстремни средини, како на пример [[вулкан]]ски [[топол извор|топли извори]]? <li>... дека според податоците од 2006-та се проценува дека има над 27.000 '''[[Јадрено оружје|јадрени оружја]]''' во сопственост на најмалку осум земји, од кои 96% отпаѓаат на [[САД]] и [[Русија]]? <li>... дека '''[[Усеин Болт]]''', победникот и новиот светски рекордер на 100 и 200м од [[Летните олимписки игри - 2008]] во [[Пекинг]] е првиот атлетичар којшто победил на 100 и на 200м по [[Карл Луис]] во 1984? <li>... дека режисерот [[Педро Алмодовар]] работел десет години на приказната за филмот '''[[Лошо образование]]''', а речиси сите улоги се машки? <li>... дека во 2007 година, '''[[Аеродром Париз-Шарл де Гол|аеродромот Шарл де Гол во Париз]]''' бил на [[список на најфреквентни аеродроми во светот|прво место]] по сообраќај во [[Европа]] со 552,721 полетувања и спуштања, а втор по бројот на патници со 59,919,383 патници, по [[Аеродром Лондон-Хитроу|Лондон Хитроу]] со 68,068,554, и пред [[Аеродром Франкфурт|Франкфурт]] со 54,161,856? ==2005-2007== <li>... дека [[Српски јазик|српскиот јазик]] има [[Срби#Јазик|два рамноправни изговора]] и [[Срби#Јазик|две рамноправни писма]]? <li>... дека [[Елизабет Тејлор]] има виолетови очи, двократна лента од трепки, осум брака и два [[оскар]]и? <li>... дека ''[[Битлс]]'' е прогласена за најголема група на сите времиња според списанието ''Rolling Stone''? <li>... дека прв претседател на [[Друштво на писателите на Македонија|Друштвото на писателите на Македонија]] бил [[Блаже Конески]]? <li>... дека многумина ја сметаат [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]]: <math>\mbox{e}^{i\pi}+1=0</math> за совршено математичко равенство? <li>... дека во [[Множество|теоријата на множествата]] постојат две [[Множество#Околу бесконечните множества|бесконечности]]? <li>... дека во [[Метрички простор|метричкиот простор]] е можно да се дефинира какво било растојание меѓу две точки? <li>... дека вистинското име на [[Старословенски јазик|старословенскиот јазик]] е ''{{Уникод|Ѩ}}зъıкъ слов{{Уникод|ѣ}}ньскъıи'' (транслитерирано: ''językŭ slověnĭskyi'') што значи „''словенски јазик''“? <li>... дека како за ретко кој јазик, за [[Старословенски јазик|старословенскиот]] биле создадени две писма: [[глаголица]] и [[кирилица]]? <li>... дека со своите над 10 милиони жители, [[Русија|рускиот]] [[главен град]] [[Москва]] претставува најголем град во [[Европа]]? <li>... дека [[Бети Дејвис]] е двократна [[оскар]]овка и според [[Американскиот филмски институт]] [[АФИ 100 години... 100 ѕвезди|втора најголема глумица на сите времиња]]? <li>... дека [[Силвио Берлускони]], [[Италија|италијански]] стопанственик и политичар, е најбогатиот човек во Италија, со имот вреден 12.000.000.000 [[долар]]и во [[2005]] година? <li>... дека [[амфиоксус|aмфиоксусот]] или ''ланцетникот'' (единствен во поттипот главохордници) е примитивно рибовидно [[Животни|животно]] кое нема [[‘Рбет|‘рбетен столб]], но поседува многу други одлики на [[‘Рбетници|‘рбетниците]]? <li>... дека од сите членки на [[ОН]] само [[Северна Кореја]], [[Куба]], [[Лихтенштајн]], [[Андора]], [[Монако]], [[Тувалу]] и [[Науру]] не се интегрирани во [[ММФ|Меѓународниот Монетарен Фонд]]? <li>... дека тројца од членовите на групата [[Монти Питон]] се избрани меѓу педесетте најголеми комичари на сите времиња? <li>... дека припадникот на типот ''[[жаркари|Cnidaria]]'' - [[Туритопсис нутрикула]] е единствен пример на бесмртно суштество? <li>... дека постојат четири [[село|села]] и еден [[град]] со име [[Габрово]] и тоа во две различни држави? <li>... ''[[Растенија|раститителните]] [[Клетка|клетки]]'', за разлика од животинските, покрај универзалните [[Органела|органели]] содржат и [[клеточен ѕид]], кој го содржи [[јаглехидрат]]от [[целулоза]] и често имаат [[пластид]]и во нивната [[цитоплазма]]? <li>... дека [[Ундина|Клетвата на Ундина]] е медицински поим кој се однесува на една многу ретка состојба во која се губи неволевата контрола на дишењето, што резултира со потреба секој здив свесно да биде вдишуван и инициран? <li>... дека ''[[Патек Филип]]'' им бил омилена марка часовници на [[Јосип Броз Тито]] и [[Алберт Ајнштајн]]? <li>... дека [[Англија|англискиот]] [[ренесанса|ренесансен]] драматург и поет [[Бен Џонсон]] бил близок пријател со [[Вилијам Шекспир]]? <li>... дека [[Тетауматафакатангихангакоауаотаматеаурехаеатурипукапихимаунгахоронукупокаифенуаакитанараху|Тетауматафакатангихангакоауаотаматеаурехаеатурипу капихимаунгахоронукупокаифенуаакитанараху]] е име на рид во [[Нов Зеланд]] и е најдолгиот географски поим во светот? <li>... дека [[лондон]]скиот ресторан [[Симпсонс на Стренд]] бил лулката на професионалниот [[шах]] во [[XIX век]]? <li>... дека [[Габриел Гарсија Маркес]] е личен пријател со [[Фидел Кастро]]? <li>... дека автор на [[Крушевски манифест|Крушевскиот манифест]] е [[Никола Киров Мајски]]? <li>... дека [[кафе]]то, по [[нафта]]та е втора стока во светската трговија? <li>... дека [[Артур Шницлер]] водел дневник целиот живот и тој содржи 8000 страници? <li>... дека [[ЕФТА]] била замислена како алтернатива на [[Европска Унија|Европската Унија]]? <li>... дека [[Кофи Анан]] е првиот Генерален Секретар на [[Обединетите Нации]] избран од редовите на вработените на организацијата? <li>... дека [[Фес]] е трет најголем град во [[Мароко]]? <li>... дека [[каури]] е најголемото дрво во [[Нов Зеланд]]? <li>... дека [[Васил Главинов]] е основоположник на [[социјализам|социјализмот]] во [[Македонија]]? <li>... дека [[Carpe diem]] на [[Латински јазик|латински]] всушност значи „зграпчи го денот“? <li>... дека старото име на [[Софија]] било ''Сердика'', по [[Тракија|тракиското]] племе кое го населувало?<li>... дека [[Евлија Челебија]] е еден од најпознатите [[Отоманско Царство|отомански]] патеписци? <li>... дека [[Никола Кињо]] е изумителот на првото возило на сопствен погон - [[автомобил]]от? <li>... дека музејот на [[Стара скопска чаршија|Старата скопска чаршија]] се наоѓа во [[Сули ан]]? <li>... дека парична единица во [[Андора]] е [[евро]]то? <li>... дека најстар [[академик]] на [[МАНУ]] е [[Петар Хр. Илиевски]] роден ([[1920]]), а најмлад [[Катица Ќулавкова]] роденa ([[1951]])? <li>... дека постојат речиси 50 [[церемонијални англиски грофовии]]? <li>... дека [[Кирилични броеви|кириличните бројки]] биле систем на нумерација врз основа на [[Старословенско писмо|старословенската кирилица]]? <li>... дека по новата [[дефиниција на планета|дефиниција]] [[Плутон (планета-џуџе)|Плутон]] престанува да се смета за [[планета]] и сега [[сончев Систем|Сончевиот Систем]] има само 8 планети? <li>... дека „[[Брабус]]“ е фирма која се занимава со послепродажно штимање на возила од марките [[Мерцедес-Бенц]] и [[Мајбах]]? <li>... дека македонскиот социолог [[Славко Милосавлевски]], бил [[дисидент]] во времето на [[социјализам|социјализмот]]? <li>... дека [[шах]]овските фигури, освен кралот и кралицата, ги симболизираат четирите рода на војската: пешадија, коњица, слонови и бојни коли? <li>... дека средновековното име на [[Дојран]] било ''Полин''? <li>... дека [[лишаи]]те ретко се среќаваат во околината на индустриските објекти и големите градови? <li>... дека античкиот театар во [[Скупи]] бил најголем на територијата на [[Македонија]]? <li>... дека [[Јонатан (јаболко)|Јонатан]] е вид на [[јаболко]], кое потекнува од [[САД]]? <li>... дека [[Алфа_(биологија)|Алфа-мажјаците]] добиваат 70% од целиот секс во својата комуна? <li>... дека [[Лувр|музејот Лувр]] во 2005 примил 7.3 милиони посетители? <li>... дека [[цикасови|цикасовите растенија]] можат да растат дури и на [[карпа|карпеста]] подлога? <li>... дека во некои места на Источна [[Србија]], [[Бугарски јазик|бугарскиот јазик]] се користи паралелно со [[Српски јазик|српскиот јазик]]? <li>... дека најголемата слика на платно во светот се наоѓа во [[Дуждова палата|Дуждовата палата]]? <li>... дека [[Блумфонтејн]] е еден од трите [[Главен град|главни градови]] на [[Јужноафриканска Република|Јужноафриканската Република]]? <li>... дека данскиот режисер [[Ларс фон Триер]] е еден од основачите на нова радикална школа во филмографијата наречена "[[Догма 95]]"? <li>... дека првата [[ФИФА Светско Првенство Маскоти|маскота]] на Светските Првенства во Фудбал е World Cup Willie од 1966-та година? <li>... дека [[Димитар Андонов Папрадишки]] (1859-1954) е последниот македонски [[зограф]], а воедно и првиот македонски профан (нерелигиозен) сликар кој ги поставил темелите на западното [[сликарство]] во земјата? <li>... дека во [[Стар Рим|Рим]] само најбогатите 10&nbsp;% од жителите живееле во куќи, додека останатите живееле во станбени згради наречени [[инсула|инсули]]? <li>... дека во XIX век бројот на луѓе кои пушеле [[пура|пури]] бил неспоредливо поголем од бројот на оние што пушеле [[цигара|цигари]]? <li>... дека [[Тесеракт]]от е хиперкоцка која се простира во [[четврта димензија|четири просторни димензии]]? <li>... дека ренесансниот композитор [[Џон Дауленд]] е најпознатиот композитор за [[лејта]] на сите времиња? <li>... дека мислењето дека [[Јан ван Ејк]] го измислил [[маслено сликарство|масленото сликарство]] е заблуда кон која највеќе придонел италијанскиот историчар [[Џорџо Вазари]]? <li>... дека во светот постојат јазици со повеќе од 20 [[падеж]]и? <li>... дека [[Френк Херберт]], писателот на мегапопуларниот роман „[[Дина (роман)|Дина]]“ изјавил дека никогаш немал [[писателска блокада]]? <li>... дека [[Туркменистан]]скиот диктатор '''[[Сапармурат Нијазов]]''' забранил спикерите да се шминкаат бидејќи самиот имал потешкотии да разликува маж од жена? <li>... дека композиторот '''[[Јохан Себастијан Бах]]''' имал 20 деца со две жени (7 со првата и 13 со втората)? <li>... дека првите '''[[Електрична гитара|електрични гитари]]''' биле хавајски гитари со вградени магнети? <li>... дека '''[[Римско Царство|Римското Царство]]''' ги делела слободните луѓе на [[патриции]] и [[плебејци]]? <li>... дека '''[[Доменико Скарлати]]''' е италијански композитор од барокниот период? <li>... дека трошокот за одржување на '''[[Версај]]''' заедно со издршката на кралскиот двор изнесувал околу 6% од буџетот на [[Франција]]? <li>... дека aко '''[[Европска Унија|Европската Унија]]''' би била една држава, би била седмата најголема држава во светот по површина и трета најголема по население, по [[Кина]] и [[Индија]]? <li>... дека работниот наслов на '''[[Евтини приказни]]''' е “Black Mask” (Црна Маска)? <li>... дека '''[[жаркари]]те''' се сметаат за последни живи претставници од онаа група на [[животни]], од која треба да се бараат предците на сите други вистински [[ткивни животни]]?<li>... дека '''[[Клеопатра|Клеопатра VII Филопатор]]''' била последниот член на македонската [[Птоломејска династија]]? <li>... дека државата во [[Античка Македонија]] не се финансирала од народот, туку од сопствени извори? <li>... дека постојат разни територијални претензии кон [[Северен Пол|Северниот Пол]]? 5o3h6m3xqqac8phfkfctglyihy8z4lb Ѓавато (Битолско) 0 10398 5532880 5532524 2026-04-01T17:11:06Z Ehrlich91 24281 5532880 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Ѓавато}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ѓавато | слика = Воздушен поглед на Ѓавато.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 35 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 850 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=4 | lat_sec=50 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=8 | lon_sec=18 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Ѓавато во Општина Битола.svg }} '''Ѓавато''' (познато и како '''Ѓавото''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == Името на селото првпат е забележано во документи од {{римски|16}} век. Низ годините се споменува под слични варијанти. Името е добиено од именка од [[грчки јазик|грчко]] потекло со значење „премин“ (премин преку планина) или во врска со средновековни давачки.<ref name="речник">{{Наведена книга |title=Речник на имињата на населените места во Р Македонија|last=Иванова|first=Олга|publisher=[[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]]|year=2014|isbn=|location=Скопје|pages=87}}</ref> Всушност, може да се каже дека името претставува примарно топографско име. Тоа е добиено по пат на топонимизацијата на апелативот ѓавато („премин преку планина“). Во непосредна близина на селото се наоѓа [[Ѓавато (превој)|планинскиот превој Ѓавато]] на 1.269 метри надморска височина.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-03-31|archive-date=2026-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Panorama na s.Gjavato.JPG|мини|300п|лево|Поглед на дел од селото]] [[Податотека:Potok Shupur m.v Alamanica s.Gjavato.JPG|мини|300п|деснок|Поток Шупур кај месноста Аламаљца во пролет]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во западниот дел од [[Општина Битола]], во близина на [[Ѓавато (превој)|истоимениот]] превој, каде што атарот се допира со подрачјето на [[Општина Ресен]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=31 март 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=119}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 850 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 21 километар<ref name="енциклопедија" /> и се наоѓа недалеку до патот Битола-[[Ресен]]. До селото води асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]], кој пак започнува од магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] кај селото [[Кажани]]. Ѓавато некогаш било големо и познато село кај истоимениот превој, во близина на патот [[Битола]]-[[Охрид]]. Најблиски околни села се [[Доленци (Битолско)|Доленци]] и [[Кажани]]. Во минатото, водата за пиење се добивала од чешми и од бунари. Најмалку вода поседува маалото Савје (во средишниот дел на селото), каде се наоѓаат училиштето, задружниот дом и продавницата.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=241-243|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Дервен, Шумјак, Чинов Рид, Бела Вода, Муџеа Чешма, Манејчино Гробче, Извор, Вртушка, Куцоо, Сулејманов Камен, Киска, Дојчиноец, Каланџик, Стенчиња, Вакавска Ливада, Сува Леска, Студена Чешма, Долишта, Слогои, Ѓироец, Злидол, Синалка, Кекинца, Мечидол, Јазаишта, Маглен, Попов Кладенец, Петкаџик, Ракида, Кленики, Гаџојла, Под Црква, Намазан, Причек, Солиште и Кале.<ref name=":0" /> Селото има разбиен тип, чии куќи се групирани во девет маала меѓусебно оддалечени од 500 до 1000 метри. Маалата се наречени (почнувајќи од југ): Пејновско (Пејчинова), Савја (Савева), Думва или Топија (Топева), Брајчево (Брајчева), Тумтја, Ѓилишовско (Ѓимишова), Митровско (Митрова), Маџаровско (Маџарова) и Матрак.<ref name=":0" /> Селото се наоѓа во подножјето на планината [[Бигла (планина)|Бигла]]. Сртот на планината и превојот Ѓавато претставуваат природна [[вододелница]] помеѓу Јадранскиот и Егејскиот речен слив. Многубројните потоци и мали реки како притоки на [[Шемница]] главно пресушуваат во текот на втората половина на јуни, поради што во летните месеци селото има недостиг на вода. == Историја == [[Податотека:Prevoj gjavato prostor kade porano bilo smesteno s.Gjavato.jpg|мини|300п|десно|Превојот [[Ѓавато (превој)|Ѓавато]], просторот каде некогаш се наоѓало селото]] [[Податотека:Selo Gjavato - Saveva mala.jpg|мини|300п|десно|Поглед на маалото Савева]] [[Податотека:Selo Gjavato - Gulabova mala.JPG|мини|300п|десно|Поглед на Гулабовско Маало и селото [[Доленци (Битолско)|Доленци]] во позадина]] [[Податотека:Pogled od selo kazani kon selo Gjavato.JPG|мини|300п|десно|Поглед од село [[Кажани]] кон Ѓавато]] Први пишани документи во кои се споменува Ѓавато е од првата половина на {{римски|17}} век, кога неговите мештани биле [[Дервенџиство|дервенџии]].<ref name=":0" /> Овие документи биле османлиските даночни регистри на немуслиманското население од вилаетот Манастир (Битола) од 1611-1612 година со 60 домаќинства.<ref>Турски извори за българската история, т. VII, София 1986, с. 181.</ref> Во 1639 година во Ѓавато имало буна против [[Османлиско Царство|Османлиската власт]]. Непосреден повод за нејзиното избувнување било апсењето на ајдутинот Белче. Селаните се спротивставиле. Спомнати во предводувањето на буната се Митре, Никола, Илија и Голе. Започнала борба во која [[Турци]]те имале пушки и сабји, а селаните вили и стапови. Неколку селани загинале, Белче бил убиен, по што Турците му ја отсекле главата и му ја однеле на кадијата како доказ дека бил ликвидиран.<ref>{{наведена книга|title=[[Македонска Енциклопедија]]|last=|first=|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=2009|isbn=978-608-203-023-4|location=[[Скопје]], [[Македонија]]|pages=228}}</ref> Во средината на {{римски|17}} век, селото го споменува [[Евлија Челебија]] како христијанско. До средината на {{римски|19}} век, на превојот Ѓавато (1.179 м.) и во непосредната околина се наоѓале седум мали словенски села — Ѓавато, Извор, Дреноец, Сува Леска, Утојца, Илино и Старо Село (старото [[Кажани]]). Меѓутоа, сите тие села, како што се пренесува биле уништени од албанскиот [[башибозук]] околу 1860-тите. Затоа, мештаните на тие села го основале денешното Ѓавато 3 километри североисточно од истоимениот превој. Претходно, на местото на денешното село се наоѓале кошари.<ref name=":0" /> На местата каде се наоѓале овие мали села се наоѓаат остатоци од ѕидови на куќи, напуштени ниви обраснати со шума и гробови. Најмногу старини се наоѓаат на селиштето Ѓавато, кое било на самиот превој од западната страна. Тоа селиште е познато и под името Дервен, каде се наоѓале рушевините од [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато|црквата „Успение на Пресвета Богородица“]], која денес е обновена, две чешми, гробишта и ѕидови од куќи. До крајот на отоманскиот период, на Дервен се наоѓала турска кула, додека во српско време постоела жандермериска станица.<ref name=":0" /> Покрај, црквата на самиот превој, во југоисточниот дел на денешното село се наоѓа [[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато|главната селска црква „Пресвета Богородица“]] подигната во втората половина на {{римски|19}} век.<ref name=":0" /> [[Ѓорѓи Сугарев]] бил активен како војвода во Ѓавато пред и за време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. Таму тој се претворил во легенда за време на битката кај село Ѓавато, каде што со својата храброст и себеодрекување тој на востанатиот народ му дал пример како се војува за својата земја. Селото многу настрадало за време на востанието, кога Турците и Албанците ги запалиле сите куќи, а народот избегал во шумата.<ref name=":0" /> За време на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], во селото учителствувал [[Тодор Ангелевски]] од селото [[Лавци (Битолско)|Лавци]], кого селаните популарно го викале Тошо Даскало. Ангелевски заедно со Трајан Белев ги саботирале општинските избори во 1937 година бидејќи власта сакала да подметне свој кандидат при што ги искинале гласачките списоци на гласачкото место. Набргу потоа, биле приведени и со синџири биле спроведени пеш до Битола, каде биле условно казнети. Трајан Белев и Тошо Даскалот во 1938 година основале набавно-продајна задруга, а во март 1940 година основале и партиска ќелија на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]] во Ѓавато. Следната година, во март 1941 година, во селото била основана првата група на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Сојузот на комунистичката младина на Југославија]]. Кога започнала [[Втора светска војна|Втората светска војна]], поранешната југословенска армија по патот за Битола направила препреки од балвани и камења на секои 200 метри, кој бил чуван од еден зајакнат баталјон. Сепак, германските тенкови на 9 април 1941 година лесно ги поминале препреките и во борбата убиле 50-60 војници. По оваа кратка борба останале многу воени материјали, оружје и муниција, кои биле прибрани и сокриени од страна на партиската ќелија. На 28 август 1941 година, окупаторската власт го донела владиката [[Борис Симонов Неврокопски]], родум од Ѓавато, да одржи говор во селската црква, во која го напаѓал комунизмот, Советскиот Сојуз и народноослободителната војска. За време на говорот, младите комунисти и симпатизери од Ѓавато на чело со [[Јонче Мурџевски]] демонстративно ја напуштиле црквата. Следната година, на 12 март во селото било основано читалиштето „Гоце Делчев“ од страна на членовите на КПЈ и СКОЈ, но бил вклучен и кметот на селото со цел да се залаже власта. Истиот месец, во селото биле организирани протести поради недостигот од прехранбени производи. На 18 август 1942 година, дел од селаните учествувале во нападот на полицискиот подучасток во соседното село [[Кажани]]. Во август 1944 година, во месноста Шабанови Ливади бил одржан голем народен собир при што бил основан народноослободителен одбор со седиште во Ѓавато. Вкупно 13 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> и во него постои споменик за НОБ.<ref name=":0" /> == Стопанство == [[Податотека:Zemjodelec selo Gjavato.JPG|мини|300п|десно|Земјоделец во Ѓавато.]] Атарот на селото е голем и зафаќа површина од 22,1&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладуваат шумите на површина од 1.608,6 [[хектар]]и, на обработливото земјиште отпаѓаат 340,8 хектари, а на пасиштата 185,5 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото има полјоделско-шумарска функција.<ref name="енциклопедија" /> За време на отоманскиот период, во селото немало [[Чифлиг|чифлици]] и селаните имале малку своја планинска земја. Средствата за живот ги обезбедувале одејќи на [[Печалбар|печалба]]. Оделе да работат во Турција, Романија, Северна Америка и Австралија, додека некои од селаните препродавале ќумур, риба, јаболка и грозје.<ref name=":0" /> По крајот на отоманската власт, мештаните купиле многу земја од иселените Албанци во околните села — [[Доленци (Битолско)|Доленци]], [[Лера]] и [[Кажани]]. Месноста Алилојца го носи името на сопственикот Албанец од Доленци.<ref name=":0" /> По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], многумина од машкото население работеле како општи работници.<ref name=":0" /> Во поново време, во селото најзастапено е градинарството, додека во помал дел овоштарството и сточарството, како и живинарството. Интересно е да се напомене дека посебно во текот на пролетните, летните и есенските месеци добрите климатски услови во село Ѓавато овозможуваат развој на [[пчеларство]]то и билкарството, односно собирањето на лековити билки и [[растенија]], [[чај]], шумски и други споредни производи. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1554 |1953|1502 |1961|1116 |1971|829 |1981|523 |1991|269 |1994|162 |2002|122 |2021|35 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Ѓавато имало 1.500 жители, сите [[Македонци]] [[христијани]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Ѓавато се води како чисто македонско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 240 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|18}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Ѓавато имало 1.800 жители, сите [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 1.300 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Од ова село се иселил мошне голем број од населението и тоа преминало од големо во мало село. Така, во 1961 година селото броело 1.116 жители, додека во 1994 година бројот се намалил на 162 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Ѓавато имало 122 жители, сите [[Македонци]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=1 април 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 35 жители, од кои 34 [[Македонци]] и 1 останат. {{Пописи|1.500|1.800|1.554|1.502|1.116|829|523|269|162|122|35}} === Родови === Ѓавато е македонско православно село, родовите во селото се староседелски кои живееле во околните раселени села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато. Родови во Ѓавато се: Савја (50 куќи), Пејчиновци (35 куќи), Брајчевци (35 куќи), Матраковци (28 куќи), Тумтја (26 куќи), Думва или Топија (22 куќи), Маџаровци (17 куќи), Ќилишовци (16 куќи) и Митровци (18 куќи) сите овие родови се доселени од околните села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато. За родот Брајчевци се претпоставува дека уште подалечно потекло имаат од селото [[Брајчино]], [[Преспа]]. Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од 1951 година, родови во селото се: * '''Староседелци:''' ''Гулабовци (10 к.), Пичаловци (12 к.), Цибалевци (4 к.), Малевци (3 к.), Продановци (4 к.), Размовци (6 к.), Белевци (5 к.), Алушовци и Босилковци и Кулевчевци (5 к.), Шулајковци (2 к.), Таневци (3 к.), Галевци (2 к.), Гурабијовци (1 к.), Кондовци (3 к.), Пулковци (1 к.), Чомаровци (1 к.), Додовци (7 к.), Кекевци (1 к.), Башевци (3 к.), Шибевци (1 к.), Кузевци (1 к.), Симоновци (1 к.), Точуковци (1 к.), Штуревци (4 к.), Попчевци (3 к.), Атанасовци (1 к.), Буџевци (8 к.), Тановчевци (3 к.), Батковци (2 к.), Манговци или Србиновци (1 к.), Ќотовци (1 к.), Гулевци (1 к.), Корунчевци (2 к.), Мурџевци (3 к.), Банаковци (1 к.), Лајмановци (8 к.), Чекановци (3 к.), Кацевци (3 к.), Рашајновци (1 к.), Огненовци или Гоцаревци (3 к.), Даскаловци (2 к.), Мацановци (2 к.), Крковци или Главинчевци (15 к.), Колупачовци (3 к.), Ласовци (4 к.), Корвејковци (1 к.), Толевци (4 к.), Колимачковци (3 к.), Лалевчевци (1 к.), Пурдевци (4 к.), Шошевци (3 к.), Пурдуловци (5 к.), Буневци (1 к.), Илијевци (2 к.), Клочовци (2 к.), Жулевци (1 к.), Грбевци (7 к.), Питрончевци (1 к.), Чоковци (1 к.), Начовци (4 к.), Перчевци (4 к.), Здравевци (3 к.), Апостоловци (11 к.), Јуруковци (8 к.), Бендевци (7 к.), Гаговци (2 к.), Бубевци (3 к.), Папалевци (6 к.), Димовци (1 к.), Дурмишовци (2 к.), Пашовци (3 к.), Четаловци (6 к.), Филиповци (5 к.), Богдановци (1 к.), Лајчаровци (2 к.), Чунковци (5 к.), Штраколовци (1 к.) и Мишовци (1 к.)'' * '''Доселеници:''' ''Тумтевци (9 к.)'' доселени се околу 1820 година од селото [[Туминец]] во [[Мала Преспа]] (денес во [[Албанија]]); ''Ѓештаковци (5 к.)'' доселени се околу 1820 година од некое село во [[Мала Преспа]]; ''Роканчевци (1 к.)'' доселени се во 1860 година од селото [[Свиниште]]; ''Пајаковци (4 к.)'' доселени се во 1851 година од селото [[Перово]] во [[Преспа]]; ''Крушаровци (1 к.)'' доселени се во 1921 година од селото [[Долна Бела Црква]] во [[Преспа]]; ''Чаковци (1 к.)'' доселени се во 1911 година од [[Музакија]] во [[Албанија]]. Они се [[Власи]]; ''Бела или Беловци (1 к.)'' доселени се во 1943 година од селото [[Гопеш]]. И они се [[Власи]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Цапарско Поле|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ, к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Општествени установи == == Самоуправа и политика == Месната заедница во село Ѓавато. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 206 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на месна заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 68 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[File:Crkva Sv.Bogorodica s.Gjavato.JPG|thumb|Црква св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато]] [[File:Crkva sv.Bogorodica s.Gjavato- Glaviste.JPG|thumb|лево|Црква св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато м.в Главиште]] ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> *[[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — црква на превојот Ѓавато; *[[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато|Црква „Пресвета Богородица“]] — главната селска црква; *[[Црква „Пресвета Богородица“ - Главиште|Црква „Пресвета Богородица“]] — црква во месноста Главиште; ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Кале (Ѓавато)|Кале]] — населба од доцноантичко време; *[[Св. Богородица (Ѓавато)|Св. Богородица]] — некропола од доцноантичко време; *[[Старо Село (Ѓавато)|Старо Село]] — населба од средниот век; Интересн податок е да се напомене да во околината на с.&nbsp;Ѓавато има три цркви под името Св.Богородица односно тоа се црквите Св.Богородица сместена на планинскиот превој Ѓавато, црквата Св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато сместена источно од селото на еден километар од с.&nbsp;Ѓавато поточно на тромеѓата на атерите на с.&nbsp;Ѓавато-с.&nbsp;Кажани-с.&nbsp;Доленци каде се наоѓаат и селски гробишта на овие три села, бидејќи за време на османлиската власт с.&nbsp;Кажани и с.&nbsp;Доленци биле муслимански села и малубројните христијаните од овие две села ја користеле оваа црква за верски обреди како и просторот околу црквата за гробишта на починатите христијаните кои живееле во с.&nbsp;Ѓавато и соседните села Доленци и Кажани, и третата обновена црква од поново време Св.Богородица на м.в.Главиште на 500 метри западно од селото во пазувите на Бигла планина. == Редовни настани == [[File:Den Golema Bogorodica crkva Sv Bogorodica-prevoj Gjavato.JPG|thumb|Ден Голема богородица 28.Август во дворот на црквата Св.Богородица превој Ѓавато]] [[File:Golema Bogorodica vo dvorot na crkvata Sv.Bogorodica prevoj Gjavato.JPG|thumb|лево|Голема богородица во дворот на црквата Св.Богородица превој Ѓавато]] Како Селска слава населението на с.&nbsp;Ѓавато ја слави Голема Богородица или Успание на пресвета богородица на 28.Август, мештаните славењето на овој празник го започнуваат во вечетните часови на 27 август вечер спроти Голема Богородица со одење во црквата Св.Богородица на превојот Ѓавато, следниот ден на 28.Август има голем собир во дворот на црквата од утринските часови до пладне, кога се оди на ручек во с.&nbsp;Ѓавато, во попладневните часови голем број на граѓани од с.&nbsp;Ѓавато како и лица од Битола, Скопје, Ресен и други градови кои потекнуваат од с.&nbsp;Ѓавато како и голем број христијани од другите села на сред село кај поранешното училиште Трајан Белев со музика и игра го одбележуваат овој христијански празник, Во касните вечерни часови Младите продолжуваат со прослава во селскиот дом или салата на поранешното школо како игранка. До неодамна до пред деценија постоеше прославување на овој празник три дена на 28, 29, и 30 август но последните децении со зголемување на миграциите на населението и се помалиот број на жители во с.&nbsp;Ѓавато прославувањето на овој празник се сведе на 28. Август ден на Голема Богородица. Населението на с.&nbsp;Ѓавато и за други верски празници прават собири на сред село или во една од трите цркви, како на пример, [[Бадник]] и [[Коледе]] на 5,6 јануари, [[Божик]] 7 јануари, Богојавление - [[Водици]] 19 јануари зависно од датумот Населението од Ѓавато, Кажани и Доленци се собираат во црквата Св. Богородица во с.&nbsp;Ѓавато за големиот христијански празник [[Велигден]], на третиот ден од велигден населението од с.&nbsp;Ѓавато ја посетува црквата Св.Богородица на местото викано Главиште. Исто така сосбир се прави и на 21.Септемвти - Мала Богородица во дворот на црквата Св.Богородица на превојот Ѓавато. == Личности == '''Личности родени во Ѓавато:''' * [[Љуба Додова|Љуба Чаталова Додова]] (р.1925) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Јонче Мурџевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Трајан Белев-Гоце]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Михајло Андоновски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Борис Џодовски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Борис Буџевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Тодор Чумковски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Трајан Цибалевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Илија Алушевски]] (1928 - 2004) - македонски фолклорист, етнолог, просветен деец, публицист, [[кореограф]] и запишувач на усната литература во битолскиот крај и пошироко, поттикнувач и организатор на јавни фолклорни манифестации.<ref name="значајни">{{наведена книга|title=Значајни личности за Битола|author=Андоновска Ленче|author2=Благој Николов|author3= Трајко Огненовски|author4= Гордана Пешевска|author5= Анета Стефановска|author6= Светлана Талеска|date=2007|publisher=Национална установа Универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“|year=|isbn=978-9989-2783-0-3|editor=Науме Ѓорѓиески|location=Битола|pages=20-21}}</ref> * [[Димитар Башевски]] (р. [[27 јуни]] [[1943]]) - романописец, поет, раскажувач, преведувач и издавач. * [[Владо Додовски]] (1938–1999) - новинар, театарски критичар и писател. *[[Владимир Јончевски|Владимир „Шеки“ Јончевски]] (р. 16 јули 1945) - Професор по физика во СОУ „Јосип Броз-Тито“- Битола '''[[Македонска револуционерна организација|Илинденци]]''' * [[Митре Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Ташко Петров Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Тодор Костов Коровојков]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Апостол Наумов Коцевски|Апостол Наумов Кацевски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Митре Симонов Крковски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Коте Јованов Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Андон Јотев Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Науме Трпев Главинчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":3">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Стојан Николов Гулабовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Георги Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Наум Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Трајан Темелков Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Никола Китев Бубев]] — македонски револуционер.<ref name=":4">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Трене Стојанов Бунев]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Наум Бендев]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Наум Бочваров]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Петре Димов Марковски]] — македонски револуционер.<ref name=":5">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том III, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Стеван Митрев Мацанов]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Тодор Стефанов Мурџев]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Јован Митрев Начовски]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Богоја Христов Стојковски]] — македонски револуционер.<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Ванѓел Наумов Перчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":6">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Спиро Митрев Пичалов]] — македонски револуционер.<ref name=":6" /> *[[Георги Христов Јуруков]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":7">{{Наведена книга|title=|first=|publisher=|others=Јасмина Дамјановска; Ленина Жила; Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел I. Државен архив на Република Македонија.|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> *[[Тодор Ангелев Јуруковски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":7" /> == Култура и спорт == == Иселеништво == По неуспехот на Илинденското востание дел од овдешното население на село Ѓавато заминува на печалба пред сè Бугарија (Софија), Србија (Белград), Романија (Букурешт) или во други европски земји како и во некои прекуокеански земји. Оваа појава со несмален интензитет е присутна и меѓу двете светски војни. Еден до два члена од семејството оделе на печалба и останувале по пет до шест години. Многу ретко едниот, а поретко двајцата се враќале назад. Периодот послем балканските војни и Првата светска војна бидејќи голем дел од турското население на соседното село [[Кажани]] заминало, се иселува во Турција дел од населението од с.&nbsp;Ѓавато се населуваат во с.&nbsp;Кажани. До 1951 година од селото се иселиле повеќе од 200 семејства од разни родови во селото. Само во [[Соединети Американски Држави|САД]] се иселиле преку 50 семејства. Големо иселување до овој период имало и во [[Битола]] (преку 30 семејства), [[Австралија]] (преку 20 семејства), [[Канада]] (преку 10 семејства). Иселеништво имало и во [[Бугарија]] (20 семејства, [[Софија]], [[Плевен]], итн), во [[Скопје]], [[Аргентина]] (2 семејства), [[Србија]] (1 семејство), [[Турција]] (1 семејство), [[Охрид]] (1 семејство), [[Германија]] (1 семејство).<ref name=":1" /> Печалбарската традиција, продолжила и послем ослободувањето на најголемата миграција се случула во шеесеттите и седумдесеттите години на минатиот век кога огромен број на жители на село Ѓавато трајно се иселуваат во Америка, Австралија, Канада или некои Европски земји, сега во вид на иселеништво не е запрена до денешни дни. Голем дел на населението на село Ѓавато во периодот на шеесеттите и седумдесеттите години на минатиот век како последните две децении на минатиот век, пред сè од економски карактер заради вработување се иселуваат во внатрешноста на Р Македонија пред сè во Скопје, Ресен, Битола или други градови. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ǵavato}} http://arheo.com.mk/2009/03/11/tracing-via-egnatia-in-republic-of-macedonia/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130224013351/http://arheo.com.mk/2009/03/11/tracing-via-egnatia-in-republic-of-macedonia/ |date=2013-02-24 }} http://www.mnd-bitola.mk/files/broj%203-4/15%20Iseluvanjeto%20od%20Bitolskiot.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304195722/http://www.mnd-bitola.mk/files/broj%203-4/15%20Iseluvanjeto%20od%20Bitolskiot.pdf |date=2016-03-04 }} http://www.scribd.com/doc/37090082/Znacajni-Licnosti-od-Bitola {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130109011332/http://www.scribd.com/doc/37090082/Znacajni-Licnosti-od-Bitola |date=2013-01-09 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/31-40.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120907074503/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/31-40.htm |date=2012-09-07 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1942.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215929/http://sojuznaborcibitola.org.mk/1942.htm |date=2011-07-22 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1943.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215922/http://sojuznaborcibitola.org.mk/1943.htm |date=2011-07-22 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1944.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140508014511/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1944.htm |date=2014-05-08 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1945.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121205004918/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1945.htm |date=2012-12-05 }} Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 239. {{Општина Битола}} [[Категорија:Села во Општина Битола]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Ѓавато (Битолско)| ]] 7wlm34t4mi2rcc5w220d6nehd7nrnue 5532883 5532880 2026-04-01T17:35:12Z Ehrlich91 24281 5532883 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Ѓавато}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ѓавато | слика = Воздушен поглед на Ѓавато.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 35 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 850 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=4 | lat_sec=50 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=8 | lon_sec=18 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Ѓавато во Општина Битола.svg }} '''Ѓавато''' (познато и како '''Ѓавото''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == Името на селото првпат е забележано во документи од {{римски|16}} век. Низ годините се споменува под слични варијанти. Името е добиено од именка од [[грчки јазик|грчко]] потекло со значење „премин“ (премин преку планина) или во врска со средновековни давачки.<ref name="речник">{{Наведена книга |title=Речник на имињата на населените места во Р Македонија|last=Иванова|first=Олга|publisher=[[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]]|year=2014|isbn=|location=Скопје|pages=87}}</ref> Всушност, може да се каже дека името претставува примарно топографско име. Тоа е добиено по пат на топонимизацијата на апелативот ѓавато („премин преку планина“). Во непосредна близина на селото се наоѓа [[Ѓавато (превој)|планинскиот превој Ѓавато]] на 1.269 метри надморска височина.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-03-31|archive-date=2026-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Panorama na s.Gjavato.JPG|мини|300п|лево|Поглед на дел од селото]] [[Податотека:Potok Shupur m.v Alamanica s.Gjavato.JPG|мини|300п|деснок|Поток Шупур кај месноста Аламаљца во пролет]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во западниот дел од [[Општина Битола]], во близина на [[Ѓавато (превој)|истоимениот]] превој, каде што атарот се допира со подрачјето на [[Општина Ресен]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=31 март 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=119}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 850 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 21 километар<ref name="енциклопедија" /> и се наоѓа недалеку до патот Битола-[[Ресен]]. До селото води асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]], кој пак започнува од магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] кај селото [[Кажани]]. Ѓавато некогаш било големо и познато село кај истоимениот превој, во близина на патот [[Битола]]-[[Охрид]]. Најблиски околни села се [[Доленци (Битолско)|Доленци]] и [[Кажани]]. Во минатото, водата за пиење се добивала од чешми и од бунари. Најмалку вода поседува маалото Савје (во средишниот дел на селото), каде се наоѓаат училиштето, задружниот дом и продавницата.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=241-243|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Дервен, Шумјак, Чинов Рид, Бела Вода, Муџеа Чешма, Манејчино Гробче, Извор, Вртушка, Куцоо, Сулејманов Камен, Киска, Дојчиноец, Каланџик, Стенчиња, Вакавска Ливада, Сува Леска, Студена Чешма, Долишта, Слогои, Ѓироец, Злидол, Синалка, Кекинца, Мечидол, Јазаишта, Маглен, Попов Кладенец, Петкаџик, Ракида, Кленики, Гаџојла, Под Црква, Намазан, Причек, Солиште и Кале.<ref name=":0" /> Селото има разбиен тип, чии куќи се групирани во девет маала меѓусебно оддалечени од 500 до 1000 метри. Маалата се наречени (почнувајќи од југ): Пејновско (Пејчинова), Савја (Савева), Думва или Топија (Топева), Брајчево (Брајчева), Тумтја, Ѓилишовско (Ѓимишова), Митровско (Митрова), Маџаровско (Маџарова) и Матрак.<ref name=":0" /> Селото се наоѓа во подножјето на планината [[Бигла (планина)|Бигла]]. Сртот на планината и превојот Ѓавато претставуваат природна [[вододелница]] помеѓу Јадранскиот и Егејскиот речен слив. Многубројните потоци и мали реки како притоки на [[Шемница]] главно пресушуваат во текот на втората половина на јуни, поради што во летните месеци селото има недостиг на вода. == Историја == [[Податотека:Prevoj gjavato prostor kade porano bilo smesteno s.Gjavato.jpg|мини|300п|десно|Превојот [[Ѓавато (превој)|Ѓавато]], просторот каде некогаш се наоѓало селото]] [[Податотека:Selo Gjavato - Saveva mala.jpg|мини|300п|десно|Поглед на маалото Савева]] [[Податотека:Selo Gjavato - Gulabova mala.JPG|мини|300п|десно|Поглед на Гулабовско Маало и селото [[Доленци (Битолско)|Доленци]] во позадина]] [[Податотека:Pogled od selo kazani kon selo Gjavato.JPG|мини|300п|десно|Поглед од село [[Кажани]] кон Ѓавато]] Први пишани документи во кои се споменува Ѓавато е од првата половина на {{римски|17}} век, кога неговите мештани биле [[Дервенџиство|дервенџии]].<ref name=":0" /> Овие документи биле османлиските даночни регистри на немуслиманското население од вилаетот Манастир (Битола) од 1611-1612 година со 60 домаќинства.<ref>Турски извори за българската история, т. VII, София 1986, с. 181.</ref> Во 1639 година во Ѓавато имало буна против [[Османлиско Царство|Османлиската власт]]. Непосреден повод за нејзиното избувнување било апсењето на ајдутинот Белче. Селаните се спротивставиле. Спомнати во предводувањето на буната се Митре, Никола, Илија и Голе. Започнала борба во која [[Турци]]те имале пушки и сабји, а селаните вили и стапови. Неколку селани загинале, Белче бил убиен, по што Турците му ја отсекле главата и му ја однеле на кадијата како доказ дека бил ликвидиран.<ref>{{наведена книга|title=[[Македонска Енциклопедија]]|last=|first=|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=2009|isbn=978-608-203-023-4|location=[[Скопје]], [[Македонија]]|pages=228}}</ref> Во средината на {{римски|17}} век, селото го споменува [[Евлија Челебија]] како христијанско. До средината на {{римски|19}} век, на превојот Ѓавато (1.179 м.) и во непосредната околина се наоѓале седум мали словенски села — Ѓавато, Извор, Дреноец, Сува Леска, Утојца, Илино и Старо Село (старото [[Кажани]]). Меѓутоа, сите тие села, како што се пренесува биле уништени од албанскиот [[башибозук]] околу 1860-тите. Затоа, мештаните на тие села го основале денешното Ѓавато 3 километри североисточно од истоимениот превој. Претходно, на местото на денешното село се наоѓале кошари.<ref name=":0" /> На местата каде се наоѓале овие мали села се наоѓаат остатоци од ѕидови на куќи, напуштени ниви обраснати со шума и гробови. Најмногу старини се наоѓаат на селиштето Ѓавато, кое било на самиот превој од западната страна. Тоа селиште е познато и под името Дервен, каде се наоѓале рушевините од [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато|црквата „Успение на Пресвета Богородица“]], која денес е обновена, две чешми, гробишта и ѕидови од куќи. До крајот на отоманскиот период, на Дервен се наоѓала турска кула, додека во српско време постоела жандермериска станица.<ref name=":0" /> Покрај, црквата на самиот превој, во југоисточниот дел на денешното село се наоѓа [[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато|главната селска црква „Пресвета Богородица“]] подигната во втората половина на {{римски|19}} век.<ref name=":0" /> [[Ѓорѓи Сугарев]] бил активен како војвода во Ѓавато пред и за време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. Таму тој се претворил во легенда за време на битката кај село Ѓавато, каде што со својата храброст и себеодрекување тој на востанатиот народ му дал пример како се војува за својата земја. Селото многу настрадало за време на востанието, кога Турците и Албанците ги запалиле сите куќи, а народот избегал во шумата.<ref name=":0" /> За време на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], во селото учителствувал [[Тодор Ангелевски]] од селото [[Лавци (Битолско)|Лавци]], кого селаните популарно го викале Тошо Даскало. Ангелевски заедно со Трајан Белев ги саботирале општинските избори во 1937 година бидејќи власта сакала да подметне свој кандидат при што ги искинале гласачките списоци на гласачкото место. Набргу потоа, биле приведени и со синџири биле спроведени пеш до Битола, каде биле условно казнети. Трајан Белев и Тошо Даскалот во 1938 година основале набавно-продајна задруга, а во март 1940 година основале и партиска ќелија на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]] во Ѓавато. Следната година, во март 1941 година, во селото била основана првата група на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Сојузот на комунистичката младина на Југославија]]. Кога започнала [[Втора светска војна|Втората светска војна]], поранешната југословенска армија по патот за Битола направила препреки од балвани и камења на секои 200 метри, кој бил чуван од еден зајакнат баталјон. Сепак, германските тенкови на 9 април 1941 година лесно ги поминале препреките и во борбата убиле 50-60 војници. По оваа кратка борба останале многу воени материјали, оружје и муниција, кои биле прибрани и сокриени од страна на партиската ќелија. На 28 август 1941 година, окупаторската власт го донела владиката [[Борис Симонов Неврокопски]], родум од Ѓавато, да одржи говор во селската црква, во која го напаѓал комунизмот, Советскиот Сојуз и народноослободителната војска. За време на говорот, младите комунисти и симпатизери од Ѓавато на чело со [[Јонче Мурџевски]] демонстративно ја напуштиле црквата. Следната година, на 12 март во селото било основано читалиштето „Гоце Делчев“ од страна на членовите на КПЈ и СКОЈ, но бил вклучен и кметот на селото со цел да се залаже власта. Истиот месец, во селото биле организирани протести поради недостигот од прехранбени производи. На 18 август 1942 година, дел од селаните учествувале во нападот на полицискиот подучасток во соседното село [[Кажани]]. Во август 1944 година, во месноста Шабанови Ливади бил одржан голем народен собир при што бил основан народноослободителен одбор со седиште во Ѓавато. Вкупно 13 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> и во него постои споменик за НОБ.<ref name=":0" /> == Стопанство == [[Податотека:Zemjodelec selo Gjavato.JPG|мини|300п|десно|Земјоделец во Ѓавато.]] Атарот на селото е голем и зафаќа површина од 22,1&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладуваат шумите на површина од 1.608,6 [[хектар]]и, на обработливото земјиште отпаѓаат 340,8 хектари, а на пасиштата 185,5 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото има полјоделско-шумарска функција.<ref name="енциклопедија" /> За време на отоманскиот период, во селото немало [[Чифлиг|чифлици]] и селаните имале малку своја планинска земја. Средствата за живот ги обезбедувале одејќи на [[Печалбар|печалба]]. Оделе да работат во Турција, Романија, Северна Америка и Австралија, додека некои од селаните препродавале ќумур, риба, јаболка и грозје.<ref name=":0" /> По крајот на отоманската власт, мештаните купиле многу земја од иселените Албанци во околните села — [[Доленци (Битолско)|Доленци]], [[Лера]] и [[Кажани]]. Месноста Алилојца го носи името на сопственикот Албанец од Доленци.<ref name=":0" /> По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], многумина од машкото население работеле како општи работници.<ref name=":0" /> Во поново време, во селото најзастапено е градинарството, додека во помал дел овоштарството и сточарството, како и живинарството. Интересно е да се напомене дека посебно во текот на пролетните, летните и есенските месеци добрите климатски услови во село Ѓавато овозможуваат развој на [[пчеларство]]то и билкарството, односно собирањето на лековити билки и [[растенија]], [[чај]], шумски и други споредни производи. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1554 |1953|1502 |1961|1116 |1971|829 |1981|523 |1991|269 |1994|162 |2002|122 |2021|35 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Ѓавато имало 1.500 жители, сите [[Македонци]] [[христијани]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Ѓавато се води како чисто македонско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 240 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|18}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Ѓавато имало 1.800 жители, сите [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 1.300 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Од ова село се иселил мошне голем број од населението и тоа преминало од големо во мало село. Така, во 1961 година селото броело 1.116 жители, додека во 1994 година бројот се намалил на 162 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Ѓавато имало 122 жители, сите [[Македонци]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=1 април 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 35 жители, од кои 34 [[Македонци]] и 1 останат. {{Пописи|1.500|1.800|1.554|1.502|1.116|829|523|269|162|122|35}} === Родови === Ѓавато е македонско православно село. Родовите во селото се староседелски, кои живееле во околните раселени села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1957 година, родови во селото: ''Савја'' (50 к.), ''Пејчиновци'' (35 к.), ''Брајчевци'' (35 к.), ''Матраковци'' (28 к.), ''Тумтја'' (26 к.), ''Думва'' или ''Топија'' (22 к.), ''Маџаровци'' (17 к.), ''Ќилишовци'' (16 к.) и ''Митровци'' (18 к.). Сите овие родови се доселени од околните села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато. За родот Брајчевци се претпоставува дека уште подалечно потекло имаат од селото [[Брајчино]], [[Преспа]]. Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од 1951 година, родови во селото се:<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Цапарско Поле|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ, к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''Староседелци:''' ''Гулабовци'' (10 к.), ''Пичаловци'' (12 к.), ''Цибалевци'' (4 к.), ''Малевци'' (3 к.), ''Продановци'' (4 к.), ''Размовци'' (6 к.), ''Белевци'' (5 к.), ''Алушовци'' и ''Босилковци'' и ''Кулевчевци'' (5 к.), ''Шулајковци'' (2 к.), ''Таневци'' (3 к.), ''Галевци'' (2 к.), ''Гурабијовци'' (1 к.), ''Кондовци'' (3 к.), ''Пулковци'' (1 к.), ''Чомаровци'' (1 к.), ''Додовци'' (7 к.), ''Кекевци'' (1 к.), ''Башевци'' (3 к.), ''Шибевци'' (1 к.), ''Кузевци'' (1 к.), ''Симоновци'' (1 к.), ''Точуковци'' (1 к.), ''Штуревци'' (4 к.), ''Попчевци'' (3 к.), ''Атанасовци'' (1 к.), ''Буџевци'' (8 к.), ''Тановчевци'' (3 к.), ''Батковци'' (2 к.), ''Манговци'' или ''Србиновци'' (1 к.), ''Ќотовци'' (1 к.), ''Гулевци'' (1 к.), ''Корунчевци'' (2 к.), ''Мурџевци'' (3 к.), ''Банаковци'' (1 к.), ''Лајмановци'' (8 к.), ''Чекановци'' (3 к.), ''Кацевци'' (3 к.), ''Рашајновци'' (1 к.), ''Огненовци'' или ''Гоцаревци'' (3 к.), ''Даскаловци'' (2 к.), ''Мацановци'' (2 к.), ''Крковци'' или ''Главинчевци'' (15 к.), ''Колупачовци'' (3 к.), ''Ласовци'' (4 к.), ''Корвејковци'' (1 к.), ''Толевци'' (4 к.), ''Колимачковци'' (3 к.), ''Лалевчевци'' (1 к.), ''Пурдевци'' (4 к.), ''Шошевци'' (3 к.), ''Пурдуловци'' (5 к.), ''Буневци'' (1 к.), ''Илијевци'' (2 к.), ''Клочовци'' (2 к.), ''Жулевци'' (1 к.), ''Грбевци'' (7 к.), ''Питрончевци'' (1 к.), ''Чоковци'' (1 к.), ''Начовци'' (4 к.), ''Перчевци'' (4 к.), ''Здравевци'' (3 к.), ''Апостоловци'' (11 к.), ''Јуруковци'' (8 к.), ''Бендевци'' (7 к.), ''Гаговци'' (2 к.), ''Бубевци'' (3 к.), ''Папалевци'' (6 к.), ''Димовци'' (1 к.), ''Дурмишовци'' (2 к.), ''Пашовци'' (3 к.), ''Четаловци'' (6 к.), ''Филиповци'' (5 к.), ''Богдановци'' (1 к.), ''Лајчаровци'' (2 к.), ''Чунковци'' (5 к.), ''Штраколовци'' (1 к.) и ''Мишовци'' (1 к.). * '''Доселеници:''' ''Тумтевци'' (9 к.), доселени се околу 1820 година од селото [[Туминец]] во [[Мала Преспа]] (денес во [[Албанија]]); ''Ѓештаковци'' (5 к.), доселени се околу 1820 година од некое село во [[Мала Преспа]]; ''Роканчевци'' (1 к.)., доселени се во 1860 година од селото [[Свиниште]]; ''Пајаковци'' (4 к.), доселени се во 1851 година од селото [[Перово]] во [[Преспа]]; ''Крушаровци'' (1 к.), доселени се во 1921 година од селото [[Долна Бела Црква]] во [[Преспа]]; ''Чаковци'' (1 к.), доселени се во 1911 година од [[Музакија]] во [[Албанија]]. Тие се [[Власи]]; ''Бела'' или ''Беловци'' (1 к.), доселени се во 1943 година од селото [[Гопеш]]. И тие се [[Власи]]. === Иселеништво === По неуспехот на Илинденското востание дел од овдешното население на село Ѓавато заминува на печалба пред сè во Бугарија (Софија), Србија (Белград), Романија (Букурешт) или во други европски земји како и во некои прекуокеански земји. Оваа појава со несмален интензитет е присутна и меѓу двете светски војни. Еден до два члена од семејството оделе на печалба и останувале по пет до шест години. Многу ретко едниот, а поретко двајцата се враќале назад. Во периодот после [[Балкански војни|Балканските војни]] и [[Прва светска војна|Првата светска војна]] и откако голем дел од турското население на соседното село [[Кажани]] заминало (се иселило во Турција), дел од населението од Ѓавато се населиле во Кажани. До 1951 година од селото се иселиле повеќе од 200 семејства од разни родови во селото. Само во [[Соединети Американски Држави|САД]] се иселиле преку 50 семејства. Големо иселување до овој период имало и во [[Битола]] (преку 30 семејства), [[Австралија]] (преку 20 семејства), [[Канада]] (преку 10 семејства). Иселеништво имало и во [[Бугарија]] (20 семејства, [[Софија]], [[Плевен]] и други места), во [[Скопје]], [[Аргентина]] (2 семејства), [[Србија]] (1 семејство), [[Турција]] (1 семејство), [[Охрид]] (1 семејство) и [[Германија]] (1 семејство).<ref name=":2" /> До 1957 година, се знае за следниве иселени родови: ''Ѓаваштани'' (3 к.), живеат во [[Могила]], ''Тасевци'' (1 к.), живеат во [[Нижеполе]], ''Карапетковци'' (4 к.), живеат во [[Рамна]], ''Ајтовци'' (12 к.), ''Митревци'' (10 к.) и ''Шилевци'' (8 к.), живеат во [[Долнени]], ''Здравевци'' (3 к.), ''Манговци'' (1 к.),''Љасови'' (1 к.), ''Бозбеќар'' (1 к.), ''Питропче'' (1 к.) и ''Чункови'' (1 к.), живеат во [[Кажани]], ''Ќипревци'' (4 к.), ''Грујовци'' (2 к.), ''Илиовци'' (2 к.), ''Андоноски'' (1 к.), ''Колевци'' (1 к.), ''Пиљовци'' (1 к.) и ''Белевци'' (1 к.), живеат во [[Доленци (Битолско)|Доленци]] и ''Ѓаваштани'' ( 7 к.), живеат во соседното преспанско село [[Сопотско]].<ref name=":0" /> Иселувањето од селото продолжило со несмален интензитет во 1960-тите и 1970-тите години, кога огромен број од Ѓавато трајно се иселуваат во Америка, Австралија, Канада или некои европски земји. Истовремено, голем дел од населението од селото се иселувало и во другите градови на Македонија. == Општествени установи == == Самоуправа и политика == Месната заедница во село Ѓавато. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 206 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на месна заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 68 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[File:Crkva Sv.Bogorodica s.Gjavato.JPG|thumb|Црква св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато]] [[File:Crkva sv.Bogorodica s.Gjavato- Glaviste.JPG|thumb|лево|Црква св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато м.в Главиште]] ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> *[[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — црква на превојот Ѓавато; *[[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато|Црква „Пресвета Богородица“]] — главната селска црква; *[[Црква „Пресвета Богородица“ - Главиште|Црква „Пресвета Богородица“]] — црква во месноста Главиште; ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Кале (Ѓавато)|Кале]] — населба од доцноантичко време; *[[Св. Богородица (Ѓавато)|Св. Богородица]] — некропола од доцноантичко време; *[[Старо Село (Ѓавато)|Старо Село]] — населба од средниот век; Интересн податок е да се напомене да во околината на с.&nbsp;Ѓавато има три цркви под името Св.Богородица односно тоа се црквите Св.Богородица сместена на планинскиот превој Ѓавато, црквата Св.Богородица с.&nbsp;Ѓавато сместена источно од селото на еден километар од с.&nbsp;Ѓавато поточно на тромеѓата на атерите на с.&nbsp;Ѓавато-с.&nbsp;Кажани-с.&nbsp;Доленци каде се наоѓаат и селски гробишта на овие три села, бидејќи за време на османлиската власт с.&nbsp;Кажани и с.&nbsp;Доленци биле муслимански села и малубројните христијаните од овие две села ја користеле оваа црква за верски обреди како и просторот околу црквата за гробишта на починатите христијаните кои живееле во с.&nbsp;Ѓавато и соседните села Доленци и Кажани, и третата обновена црква од поново време Св.Богородица на м.в.Главиште на 500 метри западно од селото во пазувите на Бигла планина. == Редовни настани == [[File:Den Golema Bogorodica crkva Sv Bogorodica-prevoj Gjavato.JPG|thumb|Ден Голема богородица 28.Август во дворот на црквата Св.Богородица превој Ѓавато]] [[File:Golema Bogorodica vo dvorot na crkvata Sv.Bogorodica prevoj Gjavato.JPG|thumb|лево|Голема богородица во дворот на црквата Св.Богородица превој Ѓавато]] Како Селска слава населението на с.&nbsp;Ѓавато ја слави Голема Богородица или Успание на пресвета богородица на 28.Август, мештаните славењето на овој празник го започнуваат во вечетните часови на 27 август вечер спроти Голема Богородица со одење во црквата Св.Богородица на превојот Ѓавато, следниот ден на 28.Август има голем собир во дворот на црквата од утринските часови до пладне, кога се оди на ручек во с.&nbsp;Ѓавато, во попладневните часови голем број на граѓани од с.&nbsp;Ѓавато како и лица од Битола, Скопје, Ресен и други градови кои потекнуваат од с.&nbsp;Ѓавато како и голем број христијани од другите села на сред село кај поранешното училиште Трајан Белев со музика и игра го одбележуваат овој христијански празник, Во касните вечерни часови Младите продолжуваат со прослава во селскиот дом или салата на поранешното школо како игранка. До неодамна до пред деценија постоеше прославување на овој празник три дена на 28, 29, и 30 август но последните децении со зголемување на миграциите на населението и се помалиот број на жители во с.&nbsp;Ѓавато прославувањето на овој празник се сведе на 28. Август ден на Голема Богородица. Населението на с.&nbsp;Ѓавато и за други верски празници прават собири на сред село или во една од трите цркви, како на пример, [[Бадник]] и [[Коледе]] на 5,6 јануари, [[Божик]] 7 јануари, Богојавление - [[Водици]] 19 јануари зависно од датумот Населението од Ѓавато, Кажани и Доленци се собираат во црквата Св. Богородица во с.&nbsp;Ѓавато за големиот христијански празник [[Велигден]], на третиот ден од велигден населението од с.&nbsp;Ѓавато ја посетува црквата Св.Богородица на местото викано Главиште. Исто така сосбир се прави и на 21.Септемвти - Мала Богородица во дворот на црквата Св.Богородица на превојот Ѓавато. == Личности == '''Личности родени во Ѓавато:''' * [[Љуба Додова|Љуба Чаталова Додова]] (р.1925) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Јонче Мурџевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Трајан Белев-Гоце]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Михајло Андоновски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Борис Џодовски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Борис Буџевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Тодор Чумковски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Трајан Цибалевски]] — Македонски првоборец од втората светска војна * [[Илија Алушевски]] (1928 - 2004) - македонски фолклорист, етнолог, просветен деец, публицист, [[кореограф]] и запишувач на усната литература во битолскиот крај и пошироко, поттикнувач и организатор на јавни фолклорни манифестации.<ref name="значајни">{{наведена книга|title=Значајни личности за Битола|author=Андоновска Ленче|author2=Благој Николов|author3= Трајко Огненовски|author4= Гордана Пешевска|author5= Анета Стефановска|author6= Светлана Талеска|date=2007|publisher=Национална установа Универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“|year=|isbn=978-9989-2783-0-3|editor=Науме Ѓорѓиески|location=Битола|pages=20-21}}</ref> * [[Димитар Башевски]] (р. [[27 јуни]] [[1943]]) - романописец, поет, раскажувач, преведувач и издавач. * [[Владо Додовски]] (1938–1999) - новинар, театарски критичар и писател. *[[Владимир Јончевски|Владимир „Шеки“ Јончевски]] (р. 16 јули 1945) - Професор по физика во СОУ „Јосип Броз-Тито“- Битола '''[[Македонска револуционерна организација|Илинденци]]''' * [[Митре Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Ташко Петров Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Тодор Костов Коровојков]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Апостол Наумов Коцевски|Апостол Наумов Кацевски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Митре Симонов Крковски]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Коте Јованов Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Андон Јотев Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":2" /> *[[Науме Трпев Главинчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":3">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Стојан Николов Гулабовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Георги Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Наум Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Трајан Темелков Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> *[[Никола Китев Бубев]] — македонски револуционер.<ref name=":4">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Трене Стојанов Бунев]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Наум Бендев]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Наум Бочваров]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> *[[Петре Димов Марковски]] — македонски револуционер.<ref name=":5">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том III, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Стеван Митрев Мацанов]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Тодор Стефанов Мурџев]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Јован Митрев Начовски]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> *[[Богоја Христов Стојковски]] — македонски револуционер.<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Ванѓел Наумов Перчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":6">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Спиро Митрев Пичалов]] — македонски револуционер.<ref name=":6" /> *[[Георги Христов Јуруков]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":7">{{Наведена книга|title=|first=|publisher=|others=Јасмина Дамјановска; Ленина Жила; Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел I. Државен архив на Република Македонија.|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> *[[Тодор Ангелев Јуруковски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":7" /> == Култура и спорт == == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ǵavato}} http://arheo.com.mk/2009/03/11/tracing-via-egnatia-in-republic-of-macedonia/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130224013351/http://arheo.com.mk/2009/03/11/tracing-via-egnatia-in-republic-of-macedonia/ |date=2013-02-24 }} http://www.mnd-bitola.mk/files/broj%203-4/15%20Iseluvanjeto%20od%20Bitolskiot.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304195722/http://www.mnd-bitola.mk/files/broj%203-4/15%20Iseluvanjeto%20od%20Bitolskiot.pdf |date=2016-03-04 }} http://www.scribd.com/doc/37090082/Znacajni-Licnosti-od-Bitola {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130109011332/http://www.scribd.com/doc/37090082/Znacajni-Licnosti-od-Bitola |date=2013-01-09 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/31-40.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120907074503/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/31-40.htm |date=2012-09-07 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1942.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215929/http://sojuznaborcibitola.org.mk/1942.htm |date=2011-07-22 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1943.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215922/http://sojuznaborcibitola.org.mk/1943.htm |date=2011-07-22 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1944.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140508014511/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1944.htm |date=2014-05-08 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1945.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121205004918/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1945.htm |date=2012-12-05 }} Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 239. {{Општина Битола}} [[Категорија:Села во Општина Битола]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Ѓавато (Битолско)| ]] 79o7ni62jawq7ngmkqp8lh2oocq77jt 5532887 5532883 2026-04-01T18:22:30Z Ehrlich91 24281 5532887 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Ѓавато}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ѓавато | слика = Воздушен поглед на Ѓавато.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 35 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 850 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=4 | lat_sec=50 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=8 | lon_sec=18 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Ѓавато во Општина Битола.svg }} '''Ѓавато''' (познато и како '''Ѓавото''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == Името на селото првпат е забележано во документи од {{римски|16}} век. Низ годините се споменува под слични варијанти. Името е добиено од именка од [[грчки јазик|грчко]] потекло со значење „премин“ (премин преку планина) или во врска со средновековни давачки.<ref name="речник">{{Наведена книга |title=Речник на имињата на населените места во Р Македонија|last=Иванова|first=Олга|publisher=[[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]]|year=2014|isbn=|location=Скопје|pages=87}}</ref> Всушност, може да се каже дека името претставува примарно топографско име. Тоа е добиено по пат на топонимизацијата на апелативот ѓавато („премин преку планина“). Во непосредна близина на селото се наоѓа [[Ѓавато (превој)|планинскиот превој Ѓавато]] на 1.269 метри надморска височина.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-03-31|archive-date=2026-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Panorama na s.Gjavato.JPG|мини|300п|лево|Поглед на дел од селото]] [[Податотека:Potok Shupur m.v Alamanica s.Gjavato.JPG|мини|300п|деснок|Поток Шупур кај месноста Аламаљца во пролет]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во западниот дел од [[Општина Битола]], во близина на [[Ѓавато (превој)|истоимениот]] превој, каде што атарот се допира со подрачјето на [[Општина Ресен]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=31 март 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=119}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 850 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 21 километар<ref name="енциклопедија" /> и се наоѓа недалеку до патот Битола-[[Ресен]]. До селото води асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]], кој пак започнува од магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] кај селото [[Кажани]]. Ѓавато некогаш било големо и познато село кај истоимениот превој, во близина на патот [[Битола]]-[[Охрид]]. Најблиски околни села се [[Доленци (Битолско)|Доленци]] и [[Кажани]]. Во минатото, водата за пиење се добивала од чешми и од бунари. Најмалку вода поседува маалото Савје (во средишниот дел на селото), каде се наоѓаат училиштето, задружниот дом и продавницата.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=241-243|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Дервен, Шумјак, Чинов Рид, Бела Вода, Муџеа Чешма, Манејчино Гробче, Извор, Вртушка, Куцоо, Сулејманов Камен, Киска, Дојчиноец, Каланџик, Стенчиња, Вакавска Ливада, Сува Леска, Студена Чешма, Долишта, Слогои, Ѓироец, Злидол, Синалка, Кекинца, Мечидол, Јазаишта, Маглен, Попов Кладенец, Петкаџик, Ракида, Кленики, Гаџојла, Под Црква, Намазан, Причек, Солиште и Кале.<ref name=":0" /> Селото има разбиен тип, чии куќи се групирани во девет маала меѓусебно оддалечени од 500 до 1000 метри. Маалата се наречени (почнувајќи од југ): Пејновско (Пејчинова), Савја (Савева), Думва или Топија (Топева), Брајчево (Брајчева), Тумтја, Ѓилишовско (Ѓимишова), Митровско (Митрова), Маџаровско (Маџарова) и Матрак.<ref name=":0" /> Селото се наоѓа во подножјето на планината [[Бигла (планина)|Бигла]]. Сртот на планината и превојот Ѓавато претставуваат природна [[вододелница]] помеѓу Јадранскиот и Егејскиот речен слив. Многубројните потоци и мали реки како притоки на [[Шемница]] главно пресушуваат во текот на втората половина на јуни, поради што во летните месеци селото има недостиг на вода. == Историја == [[Податотека:Prevoj gjavato prostor kade porano bilo smesteno s.Gjavato.jpg|мини|300п|десно|Превојот [[Ѓавато (превој)|Ѓавато]], просторот каде некогаш се наоѓало селото]] [[Податотека:Selo Gjavato - Saveva mala.jpg|мини|300п|десно|Поглед на маалото Савева]] [[Податотека:Selo Gjavato - Gulabova mala.JPG|мини|300п|десно|Поглед на Гулабовско Маало и селото [[Доленци (Битолско)|Доленци]] во позадина]] [[Податотека:Pogled od selo kazani kon selo Gjavato.JPG|мини|300п|десно|Поглед од село [[Кажани]] кон Ѓавато]] Први пишани документи во кои се споменува Ѓавато е од првата половина на {{римски|17}} век, кога неговите мештани биле [[Дервенџиство|дервенџии]].<ref name=":0" /> Овие документи биле османлиските даночни регистри на немуслиманското население од вилаетот Манастир (Битола) од 1611-1612 година со 60 домаќинства.<ref>Турски извори за българската история, т. VII, София 1986, с. 181.</ref> Во 1639 година во Ѓавато имало буна против [[Османлиско Царство|Османлиската власт]]. Непосреден повод за нејзиното избувнување било апсењето на ајдутинот Белче. Селаните се спротивставиле. Спомнати во предводувањето на буната се Митре, Никола, Илија и Голе. Започнала борба во која [[Турци]]те имале пушки и сабји, а селаните вили и стапови. Неколку селани загинале, Белче бил убиен, по што Турците му ја отсекле главата и му ја однеле на кадијата како доказ дека бил ликвидиран.<ref>{{наведена книга|title=[[Македонска Енциклопедија]]|last=|first=|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=2009|isbn=978-608-203-023-4|location=[[Скопје]], [[Македонија]]|pages=228}}</ref> Во средината на {{римски|17}} век, селото го споменува [[Евлија Челебија]] како христијанско. До средината на {{римски|19}} век, на превојот Ѓавато (1.179 м.) и во непосредната околина се наоѓале седум мали словенски села — Ѓавато, Извор, Дреноец, Сува Леска, Утојца, Илино и Старо Село (старото [[Кажани]]). Меѓутоа, сите тие села, како што се пренесува биле уништени од албанскиот [[башибозук]] околу 1860-тите. Затоа, мештаните на тие села го основале денешното Ѓавато 3 километри североисточно од истоимениот превој. Претходно, на местото на денешното село се наоѓале кошари.<ref name=":0" /> На местата каде се наоѓале овие мали села се наоѓаат остатоци од ѕидови на куќи, напуштени ниви обраснати со шума и гробови. Најмногу старини се наоѓаат на селиштето Ѓавато, кое било на самиот превој од западната страна. Тоа селиште е познато и под името Дервен, каде се наоѓале рушевините од [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато|црквата „Успение на Пресвета Богородица“]], која денес е обновена, две чешми, гробишта и ѕидови од куќи. До крајот на отоманскиот период, на Дервен се наоѓала турска кула, додека во српско време постоела жандермериска станица.<ref name=":0" /> Покрај, црквата на самиот превој, во југоисточниот дел на денешното село се наоѓа [[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато|главната селска црква „Пресвета Богородица“]] подигната во втората половина на {{римски|19}} век.<ref name=":0" /> [[Ѓорѓи Сугарев]] бил активен како војвода во Ѓавато пред и за време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. Таму тој се претворил во легенда за време на битката кај село Ѓавато, каде што со својата храброст и себеодрекување тој на востанатиот народ му дал пример како се војува за својата земја. Селото многу настрадало за време на востанието, кога Турците и Албанците ги запалиле сите куќи, а народот избегал во шумата.<ref name=":0" /> За време на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], во селото учителствувал [[Тодор Ангелевски]] од селото [[Лавци (Битолско)|Лавци]], кого селаните популарно го викале Тошо Даскало. Ангелевски заедно со Трајан Белев ги саботирале општинските избори во 1937 година бидејќи власта сакала да подметне свој кандидат при што ги искинале гласачките списоци на гласачкото место. Набргу потоа, биле приведени и со синџири биле спроведени пеш до Битола, каде биле условно казнети. Трајан Белев и Тошо Даскалот во 1938 година основале набавно-продајна задруга, а во март 1940 година основале и партиска ќелија на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]] во Ѓавато. Следната година, во март 1941 година, во селото била основана првата група на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Сојузот на комунистичката младина на Југославија]]. Кога започнала [[Втора светска војна|Втората светска војна]], поранешната југословенска армија по патот за Битола направила препреки од балвани и камења на секои 200 метри, кој бил чуван од еден зајакнат баталјон. Сепак, германските тенкови на 9 април 1941 година лесно ги поминале препреките и во борбата убиле 50-60 војници. По оваа кратка борба останале многу воени материјали, оружје и муниција, кои биле прибрани и сокриени од страна на партиската ќелија. На 28 август 1941 година, окупаторската власт го донела владиката [[Борис Симонов Неврокопски]], родум од Ѓавато, да одржи говор во селската црква, во која го напаѓал комунизмот, Советскиот Сојуз и народноослободителната војска. За време на говорот, младите комунисти и симпатизери од Ѓавато на чело со [[Јонче Мурџевски]] демонстративно ја напуштиле црквата. Следната година, на 12 март во селото било основано читалиштето „Гоце Делчев“ од страна на членовите на КПЈ и СКОЈ, но бил вклучен и кметот на селото со цел да се залаже власта. Истиот месец, во селото биле организирани протести поради недостигот од прехранбени производи. На 18 август 1942 година, дел од селаните учествувале во нападот на полицискиот подучасток во соседното село [[Кажани]]. Во август 1944 година, во месноста Шабанови Ливади бил одржан голем народен собир при што бил основан народноослободителен одбор со седиште во Ѓавато. Вкупно 13 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> и во него постои споменик за НОБ.<ref name=":0" /> == Стопанство == [[Податотека:Zemjodelec selo Gjavato.JPG|мини|300п|десно|Земјоделец во Ѓавато.]] Атарот на селото е голем и зафаќа површина од 22,1&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладуваат шумите на површина од 1.608,6 [[хектар]]и, на обработливото земјиште отпаѓаат 340,8 хектари, а на пасиштата 185,5 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото има полјоделско-шумарска функција.<ref name="енциклопедија" /> За време на отоманскиот период, во селото немало [[Чифлиг|чифлици]] и селаните имале малку своја планинска земја. Средствата за живот ги обезбедувале одејќи на [[Печалбар|печалба]]. Оделе да работат во Турција, Романија, Северна Америка и Австралија, додека некои од селаните препродавале ќумур, риба, јаболка и грозје.<ref name=":0" /> По крајот на отоманската власт, мештаните купиле многу земја од иселените Албанци во околните села — [[Доленци (Битолско)|Доленци]], [[Лера]] и [[Кажани]]. Месноста Алилојца го носи името на сопственикот Албанец од Доленци.<ref name=":0" /> По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], многумина од машкото население работеле како општи работници.<ref name=":0" /> Во поново време, во селото најзастапено е градинарството, додека во помал дел овоштарството и сточарството, како и живинарството. Интересно е да се напомене дека посебно во текот на пролетните, летните и есенските месеци добрите климатски услови во село Ѓавато овозможуваат развој на [[пчеларство]]то и билкарството, односно собирањето на лековити билки и [[растенија]], [[чај]], шумски и други споредни производи. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1554 |1953|1502 |1961|1116 |1971|829 |1981|523 |1991|269 |1994|162 |2002|122 |2021|35 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Ѓавато имало 1.500 жители, сите [[Македонци]] [[христијани]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Ѓавато се води како чисто македонско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 240 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|18}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Ѓавато имало 1.800 жители, сите [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 1.300 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Од ова село се иселил мошне голем број од населението и тоа преминало од големо во мало село. Така, во 1961 година селото броело 1.116 жители, додека во 1994 година бројот се намалил на 162 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Ѓавато имало 122 жители, сите [[Македонци]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=1 април 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 35 жители, од кои 34 [[Македонци]] и 1 останат. {{Пописи|1.500|1.800|1.554|1.502|1.116|829|523|269|162|122|35}} === Родови === Ѓавато е македонско православно село. Родовите во селото се староседелски, кои живееле во околните раселени села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1957 година, родови во селото: ''Савја'' (50 к.), ''Пејчиновци'' (35 к.), ''Брајчевци'' (35 к.), ''Матраковци'' (28 к.), ''Тумтја'' (26 к.), ''Думва'' или ''Топија'' (22 к.), ''Маџаровци'' (17 к.), ''Ќилишовци'' (16 к.) и ''Митровци'' (18 к.). Сите овие родови се доселени од околните села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато. За родот Брајчевци се претпоставува дека уште подалечно потекло имаат од селото [[Брајчино]], [[Преспа]]. Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од 1951 година, родови во селото се:<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Цапарско Поле|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ, к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''Староседелци:''' ''Гулабовци'' (10 к.), ''Пичаловци'' (12 к.), ''Цибалевци'' (4 к.), ''Малевци'' (3 к.), ''Продановци'' (4 к.), ''Размовци'' (6 к.), ''Белевци'' (5 к.), ''Алушовци'' и ''Босилковци'' и ''Кулевчевци'' (5 к.), ''Шулајковци'' (2 к.), ''Таневци'' (3 к.), ''Галевци'' (2 к.), ''Гурабијовци'' (1 к.), ''Кондовци'' (3 к.), ''Пулковци'' (1 к.), ''Чомаровци'' (1 к.), ''Додовци'' (7 к.), ''Кекевци'' (1 к.), ''Башевци'' (3 к.), ''Шибевци'' (1 к.), ''Кузевци'' (1 к.), ''Симоновци'' (1 к.), ''Точуковци'' (1 к.), ''Штуревци'' (4 к.), ''Попчевци'' (3 к.), ''Атанасовци'' (1 к.), ''Буџевци'' (8 к.), ''Тановчевци'' (3 к.), ''Батковци'' (2 к.), ''Манговци'' или ''Србиновци'' (1 к.), ''Ќотовци'' (1 к.), ''Гулевци'' (1 к.), ''Корунчевци'' (2 к.), ''Мурџевци'' (3 к.), ''Банаковци'' (1 к.), ''Лајмановци'' (8 к.), ''Чекановци'' (3 к.), ''Кацевци'' (3 к.), ''Рашајновци'' (1 к.), ''Огненовци'' или ''Гоцаревци'' (3 к.), ''Даскаловци'' (2 к.), ''Мацановци'' (2 к.), ''Крковци'' или ''Главинчевци'' (15 к.), ''Колупачовци'' (3 к.), ''Ласовци'' (4 к.), ''Корвејковци'' (1 к.), ''Толевци'' (4 к.), ''Колимачковци'' (3 к.), ''Лалевчевци'' (1 к.), ''Пурдевци'' (4 к.), ''Шошевци'' (3 к.), ''Пурдуловци'' (5 к.), ''Буневци'' (1 к.), ''Илијевци'' (2 к.), ''Клочовци'' (2 к.), ''Жулевци'' (1 к.), ''Грбевци'' (7 к.), ''Питрончевци'' (1 к.), ''Чоковци'' (1 к.), ''Начовци'' (4 к.), ''Перчевци'' (4 к.), ''Здравевци'' (3 к.), ''Апостоловци'' (11 к.), ''Јуруковци'' (8 к.), ''Бендевци'' (7 к.), ''Гаговци'' (2 к.), ''Бубевци'' (3 к.), ''Папалевци'' (6 к.), ''Димовци'' (1 к.), ''Дурмишовци'' (2 к.), ''Пашовци'' (3 к.), ''Четаловци'' (6 к.), ''Филиповци'' (5 к.), ''Богдановци'' (1 к.), ''Лајчаровци'' (2 к.), ''Чунковци'' (5 к.), ''Штраколовци'' (1 к.) и ''Мишовци'' (1 к.). * '''Доселеници:''' ''Тумтевци'' (9 к.), доселени се околу 1820 година од селото [[Туминец]] во [[Мала Преспа]] (денес во [[Албанија]]); ''Ѓештаковци'' (5 к.), доселени се околу 1820 година од некое село во [[Мала Преспа]]; ''Роканчевци'' (1 к.)., доселени се во 1860 година од селото [[Свиниште]]; ''Пајаковци'' (4 к.), доселени се во 1851 година од селото [[Перово]] во [[Преспа]]; ''Крушаровци'' (1 к.), доселени се во 1921 година од селото [[Долна Бела Црква]] во [[Преспа]]; ''Чаковци'' (1 к.), доселени се во 1911 година од [[Музакија]] во [[Албанија]]. Тие се [[Власи]]; ''Бела'' или ''Беловци'' (1 к.), доселени се во 1943 година од селото [[Гопеш]]. И тие се [[Власи]]. === Иселеништво === По неуспехот на Илинденското востание дел од овдешното население на село Ѓавато заминува на печалба пред сè во Бугарија (Софија), Србија (Белград), Романија (Букурешт) или во други европски земји како и во некои прекуокеански земји. Оваа појава со несмален интензитет е присутна и меѓу двете светски војни. Еден до два члена од семејството оделе на печалба и останувале по пет до шест години. Многу ретко едниот, а поретко двајцата се враќале назад. Во периодот после [[Балкански војни|Балканските војни]] и [[Прва светска војна|Првата светска војна]] и откако голем дел од турското население на соседното село [[Кажани]] заминало (се иселило во Турција), дел од населението од Ѓавато се населиле во Кажани. До 1951 година од селото се иселиле повеќе од 200 семејства од разни родови во селото. Само во [[Соединети Американски Држави|САД]] се иселиле преку 50 семејства. Големо иселување до овој период имало и во [[Битола]] (преку 30 семејства), [[Австралија]] (преку 20 семејства), [[Канада]] (преку 10 семејства). Иселеништво имало и во [[Бугарија]] (20 семејства, [[Софија]], [[Плевен]] и други места), во [[Скопје]], [[Аргентина]] (2 семејства), [[Србија]] (1 семејство), [[Турција]] (1 семејство), [[Охрид]] (1 семејство) и [[Германија]] (1 семејство).<ref name=":2" /> До 1957 година, се знае за следниве иселени родови: ''Ѓаваштани'' (3 к.), живеат во [[Могила]], ''Тасевци'' (1 к.), живеат во [[Нижеполе]], ''Карапетковци'' (4 к.), живеат во [[Рамна]], ''Ајтовци'' (12 к.), ''Митревци'' (10 к.) и ''Шилевци'' (8 к.), живеат во [[Долнени]], ''Здравевци'' (3 к.), ''Манговци'' (1 к.),''Љасови'' (1 к.), ''Бозбеќар'' (1 к.), ''Питропче'' (1 к.) и ''Чункови'' (1 к.), живеат во [[Кажани]], ''Ќипревци'' (4 к.), ''Грујовци'' (2 к.), ''Илиовци'' (2 к.), ''Андоноски'' (1 к.), ''Колевци'' (1 к.), ''Пиљовци'' (1 к.) и ''Белевци'' (1 к.), живеат во [[Доленци (Битолско)|Доленци]] и ''Ѓаваштани'' ( 7 к.), живеат во соседното преспанско село [[Сопотско]].<ref name=":0" /> Иселувањето од селото продолжило со несмален интензитет во 1960-тите и 1970-тите години, кога огромен број од Ѓавато трајно се иселуваат во Америка, Австралија, Канада или некои европски земји. Истовремено, голем дел од населението од селото се иселувало и во другите градови на Македонија. == Општествени установи == * Поранешно основно училиште „Трајан Белев“ * Месна заедница <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Општествен објект во Ѓавато 2.jpg|Општествен објект Податотека:ОУ „Елпида Караманди“ - Ѓавато.jpg|Поглед на основното училиште Податотека:Општествен објект во Ѓавато.jpg|Општествен објект </gallery> == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Ѓавато било село во нахијата Ѓават-Кол во Битолската Каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе биле придодадени поранешните општини, [[Општина Бистрица|Бистрица]], [[Општина Кукуречани|Кукуречани]] и [[Општина Цапари|Цапари]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Цапари. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Дихово. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Кажани, во која покрај селото Ѓавато се наоѓале селата Гопеш, Доленци, Кажани, Лера, Маловиште, Рамна, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1950-1952, селото било исто така дел од некогашната општина Кажани, во која влегувале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Маловиште и Лера. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 0206 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на месна заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 68 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|31}}</ref> * [[Кале (Ѓавато)|Кале]] — населба од доцноантичко време; * [[Св. Богородица (Ѓавато)|Св. Богородица]] — некропола од доцноантичко време; и * [[Старо Село (Ѓавато)|Старо Село]] — населба од средниот век. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато|Црква „Пресвета Богородица“]] — главната селска црква; * [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — црква на превојот Ѓавато; и * [[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато (Главиште)|Црква „Пресвета Богородица“]] — црква во месноста Главиште. Сите три селски цркви го носат името Богородица, со што едната е сместена на самиот превој [[Ѓавато (превој)|Ѓавато]], главната селска црква се наоѓа источно од селото на тромеѓето на атарите на Ѓавато, Кажани и Доленци, каде се наоѓаат и селските гробишта на овие три села, бидејќи за време на отоманскиот период овие села биле доминантно муслимански и малобројните христијани доаѓале во оваа црква, додека третата обновена црква се наоѓа на месноста Главиште во пазувите на планината Бигла. ;Споменици * Спомен-плоча за палењето на селото во [[Илинденско востание|Илинденското востание]]; и * Спомен-плоча за загинатите борци во [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]]. <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Главиште 10.jpg|Поглед на црквата „Пресвета Богородица“ кај Главиште Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Ѓавато 23.jpg|Воздушен поглед на главната селска црква „Пресвета Богородица“ Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато.jpg|Црква „Успение на Пресвета Богородица“ на превојот Ѓавато Податотека:Илинденска спомен-плоча во Ѓавато.jpg|Илинденската спомен-плоча Податотека:Спомен-плоча на НОБ во Ѓавато.jpg|Спомен-плоча за паднатите борци во НОБ </gallery> == Редовни настани == [[Податотека:Golema Bogorodica vo dvorot na crkvata Sv.Bogorodica prevoj Gjavato.JPG|мини|300п|десно|Прослава на Голема Богородица во дворот на црквата „Успение на Пресвета Богородица“ на превојот]] ;Слави<ref name=":0" /> * [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] (28 август) — селска слава, која започнува во вечерните часови на 27 август со одење во црквата на превојот Ѓавато. На самиот ден (28 август) има голем собир во дворот на црквата, кога се дава ручек, додека попладнето селаните и иселениците се собираат на сретсело кај поранешното училиште со музика и игра. * Населението прави собири на сретсело или во една од трите цркви и на други празници, како Бадник и Коледе, Божиќ, Водици, Велигден и Мала Богородица. На третиот ден од Велигден, населението ја посетува црквата во месноста Главиште, додека Мала Богородица повторно се слави во дворот на црквата на превојот Ѓавато. == Личности == ;Родени во или по потекло од Ѓавато * [[Љуба Додова|Љуба Чаталова Додова]] (р. 1925) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]]; * [[Јонче Мурџевски]] — македонски првоборец од Втората светска војна * [[Трајан Белев-Гоце]] — македонски првоборец од Втората светска војна * [[Михајло Андоновски]] — македонски првоборец од Втората светска војна * [[Борис Џодовски]] — македонски првоборец од Втората светска војна * [[Борис Буџевски]] — македонски првоборец од Втората светска војна * [[Тодор Чумковски]] — македонски првоборец од Втората светска војна * [[Трајан Цибалевски]] — македонски првоборец од Втората светска војна * [[Илија Алушевски]] (1928-2004) — македонски фолклорист, етнолог, просветен деец, публицист, [[кореограф]] и запишувач на усната литература во битолскиот крај и пошироко, поттикнувач и организатор на јавни фолклорни манифестации.<ref name="значајни">{{наведена книга|title=Значајни личности за Битола|author=Андоновска Ленче|author2=Благој Николов|author3= Трајко Огненовски|author4= Гордана Пешевска|author5= Анета Стефановска|author6= Светлана Талеска|date=2007|publisher=Национална установа Универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“|year=|isbn=978-9989-2783-0-3|editor=Науме Ѓорѓиески|location=Битола|pages=20-21}}</ref> * [[Димитар Башевски]] (р. 1943) — романописец, поет, раскажувач, преведувач и издавач * [[Владо Додовски]] (1938–1999) — новинар, театарски критичар и писател **'''[[Македонска револуционерна организација|Илинденци]]''' ***[[Митре Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> ***[[Ташко Петров Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> ***[[Тодор Костов Коровојков]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> ***[[Апостол Наумов Коцевски|Апостол Наумов Кацевски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> ***[[Митре Симонов Крковски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> ***[[Коте Јованов Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> ***[[Андон Јотев Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> ***[[Науме Трпев Главинчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":4">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> ***[[Стојан Николов Гулабовски]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> ***[[Георги Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> ***[[Наум Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> ***[[Трајан Темелков Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> ***[[Никола Китев Бубев]] — македонски револуционер.<ref name=":5">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> ***[[Трене Стојанов Бунев]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> ***[[Наум Бендев]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> ***[[Наум Бочваров]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> ***[[Петре Димов Марковски]] — македонски револуционер.<ref name=":6">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том III, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> ***[[Стеван Митрев Мацанов]] — македонски револуционер.<ref name=":6" /> ***[[Тодор Стефанов Мурџев]] — македонски револуционер.<ref name=":6" /> ***[[Јован Митрев Начовски]] — македонски револуционер.<ref name=":6" /> ***[[Богоја Христов Стојковски]] — македонски револуционер.<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> ***[[Ванѓел Наумов Перчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":7">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> ***[[Спиро Митрев Пичалов]] — македонски револуционер.<ref name=":7" /> ***[[Георги Христов Јуруков]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":8">{{Наведена книга|title=|first=|publisher=|others=Јасмина Дамјановска; Ленина Жила; Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел I. Државен архив на Република Македонија.|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> ***[[Тодор Ангелев Јуруковски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":8" /> <!--== Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Автобуска постојка во Ѓавато.jpg|Автобуска постојка во селото Податотека:ОУ „Елпида Караманди“ - Ѓавато 2.jpg|Спортско игралиште кај училиштето Податотека:Ǵavato-Paraklis.JPG|Параклис на превојот </gallery> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Цапарско Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Ǵavato}} {{Општина Битола}} [[Категорија:Ѓавато (Битолско)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] 4k6q4h77r07b6bo5ge5p0i0qef3c6l0 5533120 5532887 2026-04-02T11:38:56Z Ehrlich91 24281 5533120 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Ѓавато}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ѓавато | слика = Воздушен поглед на Ѓавато.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 35 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 850 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=4 | lat_sec=50 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=8 | lon_sec=18 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Ѓавато во Општина Битола.svg }} '''Ѓавато''' (познато и како '''Ѓавото''') — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == Името на селото првпат е забележано во документи од {{римски|16}} век. Низ годините се споменува под слични варијанти. Името е добиено од именка од [[грчки јазик|грчко]] потекло со значење „премин“ (премин преку планина) или во врска со средновековни давачки.<ref name="речник">{{Наведена книга |title=Речник на имињата на населените места во Р Македонија|last=Иванова|first=Олга|publisher=[[Институт за македонски јазик „Крсте Мисирков“]]|year=2014|isbn=|location=Скопје|pages=87}}</ref> Всушност, може да се каже дека името претставува примарно топографско име. Тоа е добиено по пат на топонимизацијата на апелативот ѓавато („премин преку планина“). Во непосредна близина на селото се наоѓа [[Ѓавато (превој)|планинскиот превој Ѓавато]] на 1.269 метри надморска височина.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-03-31|archive-date=2026-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=187|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Panorama na s.Gjavato.JPG|мини|300п|лево|Поглед на дел од селото]] [[Податотека:Potok Shupur m.v Alamanica s.Gjavato.JPG|мини|300п|деснок|Поток Шупур кај месноста Аламаљца во пролет]] Селото се наоѓа во областа [[Цапарско Поле]], во западниот дел од [[Општина Битола]], во близина на [[Ѓавато (превој)|истоимениот]] превој, каде што атарот се допира со подрачјето на [[Општина Ресен]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=31 март 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=119}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 850 метри. Од градот [[Битола]], селото е оддалечено околу 21 километар<ref name="енциклопедија" /> и се наоѓа недалеку до патот Битола-[[Ресен]]. До селото води асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2347|регионалниот пат 2347]], кој пак започнува од магистралниот пат [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] кај селото [[Кажани]]. Ѓавато некогаш било големо и познато село кај истоимениот превој, во близина на патот [[Битола]]-[[Охрид]]. Најблиски околни села се [[Доленци (Битолско)|Доленци]] и [[Кажани]]. Во минатото, водата за пиење се добивала од чешми и од бунари. Најмалку вода поседува маалото Савје (во средишниот дел на селото), каде се наоѓаат училиштето, задружниот дом и продавницата.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=241-243|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Дервен, Шумјак, Чинов Рид, Бела Вода, Муџеа Чешма, Манејчино Гробче, Извор, Вртушка, Куцоо, Сулејманов Камен, Киска, Дојчиноец, Каланџик, Стенчиња, Вакавска Ливада, Сува Леска, Студена Чешма, Долишта, Слогои, Ѓироец, Злидол, Синалка, Кекинца, Мечидол, Јазаишта, Маглен, Попов Кладенец, Петкаџик, Ракида, Кленики, Гаџојла, Под Црква, Намазан, Причек, Солиште и Кале.<ref name=":0" /> Селото има разбиен тип, чии куќи се групирани во девет маала меѓусебно оддалечени од 500 до 1000 метри. Маалата се наречени (почнувајќи од југ): Пејновско (Пејчинова), Савја (Савева), Думва или Топија (Топева), Брајчево (Брајчева), Тумтја, Ѓилишовско (Ѓимишова), Митровско (Митрова), Маџаровско (Маџарова) и Матрак.<ref name=":0" /> Селото се наоѓа во подножјето на планината [[Бигла (планина)|Бигла]]. Сртот на планината и превојот Ѓавато претставуваат природна [[вододелница]] помеѓу Јадранскиот и Егејскиот речен слив. Многубројните потоци и мали реки како притоки на [[Шемница]] главно пресушуваат во текот на втората половина на јуни, поради што во летните месеци селото има недостиг на вода. == Историја == [[Податотека:Prevoj gjavato prostor kade porano bilo smesteno s.Gjavato.jpg|мини|300п|десно|Превојот [[Ѓавато (превој)|Ѓавато]], просторот каде некогаш се наоѓало селото]] [[Податотека:Selo Gjavato - Saveva mala.jpg|мини|300п|десно|Поглед на маалото Савева]] [[Податотека:Selo Gjavato - Gulabova mala.JPG|мини|300п|десно|Поглед на Гулабовско Маало и селото [[Доленци (Битолско)|Доленци]] во позадина]] [[Податотека:Pogled od selo kazani kon selo Gjavato.JPG|мини|300п|десно|Поглед од село [[Кажани]] кон Ѓавато]] Први пишани документи во кои се споменува Ѓавато е од првата половина на {{римски|17}} век, кога неговите мештани биле [[Дервенџиство|дервенџии]].<ref name=":0" /> Овие документи биле османлиските даночни регистри на немуслиманското население од вилаетот Манастир (Битола) од 1611-1612 година со 60 домаќинства.<ref>Турски извори за българската история, т. VII, София 1986, с. 181.</ref> Во 1639 година во Ѓавато имало буна против [[Османлиско Царство|Османлиската власт]]. Непосреден повод за нејзиното избувнување било апсењето на ајдутинот Белче. Селаните се спротивставиле. Спомнати во предводувањето на буната се Митре, Никола, Илија и Голе. Започнала борба во која [[Турци]]те имале пушки и сабји, а селаните вили и стапови. Неколку селани загинале, Белче бил убиен, по што Турците му ја отсекле главата и му ја однеле на кадијата како доказ дека бил ликвидиран.<ref>{{наведена книга|title=[[Македонска Енциклопедија]]|last=|first=|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=2009|isbn=978-608-203-023-4|location=[[Скопје]], [[Македонија]]|pages=228}}</ref> Во средината на {{римски|17}} век, селото го споменува [[Евлија Челебија]] како христијанско. До средината на {{римски|19}} век, на превојот Ѓавато (1.179 м.) и во непосредната околина се наоѓале седум мали словенски села — Ѓавато, Извор, Дреноец, Сува Леска, Утојца, Илино и Старо Село (старото [[Кажани]]). Меѓутоа, сите тие села, како што се пренесува биле уништени од албанскиот [[башибозук]] околу 1860-тите. Затоа, мештаните на тие села го основале денешното Ѓавато 3 километри североисточно од истоимениот превој. Претходно, на местото на денешното село се наоѓале кошари.<ref name=":0" /> На местата каде се наоѓале овие мали села се наоѓаат остатоци од ѕидови на куќи, напуштени ниви обраснати со шума и гробови. Најмногу старини се наоѓаат на селиштето Ѓавато, кое било на самиот превој од западната страна. Тоа селиште е познато и под името Дервен, каде се наоѓале рушевините од [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато|црквата „Успение на Пресвета Богородица“]], која денес е обновена, две чешми, гробишта и ѕидови од куќи. До крајот на отоманскиот период, на Дервен се наоѓала турска кула, додека во српско време постоела жандермериска станица.<ref name=":0" /> Покрај, црквата на самиот превој, во југоисточниот дел на денешното село се наоѓа [[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато|главната селска црква „Пресвета Богородица“]] подигната во втората половина на {{римски|19}} век.<ref name=":0" /> [[Ѓорѓи Сугарев]] бил активен како војвода во Ѓавато пред и за време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]]. Таму тој се претворил во легенда за време на битката кај село Ѓавато, каде што со својата храброст и себеодрекување тој на востанатиот народ му дал пример како се војува за својата земја. Селото многу настрадало за време на востанието, кога Турците и Албанците ги запалиле сите куќи, а народот избегал во шумата.<ref name=":0" /> За време на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], во селото учителствувал [[Тодор Ангелевски]] од селото [[Лавци (Битолско)|Лавци]], кого селаните популарно го викале Тошо Даскало. Ангелевски заедно со Трајан Белев ги саботирале општинските избори во 1937 година бидејќи власта сакала да подметне свој кандидат при што ги искинале гласачките списоци на гласачкото место. Набргу потоа, биле приведени и со синџири биле спроведени пеш до Битола, каде биле условно казнети. Трајан Белев и Тошо Даскалот во 1938 година основале набавно-продајна задруга, а во март 1940 година основале и партиска ќелија на [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]] во Ѓавато. Следната година, во март 1941 година, во селото била основана првата група на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|Сојузот на комунистичката младина на Југославија]]. Кога започнала [[Втора светска војна|Втората светска војна]], поранешната југословенска армија по патот за Битола направила препреки од балвани и камења на секои 200 метри, кој бил чуван од еден зајакнат баталјон. Сепак, германските тенкови на 9 април 1941 година лесно ги поминале препреките и во борбата убиле 50-60 војници. По оваа кратка борба останале многу воени материјали, оружје и муниција, кои биле прибрани и сокриени од страна на партиската ќелија. На 28 август 1941 година, окупаторската власт го донела владиката [[Борис Симонов Неврокопски]], родум од Ѓавато, да одржи говор во селската црква, во која го напаѓал комунизмот, Советскиот Сојуз и народноослободителната војска. За време на говорот, младите комунисти и симпатизери од Ѓавато на чело со [[Јонче Мурџевски]] демонстративно ја напуштиле црквата. Следната година, на 12 март во селото било основано читалиштето „Гоце Делчев“ од страна на членовите на КПЈ и СКОЈ, но бил вклучен и кметот на селото со цел да се залаже власта. Истиот месец, во селото биле организирани протести поради недостигот од прехранбени производи. На 18 август 1942 година, дел од селаните учествувале во нападот на полицискиот подучасток во соседното село [[Кажани]]. Во август 1944 година, во месноста Шабанови Ливади бил одржан голем народен собир при што бил основан народноослободителен одбор со седиште во Ѓавато. Вкупно 13 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> и во него постои споменик за НОБ.<ref name=":0" /> == Стопанство == [[Податотека:Zemjodelec selo Gjavato.JPG|мини|300п|десно|Земјоделец во Ѓавато.]] Атарот на селото е голем и зафаќа површина од 22,1&nbsp;км<sup>2</sup>. На него преовладуваат шумите на површина од 1.608,6 [[хектар]]и, на обработливото земјиште отпаѓаат 340,8 хектари, а на пасиштата 185,5 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото има полјоделско-шумарска функција.<ref name="енциклопедија" /> За време на отоманскиот период, во селото немало [[Чифлиг|чифлици]] и селаните имале малку своја планинска земја. Средствата за живот ги обезбедувале одејќи на [[Печалбар|печалба]]. Оделе да работат во Турција, Романија, Северна Америка и Австралија, додека некои од селаните препродавале ќумур, риба, јаболка и грозје.<ref name=":0" /> По крајот на отоманската власт, мештаните купиле многу земја од иселените Албанци во околните села — [[Доленци (Битолско)|Доленци]], [[Лера]] и [[Кажани]]. Месноста Алилојца го носи името на сопственикот Албанец од Доленци.<ref name=":0" /> По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], многумина од машкото население работеле како општи работници.<ref name=":0" /> Во поново време, во селото најзастапено е градинарството, додека во помал дел овоштарството и сточарството, како и живинарството. Интересно е да се напомене дека посебно во текот на пролетните, летните и есенските месеци добрите климатски услови во село Ѓавато овозможуваат развој на [[пчеларство]]то и билкарството, односно собирањето на лековити билки и [[растенија]], [[чај]], шумски и други споредни производи. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1554 |1953|1502 |1961|1116 |1971|829 |1981|523 |1991|269 |1994|162 |2002|122 |2021|35 }} Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Ѓавато имало 1.500 жители, сите [[Македонци]] [[христијани]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Ѓавато се води како чисто македонско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 240 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|18}}</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Ѓавато имало 1.800 жители, сите [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 1.300 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Од ова село се иселил мошне голем број од населението и тоа преминало од големо во мало село. Така, во 1961 година селото броело 1.116 жители, додека во 1994 година бројот се намалил на 162 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Ѓавато имало 122 жители, сите [[Македонци]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=1 април 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 35 жители, од кои 34 [[Македонци]] и 1 останат. {{Пописи|1.500|1.800|1.554|1.502|1.116|829|523|269|162|122|35}} === Родови === Ѓавато е македонско православно село. Родовите во селото се староседелски, кои живееле во околните раселени села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] од 1957 година, родови во селото: ''Савја'' (50 к.), ''Пејчиновци'' (35 к.), ''Брајчевци'' (35 к.), ''Матраковци'' (28 к.), ''Тумтја'' (26 к.), ''Думва'' или ''Топија'' (22 к.), ''Маџаровци'' (17 к.), ''Ќилишовци'' (16 к.) и ''Митровци'' (18 к.). Сите овие родови се доселени од околните села кои постоеле во атарот на селото Ѓавато. За родот Брајчевци се претпоставува дека уште подалечно потекло имаат од селото [[Брајчино]], [[Преспа]]. Според истражувањата на [[Бранислав Русиќ]] од 1951 година, родови во селото се:<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Цапарско Поле|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ, к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> * '''Староседелци:''' ''Гулабовци'' (10 к.), ''Пичаловци'' (12 к.), ''Цибалевци'' (4 к.), ''Малевци'' (3 к.), ''Продановци'' (4 к.), ''Размовци'' (6 к.), ''Белевци'' (5 к.), ''Алушовци'' и ''Босилковци'' и ''Кулевчевци'' (5 к.), ''Шулајковци'' (2 к.), ''Таневци'' (3 к.), ''Галевци'' (2 к.), ''Гурабијовци'' (1 к.), ''Кондовци'' (3 к.), ''Пулковци'' (1 к.), ''Чомаровци'' (1 к.), ''Додовци'' (7 к.), ''Кекевци'' (1 к.), ''Башевци'' (3 к.), ''Шибевци'' (1 к.), ''Кузевци'' (1 к.), ''Симоновци'' (1 к.), ''Точуковци'' (1 к.), ''Штуревци'' (4 к.), ''Попчевци'' (3 к.), ''Атанасовци'' (1 к.), ''Буџевци'' (8 к.), ''Тановчевци'' (3 к.), ''Батковци'' (2 к.), ''Манговци'' или ''Србиновци'' (1 к.), ''Ќотовци'' (1 к.), ''Гулевци'' (1 к.), ''Корунчевци'' (2 к.), ''Мурџевци'' (3 к.), ''Банаковци'' (1 к.), ''Лајмановци'' (8 к.), ''Чекановци'' (3 к.), ''Кацевци'' (3 к.), ''Рашајновци'' (1 к.), ''Огненовци'' или ''Гоцаревци'' (3 к.), ''Даскаловци'' (2 к.), ''Мацановци'' (2 к.), ''Крковци'' или ''Главинчевци'' (15 к.), ''Колупачовци'' (3 к.), ''Ласовци'' (4 к.), ''Корвејковци'' (1 к.), ''Толевци'' (4 к.), ''Колимачковци'' (3 к.), ''Лалевчевци'' (1 к.), ''Пурдевци'' (4 к.), ''Шошевци'' (3 к.), ''Пурдуловци'' (5 к.), ''Буневци'' (1 к.), ''Илијевци'' (2 к.), ''Клочовци'' (2 к.), ''Жулевци'' (1 к.), ''Грбевци'' (7 к.), ''Питрончевци'' (1 к.), ''Чоковци'' (1 к.), ''Начовци'' (4 к.), ''Перчевци'' (4 к.), ''Здравевци'' (3 к.), ''Апостоловци'' (11 к.), ''Јуруковци'' (8 к.), ''Бендевци'' (7 к.), ''Гаговци'' (2 к.), ''Бубевци'' (3 к.), ''Папалевци'' (6 к.), ''Димовци'' (1 к.), ''Дурмишовци'' (2 к.), ''Пашовци'' (3 к.), ''Четаловци'' (6 к.), ''Филиповци'' (5 к.), ''Богдановци'' (1 к.), ''Лајчаровци'' (2 к.), ''Чунковци'' (5 к.), ''Штраколовци'' (1 к.) и ''Мишовци'' (1 к.). * '''Доселеници:''' ''Тумтевци'' (9 к.), доселени се околу 1820 година од селото [[Туминец]] во [[Мала Преспа]] (денес во [[Албанија]]); ''Ѓештаковци'' (5 к.), доселени се околу 1820 година од некое село во [[Мала Преспа]]; ''Роканчевци'' (1 к.)., доселени се во 1860 година од селото [[Свиниште]]; ''Пајаковци'' (4 к.), доселени се во 1851 година од селото [[Перово]] во [[Преспа]]; ''Крушаровци'' (1 к.), доселени се во 1921 година од селото [[Долна Бела Црква]] во [[Преспа]]; ''Чаковци'' (1 к.), доселени се во 1911 година од [[Музакија]] во [[Албанија]]. Тие се [[Власи]]; ''Бела'' или ''Беловци'' (1 к.), доселени се во 1943 година од селото [[Гопеш]]. И тие се [[Власи]]. === Иселеништво === По неуспехот на Илинденското востание дел од овдешното население на село Ѓавато заминува на печалба пред сè во Бугарија (Софија), Србија (Белград), Романија (Букурешт) или во други европски земји како и во некои прекуокеански земји. Оваа појава со несмален интензитет е присутна и меѓу двете светски војни. Еден до два члена од семејството оделе на печалба и останувале по пет до шест години. Многу ретко едниот, а поретко двајцата се враќале назад. Во периодот после [[Балкански војни|Балканските војни]] и [[Прва светска војна|Првата светска војна]] и откако голем дел од турското население на соседното село [[Кажани]] заминало (се иселило во Турција), дел од населението од Ѓавато се населиле во Кажани. До 1951 година од селото се иселиле повеќе од 200 семејства од разни родови во селото. Само во [[Соединети Американски Држави|САД]] се иселиле преку 50 семејства. Големо иселување до овој период имало и во [[Битола]] (преку 30 семејства), [[Австралија]] (преку 20 семејства), [[Канада]] (преку 10 семејства). Иселеништво имало и во [[Бугарија]] (20 семејства, [[Софија]], [[Плевен]] и други места), во [[Скопје]], [[Аргентина]] (2 семејства), [[Србија]] (1 семејство), [[Турција]] (1 семејство), [[Охрид]] (1 семејство) и [[Германија]] (1 семејство).<ref name=":2" /> До 1957 година, се знае за следниве иселени родови: ''Ѓаваштани'' (3 к.), живеат во [[Могила]], ''Тасевци'' (1 к.), живеат во [[Нижеполе]], ''Карапетковци'' (4 к.), живеат во [[Рамна]], ''Ајтовци'' (12 к.), ''Митревци'' (10 к.) и ''Шилевци'' (8 к.), живеат во [[Долнени]], ''Здравевци'' (3 к.), ''Манговци'' (1 к.),''Љасови'' (1 к.), ''Бозбеќар'' (1 к.), ''Питропче'' (1 к.) и ''Чункови'' (1 к.), живеат во [[Кажани]], ''Ќипревци'' (4 к.), ''Грујовци'' (2 к.), ''Илиовци'' (2 к.), ''Андоноски'' (1 к.), ''Колевци'' (1 к.), ''Пиљовци'' (1 к.) и ''Белевци'' (1 к.), живеат во [[Доленци (Битолско)|Доленци]] и ''Ѓаваштани'' ( 7 к.), живеат во соседното преспанско село [[Сопотско]].<ref name=":0" /> Иселувањето од селото продолжило со несмален интензитет во 1960-тите и 1970-тите години, кога огромен број од Ѓавато трајно се иселуваат во Америка, Австралија, Канада или некои европски земји. Истовремено, голем дел од населението од селото се иселувало и во другите градови на Македонија.<ref name=":1" /> == Општествени установи == * Поранешно основно училиште „Трајан Белев“, кое работело како осумгодишно училиште во периодо 1952-1974 * Месна заедница <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Општествен објект во Ѓавато 2.jpg|Општествен објект Податотека:ОУ „Елпида Караманди“ - Ѓавато.jpg|Поглед на основното училиште Податотека:Општествен објект во Ѓавато.jpg|Општествен објект </gallery> == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Ѓавато било село во нахијата Ѓават-Кол во Битолската Каза на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година, при што кон нејзе биле придодадени поранешните општини, [[Општина Бистрица|Бистрица]], [[Општина Кукуречани|Кукуречани]] и [[Општина Цапари|Цапари]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било во рамките на некогашната Општина Цапари. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот 1955-1965, селото било дел од тогашната општина Дихово. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Кажани, во која покрај селото Ѓавато се наоѓале селата Гопеш, Доленци, Кажани, Лера, Маловиште, Рамна, Ротино, Српци и Цапари. Во периодот 1950-1952, селото било исто така дел од некогашната општина Кажани, во која влегувале селата Гопеш, Доленци, Ѓавато, Кажани, Маловиште и Лера. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 0206 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на месна заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 68 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|31}}</ref> * [[Кале (Ѓавато)|Кале]] — населба од доцноантичко време; * [[Св. Богородица (Ѓавато)|Св. Богородица]] — некропола од доцноантичко време; и * [[Старо Село (Ѓавато)|Старо Село]] — населба од средниот век. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато|Црква „Пресвета Богородица“]] — главната селска црква; * [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато|Црква „Успение на Пресвета Богородица“]] — црква на превојот Ѓавато; и * [[Црква „Пресвета Богородица“ - Ѓавато (Главиште)|Црква „Пресвета Богородица“]] — црква во месноста Главиште. Сите три селски цркви го носат името Богородица, со што едната е сместена на самиот превој [[Ѓавато (превој)|Ѓавато]], главната селска црква се наоѓа источно од селото на тромеѓето на атарите на Ѓавато, Кажани и Доленци, каде се наоѓаат и селските гробишта на овие три села, бидејќи за време на отоманскиот период овие села биле доминантно муслимански и малобројните христијани доаѓале во оваа црква, додека третата обновена црква се наоѓа на месноста Главиште во пазувите на планината Бигла.<ref name=":1" /> ;Споменици * Спомен-плоча за палењето на селото во [[Илинденско востание|Илинденското востание]]; и * Спомен-плоча за загинатите борци во [[Македонија во Втората светска војна|НОБ]]. <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Главиште 10.jpg|Поглед на црквата „Пресвета Богородица“ кај Главиште Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Ѓавато 23.jpg|Воздушен поглед на главната селска црква „Пресвета Богородица“ Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато.jpg|Црква „Успение на Пресвета Богородица“ на превојот Ѓавато Податотека:Илинденска спомен-плоча во Ѓавато.jpg|Илинденската спомен-плоча Податотека:Спомен-плоча на НОБ во Ѓавато.jpg|Спомен-плоча за паднатите борци во НОБ </gallery> == Редовни настани == [[Податотека:Golema Bogorodica vo dvorot na crkvata Sv.Bogorodica prevoj Gjavato.JPG|мини|300п|десно|Прослава на Голема Богородица во дворот на црквата „Успение на Пресвета Богородица“ на превојот]] ;Слави<ref name=":0" /> * [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] (28 август) — селска слава, која започнува во вечерните часови на 27 август со одење во црквата на превојот Ѓавато. На самиот ден (28 август) има голем собир во дворот на црквата, кога се дава ручек, додека попладнето селаните и иселениците се собираат на сретсело кај поранешното училиште со музика и игра. * Населението прави собири на сретсело или во една од трите цркви и на други празници, како Бадник и Коледе, Божиќ, Водици, Велигден и Мала Богородица. На третиот ден од Велигден, населението ја посетува црквата во месноста Главиште, додека Мала Богородица повторно се слави во дворот на црквата на превојот Ѓавато. == Личности == ;Родени во или по потекло од Ѓавато * [[Љуба Додова|Љуба Чаталова Додова]] (р. 1925) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]]; * [[Јонче Мурџевски]] — македонски првоборец од Втората светска војна * [[Трајан Белев-Гоце]] — македонски првоборец од Втората светска војна * [[Михајло Андоновски]] — македонски првоборец од Втората светска војна * [[Борис Џодовски]] — македонски првоборец од Втората светска војна * [[Борис Буџевски]] — македонски првоборец од Втората светска војна * [[Тодор Чумковски]] — македонски првоборец од Втората светска војна * [[Трајан Цибалевски]] — македонски првоборец од Втората светска војна * [[Илија Алушевски]] (1928-2004) — македонски фолклорист, етнолог, просветен деец, публицист, [[кореограф]] и запишувач на усната литература во битолскиот крај и пошироко, поттикнувач и организатор на јавни фолклорни манифестации.<ref name="значајни">{{наведена книга|title=Значајни личности за Битола|author=Андоновска Ленче|author2=Благој Николов|author3= Трајко Огненовски|author4= Гордана Пешевска|author5= Анета Стефановска|author6= Светлана Талеска|date=2007|publisher=Национална установа Универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“|year=|isbn=978-9989-2783-0-3|editor=Науме Ѓорѓиески|location=Битола|pages=20-21}}</ref> * [[Димитар Башевски]] (р. 1943) — романописец, поет, раскажувач, преведувач и издавач * [[Владо Додовски]] (1938–1999) — новинар, театарски критичар и писател **'''[[Македонска револуционерна организација|Илинденци]]''' ***[[Митре Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том II, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> ***[[Ташко Петров Кондовски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> ***[[Тодор Костов Коровојков]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> ***[[Апостол Наумов Коцевски|Апостол Наумов Кацевски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> ***[[Митре Симонов Крковски]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> ***[[Коте Јованов Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> ***[[Андон Јотев Лајманов]] — македонски револуционер.<ref name=":3" /> ***[[Науме Трпев Главинчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":4">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> ***[[Стојан Николов Гулабовски]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> ***[[Георги Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> ***[[Наум Ставрев Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> ***[[Трајан Темелков Додовски]] — македонски револуционер.<ref name=":4" /> ***[[Никола Китев Бубев]] — македонски револуционер.<ref name=":5">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том I, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> ***[[Трене Стојанов Бунев]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> ***[[Наум Бендев]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> ***[[Наум Бочваров]] — македонски револуционер.<ref name=":5" /> ***[[Петре Димов Марковски]] — македонски револуционер.<ref name=":6">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том III, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> ***[[Стеван Митрев Мацанов]] — македонски револуционер.<ref name=":6" /> ***[[Тодор Стефанов Мурџев]] — македонски револуционер.<ref name=":6" /> ***[[Јован Митрев Начовски]] — македонски револуционер.<ref name=":6" /> ***[[Богоја Христов Стојковски]] — македонски револуционер.<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> ***[[Ванѓел Наумов Перчевски]] — македонски револуционер.<ref name=":7">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел II|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> ***[[Спиро Митрев Пичалов]] — македонски револуционер.<ref name=":7" /> ***[[Георги Христов Јуруков]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":8">{{Наведена книга|title=|first=|publisher=|others=Јасмина Дамјановска; Ленина Жила; Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том II, дел I. Државен архив на Република Македонија.|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> ***[[Тодор Ангелев Јуруковски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":8" /> <!--== Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200п"> Податотека:Автобуска постојка во Ѓавато.jpg|Автобуска постојка во селото Податотека:ОУ „Елпида Караманди“ - Ѓавато 2.jpg|Спортско игралиште кај училиштето Податотека:Ǵavato-Paraklis.JPG|Параклис на превојот </gallery> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Цапарско Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Ǵavato}} {{Општина Битола}} [[Категорија:Ѓавато (Битолско)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] 6pyxo4pa2k9mxqxci52o4fld5ze2das Кажани 0 10401 5533129 5522519 2026-04-02T11:43:20Z Ehrlich91 24281 5533129 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Кажани | слика = Воздушен поглед на Кажани.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | област = [[Цапарско Поле]] | население = 31 | година = 2021 | поштенски број = 7314 | повикувачки број = 045 | надморска височина = | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=3 | lat_sec=55 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=8 | lon_sec=49 | слава = [[Успение на Пресвета Богородица|Голема Богородица]] | мрежно место = | карта = Кажани во Општина Битола.svg }} '''Кажани''' — село во [[Општина Битола]], во областа [[Цапарско Поле]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == Според една легенда пред многу векови на ова место постоела богата градска населба во која најзастапена стопанска гранка било сточарството, така што покрај другите производи со кои тргувале, најпознати биле кожите, па затоа населбата ја викале Кожани, кое подоцна се трансформирало во денешното име Кажани.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=188|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-04-02|archive-date=2026-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204123207/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=188|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Panorama Village Kazani.JPG|мини|300п|лево|Панорама на селото]] Во подножјето на [[Баба Планина]] помеѓу котлините [[Пелагонија]] на исток и [[Преспа]] на запад, поточно помеѓу [[Битолското Поле]] на исток и превојот [[Ѓавато]] (1.169 м), кој ја одвојува [[Баба Планина]] од [[Бигла]] планина и Ресенското Поле со [[Преспанското Езеро]] на запад, се наоѓа мала но коса висорамнина наречена [[Цапарско Поле]](за време на турското ропство [[Ѓават-кол]]), која се издига кон планинскиот масив со највисокиот врв [[Пелистер]], (2.601 м) сместени се десетина планински населби меѓу кои и селото Кажани кое доаѓа на запад на оваа висорамнина. Ова село се наоѓа на половина на патниот правец Битола-Ресен Р-106. Релјефот на околината на селото Кажани е претежно ридско-планински со оглед на надморската височина од 900 мнв и затвореноста на котлината од влијанијата на топли морски струења, владее умерено континентална клима која во одредени периоди се модифицира и преминува во планинско-континентална клима, а се одликува со свежи зими и пријатни лета. Кажани е село со висока концентрација на кислород во воздухот со оглед на тоа што неговата околина која практично е прекриена со букови и дабови шуми и голем дел на планински пасишта и мал дел на рамнински терени кои ги има околу речното корито на реката [[Шемница]] чии води доаѓаат од високите делови на Баба Планина носејќи со себе пријатна свежина на чист и свеж планински воздух. [[Податотека:Patot Bitola - Resen R 106 niz s.Kazani.JPG|thumb|лево|Стариот регионален пат Битола-Ресен кој врви низ с. Кажани]] == Историја == На ова место прво се доселиле двајца браќа [[христијани]] по име Миле и Соколе, а дошле од [[Дебарско]]. Оттаму со себе донеле многу овци (200-300 глави). За подобро да живеат тргувале со кожи и оттука местото Кожани. Подоцна, некој [[Албанци|Албанец]] од [[Тирана]] се добрал ноќта до овчарите и ги прашал каде живеат. Откако разбрал дека добро живеат ги помолил браќата и тој со своето семејство да се досели таму. Добрите браќа му дозволиле. По некое време, од една албанска куќа се намножиле повеќе и станале 300, а христијаните биле помалубројни. ==== Римски период ==== Според местоположбата ова село имало централно место и значење и улога како административно место за населбите во висорамнината Цапарска котлина како значаен показател од римскиот период е податокот дека на 1&nbsp;км северно од селото Кажани врвел познатиот пат [[Вија Егнација]] (Via Egnatia) а како остатоци во денешно време се ѕидините на археолошкото наоѓалиште Кале кое се наоѓа меѓу селото Кажани и соседното село [[Доленци]] (Битолско). Nicea. Statio (mutatio) сместена според Ит. Ант. (318,4) а спорет Појтигеровата карта на 11 m.p од Хераклеја. Kiepert пресметал дека Nicea. треба да се бара во близината на сегашното село Кажани, односно би требало да се совпаѓа врз растојанието и со името на станицата за промени на запреги (mutation) парамболе, се мисли дека би можела да биде сместена во близина на с.&nbsp;Кажани поточно помеѓу селата Кажани и Доленци, каде Вилиќ во 1928 година ја открил старата античка населба Кале една римска тврдина од доцно-античкиот период. ==== Турско ропство - османлиски период ==== [[Податотека:Kazhani Tsapari IWW German Postcard.jpg|thumb|Кажани(лево)и Цапари(десно) за време на [[Првата светска војна]]]] За време на османлиското ропство село Кажани се зголемило со куќи, но претежно било населено со османлиско население од кои дел служеле за османлиската војска на [[Отоманското Царство]] – [[башибозук]] станало едно воено-административно место во потпелистерскиот дел бидејќи тука на само 200 до 300 метри јужно од селото Кажани врвел пазарџискиот пат од Битола кон [[Охрид]] или кон [[Корча]], но исто така претставувало и крстопат за другите патни локални правци помеѓу населението на населените места од овој крај, за што покрај поголем број на занаетчии, во селото имало и анови за преноќевање за големите каравани со трговци во Отоманското Царство, но и место за трговска размена на стоки. Според статитички податоци ова село броело над 70 куќи со близу 550 жители,(65 христијани),(480 [[муслимани]]). Според местоположбата покрај крстопатот на патиштата кон другите населени места ова село имало и стратегиско значење за турската војска. Од височинката Јашарова кула се гледа и има видик целосно на сите патишта и другите населени места на висорамнината Цапарско поле. Непосредно со повлекувањето на османлиската власт голем број на населението од с. Кажани претежно турско население заминуваат во [[Турција]], голем дел во регионот на Измир. == Периодот по [[Балкански војни|Балканските војни]] и [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] == Периодот после балканските војни и [[Прва светска војна|Првата светска војна]] до [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во село Кажани се стационира српска [[жандармерија]] и административен апарат, бидејќи голем дел од турското население заминало, одреден број на занаети претежно од [[угостителство]], анови, меана-[[крчма]] ([[ресторан]]), мелничката индустрија -[[воденици-млин]] особено се развил и бил познат млинот во с. Кажани. Користејќи ја водата на реката [[Шемница]], но и услужни занаети како колари, самарџии, дел од населението од с. Ѓавато се населуваат во с.&nbsp;Кажани. ==== Железничка линија со тесен колосек([[теснолинејка]]) Прилеп-Алинци–Бучим-Кажани==== [[Податотека:Trasa-Central.jpg|thumb|Централна траса на теснолинејката во Македонија помеѓу Првата и Втората светска војна]] Во периодот меѓу Првата и Втората светска војна била изградена и пуштена во сообраќај железничка линија со тесен колосек (теснолинејка) на патниот правец : [[Градско]]–[[Прилеп]]–[[Битола]], на 07.04.1931 година. Пред Втората светска војна изградена е и железничка линија како крак на оваа пруга со тесен колосек (теснолинејка) Прилеп-Алинци-Боротино–Бучим-[[Демир Хисар]]-с. Свињиште-с. Кажани. Во војната голем дел од пругите, железничките мостови и тунелите биле целосно или делумно уништени од непријателот при нивното повлекување. ==== Штрајк на млинските работници во Кажани во 1938 година ==== 1938 година Штрајк на млинските работнициво Кажани На самиот пат меѓу Битола и [[Ресен]], во село Кажани се наоѓал млин во кого работеле седум работници под неповолни услови за работа, без социјално осигурување и мала надница. Работниците, поучени од Драги Тозија се зачлениле во ЈРС-овите синдикати. Кога работниците побарале нивниот раководител да склучи со нив работен договор, тој откажал. Тоа било повод работниците да стапат во штрајк, кој траел 20 дена. Штрајкот успеал. Надниците од 8 динари на ден им биле зголемини на 20 динари, а работниците добиле и социјално осиурување. За време на Втората светска војна во селото се сместува административен апарат на бугарската војска и полиција ([[Бугарски полициски подучасток]]) [[Податотека:Макета на с.Кажани во спомен-куќата на Стив Наумов-Битола.jpg|thumb|Напад на полицискиот участок во с. Кажани]] [[Податотека:Zgrada na Policiska stanica s.Kazani.jpg|лево|thumb|Зграда на полициската станица с. Кажани изградена во 1936 година - Поранешен бугарски полициски подучасток за време на НОВ на РМ]] ==== Напад на полицискиот подучасток во село Кажани (18 Август 1942 година) ==== Штабот на [[Битолско-преспански НОПО „Даме Груев“]] за да му помогне на прилепскиот партизански одред „Димитар Влахов“ и ги одвлече окупаторските сили, кои се сконцентрирале за да го рзбијат, во координација со партиските ќелии од Први реон подготвил акција за напад. Цел на нападот бил IV пограничен подучасток засилен со воени единици. Времето на нападот било одредено да биде 0 часот помеѓу 18 и 19 Август.Одредот се поделил на три групи со строго определени задачи. Водачи на групите биле Ѓаваштаните Лазе Ласовски, Мијал Грбевски и Стојан Бендев. Покрај Ѓаваштани во акцијата зеле учество партијци, скоевци и симпатизери од селата Братиндол, Ротино, Доленци и Лера со тоа што ги исекле телефонските жици меѓу Битола и Кажани и Кажани и Ресен. Поради непредвиден настан акцијата започнала нешто порано, т.е. 18 Август 1942 година и траела 2-3 саати. Партизаните немале мртви. Окупаторот бил изненаден и дал неколку жртви. Напорите што ги вложиле војниците и полициските сили да го откријат Одредот не им успеале. [[File:С.Кажани - Овоштарство.JPG|thumb|десно|Овоштарство во Кажани.]] [[File:S.Kazani Restoean so prodavnica International i Mesna kancelarija.JPG|thumb|лево|Ресторан со продавница „Интернационал“ и Месна канцеларија]] [[Податотека:Pchelarstvo s.Kazani.JPG|thumb|лево|Пчеларство во Кажани.]] == Стопанство == Во селото најзастапено е [[градинарство]], [[полјоделство]], [[овоштарство]], и мал дел [[сточарство]], со зајакнување на помошта која ја добиваат земјоделците од државата во последните две децении се градат современи мини фарми за млекопроизводство, како и [[живинарство]]. Интересно е да се напомене дека посебно во текот на пролетните, летните и есенските месеци добрите климатски услови во село Кажани овозможуваат развој на [[пчеларство]] и билкарството односно собирањето на лековити [[билки]] и [[растенија]], [[чај]], шумски и други споредни производи. Заради местоположбата на самото село, кое претставува крстосница на патишта за с.&nbsp;Ѓавато, за с.&nbsp;Доленци-Лера и Гопеш и патот за с.&nbsp;Маловиште, односно самото поминување на стариот Регионален пат Битола - Ресен Р-106, некогаш опстојуваа 3-три Ресторани и секако надалеку познатата Фурна Кажани која произведуваше леб печен на дрва по 5 до 6 фурни на ден, и сите пролазници застануваа да земат од лебот, ден денес фурната работи повремено, односно послем големата миграција со почетокот на 21-ви Век, сè уште е задржана традицијата на услужни дејности во село Кажани посебно во текот на пролетните и летните месеци кога има поголема раздвиженост има еден ресторан и две продавници за колонијална стока. ==== ДОО АМАНИТА Анести Пановски 9/1 - Битола Општина : Битола ==== '''Погон во село Кажани''' за Откуп, преработка и извоз на шумски печурки. На оддалеченост од 15 киллометри од Битола. Ова друштво -Компанија покрај вработување на луѓе од с.&nbsp;Кажани и околните села ја потикнува и чува старата традиција на собирање на шумски плодови и други споредни производи донесени директно од природата, на најтрадиционален начин она што е вистинскиот вкус и хранливост. Голем број на љубители на природата, Искусни луѓе, со семејната традиција за разбирање и собирање печурки, далеку од било која индустрија, урбаниот живот и загадување, длабоко од шумските предели на поднебјето на планините Баба, Бигла и други планини низ Македонија, се носат во откуп центри каде се цени квалитетот, и грижливо се одбираат само најубави шумски печурки, како што се [[Boletus edulis]] [[Вргањ]][[Cantharellius Cibarius]] [[Лисичарка]][[Amanita caesarea,]] (Јајчарка)[[Lactarius]](Рујница) итн. По преработката и класирање во главниот производствен објект во село Кажани се одобрува и испорака на товар преку специјални камиони да се задржи свежината на производот се извезуваат главно низ Европските пазарии. Покрај свежа печурка вработените внимателно го испитуваат видот,[[квалитетот на храната ]](според меѓународни микологија стандарди) со цел да се продолжи со понатамошни процеси, чување на одредени производи откако ќе ги спакуваат како свежа, сува или тегла нив, вкусни печурки, испорачани за секого како вкусна и вистинска храна од природата. * http://www.amanita.com.mk {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130511034458/http://amanita.com.mk/ |date=2013-05-11 }} == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|138 |1953|178 |1961|134 |1971|180 |1981|165 |1991|145 |1994|104 |2002|75 |2021|31 }} [[File:S.Kazani, zgrada na poranesna Ambulanta vo seloto.JPG|thumb|Зграда на поранешната Амбуланта во селото.]] Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Кажани живееле 515 жители, од кои 450 [[Албанци]] и 65 [[Македонци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 239.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Кажани се води како мешано село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 100 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|17}}</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Кажани имало 545 жители, од кои 480 [[Албанци]] и 65 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 174-175.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 100 [[Македонци]] и 50 [[Албанци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот од 2002 година, селото имало население од 75 жители, од кои 59 [[Македонци]], 13 [[Албанци]], 2 [[Турци]] и 1 останат.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 31 жител, од кои 21 [[Македонци|Македонец]], 8 [[Македонски Албанци|Албанци]] и 2 [[Македонски Турци|Турци]]. На табелата е прикажан националниот состав на населението низ сите пописни години:<ref>Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година). [http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 База на податоци МАКСтат] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211210163915/http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__PopisNaNaselenie__PopisiNaseleniMesta/Popis_nm_1948_2002_NasPoEtnPrip_mk.px/?rxid=b7539b0f-f64f-46b7-b99d-a34d7ae55646 |date=2021-12-10 }}. Државен завод за статистика.</ref> {| class="wikitable" !Година !Македонци !Албанци !Турци !Роми !Власи !Срби !Бошњаци !{{крат|Ост.|Останати}} !Вкупно |- |1948 |— |— |— |— |— |— |— |— |'''138''' |- |1953 |130 |— |45 |— |— |1 |... |2 |'''178''' |- |1961 |98 |— |34 |... |... |2 |... |— |'''134''' |- |1971 |143 |26 |10 |— |... |— |... |1 |'''180''' |- |1981 |132 |23 |1 |— |— |— |... |9 |'''165''' |- |1991 |102 |30 |3 |— |— |— |... |10 |'''145''' |- |1994 |73 |26 |5 |— |— |— |... |— |'''104''' |- |2002 |59 |13 |2 |— |— |— |— |1 |'''75''' |- |2002 |21 |8 |2 |— |— |— |— |0 |'''31''' |} Кажани во почетокот на XX век и по повлекувањето на [[Отоманско Царство|Османлиското Царство]] е зафатено од поголем бран на [[миграции]], па така денес граѓани на Кажани и нивни потомци имаат мигрирано низ цел свет, а поголеми миграции се забележуваат во екот на Балканските војни и миграцијата на турското население кое било многубројно во с.&nbsp;Кажани тече кон Турција, но има семејства кои имаат мигрирано во [[Австралија]], [[САД]]. Втор бран на миграција се случува по [[Втора светска војна|Втората светска војна]] вонглавно кон Австралија, [[Канада]], САД,[[Белгија]] и други земји низ [[Европа]] Во последните две децени исто така Кажани е зафатено од голема миграција кон внатрешноста на Македонија пред сè Ресен и Битола вонглавно од економски причини. === Родови === Кажани е мешано македонско-албанско село, родови во селото Кажани се. * Албански родови во селото се: Рустемовци (4 куќи), Муратовци (1 куќа) и Салиевци (1 куќа) доселени се во XIX век од околината на [[Горица (Албанија)|Корча]]. * Македонски родови во селото се: Чоневци (3 куќи), Доневци (2 куќи) и Цветковци (1 куќа) не се знае дали се староседелци или стари доселеници; Талевци (1 куќа) потекнуваат од домазет доселен од [[Битола]]; Здравевци (3 куќи), Манговци (1 куќа), Љасовци (1 куќа), Бозбеќар (1 куќа), Питропче (1 куќа) и Чунковци (1 куќа) доселени се после 1912 година од [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]]; Поповци (1 куќа) доселени се од околината на [[Струга]]; Љубојчани (1 куќа) доселени се од [[Љубојно]], [[Преспа]]; Раде Марковиќ (1 куќа) по потекло се од [[Лика]] (денес [[Хрватска]]).<ref>{{Наведена книга|url=http://worldcat.org/oclc/469501519|title=Битољско-Прилепска котлина : антропогеографска проучавања (1914-1997)|last=Трифуноски Ф.|first=Јован|year=1998|publisher=Српска академија наука и уметности|isbn=8670252678|oclc=469501519}}</ref> Според истражувањата на Бранислав Русиќ од 1951 година, родови во селото се: '''Македонски''' * '''Доселеници:''' ''Талевци и Соклевци (7 к.)'', а се делат уште на ''Цветковци, Доневци и Чоневци''. Доселени се на почетокот од XIX век од некое село во [[Охридско]]; ''Марковиќи (1 к.)'' доселени се во 1919 година од [[Риека|Ријека]]; ''Ластагарка (1 к.)'' доселени се во 1931 година од селото [[Љубојно]] во [[Преспа]]; ''Ласовци (2 к.), Чунковци (1 к.), Питропчевци (1 к.), Манговци (1 к.) и Здравевци (3 к.)'' доселени се од 1931 до 1939 година од селото [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]]; ''Ора оли Орести (1 к.)'' доселени се во 1936 година од [[Струга]]. '''Албански''' * '''Доселеници:''' ''Раманлији или Шабановци (3 к.)'' доселени се во 1876 година од селото [[Рамна]]; ''Тировци (1 к.)'' доселени се во 1825 година од околината на [[Тирана]] во [[Албанија]]; ''Рустемовци (1 к.)'' доселени се од околината на [[Колоња]] во [[Албанија]].<ref>{{Наведена книга|title=Цапарско Поле|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ к-4, AE 94/16|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Општествени установи == Полициска Канцеларија во с.&nbsp;Кажани на Полициската станица Битола, Канцеларија за матична евиденција на Министерството за правда, Пошта Кажани., Шумска куќа на ЈП Македонски Шуми РЕ Кајмакчалан Битола == Самоуправа и политика == [[Месна заедница]] с.&nbsp;Кажани === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 205 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на шумарска куќа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 77 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Jasharova kula s.Kazani.JPG|thumb|Карактеристична белата земја на 1500 м западно од с.&nbsp;Кажани]] [[Податотека:Visoramnina - Studena Chesma - Jasharova kula.JPG|thumb|лево|Висорамнина Студена Чешма – Јашарова Кула западно од с.&nbsp;Кажани]] Студена Чешма – Јашарова Кула, населба од римското време. На околу 2&nbsp;км западно од селото, на височинка карактеристична по белата земја, при обработувањето на нивите се откриени остатоци од населба (фрагменти од керамички садови, питоси и [[градежен материјал]]). ==== Кажанска корија ==== Просторот, Студена Чешма,Јашарова Кула, Арнаутско гумно, Лозја, Зли дол е поширок простор кај месното население познат и под името Кажанска корија се наоѓа во склоп на Националниот парк Пелистер, изобилува со планински ливади, и прекриен е со дабави и букови шуми. Богат е со голем број на флора, лековити растенија и билки, Преку целиот период на пролет и лето, Свежиот и чист планински воздух со идеална надморска височина од 1000 до 1100 метри н.в, го прави овој простор идеален за пријатни рекративни прошетки во природа и одмор, но сепак треба да се внимава при престојот во природа особено во текот на летните месеци,бидеки е прекриен со висока трева, да се почитуваат предупредувањата на ЈУ Национален парк и режимот за движење низ шума, престои опасност од пожри, Исто така потребно е носење на високи чевли заради змии, панталони со долги ногавици, кошула со долги ракави и капа заради пајаци и друг вид на инсекти. Вашиот престој ќе го разубават големиот број на птици и нивната песна, но сепак потребна е внимателност бидејќи На овој простор може да се сретнат пелистерскиот [[рис]], [[лисица]], [[срна]], [[дива свиња]], [[волк]] и [[кафеава мечка]]. [[Податотека:Табла Национален парк Пелистер.JPG|thumb|Табла Национален парк Пелистер на 1&nbsp;км,од с. Кажани на локалниот пат за с.&nbsp;Маловиште]] [[Податотека:Студена Чешма.JPG|thumb|лево|Студена Чешма на оддалеченост од 2&nbsp;км западно од с.&nbsp;Кажани]] Доколку се одлучите за собирање на лековити билки, ќе биде потребно претходна најава во ЈУ Национален парк Пелистер, и добивање на посебна дозвола за која треба да платите годишна чланарина да се регистрирате како билкособирач и да ги почитувате инструкциите и Упатствата на надлежните стручни лица или чувари во националниот парк Пелистер - Битола. == Редовни настани == 18.Август ден на нападот на полицискиот участок во с.&nbsp;Кажани, Боречката организација од Битола, секоја година, доаѓа со свои членови на боречката организација, и на споменикот во с.&nbsp;Кажани полагаат свежо цвеќе во спомен на сите загинати од НОБ, [[Податотека:Spomenikot od NOV s.Kazani.JPG|thumb|Споменикот од НОВ во с.&nbsp;Кажани спроти Полициската станица]] == Личности == ==== Саит Аслан Наим ==== Наим е роден во 1908 година во село Кажани. По занимање бил колар, а во време на окупацијата одржувал врски со прогресивните сили и активно ја помагал Народната револуција. Во познатата акција на Одредот „Даме Груев“ 1942 година на подучастокот во село Кажани, Наим дал свој скромен придонес. Во 1943 година и пристапил на единиците на НОВЈ. Наскоро бил заробен, а фашистичките бугарска полиција по физичкото и психичкото измачување го стрелала во селато Штрбово-Преспа. == Култура и спорт == ==== Алтернативен туризам ==== Македонија поседува непроценливо природно богатство. Таа е облагородена со извонредни предели во кои чистиот воздух предизвикува вистинско уживање. Придобивките се во различни области. Меѓу нив туристичкиот развој заслужува посебно внимание. Алтернативниот туризам претставува можност за користење на заштитените подрачја на одржлив начин. Тоа е во исто време начин да се користи, штити и унапредува животната средина, богата со извонредни природни и внесени (од човекот) содржини и елементи. Развојот на алтернативните форми на туризам е посебно значаен во подрачјата во кои постои автентична природа и културно наследство сврзани со можности за рекреација, културни доживувања и забава. ==== Планинарство ==== [[Податотека:Panorama na Caparsko pole.JPG|thumb|десно|Панорама на цапарско поле, поглед од врвот Вртешка 2010 м.н.в.]] Планинарската патека Панџуров мост-Св.Спас е оддалечена на еден километар јужно од с.&nbsp;Кажани движејќи се по асфалтниот пат с.&nbsp;Кажани - с.&nbsp;Маловиште, од 960 м.н.в југозападно се искачува од источната страна по сртот до најзападниот врв на "Баба" планина Вртешка висок 2010 м.н.в. Висинската разлика на почетната точка и крајната точка е 1050 м.н.в која се совладува за приближно 2 часа и половина движејќи се по коса стрмнина со повеќе лакови на патеката, попатно ви се отворат пејсжи на цапарска котлина со 8 населени места (с. Кажани, с. Цапари, с. Ротино, преслапта Превалец, с. Г.Српци, с.&nbsp;Рамна, с. Лера, с. Доленци, с. Ѓавато како и вливот на река Шемница во вештачката акумулација Стрежево) гледајќи на исток а на југ се забележува единственото планинско село во самиот национален парк Пелистер с.&nbsp;Маловиште. Пред самиот врв на само 50 метри испод врвот Вртешка се наоѓа една од петте цекви на с. Маловиште црквата Свето Вознесение Господово или народот ја нарекува Св. Спас, исто како и православниот празник кој е со променлив датум зависно од датумот на празникот Велигден, а Св. Спас доаѓа секогаш во четврток во шестата недела по Велигден, обично е втората половина на месец мај или првата полиовина на месец јуни во една прекрасна природна реткост обвиена во зеленило и со многубројни пролетни цветови во разни бои. Покрај самата црква месното население во последните години изгради и засолниште за 10 до 15 лица за престој во неповолни временски услови. На овој празник вообичаено се собираат граѓани на месното население од с. Маловиште во поголем број од 100 до 150 граѓани од самото село или кои мигрирале во Битола или соседните градови на РМ, овој празник претставува планинарска атракција каде редовно покрај месното население во текот на денот се искачуваат планинари од Битола, Ресен и други делови во бројка од 300 до 500 планинари. Вртешка 2010 м.н.в Од самата црква Св.Спас на само 10 минути ќе се искачите на самиот врв Вртешка од каде се отвораат прекрасни глетки кон преслапот Ѓавато, планината Бигла, Стрежевското Езеро, Цапарската Котлина од исток на запад кон Ресен, Ресенското Поле, Преспанското Езеро, а на југ врвот Пелистер кој високо се издига пред вас, врвовите Голема Чука, Мала Чука и висорамнината Кодро. == Иселеништво == * {{знаме|Австралија}} * {{знаме|Белгија}} * {{знаме|Канада}} * {{знаме|САД}} * {{знаме|Турција}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * http://www.amanita.com.mk {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130511034458/http://amanita.com.mk/ |date=2013-05-11 }} * http://www.mzsv.gov.mk/files/Priracnik_i_monografija_za_sobiranje_pecurki_i_lisai.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130903121017/http://www.mzsv.gov.mk/files/Priracnik_i_monografija_za_sobiranje_pecurki_i_lisai.pdf |date=2013-09-03 }} * http://www.apicentar.com {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130427114224/http://www.apicentar.com/ |date=2013-04-27 }} * http://www.nppelister.org.mk{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://www.park-pelister.com * http://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%B0_%D0%95%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0 * http://www.viaegnatia.net/pdf/macedone.pdf {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060504131233/http://www.viaegnatia.net/pdf/macedone.pdf |date=2006-05-04 }} (стр.23,29) * http://arheo.com.mk/2009/03/11/tracing-via-egnatia-in-republic-of-macedonia/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130224013351/http://arheo.com.mk/2009/03/11/tracing-via-egnatia-in-republic-of-macedonia/ |date=2013-02-24 }} * http://www.freewebs.com/080t/index.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110215011806/http://www.freewebs.com/080t/index.htm |date=2011-02-15 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/31-40.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120907074503/http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/31-40.htm |date=2012-09-07 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1942.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215929/http://sojuznaborcibitola.org.mk/1942.htm |date=2011-07-22 }} * http://www.sojuznaborcibitola.org.mk/1943.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215922/http://sojuznaborcibitola.org.mk/1943.htm |date=2011-07-22 }} *http://www.mk.wikipedia.org/Битолско-преспански_НОПО_„Даме_Груев“{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *http://www.bitolamuseum.org/index.php?option=com_content&view=article&id=70%3A2010-09-15-00-00-03&catid=39%3A2010-09-14-22-14-14&Itemid=68&lang=mk {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221206075530/http://www.bitolamuseum.org/index.php?option=com_content&view=article&id=70%3A2010-09-15-00-00-03&catid=39%3A2010-09-14-22-14-14&Itemid=68&lang=mk |date=2022-12-06 }} *[http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=188 ://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=188] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160305005339/http://mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=188 |date=2016-03-05 }} {{Општина Битола}} [[Категорија:Кажани| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] 58xro5ose9l4v4irqo33conk4utzr9y Коле Ангеловски 0 22649 5532885 5493153 2026-04-01T17:55:42Z Aprilija50.A.D 119801 /* Писател */ 5532885 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Коле Ангеловски | image = Коле_ангеловски.jpg | image_size = 220п | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1943|3|14}} | birth_place = [[Скопје]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]] | nationality = [[Македонија|Македонец]] | ethnicity = [[Македонци|Македонец]] | known = по режијата на:<br>[[Викенд на мртовци]]<br>[[Солунски патрдии (ТВ-серија)|Солунски патрдии]]<br>[[Колнати сме, Ирина]]<br>[[Пусто турско (филм)|Пусто турско]]<br>[[Ах, љубов моја (филм)|Ах, љубов моја]] | занимање = [[глумец]] <br>[[режисер]]<br>сценарист<br>[[писател]] | spouse = | relatives = [[Владимир Ангеловски]] (брат) | years_active = 1962 - денес }} '''Никола „Коле" Ангеловски''' (р. {{рн|14|март|1943}}) — [[Македонија|македонски]] [[театар]]ски и [[филм]]ски [[глумец]], театарски и филмски [[режисер]] и [[сценарист]], како и [[писател]] и [[раскажувач]]. Животниот и творечки опус на Коле Ангеловски е разновиден, динамичен и многу плоден. Ангеловски е режисер на повеќе драми, серии, документарци и филмови за македонските театарски куќи, телевизиски станици од кои најмногу за МРТВ. Тој е уште познат и како писател, драматург, публицист и културен работник. За својот сестран творечки опус на полето на културното живеење во [[Македонија]], добитник е на многубројни награди меѓу кои и Наградата за Животно дело “11 Октомври”. == Животописни податоци == [[Податотека:Коле Ангеловски.jpg|мини|Коле Ангеловски (десно), 2023 год.]] Коле Ангеловски е роден на [[14 март]] [[1943]] година во [[Скопје]]. По средното образование, дипломирал глума на Академијата за театар, филм, радио и телевизија во [[Белград]]. Коле Ангеловски уште во раното детство — како ученик во основното, а подоцна и во средното образование покажувал интерес и талент кон уметноста, а посебно кон драмската уметност. Поши Како глумец, уште во првата улога во филмот “[[Саша (филм)|Саша]]”, Ангеловски го зацртил типот на јунак претпознатлив во речиси сите негови улоги — било да станува збор за теми од современиот живот — “''Lito Vilovito''” и “Да се дојде и да се остане” — или пак теми од блиската или подалечната историја — “[[До победата и по неа (филм)|До победата и по неа]]” и “[[Македонски дел од пеколот (филм)|Македонски дел од пеколот]]” Ангеловски е еден од преживеаните сведоци на големиот [[Скопски земјотрес]] на од 1963 година. Како глумец првпат пред филмската камера застанал веднаш по земјотресот во детската драма “''Диди и Дади''” каде со децата глумци, брат му [[Владимир Ангеловски]], [[Мите Грозданов]] и повозрасните [[Стево Спасовски]] и други ја толкувале една од главните улоги во таа детска серија. Одреден период бил новинар за весникот [[Нова Македонија]], каде имал интервјуа со познати [[Југославија|Југословенски]] глумци и режисери. Добитник е на многу награди како глумец, режисер, истакнат културен работник, драматург, преведувач и др. Ангеловски е добитник и на Највисоката Македонска награда во Културата “Наградата за животно дело 11. Октомври”. Оваа награда се доделува на културни и други работници од [[Македонија]] кои имаат постигнато врвни резултати во својата дејност. Од [[1967]] година, до неговото пензионирање во [[2008]] година, работи во Драмскиот Театар во [[Скопје]]. Има напишано неколку драми, филмови и ТВ скрипти. Има режирано над 130 претстави, од кои повеќето се наградени на различни фестивали. Тој има играно над 30 театарски и над 40 филмски улоги. Како режисер, во театрите низ [[Македонија]] има режирано над 130 претстави, од кои 34 во [[Драмски театар - Скопје]], 22 во [[Народен театар Војдан Чернодрински]], потоа Народен театар "Антон Панов" [[Струмица]], [[Македонски народен театар]], [[Турски театар - Скопје]], Театарот за деца и младинци, [[Театар Комедија]] и други театри низ [[Македонија]]. Има преведено над триесет драми на Македонски. Ангеловски има над 500 часа разна телевизиска програма, главно улоги. На филмската сцена, како глумец, дебитирла уште како студент во 1962 година, во југословенскиот филм [[Саша (филм)|Саша]] на режисерот [[Раденко Остоиќ]] и ја добил дебитантската награда на Филмскиот фестивал во [[Пула]] (1963), а [[1965]] година на истиот фестивал и наградата најдобар млад глумец, за улогата во филмот “[[Да се дојде и да се остане]]” на режисерот [[Бранко Бауер]]. Ангеловски има режирано два играни филма. За својот режисерски првенец “Татко” (“Колнати сме Ирина” – 1973) ја добил престижната Награда “Кокањ Ракоњац” на филмскиот фестивал во [[Пула]]. Автор е и на втората филмска комедија во македонската кинематографија по “[[Мирно лето]]” на Д. Османли, “[[Викенд на мртовци]]”, за којшто ја добива Наградата “''Златна рипка''” за режија, на Фестивалот на филмска комедија во [[Голубац]], [[Република Србија]]. На истиот фестивал добива и Трета награда од публиката. == Кариера == Филмската дејност на Коле Ангеловски е импозантна. Така, во 1966 година во филмот „До победата и по неа” игра споредна улога. Една година подоцна, во 1967, ја игра и главната улога во „Македонска крвава свадба”. Истата година тој е сценарист во филмот „Патека”. Во 1969 година игра споредна улога во филмот „Време без војна”. Во 1971 година игра главна улога во филмовите „Жед” и „Македонски дел од пеколот”. Во 1973 година тој е режисер и сценарист во филмот „Татко (Колнати сме, Ирина)”. Во 1979 година тој го режира филмот „Додека водата тивко шумоли”. Игра главни улоги во филмовите: „Оловна бригада” (1980), „Црвениот коњ” (1981), „Јужна патека” (1982), „Нели ти реков” (1984). Во 1986 година ја режира серијата Солунски патрдии. Во 1986 година ја режирал култната телевизиска серија "Солунски патрдии". Во 1988 година тој е режисер на филмот „Викенд на мртовци”. == Филмографија == {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''филм''' | '''Улога''' |- Коле Ангеловски како глумец има играно во следните филмови: | 1962 || [[Саша]] ТВ-филм || Владо Треф |- | 1963 || [[Диди и Дади]] ТВ-филм || |- | 1964 || [[Попладне]] ТВ-филм || |- | 1964 || [[Народен посланик]] ТВ-филм ||Младен |- | 1964 || [[Кај сидија за прекршување]] ТВ-филм || |- | 1965 || [[Да се дојде и да се остане]] ТВ-филм || Гаса |- | 1965 || [[Седма тура]] ТВ-филм || |- | 1965 || [[Три (филм)|Три]] ТВ-филм || Патник кој чека воз |- | 1965 || [[Човек од светот]] ТВ-филм || Никола |- | 1966 || [[По Коњух планина]] ТВ-филм || Пушо |- | 1966 || [[Време љубов]] ТВ-филм || |- | 1966 || [[До победата и по неа (филм)|До победата и по неа]] ТВ-филм || Боро |- | 1966 || [[Среќни умираат двапати]] ТВ-филм || Радолица |- | 1967 || [[Македонска крвава свадба (филм)|Македонска крвава свадба]] ТВ-филм || |- | 1967 || [[Патека]] ТВ-филм || |- | 1967 || [[Тврдина на силеџиите]] ТВ-филм || Петар |- | 1969 || [[Време без војна (филм)|Време вез војна]] ТВ-филм || |- | 1969 || [[Итрата вдовица]] ТВ-филм || |- | 1969 || [[Крос кантри]] ТВ-филм || |- | 1969 || [[Прозорци (ТВ-филм)|Прозорци]] ТВ-филм || |- | 1969 || [[Битка на Нретви]] ТВ-филм || Жика |- | 1969 || [[Свеќник]] ТВ-филм || |- | 1970 || [[Храненик]] ТВ-филм || |- | 1971 || [[Жед (филм)|Жед]] ТВ-филм || Поп Ефтим |- | 1971 || [[Македонскиот дел од пеколот]] ТВ-филм || Цане |- | 1971 || [[Во гората расне зелен бор]] ТВ-филм || Марказа |- | 1972 || [[Валтер го брани Сараево]] ТВ-филм || |- | 1973 || [[Сутјеска]] ТВ-филм || Станојлов помагач |- | 1973 || [[Пикник на фронтот]] ТВ-филм || Зепо |- | 1975 || [[Го познавате ли Павле Плеша]] ТВ-филм || |- | 1975 || [[Сребрено јаболко (ТВ-филм)|Сребреното јаболко]] ТВ-филм || |- | 1975 || [[Светецот од слатина]] ТВ-филм || |- | 1975 || [[Волшебното самарче (ТВ-серија)|Волшебното самарче]] ТВ-серија || |- | 1975 || [[Синови]] ТВ-филм || Слуга Трифун |- | 1977 || [[Нели ти реков (филм)|Нели ти реков]] ТВ-филм || |- | 1978 || [[Златни години (филм)|Златни години]] ТВ-серија || |- | 1979 || [[Наши години]] ТВ-серија || |- | 1979 || [[Партизанска ескадрила]] ТВ-филм || |- | 1980 || [[Оловна бригада]] ТВ-филм || Стево |- | 1980 || [[Учителот (филм)|Учителот]] ТВ-филм || |- | 1981 || [[Брановиќ Страхиња]] ТВ-филм || |- | 1981 || [[Црвениот коњ (филм)|Црвениот коњ]] ТВ-филм || Сујде |- | 1982 || [[Јужна патека]] ТВ-филм || |- | 1983 || [[Ликвидатор]] ТВ-филм || |- | 1984 || [[Нели ти реков (филм)|Нели ти реков]] ТВ-филм || |- | 1984 || [[Комедијанти]] ТВ-серија ||Комичар |- | 1984 || [[Го мермираме мојот јастреб]] ТВ-филм || |- | 1986-1989 || [[Македонски народни приказни]] ТВ-серија || |- | 1987 || [[Ајде да се сакаме]] ТВ-филм || Полицаец Гага |- | 1988 || [[Азра]] ТВ-филм || |- | 1988 || [[Жикина династија|Луди години]] ТВ-серија || Максим Филиповиќ |- | 1988 || [[Некоја чудна земја]] ТВ-филм || |- | 1989 || [[Собирен Центар]] ТВ-филм || Мачак |- | 1990 || [[Северна грешка]] ТВ-филм || Чавка |- | 1990 || [[Станица на обични возови]] ТВ-филм || |- | 1991 || [[Вонземјаните се криви за се]] ТВ-филм || |- | 1991 || [[Болва в' уво]] ТВ-филм || |- | 1991 || [[Тесна кожа 4]] ТВ-филм || |- | 1991 || [[Во име на законот]] ТВ-серија ||Зајко Кокорајко |- | 1991 || [[ТВ Театар]] ТВ-серија || Полицаец |- | 1992 || [[Дама која убива]] ТВ-серија || Командир |- | 2002 || [[Зона Замфирова (филм)|Зона Замфирова]] ТВ-филм || |- | 2003 || [[Време за плачење]] ТВ-филм || |- | 2008-2009 || [[Некој чудни луѓе]] ТВ-серија || |- | 2009 || [[Седумка, љубов или смрт (филм)|Седумка, љубов или смрт]] ТВ-филм || |- | 2011 || [[Нашата мала клиника]] ТВ-серија || Љупче |- | 2015 || [[Незрели цреши]] ТВ-филм || |- | 2016 || [[А болката останува]] ТВ-филм || Жан Батист Валери |- | 2017 || [[Ах, љубов моја (филм) |Ах, љубов моја]] ТВ-филм || Газдероберот |- | 2022 || [[Затемнување]] ТВ-филм || Монах Живан |- | 2024 || [[Жикина Династија]] ТВ-филм || Максим Филиповиќ |} === Режисер === {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм/Серија''' |- Коле Ангеловски како режисер ги има режирано следните филмови и серии: | 1973 || [[Колнати сме, Ирина]] (филм) |- | 1975 || [[Сребрено јаболко (ТВ-филм)|Сребрено јаболко]] (филм) |- | 1975 || Клинч (филм) |- | 1977 || [[Итар Пејо (телевизиска серија)|Итар Пејо]] (серија) |- | 1986 || [[Солунски патрдии (ТВ серија)|Солунски патрдии]] (серија) |- | 1987 || [[Училиште за кловнови (телевизиска серија)|Училиште за кловнови]] (серија) |- | 1987 || [[Театарче лево ќоше]] (филм) |- | 1988 || [[Викенд на мртовци]] (филм) |- | 1989 || Рекламна бајка (претстава) |- | 1990 || [[Викенд на мртовци]] (серија) |- | 1991 || [[Македонија може (телевизиска серија) |Македонија може]] (серија) |- | 1992 || [[Чудовиштата во нашиот град]] (серија) |- | 2003 || Време за плачење (филм) |- | 2003 || [[Лото, лото (телевизиска серија)|Лото, лото]] (серија) |- | 2004 || [[Неверство во зимска ноќ]] (филм) |- | 2006 || [[Пусто турско (филм)|Пусто турско]] (филм) |- | 2009 || [[Ветар низ тополите]] (серија) |- | 2009 || [[Балкан бенд (телевизиска серија)|Балкан бенд]] (серија) |- | 2009 || [[Седумка, љубов или смрт (филм)|Седумка, љубов или смрт]] (филм) |- | 2015 || [[Три во едно]] (филм) |- | 2017 || [[Ах, љубов моја (филм)|Ах, љубов моја]] (серија) |} === Писател === Коле Ангеловски ја има напишано следнава филмографија: * 1967 - "Путељак" * 1973 - "Колнати сме, Ирина" (филм) * 1987 - "Училиште за кловнови" (серија) * 2003 - "Време за плачење" (ТВ и книга) * 2003 - "Лото, лото" (серија) * 2026 - "Да живее долна дупка" (книга) ==Награди== * 1988 – Награда за Филмскиот фестивал во Голубац, за најдобра режија за филмот „[[Викенд на мртовци]]“ * 1992 – [[Награда „11 Октомври“]] * 2008 — [[Награда „13 Ноември“]] * Награда „[[Ристо Шишков]]“ * 2011 — Награда за животно дело „[[Војдан Чернодрински]]“ * 2018 — Награда „Св. Јоаким Осоговски“ * 2019 — Награда „Киненова“ за особен придонес во филмската уметност * 2020 — Награда „Златен објектив“ * 2020 — [[награда „13 Ноември“]] од областа на културата за 60 години творештво во областа на театарот и филмот.<ref>{{нмс| title=ИЗБРАНИ ДОБИТНИЦИТЕ НА НАГРАДАТА „13 НОЕМВРИ“ НА ГРАД СКОПЈЕ ЗА 2020 ГОДИНА | url=https://skopje.gov.mk/mk/vesti/2019/29102020_izbrani_dobitnici_13noemvriska_nagrada/ | work= | publisher=Град Скопје | date= | accessdate=3 декември 2020}}</ref> * 2022 — Награда на фестивалот „Денови на Комедија“ во [[Куманово]] за најдобра режија за претставата „Паника во Хотел палас“ * 2023 — Награда „Васил Иљоски“ на фестивалот „Денови на комедија“ Куманово * 2023 — Орден за заслуги за [[Република Македонија]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{IMDb name|0029732}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ангеловски, Коле}} [[Категорија:Глумци од Скопје]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски режисери]] [[Категорија:Македонски драмски режисери]] [[Категорија:Македонски сценаристи]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Југословенски глумци]] [[Категорија:Добитници на наградата „13 Ноември“]] ivs412n5jmqsk79m0xw1ebifupwdc1j 5532894 5532885 2026-04-01T18:40:25Z Aprilija50.A.D 119801 /* Филмографија */ 5532894 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Коле Ангеловски | image = Коле_ангеловски.jpg | image_size = 220п | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1943|3|14}} | birth_place = [[Скопје]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]] | nationality = [[Македонија|Македонец]] | ethnicity = [[Македонци|Македонец]] | known = по режијата на:<br>[[Викенд на мртовци]]<br>[[Солунски патрдии (ТВ-серија)|Солунски патрдии]]<br>[[Колнати сме, Ирина]]<br>[[Пусто турско (филм)|Пусто турско]]<br>[[Ах, љубов моја (филм)|Ах, љубов моја]] | занимање = [[глумец]] <br>[[режисер]]<br>сценарист<br>[[писател]] | spouse = | relatives = [[Владимир Ангеловски]] (брат) | years_active = 1962 - денес }} '''Никола „Коле" Ангеловски''' (р. {{рн|14|март|1943}}) — [[Македонија|македонски]] [[театар]]ски и [[филм]]ски [[глумец]], театарски и филмски [[режисер]] и [[сценарист]], како и [[писател]] и [[раскажувач]]. Животниот и творечки опус на Коле Ангеловски е разновиден, динамичен и многу плоден. Ангеловски е режисер на повеќе драми, серии, документарци и филмови за македонските театарски куќи, телевизиски станици од кои најмногу за МРТВ. Тој е уште познат и како писател, драматург, публицист и културен работник. За својот сестран творечки опус на полето на културното живеење во [[Македонија]], добитник е на многубројни награди меѓу кои и Наградата за Животно дело “11 Октомври”. == Животописни податоци == [[Податотека:Коле Ангеловски.jpg|мини|Коле Ангеловски (десно), 2023 год.]] Коле Ангеловски е роден на [[14 март]] [[1943]] година во [[Скопје]]. По средното образование, дипломирал глума на Академијата за театар, филм, радио и телевизија во [[Белград]]. Коле Ангеловски уште во раното детство — како ученик во основното, а подоцна и во средното образование покажувал интерес и талент кон уметноста, а посебно кон драмската уметност. Поши Како глумец, уште во првата улога во филмот “[[Саша (филм)|Саша]]”, Ангеловски го зацртил типот на јунак претпознатлив во речиси сите негови улоги — било да станува збор за теми од современиот живот — “''Lito Vilovito''” и “Да се дојде и да се остане” — или пак теми од блиската или подалечната историја — “[[До победата и по неа (филм)|До победата и по неа]]” и “[[Македонски дел од пеколот (филм)|Македонски дел од пеколот]]” Ангеловски е еден од преживеаните сведоци на големиот [[Скопски земјотрес]] на од 1963 година. Како глумец првпат пред филмската камера застанал веднаш по земјотресот во детската драма “''Диди и Дади''” каде со децата глумци, брат му [[Владимир Ангеловски]], [[Мите Грозданов]] и повозрасните [[Стево Спасовски]] и други ја толкувале една од главните улоги во таа детска серија. Одреден период бил новинар за весникот [[Нова Македонија]], каде имал интервјуа со познати [[Југославија|Југословенски]] глумци и режисери. Добитник е на многу награди како глумец, режисер, истакнат културен работник, драматург, преведувач и др. Ангеловски е добитник и на Највисоката Македонска награда во Културата “Наградата за животно дело 11. Октомври”. Оваа награда се доделува на културни и други работници од [[Македонија]] кои имаат постигнато врвни резултати во својата дејност. Од [[1967]] година, до неговото пензионирање во [[2008]] година, работи во Драмскиот Театар во [[Скопје]]. Има напишано неколку драми, филмови и ТВ скрипти. Има режирано над 130 претстави, од кои повеќето се наградени на различни фестивали. Тој има играно над 30 театарски и над 40 филмски улоги. Како режисер, во театрите низ [[Македонија]] има режирано над 130 претстави, од кои 34 во [[Драмски театар - Скопје]], 22 во [[Народен театар Војдан Чернодрински]], потоа Народен театар "Антон Панов" [[Струмица]], [[Македонски народен театар]], [[Турски театар - Скопје]], Театарот за деца и младинци, [[Театар Комедија]] и други театри низ [[Македонија]]. Има преведено над триесет драми на Македонски. Ангеловски има над 500 часа разна телевизиска програма, главно улоги. На филмската сцена, како глумец, дебитирла уште како студент во 1962 година, во југословенскиот филм [[Саша (филм)|Саша]] на режисерот [[Раденко Остоиќ]] и ја добил дебитантската награда на Филмскиот фестивал во [[Пула]] (1963), а [[1965]] година на истиот фестивал и наградата најдобар млад глумец, за улогата во филмот “[[Да се дојде и да се остане]]” на режисерот [[Бранко Бауер]]. Ангеловски има режирано два играни филма. За својот режисерски првенец “Татко” (“Колнати сме Ирина” – 1973) ја добил престижната Награда “Кокањ Ракоњац” на филмскиот фестивал во [[Пула]]. Автор е и на втората филмска комедија во македонската кинематографија по “[[Мирно лето]]” на Д. Османли, “[[Викенд на мртовци]]”, за којшто ја добива Наградата “''Златна рипка''” за режија, на Фестивалот на филмска комедија во [[Голубац]], [[Република Србија]]. На истиот фестивал добива и Трета награда од публиката. == Кариера == Филмската дејност на Коле Ангеловски е импозантна. Така, во 1966 година во филмот „До победата и по неа” игра споредна улога. Една година подоцна, во 1967, ја игра и главната улога во „Македонска крвава свадба”. Истата година тој е сценарист во филмот „Патека”. Во 1969 година игра споредна улога во филмот „Време без војна”. Во 1971 година игра главна улога во филмовите „Жед” и „Македонски дел од пеколот”. Во 1973 година тој е режисер и сценарист во филмот „Татко (Колнати сме, Ирина)”. Во 1979 година тој го режира филмот „Додека водата тивко шумоли”. Игра главни улоги во филмовите: „Оловна бригада” (1980), „Црвениот коњ” (1981), „Јужна патека” (1982), „Нели ти реков” (1984). Во 1986 година ја режира серијата Солунски патрдии. Во 1986 година ја режирал култната телевизиска серија "Солунски патрдии". Во 1988 година тој е режисер на филмот „Викенд на мртовци”. == Филмографија == {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''филм''' | '''Улога''' |- Коле Ангеловски како глумец има играно во следните филмови: | 1962 || [[Саша]] ТВ-филм || Владо Треф |- | 1963 || [[Диди и Дади]] ТВ-филм || |- | 1964 || [[Попладне]] ТВ-филм || |- | 1964 || [[Народен посланик]] ТВ-филм ||Младен |- | 1964 || [[Кај сидија за прекршување]] ТВ-филм || |- | 1965 || [[Да се дојде и да се остане]] ТВ-филм || Гаса |- | 1965 || [[Седма тура]] ТВ-филм || |- | 1965 || [[Три (филм)|Три]] ТВ-филм || Патник кој чека воз |- | 1965 || [[Човек од светот]] ТВ-филм || Никола |- | 1966 || [[По Коњух планина]] ТВ-филм || Пушо |- | 1966 || [[Време љубов]] ТВ-филм || |- | 1966 || [[До победата и по неа (филм)|До победата и по неа]] ТВ-филм || Боро |- | 1966 || [[Среќни умираат двапати]] ТВ-филм || Радолица |- | 1967 || [[Македонска крвава свадба (филм)|Македонска крвава свадба]] ТВ-филм || |- | 1967 || [[Патека]] ТВ-филм || |- | 1967 || [[Тврдина на силеџиите]] ТВ-филм || Петар |- | 1969 || [[Време без војна (филм)|Време вез војна]] ТВ-филм || |- | 1969 || [[Итрата вдовица]] ТВ-филм || |- | 1969 || [[Крос кантри]] ТВ-филм || |- | 1969 || [[Прозорци (ТВ-филм)|Прозорци]] ТВ-филм || |- | 1969 || [[Битка на Нретви]] ТВ-филм || Жика |- | 1969 || [[Свеќник]] ТВ-филм || |- | 1970 || [[Храненик]] ТВ-филм || |- | 1971 || [[Жед (филм)|Жед]] ТВ-филм || Поп Ефтим |- | 1971 || [[Македонскиот дел од пеколот]] ТВ-филм || Цане |- | 1971 || [[Во гората расне зелен бор]] ТВ-филм || Марказа |- | 1972 || [[Валтер го брани Сараево]] ТВ-филм || |- | 1973 || [[Сутјеска]] ТВ-филм || Станојлов помагач |- | 1973 || [[Пикник на фронтот]] ТВ-филм || Зепо |- | 1975 || [[Го познавате ли Павле Плеша]] ТВ-филм || |- | 1975 || [[Сребрено јаболко (ТВ-филм)|Сребреното јаболко]] ТВ-филм || |- | 1975 || [[Светецот од слатина]] ТВ-филм || |- | 1975 || [[Волшебното самарче (ТВ-серија)|Волшебното самарче]] ТВ-серија || |- | 1975 || [[Синови]] ТВ-филм || Слуга Трифун |- | 1977 || [[Нели ти реков (филм)|Нели ти реков]] ТВ-филм || |- | 1978 || [[Златни години (филм)|Златни години]] ТВ-серија || |- | 1979 || [[Наши години]] ТВ-серија || |- | 1979 || [[Партизанска ескадрила]] ТВ-филм || |- | 1980 || [[Оловна бригада]] ТВ-филм || Стево |- | 1980 || [[Учителот (филм)|Учителот]] ТВ-филм || |- | 1981 || [[Брановиќ Страхиња]] ТВ-филм || |- | 1981 || [[Црвениот коњ (филм)|Црвениот коњ]] ТВ-филм || Сујде |- | 1982 || [[Јужна патека]] ТВ-филм || |- | 1983 || [[Ликвидатор]] ТВ-филм || |- | 1984 || [[Нели ти реков (филм)|Нели ти реков]] ТВ-филм || |- | 1984 || [[Комедијанти]] ТВ-серија ||Комичар |- | 1984 || [[Го мермираме мојот јастреб]] ТВ-филм || |- | 1986-1989 || [[Македонски народни приказни]] ТВ-серија || |- | 1987 || [[Ајде да се сакаме]] ТВ-филм || Полицаец Гага |- | 1988 || [[Азра]] ТВ-филм || |- | 1988 || [[Жикина династија|Луди години]] ТВ-серија || Максим Филиповиќ |- | 1988 || [[Некоја чудна земја]] ТВ-филм || |- | 1989 || [[Собирен Центар]] ТВ-филм || Мачак |- | 1990 || [[Северна грешка]] ТВ-филм || Чавка |- | 1990 || [[Станица на обични возови]] ТВ-филм || |- | 1991 || [[Вонземјаните се криви за се]] ТВ-филм || |- | 1991 || [[Болва в' уво]] ТВ-филм || |- | 1991 || [[Тесна кожа 4]] ТВ-филм || |- | 1991 || [[Во име на законот]] ТВ-серија ||Зајко Кокорајко |- | 1991 || [[ТВ Театар]] ТВ-серија || Полицаец |- | 1992 || [[Дама која убива]] ТВ-серија || Командир |- | 2002 || [[Зона Замфирова (филм)|Зона Замфирова]] ТВ-филм || |- | 2003 || [[Време за плачење]] ТВ-филм || |- | 2008-2009 || [[Некој чудни луѓе]] ТВ-серија || |- | 2009 || [[Седумка, љубов или смрт (филм)|Седумка, љубов или смрт]] ТВ-филм || |- | 2011 || [[Нашата мала клиника]] ТВ-серија || Љупче |- | 2015 || [[Незрели цреши]] ТВ-филм || |- | 2016 || [[А болката останува]] ТВ-филм || Жан Батист Валери |- | 2017 || [[Ах, љубов моја (филм) |Ах, љубов моја]] ТВ-филм || Газдероберот |- | 2022 || [[Затемнување]] ТВ-филм || Монах Живан |- | 2024 || [[Жикина Династија]] ТВ-филм || Максим Филиповиќ |} === Режисер === {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм/Серија''' |- Коле Ангеловски како режисер ги има режирано следните филмови и серии: | 1973 || [[Колнати сме, Ирина]] (филм) |- | 1975 || [[Сребрено јаболко (ТВ-филм)|Сребрено јаболко]] (филм) |- | 1975 || Клинч (филм) |- | 1977 || [[Итар Пејо (телевизиска серија)|Итар Пејо]] (серија) |- | 1986 || [[Солунски патрдии (ТВ серија)|Солунски патрдии]] (серија) |- | 1987 || [[Училиште за кловнови (телевизиска серија)|Училиште за кловнови]] (серија) |- | 1987 || [[Театарче лево ќоше]] (филм) |- | 1988 || [[Викенд на мртовци]] (филм) |- | 1989 || Рекламна бајка (претстава) |- | 1990 || [[Викенд на мртовци]] (серија) |- | 1991 || [[Македонија може (телевизиска серија) |Македонија може]] (серија) |- | 1992 || [[Чудовиштата во нашиот град]] (серија) |- | 2003 || Време за плачење (филм) |- | 2003 || [[Лото, лото (телевизиска серија)|Лото, лото]] (серија) |- | 2004 || [[Неверство во зимска ноќ]] (филм) |- | 2006 || [[Пусто турско (филм)|Пусто турско]] (филм) |- | 2009 || [[Ветар низ тополите]] (серија) |- | 2009 || [[Балкан бенд (телевизиска серија)|Балкан бенд]] (серија) |- | 2009 || [[Седумка, љубов или смрт (филм)|Седумка, љубов или смрт]] (филм) |- | 2015 || [[Три во едно]] (филм) |- | 2017 || [[Ах, љубов моја (филм)|Ах, љубов моја]] (серија) |} === Писател === Коле Ангеловски ја има напишано следнава филмографија: * 1967 - "Путељак" * 1973 - "Колнати сме, Ирина" (филм) * 1987 - "Училиште за кловнови" (серија) * 2003 - "Време за плачење" (ТВ и книга) * 2003 - "Лото, лото" (серија) * 2026 - "Да живее долна дупка" (книга)<ref>{{нмс|title=Книга | url= https://novatv.mk/izleze-od-pechat-da-zhivee-dolna-dupka-na-legendata-na-makedonskata-teatarska-i-filmska-umetnost-kole-angelovski/ | publisher = | work = [[Нова ТВ.мк]] | date = | accessdate = 1 април 2026}}</ref> ==Награди== * 1988 – Награда за Филмскиот фестивал во Голубац, за најдобра режија за филмот „[[Викенд на мртовци]]“ * 1992 – [[Награда „11 Октомври“]] * 2008 — [[Награда „13 Ноември“]] * Награда „[[Ристо Шишков]]“ * 2011 — Награда за животно дело „[[Војдан Чернодрински]]“ * 2018 — Награда „Св. Јоаким Осоговски“ * 2019 — Награда „Киненова“ за особен придонес во филмската уметност * 2020 — Награда „Златен објектив“ * 2020 — [[награда „13 Ноември“]] од областа на културата за 60 години творештво во областа на театарот и филмот.<ref>{{нмс| title=ИЗБРАНИ ДОБИТНИЦИТЕ НА НАГРАДАТА „13 НОЕМВРИ“ НА ГРАД СКОПЈЕ ЗА 2020 ГОДИНА | url=https://skopje.gov.mk/mk/vesti/2019/29102020_izbrani_dobitnici_13noemvriska_nagrada/ | work= | publisher=Град Скопје | date= | accessdate=3 декември 2020}}</ref> * 2022 — Награда на фестивалот „Денови на Комедија“ во [[Куманово]] за најдобра режија за претставата „Паника во Хотел палас“ * 2023 — Награда „Васил Иљоски“ на фестивалот „Денови на комедија“ Куманово * 2023 — Орден за заслуги за [[Република Македонија]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{IMDb name|0029732}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ангеловски, Коле}} [[Категорија:Глумци од Скопје]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски режисери]] [[Категорија:Македонски драмски режисери]] [[Категорија:Македонски сценаристи]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Југословенски глумци]] [[Категорија:Добитници на наградата „13 Ноември“]] l7ewa0csvh5fvmik6virgawzommn616 5532896 5532894 2026-04-01T18:41:28Z Aprilija50.A.D 119801 /* Филмографија */ 5532896 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Коле Ангеловски | image = Коле_ангеловски.jpg | image_size = 220п | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1943|3|14}} | birth_place = [[Скопје]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]] | nationality = [[Македонија|Македонец]] | ethnicity = [[Македонци|Македонец]] | known = по режијата на:<br>[[Викенд на мртовци]]<br>[[Солунски патрдии (ТВ-серија)|Солунски патрдии]]<br>[[Колнати сме, Ирина]]<br>[[Пусто турско (филм)|Пусто турско]]<br>[[Ах, љубов моја (филм)|Ах, љубов моја]] | занимање = [[глумец]] <br>[[режисер]]<br>сценарист<br>[[писател]] | spouse = | relatives = [[Владимир Ангеловски]] (брат) | years_active = 1962 - денес }} '''Никола „Коле" Ангеловски''' (р. {{рн|14|март|1943}}) — [[Македонија|македонски]] [[театар]]ски и [[филм]]ски [[глумец]], театарски и филмски [[режисер]] и [[сценарист]], како и [[писател]] и [[раскажувач]]. Животниот и творечки опус на Коле Ангеловски е разновиден, динамичен и многу плоден. Ангеловски е режисер на повеќе драми, серии, документарци и филмови за македонските театарски куќи, телевизиски станици од кои најмногу за МРТВ. Тој е уште познат и како писател, драматург, публицист и културен работник. За својот сестран творечки опус на полето на културното живеење во [[Македонија]], добитник е на многубројни награди меѓу кои и Наградата за Животно дело “11 Октомври”. == Животописни податоци == [[Податотека:Коле Ангеловски.jpg|мини|Коле Ангеловски (десно), 2023 год.]] Коле Ангеловски е роден на [[14 март]] [[1943]] година во [[Скопје]]. По средното образование, дипломирал глума на Академијата за театар, филм, радио и телевизија во [[Белград]]. Коле Ангеловски уште во раното детство — како ученик во основното, а подоцна и во средното образование покажувал интерес и талент кон уметноста, а посебно кон драмската уметност. Поши Како глумец, уште во првата улога во филмот “[[Саша (филм)|Саша]]”, Ангеловски го зацртил типот на јунак претпознатлив во речиси сите негови улоги — било да станува збор за теми од современиот живот — “''Lito Vilovito''” и “Да се дојде и да се остане” — или пак теми од блиската или подалечната историја — “[[До победата и по неа (филм)|До победата и по неа]]” и “[[Македонски дел од пеколот (филм)|Македонски дел од пеколот]]” Ангеловски е еден од преживеаните сведоци на големиот [[Скопски земјотрес]] на од 1963 година. Како глумец првпат пред филмската камера застанал веднаш по земјотресот во детската драма “''Диди и Дади''” каде со децата глумци, брат му [[Владимир Ангеловски]], [[Мите Грозданов]] и повозрасните [[Стево Спасовски]] и други ја толкувале една од главните улоги во таа детска серија. Одреден период бил новинар за весникот [[Нова Македонија]], каде имал интервјуа со познати [[Југославија|Југословенски]] глумци и режисери. Добитник е на многу награди како глумец, режисер, истакнат културен работник, драматург, преведувач и др. Ангеловски е добитник и на Највисоката Македонска награда во Културата “Наградата за животно дело 11. Октомври”. Оваа награда се доделува на културни и други работници од [[Македонија]] кои имаат постигнато врвни резултати во својата дејност. Од [[1967]] година, до неговото пензионирање во [[2008]] година, работи во Драмскиот Театар во [[Скопје]]. Има напишано неколку драми, филмови и ТВ скрипти. Има режирано над 130 претстави, од кои повеќето се наградени на различни фестивали. Тој има играно над 30 театарски и над 40 филмски улоги. Како режисер, во театрите низ [[Македонија]] има режирано над 130 претстави, од кои 34 во [[Драмски театар - Скопје]], 22 во [[Народен театар Војдан Чернодрински]], потоа Народен театар "Антон Панов" [[Струмица]], [[Македонски народен театар]], [[Турски театар - Скопје]], Театарот за деца и младинци, [[Театар Комедија]] и други театри низ [[Македонија]]. Има преведено над триесет драми на Македонски. Ангеловски има над 500 часа разна телевизиска програма, главно улоги. На филмската сцена, како глумец, дебитирла уште како студент во 1962 година, во југословенскиот филм [[Саша (филм)|Саша]] на режисерот [[Раденко Остоиќ]] и ја добил дебитантската награда на Филмскиот фестивал во [[Пула]] (1963), а [[1965]] година на истиот фестивал и наградата најдобар млад глумец, за улогата во филмот “[[Да се дојде и да се остане]]” на режисерот [[Бранко Бауер]]. Ангеловски има режирано два играни филма. За својот режисерски првенец “Татко” (“Колнати сме Ирина” – 1973) ја добил престижната Награда “Кокањ Ракоњац” на филмскиот фестивал во [[Пула]]. Автор е и на втората филмска комедија во македонската кинематографија по “[[Мирно лето]]” на Д. Османли, “[[Викенд на мртовци]]”, за којшто ја добива Наградата “''Златна рипка''” за режија, на Фестивалот на филмска комедија во [[Голубац]], [[Република Србија]]. На истиот фестивал добива и Трета награда од публиката. == Кариера == Филмската дејност на Коле Ангеловски е импозантна. Така, во 1966 година во филмот „До победата и по неа” игра споредна улога. Една година подоцна, во 1967, ја игра и главната улога во „Македонска крвава свадба”. Истата година тој е сценарист во филмот „Патека”. Во 1969 година игра споредна улога во филмот „Време без војна”. Во 1971 година игра главна улога во филмовите „Жед” и „Македонски дел од пеколот”. Во 1973 година тој е режисер и сценарист во филмот „Татко (Колнати сме, Ирина)”. Во 1979 година тој го режира филмот „Додека водата тивко шумоли”. Игра главни улоги во филмовите: „Оловна бригада” (1980), „Црвениот коњ” (1981), „Јужна патека” (1982), „Нели ти реков” (1984). Во 1986 година ја режира серијата Солунски патрдии. Во 1986 година ја режирал култната телевизиска серија "Солунски патрдии". Во 1988 година тој е режисер на филмот „Викенд на мртовци”. == Филмографија == {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''филм''' | '''Улога''' |- Коле Ангеловски како глумец има играно во следните филмови: | 1962 || [[Саша]] ТВ-филм || Владо Треф |- | 1963 || [[Диди и Дади]] ТВ-филм || |- | 1964 || [[Попладне]] ТВ-филм || |- | 1964 || [[Народен посланик]] ТВ-филм ||Младен |- | 1964 || [[Кај сидија за прекршување]] ТВ-филм || |- | 1965 || [[Да се дојде и да се остане]] ТВ-филм || Гаса |- | 1965 || [[Седма тура]] ТВ-филм || |- | 1965 || [[Три (филм)|Три]] ТВ-филм || Патник кој чека воз |- | 1965 || [[Човек од светот]] ТВ-филм || Никола |- | 1966 || [[По Коњух планина]] ТВ-филм || Пушо |- | 1966 || [[Време љубов]] ТВ-филм || |- | 1966 || [[До победата и по неа (филм)|До победата и по неа]] ТВ-филм || Боро |- | 1966 || [[Среќни умираат двапати]] ТВ-филм || Радолица |- | 1967 || [[Македонска крвава свадба (филм)|Македонска крвава свадба]] ТВ-филм || |- | 1967 || [[Патека]] ТВ-филм || |- | 1967 || [[Тврдина на силеџиите]] ТВ-филм || Петар |- | 1969 || [[Време без војна (филм)|Време вез војна]] ТВ-филм || |- | 1969 || [[Итрата вдовица]] ТВ-филм || |- | 1969 || [[Крос кантри]] ТВ-филм || |- | 1969 || [[Прозорци (ТВ-филм)|Прозорци]] ТВ-филм || |- | 1969 || [[Битка на Нретви]] ТВ-филм || Жика |- | 1969 || [[Свеќник]] ТВ-филм || |- | 1970 || [[Храненик]] ТВ-филм || |- | 1971 || [[Жед (филм)|Жед]] ТВ-филм || Поп Ефтим |- | 1971 || [[Македонскиот дел од пеколот]] ТВ-филм || Цане |- | 1971 || [[Во гората расне зелен бор]] ТВ-филм || Марказа |- | 1972 || [[Валтер го брани Сараево]] ТВ-филм || |- | 1973 || [[Сутјеска]] ТВ-филм || Станојлов помагач |- | 1973 || [[Пикник на фронтот]] ТВ-филм || Зепо |- | 1975 || [[Го познавате ли Павле Плеша]] ТВ-филм || |- | 1975 || [[Сребрено јаболко (ТВ-филм)|Сребреното јаболко]] ТВ-филм || |- | 1975 || [[Светецот од слатина]] ТВ-филм || |- | 1975 || [[Волшебното самарче (ТВ-серија)|Волшебното самарче]] ТВ-серија || |- | 1975 || [[Синови]] ТВ-филм || Слуга Трифун |- | 1977 || [[Нели ти реков (филм)|Нели ти реков]] ТВ-филм || |- | 1978 || [[Златни години (филм)|Златни години]] ТВ-серија || |- | 1979 || [[Наши години]] ТВ-серија || |- | 1979 || [[Партизанска ескадрила]] ТВ-филм || |- | 1980 || [[Оловна бригада]] ТВ-филм || Стево |- | 1980 || [[Учителот (филм)|Учителот]] ТВ-филм || |- | 1981 || [[Брановиќ Страхиња]] ТВ-филм || |- | 1981 || [[Црвениот коњ (филм)|Црвениот коњ]] ТВ-филм || Сујде |- | 1982 || [[Јужна патека]] ТВ-филм || |- | 1983 || [[Ликвидатор]] ТВ-филм || |- | 1984 || [[Нели ти реков (филм)|Нели ти реков]] ТВ-филм || |- | 1984 || [[Комедијанти]] ТВ-серија ||Комичар |- | 1984 || [[Го мермираме мојот јастреб]] ТВ-филм || |- | 1986-1989 || [[Македонски народни приказни]] ТВ-серија || |- | 1987 || [[Ајде да се сакаме]] ТВ-филм || Полицаец Гага |- | 1988 || [[Азра]] ТВ-филм || |- | 1988 || [[Жикина династија|Луди години]] ТВ-серија || Максим Филиповиќ |- | 1988 || [[Некоја чудна земја]] ТВ-филм || |- | 1989 || [[Собирен Центар]] ТВ-филм || Мачак |- | 1990 || [[Северна грешка]] ТВ-филм || Чавка |- | 1990 || [[Станица на обични возови]] ТВ-филм || |- | 1991 || [[Вонземјаните се криви за се]] ТВ-филм || |- | 1991 || [[Болва в' уво]] ТВ-филм || |- | 1991 || [[Тесна кожа 4]] ТВ-филм || |- | 1991 || [[Во име на законот]] ТВ-серија ||Зајко Кокорајко |- | 1991 || [[ТВ Театар]] ТВ-серија || Полицаец |- | 1992 || [[Дама која убива]] ТВ-серија || Командир |- | 2002 || [[Зона Замфирова (филм)|Зона Замфирова]] ТВ-филм || |- | 2003 || [[Време за плачење]] ТВ-филм || |- | 2008-2009 || [[Некој чудни луѓе]] ТВ-серија || |- | 2009 || [[Седумка, љубов или смрт (филм)|Седумка, љубов или смрт]] ТВ-филм || |- | 2011 || [[Нашата мала клиника]] ТВ-серија || Љупче |- | 2015 || [[Незрели цреши]] ТВ-филм || |- | 2016 || [[А болката останува]] ТВ-филм || Жан Батист Валери |- | 2017 || [[Ах, љубов моја (филм) |Ах, љубов моја]] ТВ-филм || Газдероберот |- | 2022 || [[Затемнување]] ТВ-филм || Монах Живан |- | 2024 || [[Жикина Династија]] ТВ-филм || Максим Филиповиќ |} === Режисер === {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм/Серија''' |- Коле Ангеловски како режисер ги има режирано следните филмови и серии: | 1973 || [[Колнати сме, Ирина]] (филм) |- | 1975 || [[Сребрено јаболко (ТВ-филм)|Сребрено јаболко]] (филм) |- | 1975 || Клинч (филм) |- | 1977 || [[Итар Пејо (телевизиска серија)|Итар Пејо]] (серија) |- | 1986 || [[Солунски патрдии (ТВ серија)|Солунски патрдии]] (серија) |- | 1987 || [[Училиште за кловнови (телевизиска серија)|Училиште за кловнови]] (серија) |- | 1987 || [[Театарче лево ќоше]] (филм) |- | 1988 || [[Викенд на мртовци]] (филм) |- | 1989 || Рекламна бајка (претстава) |- | 1990 || [[Викенд на мртовци]] (серија) |- | 1991 || [[Македонија може (телевизиска серија) |Македонија може]] (серија) |- | 1992 || [[Чудовиштата во нашиот град]] (серија) |- | 2003 || Време за плачење (филм) |- | 2003 || [[Лото, лото (телевизиска серија)|Лото, лото]] (серија) |- | 2004 || [[Неверство во зимска ноќ]] (филм) |- | 2006 || [[Пусто турско (филм)|Пусто турско]] (филм) |- | 2009 || [[Ветар низ тополите]] (серија) |- | 2009 || [[Балкан бенд (телевизиска серија)|Балкан бенд]] (серија) |- | 2009 || [[Седумка, љубов или смрт (филм)|Седумка, љубов или смрт]] (филм) |- | 2015 || [[Три во едно]] (филм) |- | 2017 || [[Ах, љубов моја (филм)|Ах, љубов моја]] (серија) |} === Писател === Коле Ангеловски ја има напишано следнава филмографија: * 1967 - "Путељак" * 1973 - "Колнати сме, Ирина" (филм) * 1987 - "Училиште за кловнови" (серија) * 2003 - "Време за плачење" (ТВ и книга) * 2003 - "Лото, лото" (серија) * 2026 - "Да живее долна дупка" (книга)<ref>{{нмс|title= Излезе од печат „Да живее долна дупка“ на легендата на македонската театарска и филмска уметност Коле Ангеловски | url= https://novatv.mk/izleze-od-pechat-da-zhivee-dolna-dupka-na-legendata-na-makedonskata-teatarska-i-filmska-umetnost-kole-angelovski/ | publisher = | work = [[Нова ТВ.мк]] | date = | accessdate = 1 април 2026}}</ref> ==Награди== * 1988 – Награда за Филмскиот фестивал во Голубац, за најдобра режија за филмот „[[Викенд на мртовци]]“ * 1992 – [[Награда „11 Октомври“]] * 2008 — [[Награда „13 Ноември“]] * Награда „[[Ристо Шишков]]“ * 2011 — Награда за животно дело „[[Војдан Чернодрински]]“ * 2018 — Награда „Св. Јоаким Осоговски“ * 2019 — Награда „Киненова“ за особен придонес во филмската уметност * 2020 — Награда „Златен објектив“ * 2020 — [[награда „13 Ноември“]] од областа на културата за 60 години творештво во областа на театарот и филмот.<ref>{{нмс| title=ИЗБРАНИ ДОБИТНИЦИТЕ НА НАГРАДАТА „13 НОЕМВРИ“ НА ГРАД СКОПЈЕ ЗА 2020 ГОДИНА | url=https://skopje.gov.mk/mk/vesti/2019/29102020_izbrani_dobitnici_13noemvriska_nagrada/ | work= | publisher=Град Скопје | date= | accessdate=3 декември 2020}}</ref> * 2022 — Награда на фестивалот „Денови на Комедија“ во [[Куманово]] за најдобра режија за претставата „Паника во Хотел палас“ * 2023 — Награда „Васил Иљоски“ на фестивалот „Денови на комедија“ Куманово * 2023 — Орден за заслуги за [[Република Македонија]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * {{IMDb name|0029732}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ангеловски, Коле}} [[Категорија:Глумци од Скопје]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски режисери]] [[Категорија:Македонски драмски режисери]] [[Категорија:Македонски сценаристи]] [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Југословенски глумци]] [[Категорија:Добитници на наградата „13 Ноември“]] iqgnucgm5w6otqlqmqeotyavrwdn1pw Монтана (Бугарија) 0 27900 5532964 5484662 2026-04-02T01:29:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532964 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Монтана | native_name = Монтана | native_name_lang = bg | settlement_type = град | image_skyline = Montana Bulgaria fountain.jpg | image_caption = Изглед кон центарот на градот | image_flag = | image_shield = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Монтана во Бугарија | latd =43 |latm =24 |lats =19.75 |latNS =N | longd =23 |longm =13 |longs=27.27 |longEW =E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Монтана (област)|Монтана]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Монтана (општина)|Монтана]] | leader_party = БНД, ПБЖ, РБ | leader_title = Градоначалник | leader_name = Златко Живков | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 69,235 | elevation_m = 135 | population_total = 40.044 | population_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = поштенски код | postal_code = 3400 | area_code = +359 096 | website = {{URL|montana.bg}} }} '''Монтана''' ({{langx|bg|Монтана}}, порано '''Кутловица''') — град во Северозападна [[Бугарија]], административен центар на општината [[Монтана (општина)|Монтана]] во [[Монтана (област)|Монтанската Област]]. Има население од околу 40.044 жители (2022).<ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица] oт дата 15.06.2022 г.</ref> Сместен е во долината на реката [[Огоста]] на север од [[Стара планина|Балканот]]. Во времето на комунистичкото владеење во Бугарија го носел името Михаjловград. Градот е административен центар на истоимената општина и на [[Монтанска област|Монтанската Област]]. Монтана е наследник на '''Municipio Montanensium'''. Областа Монтана e дел од римската провинциjа Горна Мизиjа од 29 век пред новата ера. Од 160 г. се споменува град Municipio Montanensium, изникнал на местото на древна тракиска населба. Од римскиот период се тврдината, општествените згради, бањите и театрите. Луѓето денес во Монтана често се исселуваат поради стопанско-економски причини во Софија. Во Монтана се наоѓа археолошки музеј и театар. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.montana.bg/index.php?direction=history&content=hist Историја на градот Монтана] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070419220919/http://montana.bg/index.php?direction=history&content=hist |date=2007-04-19 }} * [http://www.montanabg.org/ Областна влада, Монтана] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100818231335/http://www.montanabg.org/ |date=2010-08-18 }} * [http://www.montana-dnes.com Монтана Денес - портал] * [http://www.predavatel.com/bg/9/mon.htm Радио и телевизиja во Монтана] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070704105743/http://www.predavatel.com/bg/9/mon.htm |date=2007-07-04 }} == Збратимени градови == * [[Податотека:Flag_of_Slovakia.svg|20п|]] [[Банска Бистрица]], [[Словачка]] * [[Податотека:Flag_of_Germany.svg|20п|]] [[Шмалкалден]], [[Германија]] * [[Податотека:Flag_of_Poland.svg|20п|]] [[Крињица]], [[Полска]] * [[Податотека:Flag_of_Russia.svg|20п|]] [[Ѓержински]], [[Русија]] * [[Податотека:Flag_of_Ukraine.svg|20п|]] [[Житомир]], [[Украина]] * [[Податотека:Flag_of_Spain.svg|20п|]] [[Салватиера]], [[Шпанија]] * [[Податотека:Flag_of_Serbia.svg|20п|]] [[Пирот]], [[Србија]] {{Бугарија-гео-никулец}} {{Градови во Бугарија}} {{Области во Бугарија}} [[Категорија:Монтана (Бугарија)| ]] [[Категорија:Населени места во областа Монтана]] lmxylcy5gtrvjdzcwnl54y4j8doicmj Мачка 0 40425 5532859 5518405 2026-04-01T16:14:31Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532859 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = Yellow | name = Мачка | image = WhiteCat.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Животни]] (Animalia) | phylum = [[`Рбетници]] (Vertebrata) | classis = [[Цицачи]] (Mammalia) | ordo = [[Месојадци]] (Carnivora) | subordo = [[Мачковидни]] (Feliformia) | familia = [[Мачки]] (Felidae) | subfamilia = [[Felinae]] | genus = [[Felis]] | species = [[Felis silvestris]] | subspecies = '''Мачка домашна''' | binomial = ''Felis silvestris catus'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], [[1758]]) }} '''Обична мачка''' ({{langx|la|Felis silvestris catus}} или {{langx|la|Felis catus}}) — најраспространетиот вид од семејството [[мачки]] (Felidae): како дива или домашна (Felis ocreata domestica) ја има насекаде. Иако е припитомена, мачката не го загубила својот инстинкт на ловец и кога лови на жртвата ѝ се приближува со бесшумно прикрадување. И таа, како другите мачки, преде кога е задоволна. Иако ловат сами, мачките се социјални суштества и користат разни [[животинска комуникација|вокализации]], [[феромон]] и видови [[Говор на тело на мачката|говор на тело]] за [[мачја комуникација|комуникација]], како [[мјаукање]], [[предење (мачка)|предење]], [[`ржење]] и сл. [[Анатомија]]та на мачката е слична со онаа на другите животни од родот Мачки, со силно, еластично тело, брзи рефлекси, остри канџи и заби прилагодени за убивање ситен плен. Како ноќни грабливци, мачките го користат нивниот остар слух и вештината да гледаат во темно за да го најдат својот плен. Не само што слушаат звуци што се преслаби за да ги регистрира човечкото уво, туку тие исто така слушаат и звуци со повисока [[честота]]. Мачките исто така имаат и многу подобро сетило за мирис од тоа на луѓето. [[Податотека:Bastet-E 2533-IMG 0630-gradient.jpg|мини|upright|лево|Египетска скулптура во [[Лувр]]]] Со луѓето е од многу одамна. Во [[стар Египет|стариот Египет]], мачката била дури свето животно. [[Бастет]], на пример, била мачколика божица на [[музика]]та, на [[танц]]от и на мајчинството. За разлика од [[куче]]то, мачката е многу понезависна и приврзана им е само на оние што знаат да ја пленат. Се претпоставува дека домашната мачка потекнува од [[дива мачка|дивата мачка]] од Стариот Свет ([[Европа]], [[Азија]], [[Африка]]) која е малку поголема и има подолга опашка. == Еволуција == === Припитомување === Весникот ''[[The New York Times]]'' во 2007 напишал дека иако до неодамна за мачката се верувало дека била припитомена во стариот Египет каде била култно животно", <ref>http://www.nytimes.com/2007/06/29/science/29cat.html, Study Traces Cat's Ancestry to Middle EastNicholas Wade, [[The New York Times]] 29 June 2007</ref> една понова студија, од истата година, открива дека сите домашни мачки веројатно водат потекло од африканската дива мачка ''(Felis silvestris lybica)'', припитомени некаде околу 8000 п.н.е., на [[Блискиот Исток]].<ref name="DriscollMenotti-Raymond2007">{{Наведено списание |last1=Driscoll |first1=C. A. |last2=Menotti-Raymond |first2=M. |last3=Roca |first3=A. L. |last4=Hupe |first4=K. |last5=Johnson |first5=W. E. |last6=Geffen |first6=E. |last7=Harley |first7=E. H. |last8=Delibes |first8=M. |last9=Pontier |first9=D. |last10=Kitchener |first10=A. C. |last11=Yamaguchi |first11=N. |last12=O'Brien |first12=S. J. |last13=Macdonald |first13=D. W. |title=The Near Eastern Origin of Cat Domestication |journal=Science (journal) |volume=317 |issue=5837 |date=2007 |pages=519–523 |issn=0036-8075 |doi=10.1126/science.1139518 |pmc=5612713 |pmid=17600185|bibcode=2007Sci...317..519D}}</ref> Најстариот директен доказ за припитомената мачка е [[маче]] закопано до човек, уште пред 9.500 години на [[Кипар]].<ref>{{наведени вести|title=Meet Helen and Aphrodite, Cyprus's indigenous cats|url =http://www.chinadaily.com.cn/life/2009-11/03/content_8904093.htm|work=China Daily|accessdate = 3 November 2009}}</ref><ref name="9500 years">{{Наведена мрежна страница|title = Oldest Known Pet Cat? 9500-Year-Old Burial Found on Cyprus|url = http://news.nationalgeographic.com/news/2004/04/0408_040408_oldestpetcat.html}}</ref> == Таксономија == Научното име ''Felis catus'' е дадено од [[Карл Линеј]] во 1758 година за домашната мачка.<ref name="Linnaeus1758">{{Cite book |last=Linnaeus |first=C. |title=Systema naturae per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis |location=Holmiae |publisher=Laurentii Salvii |date=1758 |page=42 |chapter=Felis Catus |language=la |volume=1 |edition=10th reformed |chapter-url= https://archive.org/details/mobot31753000798865/page/42}}</ref><ref name="MSW3fc">{{MSW3 Wozencraft |id=14000031 |pages=534–535 |heading=Species ''Felis catus''}}</ref> ''Felis catus domesticus'' е име предложено од [[Јохан Кристијан Поликарп Еркслебен]] во 1777 година.<ref name=Erxleben>{{Cite book |last=Erxleben |first=J. C. P. |date=1777 |title=Systema regni animalis per classes, ordines, genera, species, varietates cvm synonymia et historia animalivm. Classis I. Mammalia |location=Lipsiae |publisher=Weygandt |pages=520–521 |chapter=Felis Catus domesticus |chapter-url= https://archive.org/details/iochristpolycerx00erxl/page/520}}</ref> ''Felis daemon'' е име предложено од [[Константин Сатунин]] во 1904 година за црна мачка од [[Закавказје]], подоцна идентификувана како домашна мачка.<ref>{{cite journal |last1=Satunin |first1=C. |title=The Black Wild Cat of Transcaucasia |journal=Proceedings of the Zoological Society of London |date=1904 |volume=II |pages=[https://archive.org/details/proceedingsofzoo19042zool/page/162 162]–163 |url= https://archive.org/details/proceedingsofzoo19042zool}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Bukhnikashvili |editor1-first=A. |editor2-last=Yevlampiev |editor2-first=I. |title=Catalogue of the Specimens of Caucasian Large Mammalian Fauna in the Collection |publisher=[[National Museum of Georgia]] |location=Tbilisi |url= http://caucasian-large-mammalian.narod.ru/catalogue_english.pdf |access-date=19 January 2019 |archive-date=4 March 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304073023/http://caucasian-large-mammalian.narod.ru/catalogue_english.pdf |url-status=live}}</ref> Во 2003 година, Меѓународната комисија за зоолошка номенклатура одредила дека домашната мачка е посебен вид наречен ''Felis catus''.<ref name="ICZN">{{Cite journal |publisher=[[International Commission on Zoological Nomenclature]] |title=Opinion 2027 |journal=Bulletin of Zoological Nomenclature |volume=60 |date=2003 |page=81−82 |url= https://archive.org/details/bulletinofzoolog602003int/page/81}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Gentry |first1=A. |last2=Clutton-Brock |first2=J. |last3=Groves |first3=C. P. |date=2004 |title=The naming of wild animal species and their domestic derivatives |journal=Journal of Archaeological Science |volume=31 |issue=5 |pages=645–651 |doi=10.1016/j.jas.2003.10.006 |bibcode=2004JArSc..31..645G |url= http://www.rhinoresourcecenter.com/pdf_files/129/1297897712.pdf |access-date=19 January 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304052316/http://www.rhinoresourcecenter.com/pdf_files/129/1297897712.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live}}</ref> == Карактеристики == === Големина === [[Податотека:Scheme_cat_anatomy.svg|мини|Дијаграм на општата анатомија на машка домашна мачка]] Домашната мачки има помал [[череп]] и пократки коски во споредба со [[Дива мачка|дивата мачка]].<ref name="OConnor">{{cite journal|last=O'Connor|first=T. P.|year=2007|title=Wild or domestic? Biometric variation in the cat ''Felis silvestris''|url=http://eprints.whiterose.ac.uk/3700/1/OConnor_Cats-IJOA-submitted.pdf|journal=International Journal of Osteoarchaeology|volume=17|issue=6|pages=581–595|doi=10.1002/oa.913|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121010849/http://eprints.whiterose.ac.uk/3700/1/OConnor_Cats-IJOA-submitted.pdf|archive-date=21 January 2019|access-date=20 January 2019|url-status=live}}</ref> Има просечна должина од околу {{cvt|46|cm}} и висина од {{cvt|23|-|25|cm}}, со околу {{cvt|30|cm}} долг опаш. Машките единки се поголеми од женските.<ref name="WCoW">{{cite book|url=https://archive.org/details/wildcatsofworld00sunq/page/99|title=Wild Cats of the World|last1=Sunquist|first1=M.|last2=Sunquist|first2=F.|date=2002|publisher=[[University of Chicago Press]]|isbn=9780226779997|pages=[https://archive.org/details/wildcatsofworld00sunq/page/99 99–112]|chapter=Domestic cat|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hFbJWMh9-OAC&pg=PA99}}</ref> Возрасните домашни мачки типично имаат тежина од {{cvt|4|-|5|kg}}.<ref name="Mattern" /> === Скелет === Мачките имаат седум [[Вратни прешлени|вратни пршлени]] (како и повеќето [[цицачи]]); 13 [[Градни прешлени|градни пршлени]] (луѓето имаат 12); седум [[Слабински прешлени|слабински пршлени]] (луѓето имаат пет); три [[Крсна коска|крсни пршлени]] (како и повеќето цицачи, но луѓето имаат пет); и варијабилен број на [[опашни пршлени]] (луѓето имаат три до пет сраснати во опашна коска).<ref name="Walker">{{cite book|title=Study of the Cat with Reference to Human Beings|last=Walker|first=W.F.|date=1982|publisher=[[Cengage|Thomson Learning/Cengage]]|isbn=9780030579141|edition=4th revised}}</ref>{{rp|11}} Поголемиот број на градни и слабински пршлени придонесуваат за мобилноста и флексибилноста на 'рбетот кај мачката. == Однесување == [[Податотека:Purring cat.oga|мини|десно|Предење на мачка]] Мачките што живеат надвор се активни и дење и ноќе, иако имаат тенденција да бидат малку поактивни ноќе.<ref>{{Cite journal|last1=Germain|first1=E.|last2=Benhamou|first2=S.|last3=Poulle|first3=M.-L.|year=2008|title=Spatio-temporal Sharing between the European Wildcat, the Domestic Cat and their Hybrids|journal=Journal of Zoology|volume=276|issue=2|pages=195–203|doi=10.1111/j.1469-7998.2008.00479.x|doi-access=free}}</ref> Домашните мачки го поминуваат поголемиот дел од своето време во близина на своите домови, но може да се движат во радиус од неколку стотици метри. Тие населуваат територии кои значително варираат по големина, која според една студија може да се протега од {{cvt|7|-|28|ha|acre}}.<ref>{{Cite journal|last=Barratt|first=D. G.|year=1997|title=Home Range Size, Habitat Utilisation and Movement Patterns of Suburban and Farm Cats ''Felis catus''|journal=Ecography|volume=20|issue=3|pages=271–280|bibcode=1997Ecogr..20..271B|doi=10.1111/j.1600-0587.1997.tb00371.x|jstor=3682838}}</ref> Времето на активност на мачките е доста флексибилно и разновидно; но како предатори при слаба светлина, тие генерално се [[крепускуларни]], што значи дека имаат тенденција да бидат поактивни во зори и самрак. Сепак, однесувањето на домашните мачки е исто така под влијание на човековата активност, и тие можат до одреден степен да се прилагодат на навиките за спиење на нивните сопственици.<ref>{{Cite journal|last1=Randall|first1=W.|last2=Johnson|first2=R. F.|last3=Randall|first3=S.|last4=Cunningham|first4=J. T.|year=1985|title=Circadian rhythms in food intake and activity in domestic cats|url=https://archive.org/details/sim_behavioral-neuroscience_1985-12_99_6/page/n135|journal=Behavioral Neuroscience|volume=99|issue=6|pages=1162–1175|doi=10.1037/0735-7044.99.6.1162|pmid=3843546}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sciencefocus.com/nature/why-do-cats-sleep-so-much/|title=Why do cats sleep so much?|last=Ling|first=Thomas|date=2 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230403180235/https://www.sciencefocus.com/nature/why-do-cats-sleep-so-much/|archive-date=3 April 2023|access-date=3 April 2023|website=BBC Science Focus Magazine|url-status=live}}</ref> == Животен век и здравје == Просечниот животен век на домашните мачки е зголемен во последниве децении. Во почетокот на 1980-те тој изнесувал околу седум години,<ref name="Kraft1998">{{Cite journal|last=Kraft|first=W.|year=1998|title=Geriatrics in canine and feline internal medicine|journal=European Journal of Medical Research|volume=3|issue=1–2|pages=31–41|pmid=9512965}}</ref>{{rp|33}}<ref name="Nassar 1984">{{Cite journal|last1=Nassar|first1=R.|last2=Mosier|first2=J. E.|last3=Williams|first3=L. W.|year=1984|title=Study of the feline and canine populations in the greater Las Vegas area|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-veterinary-research_1984-02_45_2/page/282|journal=American Journal of Veterinary Research|volume=45|issue=2|pages=282–287|doi=10.2460/ajvr.1984.45.02.282|pmid=6711951}}</ref> пораснал на 9.4 години во 1995<ref name="Kraft1998" />{{rp|33}} и на околу 13 години според податоци од 2014 и 2023 година.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=O'Neill|first1=Dan G|last2=Church|first2=David B|last3=McGreevy|first3=Paul D|last4=Thomson|first4=Peter C|last5=Brodbelt|first5=David C|year=2014|title=Longevity and mortality of cats attending primary care veterinary practices in England|journal=Journal of Feline Medicine and Surgery|volume=17|issue=2|pages=125–133|doi=10.1177/1098612X14536176|pmc=10816413|pmid=24925771|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Montoya|first1=M.|last2=Morrison|first2=J. A.|last3=Arrignon|first3=F.|last4=Spofford|first4=N.|last5=C.|first5=H.|last6=Hours|first6=M.-A.|last7=Biourge|first7=V.|year=2023|title=Life expectancy tables for dogs and cats derived from clinical data|journal=Frontiers in Veterinary Science|volume=10|pages=1082102|doi=10.3389/fvets.2023.1082102|pmc=9989186|pmid=36896289|doi-access=free}}</ref> Кастрацијата го зголемува животниот век на мачките; според една студија кастрираните мажјаци живеат двапати подолго од интактните, додека стерилизираните женки живеат 62% подолго од интактните.<ref name="Kraft1998" />{{rp|35}} Кастрацијата, односно стерилизацијата на мачката носи одредени здравствени придобивки, како што се подолг животен век и намалена инциденца на [[Неоплазма|неоплазми]] на репродуктивните органи.<ref name="Obesity1">{{cite journal|last1=Vendramini|first1=Thiago H. A.|last2=Amaral|first2=Andressa R.|last3=Pedrinelli|first3=Vivian|last4=Zafalon|first4=Rafael V. A.|last5=Rodrigues|first5=Roberta B. A.|last6=Brunetto|first6=Marcio A.|date=14 January 2020|title=Neutering in dogs and cats: current scientific evidence and importance of adequate nutritional management|journal=Nutrition Research Reviews|publisher=Cambridge University Press (CUP)|volume=33|issue=1|pages=134–144|doi=10.1017/s0954422419000271|issn=0954-4224|pmid=31931899}}</ref> Сепак, стерилизацијата го забавува метаболизмот<ref>{{cite journal|last1=Hoenig|first1=Margarethe|last2=Ferguson|first2=Duncan C.|date=1 May 2002|title=Effects of neutering on hormonal concentrations and energy requirements in male and female cats|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-veterinary-research_2002-05_63_5/page/634|journal=American Journal of Veterinary Research|publisher=American Veterinary Medical Association (AVMA)|volume=63|issue=5|pages=634–639|doi=10.2460/ajvr.2002.63.634|issn=0002-9645|pmid=12013460}}</ref><ref name="Obesity2">{{cite journal|last1=Harper|first1=E. J.|last2=Stack|first2=D. M.|last3=Watson|first3=T. D. G.|last4=Moxham|first4=G.|year=2001|title=Effects of feeding regimens on bodyweight, composition and condition score in cats following ovariohysterectomy|journal=Journal of Small Animal Practice|publisher=Wiley|volume=42|issue=9|pages=433–438|doi=10.1111/j.1748-5827.2001.tb02496.x|issn=0022-4510|pmid=11570385}}</ref><ref name="Obesity3">{{cite journal|last1=Fettman|first1=M.J|last2=Stanton|first2=C.A|last3=Banks|first3=L.L|last4=Hamar|first4=D.W|last5=Johnson|first5=D.E|last6=Hegstad|first6=R.L|last7=Johnston|first7=S|year=1997|title=Effects of neutering on bodyweight, metabolic rate and glucose tolerance of domestic cats|journal=Research in Veterinary Science|publisher=Elsevier BV|volume=62|issue=2|pages=131–136|doi=10.1016/s0034-5288(97)90134-x|issn=0034-5288|pmid=9243711}}</ref> и го зголемува внесот на храна,<ref name="Obesity3" /><ref name="Obesity4">{{cite journal|last1=Kanchuk|first1=Marc L.|last2=Backus|first2=Robert C.|last3=Morris|first3=James G.|last4=Rogers|first4=Quinton R.|last5=Calvert|first5=Christopher C.|year=2003|title=Weight Gain in Gonadectomized Normal and Lipoprotein Lipase–Deficient Male Domestic Cats Results from Increased Food Intake and Not Decreased Energy Expenditure|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2003-06_133_6/page/n105|journal=The Journal of Nutrition|publisher=Elsevier BV|volume=133|issue=6|pages=1866–1874|doi=10.1093/jn/133.6.1866|issn=0022-3166|pmid=12771331|doi-access=free}}</ref> што може да предизвика гојазност кај стерилизираните мачки.<ref name="Obesity5">{{cite journal|last1=Öhlund|first1=Malin|last2=Palmgren|first2=Malin|last3=Holst|first3=Bodil Ström|date=19 January 2018|title=Overweight in adult cats: a cross-sectional study|journal=Acta Veterinaria Scandinavica|volume=60|issue=1|page=5|doi=10.1186/s13028-018-0359-7|issn=1751-0147|pmc=5775588|pmid=29351768|doi-access=free}}</ref> === Болести === Мачките можат да страдаат од различни болести, почнувајќи од вообичаени инфекции до хронични состојби. Најчеста причина за смртност кај помладите мачки (до 5 години) е [[траума]], а кај постарите мачки (над 5 години) е [[Хронична бубрежна болест кај мачки|бубрежна болест]].<ref name=":0" /> Некои од најчестите болести кај мачките се: * Мачкина леукемија (FeLV) – вирус што доведува до ослабување на имунолошкиот систем; * Мачкина имунодефициенција (FIV) – вирус сличен на [[ХИВ]] кај луѓето, што го ослабува имунолошкиот систем и ги прави мачките подложни на инфекции; * Дијабетес – метаболичко нарушување предизвикано од недостаток или отпорност на инсулин, што доведува до високи нивоа на шеќер во крвта; * Хипертироидизам – состојба кога тироидната жлезда произведува зголемени количества на хормони, што влијае на метаболизмот; * [[Хронична бубрежна болест кај мачки|Бубрежна болест]] – честа појава кај постарите мачки, што доведува до постепено намалување на функцијата на бубрезите и бубрежна слабост; * [[Срцев црв]] – паразит кој се пренесува преку комарци и примарно ги зафаќа белите дробови кај мачките; * [[Беснило]] – фатално вирусно заболување кое го зафаќа нервниот систем, може да се превенира со вакцинација. ==Мачката како тема во уметноста и во популарната култура== [[File:Kot na parapecie.jpg|thumb|Домашна мачка]] Мачката се јавува како тема во бројни дела од [[уметност]]а и [[Популарна култура|популарната култура]]. ===Мачката како тема во книжевноста=== [[Податотека:Домашна мачка-Охрид.jpg|мини|Домашна мачка]] [[Податотека:Persiska macka.jpg|мини|Младенче на персиска мачка]] * „Приказна за мачката“ – приказна на африканското племе [[Свахили]].<ref>''Бајке са југа Африке''. Београд: Народна књига, 1964, стр. 122-123.</ref> * „Кокошката и мачорот“ – приказна на африканското племе [[Басумбва]].<ref>''Бајке са југа Африке''. Београд: Народна књига, 1964, стр. 185-186.</ref> * „Куцото петле и мачорот“ - македонска народна приказна.<ref>''Македонски хумористични народни приказни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 29-32.</ref> * „Круг“ — кус расказ на македонскиот писател [[Андреј Ал-Асади]].<ref>Андреј Ал-Асади, ''Утрото на бессоните''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 16-21.</ref> * „Ах, тоа маче“ - расказ за деца на македонскиот писател [[Генади Болиновски]].<ref>Генади Болиновски, ''Игра на прозорец'', Скопје: Култура, Наша книга, Мисла, Македонска книга, Детска радост, 1990, стр. 31-37.</ref> * „Мачката и кралот“ - басна на американскиот писател [[Емброуз Бирс]].<ref>Емброуз Бирс, ''Басни''. Скопје: Темплум, 2016, стр. 23.</ref> * „Мачорот и птиците“ - басна на Емброуз Бирс.<ref>Емброуз Бирс, ''Басни''. Скопје: Темплум, 2016, стр. 34.</ref> * „Жена и мачка“ - песна на францускиот поет [[Пол Верлен]].<ref>Pol Verlen, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1969, стр. 14-15.</ref> * „Мачор на покривот“ — песна за деца на хрватскиот поет [[Григор Витез]].<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 35.</ref> * „Црн мачор“ - кус расказ на македонскиот писател [[Драган Георгиевски]] од [[2013]] година.<ref>Драган Георгиевски, ''Метаморфузија'', Темплум, Скопје, 2013.</ref> * „Лисицата и мачката“ – сказна на [[браќата Грим]].<ref>Браќа Грим, ''Храбриот кројач'', Детска радост, Скопје, 1980.</ref> * „Јунаштво според јадењето“ — басна на [[Ристо Давчевски]].<ref>Басни (избор). Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2009, стр. 44.</ref> * „Пријателство“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Киро Донев]] од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 41-42.</ref> * „Мачиња — забавачиња“ — расказ за деца на Киро Донев од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 43-44.</ref> * „Папагалот и мачката“ - [[басна]] на старогрчкиот баснописец [[Езоп]].<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 95.</ref> * „Мачорот крак шпоретот“ — песна на македонскиот поет [[Иван Ивановски]].<ref>Иван Ивановски, ''Ах ти мило детенце''. Култура, Скопје, 1980, стр. 1.</ref> * „Четирите мачки“ ([[српски]]: ''Четири мачке'') - песна на српскиот поет [[Јован Јовановиќ-Змај]].<ref>Јован Јовановиħ Змај, ''Краљевина Лаждишажди''. Београд: Просвета, 1963, стр. 114.</ref> * „Ќе има игранка“ ([[српски]]: ''Биће игранка'') - песна на Јован Јовановиќ-Змај.<ref>Јован Јовановиħ Змај, ''Краљевина Лаждишажди''. Београд: Просвета, 1963, стр. 73-74.</ref> * „Концерт“ - песна на српскиот поет Јован Јовановиќ-Змај.<ref>Јован Јовановиħ Змај, ''Краљевина Лаждишажди''. Београд: Просвета, 1963, стр. 75.</ref> * „Кукањето на мачката“ ([[српски]]: ''Мачково јадање'') - песна на Јован Јовановиќ-Змај.<ref>Јован Јовановиħ Змај, ''Краљевина Лаждишажди''. Београд: Просвета, 1963, стр. 76-77.</ref> * „[[Куќата на сивиот мачор]]“ - збирка раскази на бразилскиот писател [[Рибејро Коуто]] од 1922 година.<ref>''Антoлогија на бразилскиот расказ'', Три, Скопје, 2012, стр. 286.</ref> * „Волкот и мачорот“ — басна на [[Иван Андреевич Крилов]].<ref>Басни (избор). Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2009, стр. 25-26.</ref> * „Чуден мачор“ — песна на македонскиот поет [[Васил Куноски]].<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 40.</ref> * „Размаѓепсан свет“ — расказ на српската писателка [[Јелена Ленголд]].<ref>Jelena Lengold, ''Raščarani svet'' (drugo izdanje). Arhipelag, Beograd, 2018, стр. 83-90.</ref> * „Ева е во својот мачор“ - расказ на колумбискиот писател [[Габриел Гарсија Маркес]].<ref>''Riba, patka, vodozemac: Priče o životinjama'' (Priredila Ljubica Arsić). Beograd: Laguna, 2014, стр. 183-194.</ref> * „[[Мачка во магла]]“ - книга на македонскиот писател [[Владимир Мартиновски]].<ref>Пандалф Вулкански, ''Текстилна поема''. Темплум: Скопје, 2017.</ref> * „Големата авантура на Фигаро“ — расказ за деца на македонската писателка [[Оливера Николова]].<ref>„Оливера Николова, ''Зоки Поки''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 22-24.</ref> * „Мачето на Господ Бог“ - расказ на руската писателка [[Људмила Петрушевска]].<ref>''Riba, patka, vodozemac: Priče o životinjama'' (Priredila Ljubica Arsić). Beograd: Laguna, 2014, стр. 311-315.</ref> * „Петтоглава вечерна сказна за куклениот цар со тиква празна врз празните сандаци од мармалад, за црното маче Мау-Мау и за беззабиот пес од плоштад“ — песна на македонскиот писател [[Видое Подгорец]].<ref>Видое Подгорец, ''И сончогледите спијат''. Скопје: Македонска книга, Детска радост, Култура, Мисла, Наша книга, 1990, стр. 80-83.</ref> * „Мачката и птицата“ — песна на францускиот поет [[Жак Превер]].<ref>Жак Превер, ''Чари велеграда''. БИГЗ, Београд, 1972, стр. 50.</ref> * „Мачор на клупата“ — песна на Жак Превер.<ref>Жак Превер, ''Чари велеграда''. БИГЗ, Београд, 1972, стр. 140.</ref> * „Мачор-астроном“ — песна на македонскиот поет [[Живко Ризовски]] од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 11.</ref> * „Црна мачка“ - песна на германскиот поет [[Рајнер Марија Рилке]].<ref>Рајнер Марија Рилке, ''Искуство тишине''. Београд: Paideia, 2014, стр. 36.</ref> * „Cat's Avanger“ - расказ на романскиот писател [[Алекс Точилеску]].<ref>''Riba, patka, vodozemac: Priče o životinjama'' (Priredila Ljubica Arsić). Beograd: Laguna, 2014, стр. 365-373.</ref> * „Мачка со исклучителна убавина“ - расказ на руската писателка [[Људмила Улицка]].<ref>''Riba, patka, vodozemac: Priče o životinjama'' (Priredila Ljubica Arsić). Beograd: Laguna, 2014, стр. 65-78.</ref> * „Мачка на дождот“ - расказ на американскиот писател [[Ернест Хемингвеј]].<ref>''Riba, patka, vodozemac: Priče o životinjama'' (Priredila Ljubica Arsić). Beograd: Laguna, 2014, стр. 37-41.</ref> * „Мачор“ - песна во проза на полскиот поет [[Збигњев Херберт]].<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 42.</ref> * „[[Мачорот Мур]]“ - [[роман]] на германскиот писател [[Ернест Теодор Хофман|Е. Т. А. Хофман]].<ref>Влада Урошевиќ, „Хофман - писателот што го открил клучот на фантастиката“, во: Е. Т. А. Хофман, ''Фантастични раскази''. Скопје: Македонска книга 2002, 2002, стр. 182.</ref> * „Безимената мачка“ - расказ на рускиот писател [[Варлам Шаламов]].<ref>''Riba, patka, vodozemac: Priče o životinjama'' (Priredila Ljubica Arsić). Beograd: Laguna, 2014, стр. 261-268.</ref> * „Мачка во празен стан“ - песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 275-276.</ref> ===Мачката како тема во филмот=== * „[[Мачка (1988)|Мачка]]“ (''Die Katze'') - германски филм од 1988 година, во режија на [[Доминик Граф]]. * „[[Мачорот во чизми (филм од 2011)|Мачорот во чизми]]“ ([[англиски]]: ''Puss in Boots'') - американски [[анимиран филм]] од 2011 година, во [[режија]] на Крис Милер.<ref>„Возбудлива авантура на триото од бајките“, ''Антена'', број 882, 22.5.2015, стр. 2.</ref> * „[[Лошиот мачор]]“ (''Kötü Kedi Şerafettin'') - [[Турција|турски]] анимиран [[филм]] од [[2016]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница | author= | title=ЛОШИОТ МАЧОР | url=http://cinedays.mk/bad-cat-mk/ | archiveurl=https://web.archive.org/web/20161114151843/http://cinedays.mk/bad-cat-mk/ | work= | publisher=cinedays.mk | archivedate=2016-11-14 | date= | accessdate=2016-11-14 | url-status=dead }}</ref></sup></small> * „[[Риба и мачка (филм од 2013)|Риба и мачка]]“ – ирански филм од 2013 година, во режија на [[Шарам Мокри]].<ref>Кинотека на Македонија, Програма - февруари 2017</ref> * „[[Мачка во вреќа]]“ - германски филм во режија на [[Флоријан Шварц]]. ===Мачката како мотив во уметничката фотографија=== * „Маче на дрво“ — [[фотографија]] на [[Даниел Брзанов]].<ref>Искра Донева, ''Небеска раскрсница''. Скопје, 2009, стр. 92.</ref> ===Мачката како тема во музиката=== [[Податотека:Домашна мачка.jpg|мини|Домашна мачка]] * „Луѓе-мачки“ (англиски: ''Cat people'') - песна на британскиот рок-музичар [[Дејвид Боуви]] од 1983 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=i5PbUMGRQ9U YouTube, David Bowie - Cat People (пристапено на 8.5.2017)]</ref> * „Мачки во чинија“ (англиски: ''Cats In A Bowl'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група ''Dinosaur'' од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/Dinosaur-Dinosaur/master/5458 DISCOGS, Dinosaur* ‎– Dinosaur (пристапено на 30.7.2020)]</ref> * „Храна за мачки“ (англиски: ''Cat Food'') — песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[King Crimson]] од 1970 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/406645-King-Crimson-In-The-Wake-Of-Poseidon King Crimson – In The Wake Of Poseidon (пристапено на 27.1.2023)]</ref> * „Љубовни мачки“ ([[англиски]]: ''Lovecats'') - песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Кјур]] (''The Cure'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mcUza_wWCfA&list=PLkykovpQIUJ-9dIIastIQqwSjxCzGXwTI&index=12 YouTube, The Cure - The Lovecats (пристапено на 26.9.2019)]</ref> * „Кога мачката е замината“ (англиски: ''When the Cat's Away'') - песна на швајцарската [[Панк рок|панк-рок]] група [[Клинекс/ЛиЛиПУТ]] (''Kleenex/LiLiPUT'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=11dr94OkLbI&index=21&list=PL6KwzgIePF4C-d8RyhakVkuCyEEmj8bS7 YouTube, Kleenex/LiLiPUT - When The Cat's Away (from Kleenex/LiLiPUT) (пристапено на 1.7.2017)]</ref> * „Мачки и кучиња“ (англиски: ''Cats and Dogs'') - албум на австралиската поп-рок група ''Mental As Anything'' од 1981 година.<ref>[http://www.allmusic.com/album/cats-dogs-mw0000455181 Mental As Anything, Cats & Dogs (пристапено на 6.7.2017)]</ref> * „Блуз за мачките-скитници“ (англиски: ''Stray Cat Blues'') - песна на британската рок-група [[Ролинг Стоунс]] (''The Rolling Stones'') од 1968 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Rolling-Stones-Get-Your-Ya-Yas-Out/release/6066436 DISCOGS, The Rolling Stones ‎– Get Your Ya-Yas Out (пристапено на 25.8.2019)]</ref> * „Дивите мачки од Килкени“ (англиски: ''Wild Cats of Kilkenny'') - песна на ирската рок-група [[Поугс]] (''The Pogues'') од 1985 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=eFEHN30hq30&index=3&list=PL68D998D2C9FC89B8 YouTube, 03 Wild Cats of Kilkenny by The Pogues (пристапено на 22.8.2017)]</ref> * „Мачката е во ормарот“ (англиски: ''Cat's in the Cupboard'') - песна на британскиот рок-музичар [[Пит Таунсенд]] (''Pete Townsend'') од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=R7rh0f1WFms&list=PLWnVxuqvY7Ji-_Jt_VM9J9Yeq689HoGZb&index=7 YouTube, Pete Townshend - Cat's in the Cupboard (пристапено на 11.9.2017)]</ref> * „Мачка“ - песна на [[СФРЈ|југословенската]] рок-група [[Фит]] од 1988 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=kA4yKvpZPX8 YouTube, Fit - 09 Mačka (Live Uz Rijeku) HQ (пристапено на 8.4.2017)]</ref> * „Како да одериш мачка“ (англиски: ''How To Skin A Cat'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Хускер Ду]] (''Hüsker Dü'') од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/H%C3%BCsker-D%C3%BC-New-Day-Rising/release/2352904 Discogs, Hüsker Dü ‎– New Day Rising (пристапено на 1.7.2020)]</ref> * „Мачор“ (англиски: ''Puss'') - песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група ''The Jesus Lizard'' од 1992 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Jesus-Lizard-Liar/release/4157701 Discogs, The Jesus Lizard – Liar (пристапено на 17.12.2020)]</ref> * „Myau“ - песна на македонската рок-група [[The John (рок-група)|The John]] од 2012 година.<ref>The John, Waufvw!!!, PMG Recordings #76, 2012.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Цицачи]] [[Категорија:Домашни животни]] [[Категорија:Мачки|*]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] qnmf5hj3jltoq7243s9te7fd0xh0j9a Предлошка:Вештачки јазици 10 47286 5532963 4984998 2026-04-02T01:09:35Z Apisite 96491 5532963 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Вештачки јазици |titlestyle= background:#7CCD7C; |groupstyle= background:#7CCD7C; |abovestyle= background:#7CCD7C; |title= Вештачки јазици |above=[[Портал:Јазик|WikiPortal]]{{·}} [[Wikipedia:WikiProject Вештачки јазици|WikiProject]] |group1=Видови на вештачки јазици |list1=[[Артистички јазици]]&nbsp;(артјаз){{·}} [[Вештачки јазици]]&nbsp;(вешјаз){{·}} [[Вештачки писма]]{{·}} [[Технички јазици]]&nbsp;(техјаз){{·}} [[Фиктивни јазици]]{{·}} [[Меѓународни јазици]]&nbsp;(МЈ){{·}} [[Јазици за игри]]{{·}} [[Логични јазици]]&nbsp;(логјаз){{·}} [[Музички јазици]]{{·}} [[Релаксирачко-фиктивни јазици]]{{·}} [[Универзални јазици]]{{·}} [[Свирачки јазици]] |group2=Најчесто сретнати јазици |list2=[[Блиссимбол]]{{·}} [[Вердуријански јазик|Вердуријански]]{{·}} [[Волапик]]{{·}} [[Глоса]]{{·}} [[Еночијански јазик]]{{·}} [[Есперанто]]{{·}} [[Идо]]{{·}} [[Интерлингва]]{{·}} [[Интерлингве]]{{·}} [[Иткуил]]{{·}} [[Квења]]{{·}} [[Клингонски јазик|Клингонски]]{{·}} [[Ладан]]{{·}} [[Лидневи]] {{·}} [[Лингва франка нова]]{{·}} [[Лингва Игнота]]{{·}} [[Логлан]]{{·}} [[Ложбан]]{{·}} [[Меѓусловенски јазик|Меѓусловенски]]{{·}} [[Надсат]]{{·}} [[Новијал]]{{·}} [[Њуспик]]{{·}} [[Синдарјански јазик|Синдарјански]]{{·}} [[Словио]]{{·}} [[Словјански]]{{·}} [[Солресол]]{{·}} [[Теонахт]]{{·}} [[Токи Пона]] |group5=Извори |list5= [[Вештачки јазици]]{{·}} [[Конлангер]]{{·}} [[Конланг XSAMPA]]{{·}} [[Ланмејкер]]{{·}} [[Конференција за вештачки јазици]]{{·}} [[Опрема за создавање јазици]]{{·}} [[Релеј превод]]{{·}} [[Zompist.com]]{{·}} [[Листа на вештачки јазици]] }}<noinclude>[[Категорија:Вештачки јазици]] [[Категорија:ВикиПроект Јазик:Предлошки]][[Категорија:Прегледнички кутии за јазици]] </noinclude> oa496cetfku9l7l0zpop8nejq8izsrh Гранд Рапидс (Мичиген) 0 49366 5532778 5319986 2026-04-01T12:35:46Z Buli 2648 /* Збратимени градови */ 5532778 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Grdowntown.jpg|250px|thumb|Гранд Рапидс]] '''Гранд Рапидс''' е град во [[САД|американската]] [[Сојузни држави во САД|држава]] [[Мичиген]].<ref name="NACo">{{cite web |url = http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&Template=/cffiles/counties/usamap.cfm |title = Find a County |publisher = National Association of Counties |access-date = January 31, 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080626200900/http://www.naco.org/Template.cfm?Section=Find_a_County&Template=%2Fcffiles%2Fcounties%2Fusamap.cfm |archive-date = June 26, 2008 }}</ref> Овој град според статистиките во [[2007]] година, има 198,893 жители<ref>{{Cite web |title = Grand Rapids city, Michigan |url = https://data.census.gov/cedsci/profile?g=1600000US2634000 |publisher = United States Census Bureau |access-date = April 15, 2022 |archive-date = April 14, 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220414113440/https://data.census.gov/cedsci/profile?g=1600000US2634000 |url-status = live }}</ref>, што го прави најголем град во Мичиген после [[Детроит]], и 115-ти град по број на жители во [[САД]]. == Збратимени градови == Гранд Рапидс има шеcт братски градови: * [[Податотека:Flag of Albania.svg|20п]] [[Тирана]], [[Албанија]] * {{знамеикона|Japan}} [[Омихачиман]], [[Јапонија]] * {{знамеикона|Poland}} [[Бјелско-Бјала]], [[Полска]] * {{знамеикона|Italy}} [[Перуџа]], [[Италија]] * {{знамеикона|Ghana}} [[Га]], [[Гана]] * {{знамеикона|Mexico}} [[Сапопан]], [[Мексико]] {{wide image|Grand Rapids, MI skyline 2021.jpg|1264px|<center>''Панорама во 2021''</center>}} == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Градови во Мичиген|Гранд Рапидс]] [[Категорија:Населени места основани во 1826 година]] q5aga2ib7ze1954xvsghva998vtl643 Жозеф Фурје 0 51180 5533001 5532677 2026-04-02T06:28:02Z Bjankuloski06 332 5533001 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fourier.jpg|мини|десно|Жозеф Фурје]] '''Жан Батист Жозеф Фурје'''<ref>{{МатЛек|421}}</ref> ({{langx|fr|Jean Baptiste Joseph Fourier}}; {{роден на|21|март|1768}} – {{починал на|16|мај|1830}}) — [[Франција|француски]] [[математичар]] и [[физичар]] кој е најпознат по како поттикнувач и истражувач на подоцна наречените [[Фурјеов ред|Фурјеовите редови]]. [[Фурјеова трансформација|Фурјеовите трансформации]] се, исто така, наречени во негова чест. == Животопис == Фурје е роден во [[Оксер]], [[Франција]] како деветто од дванаесетте деца на еден [[кројач]]. Станал сираче на возраст од десет години. На препорака од епископот се здобил со образование во [[манастир]]от Свети Марко. Во училиштето покажал голема дарба за [[книжевност]]а, но на 13-годишна возраст покажал интерес за [[математика]]та. Иако започнал да учи за [[Свештенство|свештеник]], по една година се откажал поради љубовта кон математиката. Во 1790 година станал учител во Кралската воена школа во Оксер. Во 1793 година станал политички активен и му се приклучил на месниот [[Француска револуција|револуционерен]] комитет. Подоцна, бил испратен да учи во познатата школа ''Ecole Normale'' во Париз, каде предавале [[Пјер Симон Лаплас|Лаплас]] и [[Жозеф Луј Лагранж|Лагранж]] кого Фурје го опишал како „прв меѓу европските научници“. Фурје заминал со [[Наполеон]] во источните експедиции во [[1798]] година и бил именуван за управник на Долен [[Египет]]. Отсечен од англиската флота, организирал работилници за обезбедување муниција за француската армија, но по британската победа и француската капитулација, се вратил во Франција, каде бил назначен за управител на [[Гренобл]]. Во 1816 година се преселил во [[Париз]], а следната година станал член на [[Академија на науките (Франција)|Академијата на науките]]. Починал во Париз, во 1830 година.<ref>Ристески Славе, Тевдовски Драган и Марија Трпкова (2012). ''Вовед во анализата на временските серии''. „Универзитет Св. Кирил и Методиј“, Скопје, стр. 35.</ref> == Творештво == Уште додека престојувал во Египет, Фурје учествувал во изработката на неколку математички трудови на Египетскиот институт, кој го формирал Наполеон во [[Каиро]], со цел да се намали англиското влијание на истокот. Во [[1822]] година ја објавил својата ''Théorie analytique de la chaleur'', во која ги изложил размислувањата за [[Исак Њутн|Њутновиот]] закон за ладење. Во ова дело, тој тврди дека секоја [[функција]] од некоја променлива, прекината или непрекината, може да биде претставена како серија од синус на производи од променливата. И покрај тоа што овој резултат не е точен, Фурјеовите забелешки дека некои прекинати [[Функција (математика)|функции]] се збир од бесконечен ред, биле огромно откритие. Прашањето за одредување кога функцијата е збир од Фурјеов ред било фундаментално низ вековите кои следеле. [[Жозеф Луис Лагранж]] има дадено примери кога оваа [[теорема]] не важи, а [[Јохан Дирихле]] бил првиот кој дал доволни демонстрации со некои рестриктивни услови. На Фурје, исто така, му било одадено признание за откритието од 1824 година дека [[гас]]овите во атмосферата можат да ја зголемат температурата на [[Земја]]та. Овој ефект подоцна бил наречен „[[стакленички ефект]]“. Фурје го воспоставил и концептот на планетарна рамнотежа на [[енергија]]та според кој [[Планета|планетите]] добиваат енергија од различни извори и тоа предизвикува покачување на [[температура]]та; планетите, исто така, губат енергија поради инфрацрвеното зрачење (која Фурје ја нарекувал „црна топлина“) со однос на покачувањето на температурата. Притоа, постои рамнотежа помеѓу добивањето и губењето на топлината. И покрај тоа што Фурје го разбирал концептот на односот на [[инфрацрвено зрачење|инфрацрвеното зрачење]] со покачувањето на температурата, Штефан-Болцмановиот закон кој дава точна форма на оваа зависност бил откриен 50 години подоцна. Фурје препознал дека Земјата добива енергија првенствено од [[сончево зрачење|сончевото зрачење]], за која Земјината атмосфера е транспарентна, и дека геотермичката топлина не придонесува многу за рамнотежата на енергијата. И покрај тоа, тој погрешно верувал дека зрачењето од меѓупланетарниот простор има значаен удел. == Поврзано == * [[Фурјеов ред]] * [[Фурјеова трансформација]] * [[Фурјеов закон]] * ''Првичниот текст е од Раузовата историја на математиката, која е во [[јавна сопствнеост]]'' * Fourier, J.-B.J. ''Mémoires de l'Académie Royale des Sciences de l'Institut de France '''VII'''.'' 570-604 (1827) (есеј за стакленичкиот ефект) * [[Project Gutenberg]], [http://www.gutenberg.org/etext/16775 ''Biographies of Distinguished Scientific Men''], Francois Arago == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Фурје, Жозеф}} [[Категорија:Француски математичари]] [[Категорија:Француски физичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Погребани на гробиштата „Пер Лашез“]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Хидродинамичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] 43rtocfmrl4m3mgamiyt3b18h3auo27 5533003 5533001 2026-04-02T06:28:17Z Bjankuloski06 332 5533003 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fourier.jpg|мини|десно|Жозеф Фурје]] '''Жан Батист Жозеф Фурје'''<ref>{{МатЛек|421}}</ref> ({{langx|fr|Jean Baptiste Joseph Fourier}}; {{роден на|21|март|1768}} – {{починал на|16|мај|1830}}) — [[Франција|француски]] [[математичар]] и [[физичар]] кој е најпознат по како поттикнувач и истражувач на подоцна наречените [[Фурјеов ред|Фурјеовите редови]]. [[Фурјеова трансформација|Фурјеовите трансформации]] се, исто така, наречени во негова чест. == Животопис == Фурје е роден во [[Оксер]], [[Франција]] како деветто од дванаесетте деца на еден [[кројач]]. Станал сираче на возраст од десет години. На препорака од епископот се здобил со образование во [[манастир]]от Свети Марко. Во училиштето покажал голема дарба за [[книжевност]]а, но на 13-годишна возраст покажал интерес за [[математика]]та. Иако започнал да учи за [[Свештенство|свештеник]], по една година се откажал поради љубовта кон математиката. Во 1790 година станал учител во Кралската воена школа во Оксер. Во 1793 година станал политички активен и му се приклучил на месниот [[Француска револуција|револуционерен]] комитет. Подоцна, бил испратен да учи во познатата школа ''Ecole Normale'' во Париз, каде предавале [[Пјер Симон Лаплас|Лаплас]] и [[Жозеф Луј Лагранж|Лагранж]] кого Фурје го опишал како „прв меѓу европските научници“. Фурје заминал со [[Наполеон]] во источните експедиции во [[1798]] година и бил именуван за управник на Долен [[Египет]]. Отсечен од англиската флота, организирал работилници за обезбедување муниција за француската армија, но по британската победа и француската капитулација, се вратил во Франција, каде бил назначен за управител на [[Гренобл]]. Во 1816 година се преселил во [[Париз]], а следната година станал член на [[Академија на науките (Франција)|Академијата на науките]]. Починал во Париз, во 1830 година.<ref>Ристески Славе, Тевдовски Драган и Марија Трпкова (2012). ''Вовед во анализата на временските серии''. „Универзитет Св. Кирил и Методиј“, Скопје, стр. 35.</ref> == Творештво == Уште додека престојувал во Египет, Фурје учествувал во изработката на неколку математички трудови на Египетскиот институт, кој го формирал Наполеон во [[Каиро]], со цел да се намали англиското влијание на истокот. Во [[1822]] година ја објавил својата ''Théorie analytique de la chaleur'', во која ги изложил размислувањата за [[Исак Њутн|Њутновиот]] закон за ладење. Во ова дело, тој тврди дека секоја [[функција]] од некоја променлива, прекината или непрекината, може да биде претставена како серија од синус на производи од променливата. И покрај тоа што овој резултат не е точен, Фурјеовите забелешки дека некои прекинати [[Функција (математика)|функции]] се збир од бесконечен ред, биле огромно откритие. Прашањето за одредување кога функцијата е збир од Фурјеов ред било фундаментално низ вековите кои следеле. [[Жозеф Луис Лагранж]] има дадено примери кога оваа [[теорема]] не важи, а [[Јохан Дирихле]] бил првиот кој дал доволни демонстрации со некои рестриктивни услови. На Фурје, исто така, му било одадено признание за откритието од 1824 година дека [[гас]]овите во атмосферата можат да ја зголемат температурата на [[Земја]]та. Овој ефект подоцна бил наречен „[[стакленички ефект]]“. Фурје го воспоставил и концептот на планетарна рамнотежа на [[енергија]]та според кој [[Планета|планетите]] добиваат енергија од различни извори и тоа предизвикува покачување на [[температура]]та; планетите, исто така, губат енергија поради инфрацрвеното зрачење (која Фурје ја нарекувал „црна топлина“) со однос на покачувањето на температурата. Притоа, постои рамнотежа помеѓу добивањето и губењето на топлината. И покрај тоа што Фурје го разбирал концептот на односот на [[инфрацрвено зрачење|инфрацрвеното зрачење]] со покачувањето на температурата, Штефан-Болцмановиот закон кој дава точна форма на оваа зависност бил откриен 50 години подоцна. Фурје препознал дека Земјата добива енергија првенствено од [[сончево зрачење|сончевото зрачење]], за која Земјината атмосфера е транспарентна, и дека геотермичката топлина не придонесува многу за рамнотежата на енергијата. И покрај тоа, тој погрешно верувал дека зрачењето од меѓупланетарниот простор има значаен удел. == Поврзано == * [[Фурјеов ред]] * [[Фурјеова трансформација]] * [[Фурјеов закон]] * ''Првичниот текст е од Раузовата историја на математиката, која е во [[јавна сопствнеост]]'' * Fourier, J.-B.J. ''Mémoires de l'Académie Royale des Sciences de l'Institut de France '''VII'''.'' 570-604 (1827) (есеј за стакленичкиот ефект) * [[Project Gutenberg]], [http://www.gutenberg.org/etext/16775 ''Biographies of Distinguished Scientific Men''], Francois Arago == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Фурје, Жозеф}} [[Категорија:Француски математичари]] [[Категорија:Француски физичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Погребани на гробиштата „Пер Лашез“]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Почесни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Хидродинамичари]] [[Категорија:Членови на Француската академија]] [[Категорија:Членови на Пруската академија на науките]] h450knpay0sfaro3h1daarsw2aopaq0 Мистицизам 0 69397 5532906 5092946 2026-04-01T18:53:20Z ГП 23995 /* Мистиката како тема во уметноста и во популарната култура */ дополнување 5532906 wikitext text/x-wiki {{Окултизам}} '''Мистицизам''' (од [[грчки]]: ''μυστικός'', мистикос) — тежнеење кон заедништво со божественото или духовната вистина, или дури и со самиот [[Господ]] преку директни искуства, преку [[интуиција]] или [[увид]]и. Мистиците (грчки: ''μύσται'', [[латински]]: ''mystae'') се посветени во некоја света тајна (грчки: ''μύστήρια''). Мистицизмот може да е [[дуализам|дуалистички]] и да прави разлика меѓу „јас“ и „божественото“, но не мора. Различни религиозни традиции го опишуваат основното мистично искуство на различни начини: * Потполно одвојување од светот ([[јога]], [[хиндуизам]], [[будизам]]) * Ослободување од циклусот на [[карма]]та ([[мокша]] во [[џаинизам|џаинизмот]], [[нирвана]] во [[хиндуизам|хиндуизмот]] и [[будизам|будизмот]]) * Длабока внатрешна поврзаност со светот ([[сатори]] во [[махајана будизам]], [[те]] во [[таоизам|таоизмот]]) * Единство со Бога ([[неоплатонизам]] и [[христијанство]]) * Вродено знаење ([[ирфан]] и [[фитра]] во [[ислам]]от) Просветлување или [[илуминација]] се зборовите кои најчесто се користат за овој [[феномен]]. Мистичните традиции се еден вид [[поткултура]] на поголемите религиозни традиции, како на пример [[Кабала]]та во [[јудаизам|јудаизмот]], [[суфизам|суфизмот]] во [[ислам]]от, [[веданта]] во [[Хиндуизам|хиндуизмот]], христијанскиот мистицизам во [[христијанство]]то, но секогаш се земаат со недоверба. Во античкиот свет, познати биле Елеузинските мистерии посветени на божицата [[Деметра]], Дионизиските мистерии посветени на [[бог]]от [[Дионис]], Кабирските мистерии на [[Самотраки]] и орфичките мистерии, кои извршиле огромно влијнаие врз христијанската [[есхатологија]].<ref>„Beleške“, во: Erazmo Roterdamski, ''Pohvala ludosti''. Beograd: Rad, 2016, стр. 107.</ref> ==Мистиката како тема во уметноста и во популарната култура== * „Мистици“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Mystics'') — песна на американскиот поет [[Чарлс Симиќ]] (''Charles Simic'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 118-120.</ref> * „Во мистичното“ (англиски: ''Into the Mystic'') — песна на ирскиот музичар [[Ван Морисон]] (''Van Morrison'') од 1970 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hx8LrtNHa1M YouTube, Van Morrison - Moondance Full Album (Vinyl) (пристапено на 24.12.2017)]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Езотерија]] [[Категорија:Окултизам]] [[Категорија:Мистицизам]] [[Категорија:Медитација]] 7vznpvb1akdzhrj53t577mnjg4q14xm Мирно лето (филм) 0 74954 5532942 5323948 2026-04-01T23:24:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532942 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Текст од МИФЦ}} {{Инфокутија за филм | name = Мирно лето | image = mirno-leto.jpg | caption = | director = [[Димитрие Османли]] | writer = [[Фрида Филиповиќ]] | starring = [[Љупка Џундева]]<br />[[Мери Бошкова]]<br />[[Дарко Дамески]]<br />[[Илија Милчин]]<br />[[Слободан Перовиќ]]<br />[[Петре Прличко]]<br />[[Стојка Цекова]]<br />[[Илија Џувалековски]] | music = [[Савин Драгутин]] | cinematography = [[Љубе Петковски]]<br />[[Мишо Самоиловски]] | editing = [[Маја Лазаров]] | distributor = | released = 1961 | runtime = 99 минути | country = [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | language = [[Македонски јазик|македонски]] | imdb_id = 0180834 }} '''„''Мирно лето''“''' — [[НР Македонија|македонски]] [[филм]] од 1961 година, во [[режија]] на [[Димитрие Османли]], а по [[сценарио]]то на Фрида Филиповиќ. Улогите ги толкуваат: [[Љупка Џундева]], [[Слободан Перовиќ]], [[Дарко Дамески]], [[Илија Милчин]], [[Мери Бошкова]], [[Петре Прличко]] и [[Стојка Цекова]]. Снимен со 35. милиметарска [[камера]] и во црно-бела техника, филмот трае 99 минути. Филмот е познат како првата македонска филмска [[комедија]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx |title=Кинотека на македонија (пристапено на 2.10.2018) |accessdate=2018-10-16 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002093657/http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx |url-status=dead }}</ref> == Содржина == Младиот научен работник Заре Мисевски и неговата сопруга Мира, [[Костимографија|костимограф]] во [[театар]], живеат во изнајмена соба како потстанари, постојано изложени на вознемирувања и љубопитност на соседите. Во вакви околности, на Заре му се доделени клучевите на Етнографскиот музеј во [[Охрид]], заради негово средување, што за семејството Мисевски значи бегство во оаза на мир и тишина, за време на трите летни месеци, колку што треба да престојуваат во Охрид. Сакајќи својата радост да ја споделат со пријателите, Заре и Мира, секој за себе, раскажуваат за добиената „премија“. [[Лето]] е, Заре и Мира се веќе во Охрид, во [[музеј]]ската зграда. Заре работи на својот проект, а Мира слика и се труди да не му пречи во работата. Но, проблемите почнуваат кога еден ден, на гости им доаѓа колешката на Мира, Дара Љубина, разочарана од неславниот крај на последната љубовна врска. Револтот на Заре сè уште не е стивнат, а во нивниот привремен дом доаѓа Нестор Гиевски, некогашен факултетски професор на Заре, кој патувајќи кон [[Атина]], наминал кај нив на одмор. На новонастанатата ситуација, Заре и Мира бргу се привикнуваат, но не за долго. Братот на Мира, со своето друштво, дошол на гости кај сестрата и зетот. Инвазијата на музејот продолжува. Во дворот на музејот стигнуваат стрикото и стрината на Заре и семејството Поп-Коцеви, кои имајќи проблеми со сместувањето, на покана на стрико Тале, дошле во музејот. Ситуацијата во куќата веќе не може да се контролира, зашто владее општ метеж. == Наводи == {{наводи}} {{Филм-никулец}} {{Димитрие Османли}} [[Категорија:Филмови на Димитрие Османли]] [[Категорија:Филмови со Љупка Џундева]] [[Категорија:Филмови со Слободан Перовиќ]] [[Категорија:Филмови со Дарко Дамески]] [[Категорија:Филмови со Илија Милчин]] [[Категорија:Филмови со Мери Бошкова]] [[Категорија:Филмови со Петре Прличко]] [[Категорија:Филмови со Стојка Цекова]] [[Категорија:Филмови од 1961 година]] [[Категорија:Македонски филмови од 1960-тите]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] [[Категорија:Филмски комедии]] [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Охрид]] [[Категорија:Појавено во 1961 година во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 1961 година во Југославија]] 3gwcrnbdcybeotc5u4o8lf3ib228a44 Мирах 0 77368 5532940 5490152 2026-04-01T23:09:21Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532940 wikitext text/x-wiki {{Starbox begin | name = β&nbsp;Андромеда}} {{Starbox image | image = | caption = Мирах и галаксијата [[NGC 404]] }} {{Starbox observe | epoch = [[J2000,0]] | equinox = [[J2000,0]] ([[International Celestial Reference System|ICRS]]) | constell = [[Андромеда (соѕвездие)|Андромеда]] | ra = {{RA|01|09|43.9236}}<ref name=sb0 /> | dec = {{DEC|+35|37|14.008}}<ref name=sb0 /> | appmag_v=2.01 to 2.10<ref name=nsv /> }} {{Starbox character | class = M0III<ref name=sb0 /> | u-b = +1.96<ref name=bsc1>[http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=V/50/catalog&recno=337 HR 337], database entry, The Bright Star Catalogue, 5th Revised Ed. (Preliminary Version), D. Hoffleit and W. H. Warren, Jr., [[Centre de Données astronomiques de Strasbourg|CDS]] ID [http://vizier.u-strasbg.fr/viz-bin/Cat?V/50 V/50]. Accessed on line [[August 12]], [[2008]].</ref> | b-v = +1.58<ref name=bsc1 /> | v-r = 0.9<ref name=sb0 /> | r-i = +1.00<ref name=bsc1 /> | variable=[[Semiregular variable|Semiregular]]<ref name=nsv /> }} {{Starbox astrometry | radial_v = 0.3&nbsp;±&nbsp;0.9<ref name=sb0 /> | prop_mo_ra = 175.59<ref name=sb0 /> | prop_mo_dec = −112.23<ref name=sb0 /> | parallax = 16.36 | p_error = 0.76 | parallax_footnote = <ref name=sb0 /> | absmag_v=−1.9<ref>From apparent magnitude and parallax.</ref> }} {{Starbox detail| mass=3–4<ref name=stars /> | radius = 90<ref name=stars /> | luminosity=1,900<ref name=stars>[http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/mirach.html Mirach], ''Stars'', Jim Kaler. Accessed on line [[13 август]], [[2008]].</ref> | temperature=3,800<ref name=stars /> }} [[File:Andromeda IAU.svg|thumb|upright=1.2|Позиција на Мирах (Бета Андромеда)]] {{Starbox catalog | names=Mirach, Merach, Mirac, Mizar, β&nbsp;And, Beta&nbsp;Andromedae, Beta&nbsp;And, [[Flamsteed designation|43&nbsp;Andromedae]], 43&nbsp;And, [[Aitken Double Star Catalogue|ADS]]&nbsp;949&nbsp;A, [[Durchmusterung|BD]]+34°198, [[Catalog of Components of Double and Multiple Stars|CCDM]]&nbsp;J01097+3537A, [[Fifth Fundamental Catalogue|FK5]]&nbsp;42, [[Boss General Catalogue|GC]]&nbsp;1400, [[General Catalogue of Trigonometric Parallaxes|GCTP]] 238.00, [[Глизе-Јарајс|GJ]]&nbsp;53.3, [[Глизе-Јарајс|GJ]]&nbsp;9044, [[Henry Draper Catalogue|HD]]&nbsp;6860, [[Hipparcos Catalogue|HIP]]&nbsp;5447, [[Bright Star Catalogue|HR]]&nbsp;337, [[Index Catalogue of Visual Double Stars|IDS]]&nbsp;01041+3505, [[Luyten Two-Tenths catalogue|LTT]]&nbsp;10420, [[New Luyten Two-Tenths catalogue|NLTT]]&nbsp;3848, [[PPM Star Catalogue|PPM]]&nbsp;66010, [[Smithsonian Astrophysical Observatory Star Catalog|SAO]]&nbsp;54471, [[Washington Double Star Catalog|WDS]]&nbsp;01097+3537A.<ref name=sb0 /><ref name=allen /><ref name=wds />}} {{Starbox reference | Simbad=HD+6860 }} {{Starbox end}} '''Мирах''' или '''Бета Андромеда''' (Beta And / β And / β Andromedae) е црвена ѕвезда џин од [[соѕвездие]]то [[Андромеда (соѕвездие)|Андромеда]].<ref name=allen>p. 36, [http://books.google.com/books?id=5xQuAAAAIAAJ ''Star-names and Their Meanings''], Richard Hinckley Allen, New York: G. E. Stechert, 1899.</ref> Спектрален тип M0, се наоѓа на речиси 200 [[светлосни години]] од овде.<ref name=sb0>{{SIMBAD link|bet+and|NAME MIRACH -- Variable Star}}, database entry, [[SIMBAD]]. Accessed on line [[August 12]], [[2008]].</ref> Класифицирана е како полупостојана ѕвезда, со величина која варира од +2,01 to +2,10.<ref name=nsv>[http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NSV%20414 NSV 414] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110519170831/http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-S?NSV%20414 |date=2011-05-19 }}, database entry, table of suspected variable stars, Combined General Catalog of Variable Stars (GCVS4.2, 2004 Ed.), N. N. Samus, O. V. Durlevich, et al., [[Centre de Données astronomiques de Strasbourg|CDS]] ID [http://cdsarc.u-strasbg.fr/viz-bin/Cat?II/250 II/250].</ref> == Наводи == {{наводи}} == Литература == * Allen, R. H., (1899) ''Star Names and Their Meanings'' * Kunitzsch, P., (1959) ''Arabische Sternnamen in Europa'' * Kunitzsch. P., (ed.) (1990) ''Der Sternkatalog des Almagest'', Band II * Hyde, T., (trans.) (1665) ''Tabulae Long. ac Lat. Stellarum Fixarum, ex Observatione Ulugh Beighi'' * http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/andromeda-p.html {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090109170303/http://www.astro.uiuc.edu//%7Ekaler/sow/andromeda-p.html |date=2009-01-09 }} * http://www.alcyone.de/cgi-bin/search.pl?object=HR0337 {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080618043948/http://www.alcyone.de/cgi-bin/search.pl?object=HR0337 |date=2008-06-18 }} * [http://aladin.u-strasbg.fr/AladinPreview?-c=01+09+43.9236%2B35+37+14.008&ident=NAME+MIRACH&submit=Aladin+previewer Слика на Мирах]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Ѕвезди во Андромеда}} [[Категорија:Андромеда (соѕвездие)]] [[Категорија:Именувани ѕвезди|Мирах]] [[Категорија:Повеќеѕвездени системи|Мирах]] [[Категорија:HD-објекти]] [[Категорија:HR-објекти]] [[Категорија:HIP-објекти]] [[Категорија:Глизеови објекти]] [[Категорија:Бајерови објекти]] [[Категорија:Флемстидови објекти]] [[Категорија:Тела од Бонскиот преглед]] [[Категорија:Ѕвезди на асимптотската гранка на џинови]] [[Категорија:Џинови од типот M]] [[Категорија:Кафеави џуџиња]] 1i0981ck9tpxkg9s0jd0jlc8nr9s4xm Список на државни водачи во 61 година 0 110655 5533062 4340861 2026-04-02T08:42:17Z Gurther 105215 5533062 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=61}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија и Океанија == cvek9ioy4ls2zjubodgefwonauipycc Список на државни водачи во 704 година 0 113242 5532868 4340965 2026-04-01T16:59:49Z Gurther 105215 5532868 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=704}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == n8a5485qxqqq5c0772bbbs83uyin7he Список на државни водачи во 1295 година 0 113244 5532869 4339723 2026-04-01T17:00:05Z Gurther 105215 5532869 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=1295}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == kih82nmwfc95euyqcqrep4xf0xidcce Список на државни водачи во 1294 година 0 113248 5532870 4339722 2026-04-01T17:00:19Z Gurther 105215 5532870 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=1294}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == 9ks8no5ez2pp1fiom01gpeeiv6x55lr Список на државни водачи во 706 година 0 113250 5532871 4340967 2026-04-01T17:00:31Z Gurther 105215 5532871 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=706}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == m1dbcvgjf3cbzl250750w7o6lp19l9j Список на државни водачи во 1293 година 0 113252 5532872 4339721 2026-04-01T17:00:45Z Gurther 105215 5532872 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=1293}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == tdub103eu8ryiwtsz4tgu57xi1rzcyn Список на државни водачи во 707 година 0 113254 5532873 4340968 2026-04-01T17:01:02Z Gurther 105215 5532873 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=707}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == kktrrw9gehi3nhqfahq5tynf81d45l2 Список на државни водачи во 708 година 0 113258 5532874 4340969 2026-04-01T17:01:32Z Gurther 105215 5532874 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=708}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == dj25cea3x1rwq9aia0zkmt30lol22bv Список на државни водачи во 709 година 0 113262 5532875 4340970 2026-04-01T17:01:48Z Gurther 105215 5532875 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=709}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == swkh5mx4x290vx3a8g3n3zw69l2jkb4 Список на државни водачи во 710 година 0 113266 5532876 4340972 2026-04-01T17:02:02Z Gurther 105215 5532876 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=710}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == 7hehtnkbuvxi2ujxsemkrd1ecips09a Список на државни водачи во 711 година 0 113270 5532877 4340973 2026-04-01T17:02:18Z Gurther 105215 5532877 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=711}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == fbke63l1b8twe4ee7gl7hc4dam6s9j3 Список на државни водачи во 712 година 0 113274 5532878 4340974 2026-04-01T17:02:43Z Gurther 105215 5532878 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=712}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == 3ycrvpau6u5bpvobi0m7ifikah0c5iw Список на државни водачи во 1287 година 0 113276 5532879 4339714 2026-04-01T17:02:57Z Gurther 105215 5532879 wikitext text/x-wiki {{SLBY|year=1287}} Во него се наведени водачите на државите во светот, коишто постоеле во соодветната година. Се споменуваат имињата на оние водачи коишто ги заземале највисоките функции или оние со најголема моќ во државата, без оглед на обликот на државното уредување и видот на функцијата којашто ја извршувале. Како дополнителни информации се наведуваат и животниот век на водачот и временскиот период на извршување на соодветната функција. Списокот е поделен на [[континент]]ите во светот, коишто се подредени по азбучен редослед, а во делот за секој континент, исто така, по азбучен редослед се подредени државите коишто во годината се наоѓале на тој континент. Во случај да се случиле промени на функциите, наведени се имињата на сите лица коишто ја извршување таа функција подредени по хронолошки редослед во текот на годината. == Европа == == Азија == == Африка == == Јужна Америка == == Северна Америка == == Австралија со Океанија == dczbkj2dnpleoqr67dfdovpwe7hmw8d Јована I Кастиљска 0 155880 5533022 5119120 2026-04-02T06:56:09Z Bjankuloski06 332 5533022 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Инфокутија за монарх | name =Јована I | title =Кралица на Кастиља и Леон | image =Johanna I van Castilië.JPG | spouse =[[Фердинанд II Арагонски]] | spouse-type = | reign = [[26 ноември]] [[1504]] - [[12 април]] [[1555]] | reign-type = | predecessor = [[Изабела I Кастиљска|Изабела I]] | successor = [[Јована II Кастиљска|Јована II]] | issue = [[Леонор Австриска]] <br /> [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло I од Шпанија]] <br /> [[Изабела Австриска]] <br /> [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I]] <br /> [[Марија Австриска]] <br /> [[Каталина Австриска]] | royal house = [[Династија Трастамара|Трастамара]] | father = [[Фернандо II Арагонски|Фернандо II]] | mother = [[Изабела I Кастиљска|Изабела I]] | date of birth = {{роден на|6|ноември|1479}} | place of birth = [[Толедо]], [[Шпанија]] | date of death = {{починал на|12|април|1555}} | place of death = [[Тордесиљас]], [[Шпанија]] | place of burial = [[Капилја реал]], [[Гранада]], [[Шпанија]] }} '''Јована I Кастиљска''' ([[шпански]]: ''Juana I de Castilla''; [[6 ноември]] [[1479]] во [[Толедо]], [[Шпанија]] - починала на [[12 април]] [[1555]] во [[Тордесиљас]], [[Шпанија]]) — кралица на [[Кастиља]] и [[Леон]]. Во историјата е позната и како '''Јована Лудата''', поради нејзината опсесивна љубов кон сопругот, [[Филип Убавиот|Филип I Кастиљски]], која на крајот ѝ придонела да го изгуби разумот. == Титули и кралство == Најпрвин била инфанта од [[Кастиља]] и [[Арагон]], подоцна надвојвотка од [[Астурија]], војвотка од [[Бургундија]] и [[Брабант]] и грофица од [[Фландрија]]. По смртта на својата мајка, [[Изабела I Кастиљска]], станала кралица на [[Кастиља]], [[Леон]], [[Галисија]], [[Гранада]], [[Севиља]], [[Мурсија]], [[Гибралтар]] и [[Канарските Острови]]. Била кралица и на [[Шпански Западни Инди|Западните Инди]] (1504-1555), а по смртта на својот татко [[Фернандо II Арагонски]], и на [[Навара]], [[Неапол]] и [[Сицилија]] (1516-1555). Таа исто така имала и други титули, како: кнегиња од [[Барселона]] и господарка од [[Бискаја]]. Јована I ги наследила сите титули од своите родители, Изабела I, кралица на Кастиља, и Фернандо II, крал на Арагон, и по смртта на татко ѝ на [[16 јануари]] [[1516]], практично ја обединила круната на [[Шпанија]]. Иако била прогласена за ментално неспособна и била затворена во [[Тордесиљас]], формално владеела заедно со својот син [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло I од Шпанија]], сè до смртта во 1555. == Семејство == Јована била во брак со [[Филип I Кастиљски]], со кого имала 6 деца и сите 6 станале владетели: * [[Карло I од Шпанија]] и V од Германија, цар на Светото Римско Царство; * [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I]], надвојвода од [[Астурија]] и цар на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]; * [[Елеонора Австриска]], кралица на [[Португалија]] и [[Франција]]; * [[Изабела Австриска]], кралица на [[Данска]] и пдооцна на [[Калмарски сојуз|Калмарскиот сојуз]]; * [[Марија Австриска]], кралица на [[Кралство Унгарија|Унгарија]]; * [[Каталина Австриска]], кралица на [[Португалија]]. {{start box}} {{succession box | title=[[Владетели на Кастиља|Кралица на Кастиља и Леон]] | before= [[Изабела I Кастиљска|Изабела I]]| after= [[Филип I Кастиљски]]| years=1504-1555 }} {{end box}} {{историја-никулец}} {{Биографија-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Владетели на Кастиља]] [[Категорија:Династија Трастамара]] [[Категорија:Родени во 1479 година]] [[Категорија:Починати во 1555 година]] c3wmvqysq96kruuu4mqc963e9y44fdw 5533023 5533022 2026-04-02T06:56:37Z Bjankuloski06 332 5533023 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Инфокутија за монарх | name =Јована I | title =Кралица на Кастиља и Леон | image =Juan de Flandes 003.jpg | spouse =[[Фердинанд II Арагонски]] | spouse-type = | reign = [[26 ноември]] [[1504]] - [[12 април]] [[1555]] | reign-type = | predecessor = [[Изабела I Кастиљска|Изабела I]] | successor = [[Јована II Кастиљска|Јована II]] | issue = [[Леонор Австриска]] <br /> [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло I од Шпанија]] <br /> [[Изабела Австриска]] <br /> [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I]] <br /> [[Марија Австриска]] <br /> [[Каталина Австриска]] | royal house = [[Династија Трастамара|Трастамара]] | father = [[Фернандо II Арагонски|Фернандо II]] | mother = [[Изабела I Кастиљска|Изабела I]] | date of birth = {{роден на|6|ноември|1479}} | place of birth = [[Толедо]], [[Шпанија]] | date of death = {{починал на|12|април|1555}} | place of death = [[Тордесиљас]], [[Шпанија]] | place of burial = [[Капилја реал]], [[Гранада]], [[Шпанија]] }} '''Јована I Кастиљска''' ([[шпански]]: ''Juana I de Castilla''; [[6 ноември]] [[1479]] во [[Толедо]], [[Шпанија]] - починала на [[12 април]] [[1555]] во [[Тордесиљас]], [[Шпанија]]) — кралица на [[Кастиља]] и [[Леон]]. Во историјата е позната и како '''Јована Лудата''', поради нејзината опсесивна љубов кон сопругот, [[Филип Убавиот|Филип I Кастиљски]], која на крајот ѝ придонела да го изгуби разумот. == Титули и кралство == Најпрвин била инфанта од [[Кастиља]] и [[Арагон]], подоцна надвојвотка од [[Астурија]], војвотка од [[Бургундија]] и [[Брабант]] и грофица од [[Фландрија]]. По смртта на својата мајка, [[Изабела I Кастиљска]], станала кралица на [[Кастиља]], [[Леон]], [[Галисија]], [[Гранада]], [[Севиља]], [[Мурсија]], [[Гибралтар]] и [[Канарските Острови]]. Била кралица и на [[Шпански Западни Инди|Западните Инди]] (1504-1555), а по смртта на својот татко [[Фернандо II Арагонски]], и на [[Навара]], [[Неапол]] и [[Сицилија]] (1516-1555). Таа исто така имала и други титули, како: кнегиња од [[Барселона]] и господарка од [[Бискаја]]. Јована I ги наследила сите титули од своите родители, Изабела I, кралица на Кастиља, и Фернандо II, крал на Арагон, и по смртта на татко ѝ на [[16 јануари]] [[1516]], практично ја обединила круната на [[Шпанија]]. Иако била прогласена за ментално неспособна и била затворена во [[Тордесиљас]], формално владеела заедно со својот син [[Карло V (Свето Римско Царство)|Карло I од Шпанија]], сè до смртта во 1555. == Семејство == Јована била во брак со [[Филип I Кастиљски]], со кого имала 6 деца и сите 6 станале владетели: * [[Карло I од Шпанија]] и V од Германија, цар на Светото Римско Царство; * [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I]], надвојвода од [[Астурија]] и цар на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]; * [[Елеонора Австриска]], кралица на [[Португалија]] и [[Франција]]; * [[Изабела Австриска]], кралица на [[Данска]] и пдооцна на [[Калмарски сојуз|Калмарскиот сојуз]]; * [[Марија Австриска]], кралица на [[Кралство Унгарија|Унгарија]]; * [[Каталина Австриска]], кралица на [[Португалија]]. {{start box}} {{succession box | title=[[Владетели на Кастиља|Кралица на Кастиља и Леон]] | before= [[Изабела I Кастиљска|Изабела I]]| after= [[Филип I Кастиљски]]| years=1504-1555 }} {{end box}} {{историја-никулец}} {{Биографија-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Владетели на Кастиља]] [[Категорија:Династија Трастамара]] [[Категорија:Родени во 1479 година]] [[Категорија:Починати во 1555 година]] tvgiq3axskpfevil8gssarw781r5n16 Тајна вечера 0 168548 5532889 5144414 2026-04-01T18:32:12Z ГП 23995 /* Галерија */ дополнување 5532889 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|400px|right|[[Тајната вечера (слика)|Тајната вечера]] на [[Леонардо да Винчи]].]] Во [[христијанство|христијанските]] [[Евангелие|Евангелија]], '''Тајна вечера''' (исто така позната и како ''Мистична вечера'' или ''Последната вечера'') — последниот оброк на [[Исус Христос]] кој тој го поделил заедно со [[Дванаесет Апостоли|Дванаесетте апостоли]] пред неговото предавање од страна на [[Јуда Искариот]] и неговата смрт. Тајната вечера е насликана на една од [[Тајната вечера (слика)|најпознатите слики]] на [[Леонардо да Винчи]]. Според она што [[Апостол Павле]] го раскажал во [[Прво послание до Коринќаните|Првото послание кон Коринќаните]] во 11:23-26,<ref>http://www.mkbible.net/biblija/index.php{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> во текот на Тајната вечера, во која се јадело леб и вино. На собирот, Исус најавил дека ќе биде издаден од еден од неговите ученици, по што ќе биде погубен. По ова, тој го зел лебот во раката говорејќи:: <blockquote>Земете, јадете, ова е Моето тело, кое се крши за вас. Правете го ова за Мој спомен''!</blockquote> Земајќи ја чашата рекол: <blockquote>„Ова е чаша на Новиот завет во Мојата крв. Правете го ова, секојпат кога пиете, за Мој спомен!” </blockquote> По вечерата, Исус заедно со неговите ученици отишле во [[Гетсиманска градина|Гетсиманската градина]] за да се молат. Според [[христијанска митологија|митологијата]] на христијаните, садот од кој се пиело виното се поврзува со [[Светиот грал]]. Според преданието, Тајната вечера се одржала во објектот кој денес е познат како Сионска горница, кој се наоѓа само на неколку метри од ѕидините на [[Стар град (Ерусалим)|Стариот град]] во Ерусалим. ==Тајната вечера како мотив во уметноста== * „Тајната вечера“ — песна на американскиот поет [[Чарлс Рајт]] (''Charles Wright'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 108.</ref> ==Галерија== <gallery> Податотека:Dom5-Frankfurt.jpg|мини|Тајната вечера, икона во Катедралата во [[Франкфурт на Мајна]] Податотека:Leonardo da Vinci 002.jpg|мини|десно|400п|[[Леонардо да Винчи]], „[[Тајната вечера (фреска)|Тајната вечера]]“ Податотека:Jacopo Tintoretto - The Last Supper - WGA22649.jpg|мини|[[Џакопо Тинторето]], „Тајната вечера“ (1592-1594) File:Albrecht Dürer - The Last Supper - WGA7259.jpg|left|thumb|[[Албрехт Дирер]], „Тајната вечера“ (1523) </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{христијанство-никулец}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Тајна вечера}} [[Категорија:Зборови и изрази од Новиот завет]] [[Категорија:Учењето на Исус]] [[Категорија:Канонски евангелија]] [[Категорија:Нов завет]] [[Категорија:Исус и историјата]] [[Категорија:Еврејско-христијански теми]] [[Категорија:Свети тајни]] [[Категорија:Христијански поими]] sbvktcdczcq7th5q7i7ku1d5bcykiwb 5532890 5532889 2026-04-01T18:34:07Z ГП 23995 /* Тајната вечера како мотив во уметноста */ дополнување 5532890 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|400px|right|[[Тајната вечера (слика)|Тајната вечера]] на [[Леонардо да Винчи]].]] Во [[христијанство|христијанските]] [[Евангелие|Евангелија]], '''Тајна вечера''' (исто така позната и како ''Мистична вечера'' или ''Последната вечера'') — последниот оброк на [[Исус Христос]] кој тој го поделил заедно со [[Дванаесет Апостоли|Дванаесетте апостоли]] пред неговото предавање од страна на [[Јуда Искариот]] и неговата смрт. Тајната вечера е насликана на една од [[Тајната вечера (слика)|најпознатите слики]] на [[Леонардо да Винчи]]. Според она што [[Апостол Павле]] го раскажал во [[Прво послание до Коринќаните|Првото послание кон Коринќаните]] во 11:23-26,<ref>http://www.mkbible.net/biblija/index.php{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> во текот на Тајната вечера, во која се јадело леб и вино. На собирот, Исус најавил дека ќе биде издаден од еден од неговите ученици, по што ќе биде погубен. По ова, тој го зел лебот во раката говорејќи:: <blockquote>Земете, јадете, ова е Моето тело, кое се крши за вас. Правете го ова за Мој спомен''!</blockquote> Земајќи ја чашата рекол: <blockquote>„Ова е чаша на Новиот завет во Мојата крв. Правете го ова, секојпат кога пиете, за Мој спомен!” </blockquote> По вечерата, Исус заедно со неговите ученици отишле во [[Гетсиманска градина|Гетсиманската градина]] за да се молат. Според [[христијанска митологија|митологијата]] на христијаните, садот од кој се пиело виното се поврзува со [[Светиот грал]]. Според преданието, Тајната вечера се одржала во објектот кој денес е познат како Сионска горница, кој се наоѓа само на неколку метри од ѕидините на [[Стар град (Ерусалим)|Стариот град]] во Ерусалим. ==Тајната вечера како мотив во уметноста== * „Тајната вечера“ — песна на американскиот поет [[Чарлс Рајт]] (''Charles Wright'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 108.</ref> * „[[Тајната вечера (фреска)|Тајната вечера]]“ — [[фреска]] на [[Леонардо да Винчи]] од 1494-1498 година. * „[[Тајната вечера (Тинторето)|Тајната вечера]]“ — слика на [[Тинторето]] од 1494-1498 година. ==Галерија== <gallery> Податотека:Dom5-Frankfurt.jpg|мини|Тајната вечера, икона во Катедралата во [[Франкфурт на Мајна]] Податотека:Leonardo da Vinci 002.jpg|мини|десно|400п|[[Леонардо да Винчи]], „[[Тајната вечера (фреска)|Тајната вечера]]“ Податотека:Jacopo Tintoretto - The Last Supper - WGA22649.jpg|мини|[[Џакопо Тинторето]], „Тајната вечера“ (1592-1594) File:Albrecht Dürer - The Last Supper - WGA7259.jpg|left|thumb|[[Албрехт Дирер]], „Тајната вечера“ (1523) </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{христијанство-никулец}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Тајна вечера}} [[Категорија:Зборови и изрази од Новиот завет]] [[Категорија:Учењето на Исус]] [[Категорија:Канонски евангелија]] [[Категорија:Нов завет]] [[Категорија:Исус и историјата]] [[Категорија:Еврејско-христијански теми]] [[Категорија:Свети тајни]] [[Категорија:Христијански поими]] eze3ihkls735l1necbpuvodggwlj1iu 5532891 5532890 2026-04-01T18:34:48Z ГП 23995 /* Тајната вечера како мотив во уметноста */ ситна поправка 5532891 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|400px|right|[[Тајната вечера (слика)|Тајната вечера]] на [[Леонардо да Винчи]].]] Во [[христијанство|христијанските]] [[Евангелие|Евангелија]], '''Тајна вечера''' (исто така позната и како ''Мистична вечера'' или ''Последната вечера'') — последниот оброк на [[Исус Христос]] кој тој го поделил заедно со [[Дванаесет Апостоли|Дванаесетте апостоли]] пред неговото предавање од страна на [[Јуда Искариот]] и неговата смрт. Тајната вечера е насликана на една од [[Тајната вечера (слика)|најпознатите слики]] на [[Леонардо да Винчи]]. Според она што [[Апостол Павле]] го раскажал во [[Прво послание до Коринќаните|Првото послание кон Коринќаните]] во 11:23-26,<ref>http://www.mkbible.net/biblija/index.php{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> во текот на Тајната вечера, во која се јадело леб и вино. На собирот, Исус најавил дека ќе биде издаден од еден од неговите ученици, по што ќе биде погубен. По ова, тој го зел лебот во раката говорејќи:: <blockquote>Земете, јадете, ова е Моето тело, кое се крши за вас. Правете го ова за Мој спомен''!</blockquote> Земајќи ја чашата рекол: <blockquote>„Ова е чаша на Новиот завет во Мојата крв. Правете го ова, секојпат кога пиете, за Мој спомен!” </blockquote> По вечерата, Исус заедно со неговите ученици отишле во [[Гетсиманска градина|Гетсиманската градина]] за да се молат. Според [[христијанска митологија|митологијата]] на христијаните, садот од кој се пиело виното се поврзува со [[Светиот грал]]. Според преданието, Тајната вечера се одржала во објектот кој денес е познат како Сионска горница, кој се наоѓа само на неколку метри од ѕидините на [[Стар град (Ерусалим)|Стариот град]] во Ерусалим. ==Тајната вечера како мотив во уметноста== * „Тајната вечера“ — песна на американскиот поет [[Чарлс Рајт]] (''Charles Wright'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 108.</ref> * „[[Тајната вечера (фреска)|Тајната вечера]]“ — [[фреска]] на [[Леонардо да Винчи]] од 1494-1498 година. * „[[Тајната вечера (Тинторето)|Тајната вечера]]“ — слика на [[Тинторето]] од 1592–1594 година. ==Галерија== <gallery> Податотека:Dom5-Frankfurt.jpg|мини|Тајната вечера, икона во Катедралата во [[Франкфурт на Мајна]] Податотека:Leonardo da Vinci 002.jpg|мини|десно|400п|[[Леонардо да Винчи]], „[[Тајната вечера (фреска)|Тајната вечера]]“ Податотека:Jacopo Tintoretto - The Last Supper - WGA22649.jpg|мини|[[Џакопо Тинторето]], „Тајната вечера“ (1592-1594) File:Albrecht Dürer - The Last Supper - WGA7259.jpg|left|thumb|[[Албрехт Дирер]], „Тајната вечера“ (1523) </gallery> == Наводи == {{наводи}} {{христијанство-никулец}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Тајна вечера}} [[Категорија:Зборови и изрази од Новиот завет]] [[Категорија:Учењето на Исус]] [[Категорија:Канонски евангелија]] [[Категорија:Нов завет]] [[Категорија:Исус и историјата]] [[Категорија:Еврејско-христијански теми]] [[Категорија:Свети тајни]] [[Категорија:Христијански поими]] c7quvzxfq2o4agthwwqwqid0ihd1t3y Наде Проева 0 188237 5532974 5523044 2026-04-02T05:19:47Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532974 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | наставка = а | име = Наде Проева | портрет = Наде Проева.jpg | px = 150п | опис = | родено-име = | роден-дата = {{роден на|9|септември|1949}} | роден-место = [[Ресен]], [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|2024|11|6|1949|9|9}} | починал-место = {{починал во|Скопје}}, [[Македонија]] | починал-причина = | познат = | занимање = [[историчар]], [[професор]], [[автор]] | сопружник = | родители = | деца = }} '''Наде Проева''' ({{родена во|Ресен}}, {{родена на|9|септември|1949}} - {{починала во|Скопје}}, {{починала на|6|ноември|2024}}) — [[Македонија|македонска]] [[историчар]]ка и класицист, редовна [[професор]]ка на Катедрата за историја при [[Филозофски факултет - Скопје|Филозофскиот факултет]] на [[Универзитетот Св. Кирил и Методиј]], [[Скопје]]. Нејзиниот научен интерес првенствено бил насочен кон [[историја]]та на [[Античка Македонија]], со своите научни трудови придонел за развојот на историската наука, особено во делот за [[антика]]та кој долго време бил пренебегнуван од разни причини. == Животопис == Родена е на [[9 септември]] [[1949]] година во [[Ресен]], каде завршила средно образование, поточно [[гимназија]]. Дипломирала на античка [[археологија]] во 1973 година, на Филозофскиот факултет во [[Белград]], со темата „''Четири необјавени доцноантички некрополи од околината на Прилеп''“. Од 1 декември 1973 до 1 март 1975 година, таа работела како кустос во Народниот музеј во Прилеп. Во јуни 1978 година, на Филозофскиот факултет во [[Белград]], таа ја одбранила магистерската тема: „''Типологија на надгробните споменици во југословенскиот дел во римската провинција Македонија''“, а во декември 1992 година, на групата за историја и докторската теза: „''Влијание на доселениците на развојот на културните прилики во римската провинција Македонија''“. Од 1979 до 1981 година, Проева била на специјализација во [[Париз]], на [[Сорбона (универзитет)|Универзитетот Сорбона]], каде што се здобила со диплома за продлабочени студии од областите [[епиграфика]], [[нумизматика]] и религија. Од 1 март 1984 година, таа била избрана со звање – предавач на Филозофскиот факултет во Скопје (Институт за историја) за предметот ''Историја на стариот век'', а од 1993 година, и за доцент на предметот ''Историја на античките Македонци'', a се пензионирала како редовен професор. Повеќе пати била на студиски престои во странство: [[Полска]] (1977), Француска археолошка школа во [[Грција]] (од 1992 речиси секоја година), француски институт во [[Истанбул]] (1993), Австриска академија на науките (1998), Универзитети во [[Нанси]] и во Нантер-Paris X и др. Настапувала на меѓународни научни собири во [[Франција]], [[Канада]], [[Србија]], [[Бугарија]], [[Хрватска]], [[Естонија]], [[Русија]], [[Романија]], [[Италија]], Полска. Проева држела предавања во Хрватска, [[Словенија]], Франција, [[Холандија]]. Уредник е на две изданија: ''Miscellanea Byzantino-macedoniaca'' (1.1 и 1.2); ''Historia Antiqua Macedonica'' (HAM no 11, при што за сите напишала предговор, забелешки, индекси, изработила карти). Во едицијата ''Historia Antiqua Macedonica'', биле објавувани книги за историјата на [[Антички Македонци|античките Македонци]] при што за сите напишала предговор, забелешки, индекси, карти, a „''Историја на Аргеадите''“ (2004) е прв учебник за историјата античките Македонци и прв напишан учебник за студентите при Катедрата за историја. За Експо 2000 во [[Хановер]], таа ја подготвила книгата ''Natural and cultural monuments'', Скопје, 2000. Има преведено три книги преведени од [[француски]] на [[македонски јазик]]. Член е на редацијата на две меѓународни списaнија што излегуваат во Белград (Зборник на Народниот Музеј Белград) и [[Загреб]] (Трудови на Институтот за хрватска историја, Филозофски факултет).   Учествувала во ископуањата на антички и средновековни [[Археолошко наоѓалиште|наоѓалишта]] во Македонија, Србија, Полска и Грција, во проекти на Археолошки институт во Белград, на [[МАНУ]], на [[САНУ]] и на Берлинската академина на науките. Како посетувачки професор, таа има одржано предавања на универзитетите во Франција (Нанси, Нантер-Париз X), како и низа јавни предавања за разни прашања за античките Македонци. Работела на популарицација на историската со учество во бројни радио и ТВ емисии, како и написи, прикази на книги и интервјуа во дневниот печат. == Награди == Добитник е на Орденот Витез за академски палми (''Chavalier de palmes academiques'') од владата на Република [[Франција]]. == Научни трудови == * „Студии за античките Македонци“ (1997) * „Историја на Аргеадите“ (2004) * „Александар Македонски: живот и дело“ (2013) *„Религијата на античките Mакедонци“ (Скопје, 2014) *„Триптих за македонскиот идентитет“ (Скопје, 2018) *„Natural and cultural monuments“ (Skopje, 2000) == Надворешни врски == * [http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=7EDC132C1B1A764DB3CE9E64500C360E Промовирана „Напоредни животописи“ од Плутарх] * [http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=2&pid=4&ppid=15&tid=831 „Божицата МА – старо македонско божество“] * [http://arheo.com.mk/2008/12/09/lecturing-about-popular-people-from-anitiquitie/ Славни ликови од античката историја на Македонија]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://star.vest.com.mk/default.asp?id=96573&idg=5&idb=1457&rubrika=Revija „Хелените ја чувствувале власта на Македонците како туѓа“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304202532/http://star.vest.com.mk/default.asp?id=96573&idg=5&idb=1457&rubrika=Revija |date=2016-03-04 }} * [http://images.google.com/imgres?imgurl=http://www.tribune-eu.com/images/news/proeva.jpg&imgrefurl=http://www.tribune-eu.com/%3Fpage%3Dread_news%26id%3D5243%26PHPSESSID%3Dacf6a728a556a8fd9672ac571e9fbde4&usg=__etdWfGuk9frxZYk6wwLjKGayuRQ=&h=250&w=400&sz=42&hl=en&start=1&um=1&itbs=1&tbnid=p2dl4IDwZ-kknM:&tbnh=78&tbnw=124&prev=/images%3Fq%3D%25D0%259D%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B5%2B%25D0%2 Нема наука кога има „интелектуална проституција“] *[https://nadeproeva.net/ Мрежно место за Наде Проева] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Проева, Наде}} [[Категорија:Луѓе од Ресен]] [[Категорија:Македонски историчари]] [[Категорија:Македонски класицисти]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Македонски уредници]] [[Категорија:Македонски учебникари]] [[Категорија:Југословенски историчари]] [[Категорија:Југословенски класицисти]] [[Категорија:Југословенски универзитетски професори]] [[Категорија:Професори на Филозофскиот факултет - Скопје]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] [[Категорија:Магистри на Белградскиот универзитет]] qqdefoykn9c5re3ltftz8441d0accy8 Народен музеј - Битола 0 199348 5532979 5481300 2026-04-02T05:54:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532979 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Muzej_Bitola.jpg|мини|десно|250п|Зградата на музејот]] [[Податотека:Archaeological Museum of Bitola, Republic of Macedonia (7456902690).jpg|мини|десно|Античка статуа на божица во музејот]] '''Народен музеј - Битола''' — [[музеј]] во [[Центар (Битола)|центарот]] на [[Битола]], сместен во некогашното [[Битолско воено училиште]], основано во [[1847]] година. Со одлука на [[Владата на Република Македонија]] за утврдување на мрежата на национални установи од областа на културата (Службен весник на РМ број: 84/2003), Заводот за заштита на спомениците на културата, музеј и галерија Битола доби статус на национална установа од областа на културата и се преименува во Завод за заштита на спомениците на културата и музеј [[Битола]], односно Завод и музеј Битола. Денес, Заводот за заштита на спомениците на културата и музеј Битола, е национална установа од областа на културата чија основна дејност е заштита, систематизација, научна обработка и презентација на културното наследство во [[Општина Битола]]. Својата дејност, програма, цели и задачи, институцијата ги остварува преку секторите за музејска дејност, заштитна дејност и секторот за заеднички служби. Во установата се вработени 48 лица од кои 31 лице е со висока стручна подготовка. Заводот и музеј Битола во вршењето на својата дејност ги користи следните објекти: * Стара касарна *[[Податотека:Битолска одаја.jpg|мини|Битолска градска одаја]] Античко наоѓалиште [[Хераклеја Линкестис]] * Уметничка галерија [[Јени џамија (Битола)]] * Спомен-куќа на [[Гоце Делчев]] * Спомен-куќа на [[Стив Наумов]] * Магазата на ул. „27 март” Во музејот можат да се видат многу поучни работи, како на пример статуи од познати борци (Гоце Делчев, Питу Гули итн.), праисторијата на луѓето и др. == Поврзано == * [[Завод за заштита на спомениците на културата и Музеј во Битола]] == Надворешни врски == {{рв|Institute and Museum (Bitola)}} * [http://muzejbitola.mk/ Официјална страница на музејот]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://bitola.info/mk/sto-da-se-pravi-vo-bitola/top-destinacii-vo-bitola/407-muzej-bitola Музеј Битола] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160308175500/http://bitola.info/mk/sto-da-se-pravi-vo-bitola/top-destinacii-vo-bitola/407-muzej-bitola |date=2016-03-08 }} — страница на туристичкиот портал на Битола {{Битола}} {{Coord|41|1|25|N|21|20|8|E|region:MK|display=title}} [[Категорија:Музеи во Битола]] [[Категорија:Знаменитости во Битола]] [[Категорија:Музеи во Македонија]] syszqtwunprny6tb28fcf08osfdrlwj Правосудство на МРО 0 207252 5533056 5080404 2026-04-02T08:24:28Z Gurther 105215 5533056 wikitext text/x-wiki '''Правосудсвото на МРО''' е составен дел од структурата на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] и e паралелна судска институција преку која се остварувала организациската власт и законодавство на еден дел од територијата на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. == Создавање и развиток на револуционерното правосудство == Кон крајот на [[XIX век|XIX]] и почетокот на [[XX век]], [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] започнала со изградување на својата организациска мрежа и револуционерна власт, а паралелно започнал и процесот на создавање на револуционерното правосудство. Во почетокот судската улога ја играле самите револуционерни комитети и војводи, а по [[Рилски конгрес|Рилскиот конгрес]] биле создадени специјални правосудни институции и органи. Со оваа паралелна судска власт се бојкотирале и избегнувале турските судови, како во областа на кривично-правните дела така и во областа на граѓанско-правните спорови <ref name="VK">''д-р [[Владимир Картов]], Практикум по историја на државите и правата на народите во Југославија, Скопје, 1894''</ref>. За револуционерното правосудство на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] имал голем број на историски извори, тука влегуваа изворната документација на самата [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] како и нејзините уставо-статутарни акти, а дополнително светло фрлаат и спомените на македонските револуционери. === Првите чекори === [[Податотека:Заседание на Револуционерниот суд при востаничкиот штаб на крушевскиот револуционерен реон.jpg|мини|десно|250п|Заседание на Револуционерниот суд при востаничкиот штаб на крушевскиот револуционерен реон]] Формално-правно основите на револуционерното правосудство се наоѓаат во [[Прв устав на Македонската револуционерна организација|Првиот устав]] и [[Прв правилник на Македонската револуционерна организација|Првиот правилник на Македонската револуционерна организација]] од [[1894]] година во кој биле регулирани прават и обврските на организациските членови, како и казните и нивните извршители. Во првиот Устав меѓу другото се истакнува: * ''член 10. За следење на делата на внатрешните и надворешните непријатели и за претпазување од нив, секој комитет има своја тајна полиција'' * ''член 13. Накажувањето му се определува од месниот комитет и се извршува во согласност со Централниот'' додека пак во првиот правилник се регулирани детално Казните, Тајна полиција и обврските на членовите: * ''Член 19. Ниеден работник не смее да се откаже од извршување на каква било задача која му е поставена од организацијата'' * ''Член 26. Членовите на организацијата не смееле да го напаѓаат управното тело, и воопшто делото, таквите се сметале за пакосници'' * ''Член 34. Тајната полиција се состои од две одделенија, истражно и казанено. На чело на двете одделенија стоеле по еден раководител кои биле поставувани од раководителот на комитетот. Раководителот на истражното одделение поставувал 3 помошници кои не се познавале меѓу себе '' * ''Член 35. Задача на истражната полиција е да го следи поведението на своите ечленови но и на христијанското и муслиманско население и да ја прати активноста на јавната и тајната османска полиција и да го известува својот комитет'' * ''Член 37. Задача на казнената полиција е да ги спроведува казните кон сите кој му наштетиле на делото'' * ''Член 43. Се однесува на смртните казни, За да се изврши смртна казна требало дозвла од ЦК'' * ''Член 44. Смртната казна можела да биде извршена и од специјално пратеништво на ЦК'' Првите-уставо статутарни акти првенствено биле насочени кон реулирање на внатрешните и надворешните потреби на Организацијата но со појавата на првите чети [[Македонска револуционерна организација]] таа добила значење: {{Цитатник|''на вистинска народна власт, авторитетна, справедлива до жестокост и способна да ги налага решенијата'' <ref name="HS">'' [[Христо Силјанов|Христо Силянов]], "Освободителнитѣ борби на Македония", [http://www.promacedonia.org/obm1/index.html том I Илинденското възстание], Издателство на Илинденската организация, София, 1933. {{bg}}''</ref> }} === Првите судови === {{Македонска револуционерна организација}} Со појавата на четите Организацијата започнала вистински да ја контролира територијата и тогаш се направени првите напори за создавање на граѓанските судови кој својата конечна физијономија ќе ја добијат со [[Правилник на ВМОРО|Правилникот на ВМОРО]]. Кон крајот на [[1899]] година бил одржан собир на четите од [[Струмички револуционерен округ|Струмичкиот револуционерен округ]] во селото [[Моноспитово]], [[Гоце Делчев]] во својсво на главен четнички инспектор меѓу другото од селаните побарал: {{Цитатник|''да не одат по турските судови, туку да формираат сопствени селски судови'' <ref>''Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година, Табернакул, Институт за историја - Филозовски факултет, Скопје, 2003''</ref>}} Интересно сведоштво за селските судови дава [[Славејко Арсов]] во своите спомени каде истакнува: {{Цитатник|''Во Кономалди, Костурско, Делчев беше дал слобаода на сите селани да се жалат пред него за што има за сите неволји, дури и против четата'' <ref name="LET">''(Како во оргиналот б.н) Тоа беше во текот на летото 1902 година.''</ref>. ''И се јавија сите селани, имеше дела за развод, за кражба, за расправии меѓу жени, бидејќи се убедија дека им се разгледуваат делата. Тоа траеше четири дена. Делчев седеше со реонските раководители како претседател. Реонските раководители распрашуваа, тој слушаше, се советеуваше со раководителите и даваша заклучоци, се соопштуваше на селаните и веднаш се извршуваа помирувања итн... По шест дена се одржа општо собрание од целото село, во црквата... им се покажа еден нов ред: им се забрануваше да се судат пред турски судови, се забрануваа кражби, блуд, пијанство, крамоли, се наложуваше послушност спрема селското управно тело... Се усно, не беше напишано во уставот. Се наредуваше да се чува во тајна, што станало во селото и да не се зборува во друго село, ниту да се распрашува. Сето тоа: чета, општо собрание, суд, за мене беше ново... Пред една година Марко ги обиколувал неколкуте села од Леринско. И во тоа време духот на населението бил ослабнат, се јавила непокорност спрема легалните раководители и злоупотреби, се јавиле и шпионите. Од Лерин ни пишаа и ни ги посочија лицата, а ние се помачивме и фативме два - тројца (од с. Борешница), меѓу кој и еден учител по име Петар... Ги одведовме на Ниџе Планина кај попадиските трла. Таму ги пресудивме и се увиде дека обвинетиот како шпион е невин, а другите се покажаа како непокорни злупотребувачи и убијци. Тие се признаа, пресудата им се прочита пред 20-тина селани од с. Попадија и беа казнети на една месност - Маркови кули... Во Ресенско обично свдадбите се правеа во есента. Често се случува свршената мома да ја остави свршеникот и таа останува до идната година немажена. Со тоа се нанасеуваше удар на момата и семејствот. Еден случај даде повод Организацијата да се вмеша и во тие работи и тоа заради онеправдената страна. Дојде една мома од Дупени, ја оставило момчето, и веднаш за друга се свршило. Момата не можеше да оди во уќуматот бидејќи немало да ја пуштат селските првенци, а да оди при архиреискиот намесник, треба да троши пари. И таа нашла за згодно да се обрне до четата: ги донесе даровите од момчето (прстен, една меџидија пари и една крпа) пред мене и рече дека таа дошла да ја бара својата чест, молејќи ја четата да се застапи за неа, бидејќи се уверила дека нашиот уќумат (четата) поарно средува. Се повика момчето и татко му, се разгледа делото во присуство на управното тело и најпосле се осуди момчето да внесе 4 турски лири на момата за нејзината чест и по половина лира во двете каси, во Дупени и во Езерани (од тоа село беше момата)... Таа вест се разнесе по целиот реон, и сите такви онеправдани се радуваа и сите се обрнаа кон четата. Имаше и накажување со тепање, ако некој не сака да го исполни решението...'' <ref name="SA">''Въ станичкото движение в югозападна Македония, по спомени на Славейко Арсов, София, 1925''</ref> }} Дополнителна светлина врз револуционерното судство дава и организациската документација како што е пресудата на ''Костурскиот револуционерен комитет'' во која е забележано: {{Цитатник|''од 1903 година, Изведувачите на истрагата, членовите на Костурскиот револуционерен комитет - В. Чакаларов, П. Кљашев и Н.С, во присусутво на членовите на Комисијата од с. Косинец - Трајко Марковски и Поп Наум ја донеле против неколку селани кои предизвикале општа тепачка во с. Косинец, Костурско, следнава ПРЕСУДА: Според досегашната истрага, земајќи го предвид и досегашното поведение на Ламбро Минојловски, Дичо Мијаовски и Лазо Панчев како луѓе кои гледале да прават скандали и разединување во селото Косинец се осудуваат со следниве казни: Првиот се казнува со силен ќотек што потоа комисијата и по ветувење дека ќе се поправи ја заменува со една лира глоба, но под услов: и при еден најмал признак на првото поведение, да си остане првото решение на сила. Вториот се казнува со привремено одење со чета, третиот со глоба 30 (триесет) гроша. На Ване Канчето се прави приговор, само заради тоа што првиот пат погрешил и се признал за виновен. Митровица, Липовица и Василица се казнија со ќотек кој се удри по пресудата. На Трендовица и Велик се направи приговор'' <ref name="AH">''Зборник на документи за создавање на македонската државност (1893-1944), избор и редакцја проф. д-р Александар Христов, Скопје, 1970''</ref>}} Ваквите случувања и пресуди биле дел од секојдневниот живот во [[Македонија]] и [[Одринско]] но со текот на времето се покажало дека постојните нормативни акти не се доволно прецизни и се претесни за работата на понатамошното револуционерно судство. Затоа правосудството на Организацијата било дополнето и својата конечна физиономија ја добива со [[Правилник на ВМОРО|правилникот на ВМОРО]]. == Правосудството според Правилникот на ВМОРО == Судскиот систем на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] својата конечна физиономија ја добива со [[Правилник на ВМОРО|Правилникот на ВМОРО]] донесен на [[Рилскиот конгрес]] во [[1905]] година. Овој Правилник се состоел од 216 члена подделени во XVI глави, а правосудсвото било регулирано со XIV, XIV и XVI глава. ===Глава XIV=== Оваа глава ги регулирала: ::''A) Судоустројсвото'' ::''Б) Мировно судство (судска постапка)'' ::''В) Казни'' :Член 189. Членовите-работници и десетниците се судат и накажуваат од месните комитети (селски, градски и реонски), должностите на последните од околиските комитети, должностите на околиските комитети-од окружните, членовите на последните од Централниот комитет. :Член 191. За дела од обикновен карактер, недоволните од решенијата на првата инстанца, можат да се жалат до наредниот повисок комитет. :Член 192. Сите членови на Внатрешната Македонско-одринска револуционерна организација, независно од нивната должност и положба се еднакви пред организациските закони. :Член 195. Казните секој пат имаат поправителна дејност (цел). Виновниците се накажуваат сообразно со карактерот и големината на вината и престапката. :Член 206. Понижувањето и унакажувањето на труповите на убиените и смислено мачење при исполнување на смртните пресуди строго се забранува. Нарушителите на тоа се судат и накажуваат. === Глава XIV === Во оваа глава се регулирани ''Граѓанските судови''. :Член 207. За дела од неорганизациски карактер (било да се граѓански или воени) се избираат специјално за тоа судски тела. :Член 208. Судски тела се: селски, градски и околиски. Тие се избираат по истиот начин и едновремено со соодветни комитети. Составот им е од 3-5 членови со едногодишен мандат. :Член 209. Недоволните од решенијата на првата инстанца имаат право да се жалат пред околиски суд, како втора и последана инстанца. :Член 210. Во случај на родбински врски со некој од судиите или сомнение за пристрасност, по желаба на која и да е од заинтересиранитре страни се допушта изземање на судски лица, кои се заменуваат само за тоа дело со некои други. :Член 211. Како раководни начела и суд служат: месното обичајно право, чиста совест, справедливост и спогодба. :Член 212. Судиите фатени во пристрасност и несправедливост строго се накажуваат. :Член 213. Исполнување на пресудте се дава на соодветни комитетски орган. :Член 214. Судењето е бесплатно. ===Глава XVI === Во оваа глава е ''Општиот одеел''. :Член 216. За зачувување на единството на Организацијата, се употребува само постојниот правилник <ref name="PnVMORO">''[[Правилник на ВМОРО]]''</ref>. Од последните глави од правилникот на [[ВМОРО]] се гледа дека Организацијата се стремела да ги регулира, не само сопствените организациски дела, туку и граѓанско-правниоте спорови на населението со што започнала да наликува на една паралелна држава или како што ја нарекувале [[Подземна република]] со свој сопствен судски систем. ==Извори== <references/> == Надворешни врски == {{викиизвор|Прв правилник на Македонската револуционерна организација}} [[Категорија:Македонска револуционерна организација]] 0ebbrb8y5mzbhuxxpbx2fxvuwq7ih3r Разговор со корисник:ГП 3 732410 5533141 5503055 2026-04-02T11:52:39Z Jtasevski123 69538 /* Земете учество во СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533141 wikitext text/x-wiki '''Добре дојдовте!''' Здраво, ГП, и [[Википедија:Вовед|добре дојдовте]] на Википедија! Благодарам за [[Special:Contributions/ГП|Вашите придонеси]]. Се надевам дека Ви се допадна проектов и дека одлучивте да останете. Еве неколку страници кои можеби ќе Ви се најдат како корисни: *[[Википедија:Пет столба|Петте столба на Википедија]] *[[Википедија:Почетен курс|Почетен курс]] *[[Википедија:Како да уредам страница|Како да уредувате страници]] *[[Википедија:Вашата прва статија|Како да создадете статија]] Се надевам дека ќе уживате во уредувањето овде и во тоа што сте [[Википедија:Википедијанци|Википедијанец]]! Ве молам [[Википедија:Потпис|потпишувајте]] ги Вашите пораки на [[Помош:Разговорна страница|разговорните страници]] со внесување на четири [[тилда|тилди]] (<nowiki>~~~~</nowiki>); ова автоматски ќе го внесе Вашето корисничко име и датумот. Ако Ви треба помош, погледајте ја страницата [[Википедија:Прашања]], прашајте ме мене [[Разговор со корисник:brest|на мојата разговорна страница]], или поставете го прашањето на оваа страница, а потоа ставете <code><nowiki>{{помош}}</nowiki></code> пред прашањето. Уште еднаш, добре дојдовте! --[[User:Brest-bot|Brest-bot]] <small>([[User talk:Brest-bot|разговор]])</small> 20:15, 23 ноември 2010 (CET) <!-- Шаблон:Добредојде --> == Request for translation. Yanka Kupala and Yakub Kolas == Warm greeting from Belarusian Wikipedia! This year we celebrate 130. birthday of Belarusian great poets [[en:Yanka Kupala]] and [[en:Yakub Kolas]] Could you help us to translate articles into your unique and honourable language? Thank you in advance!--[[User:Rymchonak|Rymchonak]] <small>([[User talk:Rymchonak|разговор]])</small> 08:02, 17 јануари 2012 (CET) == Re:Инфлација == Здраво ГП и добре дојдовте на википедија на македонски јазик. Во врска со статијата за инфлација, точно е дека јас сум создавачот (кое не е многу важно) и точно е дека статијата е премала и недоволно обемна за поим како што е инфлација. Лично и јас сум економист, но во моментот не работам на статии поврзани со економијата. Затоа, секоја Ваш придонес би бил добродојден. Доколку имате некакви прашања поврзани од било каква тематика, слободно прашајте ме мене или некој друг поискусен уредувач. Поздрав и пријатна работа--[[User:Тиверополник|Тиверополник]] <small>([[User talk:Тиверополник|разговор]])</small> 07:12, 25 ноември 2010 (CET) == Награда за вложениот труд == {| width="20%" align="center" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" style="border: 3px solid #6D351A; background-color:#FFFFCC; -moz-border-radius: 0em;" valign="middle"padding:5px;" |[[Податотека:Tireless Contributor Barnstar.gif|150px]]<center>За вложениот труд во подобрувањето на содржините од сите области.</center> |- |<center>од [[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] |} Ова е само мал знак на внимание кон Вашите уредувања и Вашиот вложен труд на Википедија на македнски јазик. Доколку имате какви било прашања и нејаснотии, слободно прашајте ме. Продолжете и понатаму.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 15:29, 4 декември 2010 (CET) == Вметнување на слики во статија == Во врска со Вашето прашање за вметнување на слики во статија, може да го погледнете одговорот на [[Разговор_со_корисник:Brest#Мраморец|мојата страница за разгвор]].--[[User:Brest|brest]] <small>([[User talk:Brest|разговор]])</small> 23:37, 4 декември 2010 (CET) Здраво. Повикувачкиот број во статијата [[Мраморец]] е внесен со [http://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%86&diff=1795043&oldid=1794722 оваа] измена во статијата. Поздрав.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 23:40, 4 декември 2010 (CET) == Инфлација== Здраво, како си? Во врска со твоето пршање, очигледно синоќа имало некој проблем, но сега се е во ред. Поздрав и пријатна работа--[[User:Тиверополник|Тиверополник]] <small>([[User talk:Тиверополник|разговор]])</small> 15:23, 26 декември 2010 (CET) == 10 години Википедија == {| align="center" style="font-style:italic; padding:5pt; width:80%; border:3px dotted darkblue; text-align:left" |+ || [[Податотека:10yrs-oldbazaar-skopje-mk.png|150п]] | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Здраво, {{PAGENAME}}!<br /><div align="justify">Голема благодарност за Вашите придонеси на Википедија, која веќе 10 години е со нас и нуди слободен пристап кон слободното знаење. По тој повод, насекаде во светот ќе бидат организирани настани за прослава на овој јубилеј, а прослава ќе се одржи и во Скопје на 15 јануари 2010 година во кафе-барот Ла кања во Старата скопска чаршија. Повеќе информации за настанот може да добиете на [[Википедија:Прослава на 10 годишнина|страницата посветена на истиот]]. Во рамките на настанот ќе биде организирана и Вики средба, на која како и обично Вашето присуство може да го најавите на [[Википедија:Вики средба|соодветната страница]]. Се надевам дека ќе присуствувате на оваа прослава и ќе се запознаете со многу останати корисници, кои придонесуваат за споделување на знаењето како и Вие. </div><br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Поздрав и успешна работа! |}--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:15, 13 јануари 2011 (CET) ==:ре Љубе Трпески== Бидејќи видов дека на нашата [http://commons.wikimedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 ризница] нема негова фотографија, а исто и јас не поседувам, за жал неможеме да подигнеме. Доколку некој не одите и да го слика господинот и истата слика да ја подигне тука, ништо од тоа. А во меѓувреме јас ќе ставам инфокутија во статијата. Позз и пријатно уредување--[[Корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="#00008B" size="3px">Р</font>''']] [[Разговор со корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="blue" size="3px">ашо</font>''']][[Image:Aero-stub img.svg]] 17:59, 21 март 2011 (CET) == Покана за Вики средба == {| align="center" style="font-style:italic; padding:5pt; width:80%; border:3px dotted darkblue; text-align:left" |+ | &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Здраво, {{PAGENAME}}!<br /><div align="justify">Сакам да Ве известам дека на 7 јуни 2011, во Скопје ќе се одржи Вики средба, па по тој повод Ве поканувам доколку сте во можност да присуствувате. Целта како и на секоја Вики средба е дружење и запознавање на корисниците кои постојано соработуваат уредувајќи на Википедија, како и дискутирање на теми поврзани и неповрзани со Википедија. Повеќе информации за средбата може да добиете на соодветната [[Википедија:Вики средба|страница]]. </div><br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Поздрав и успешна работа! |}--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 03:13, 4 јуни 2011 (CEST) == Програмски план на Викимедија Македонија за 2012 година == Изготвен е предлог „'''[http://mk.wikimedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%B7%D0%B0_2012 Програмски план на Викимедија Македонија за 2012 година]'''“. Оваа година би сакале да ги вклучиме и членовите на вики заедницата и јавноста во процедурата на усвојување на програмскиот план, со јавно изложување на работната верзија на овие планови неколку месеци пред годишното собрание на Викимедија Македонија, кое ќе се одржи во втората половина на месец декември 2011 година. Сите заинтересирани имаат можност да дебатираат околу предлог целите. Како еден од активните корисници на Википедија ве повикувам да дадете свој придонес. Поздрав. --[[User:Brest|brest]] <small>([[User talk:Brest|разговор]])</small> 15:10, 19 октомври 2011 (CEST) == Јубилејна статија == Здраво. Потсетување дека е во тек [[Википедија:Јубилејни статии/54.000|гласањето за јубилејна статија]]. Се надевам дека и овој пат ќе избереме статија со занимлива содржина. Поздрав.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 11:09, 31 јануари 2012 (CET) == Покана за Вики средба == На 2 март 2012 година (петок), со почеток во 20.00 часот, во кафулето EveryDay во Скопје, ќе се одржи Вики средба на која уредувачите на википедија на македонски јазик и нејзините корисници ќе имаат прилика да се дружат и разговараат за теми од заеднички интерес. Се радуваме што во изминатиот период уредувавте на википедија и со задоволство ве покануваме на средбата. Повеќе информации за средбата може да најдете [[Википедија:Вики средба|тука]], односно за локацијата на кафулето - http://g.co/maps/qq7q5. Поздрав. [[User:Brest-bot|Brest-bot]] <small>([[User talk:Brest-bot|разговор]])</small> 18:03, 1 март 2012 (CET) == Инфокутија == Добра вечер ГП. Ме интересира дали знаеш како да ја преведам инфокутијата за студиски албум од англиски на македонски? Ако си во можност, пиши ми инструкции на мојата разговорна страница. Позз.--[[User:Вик Ретлхед|Вик Ретлхед]] <small>([[User talk:Вик Ретлхед|разговор]])</small> 00:02, 2 декември 2012 (CET) == Нови статии == Здраво професоре, мило ми е што објавувате и пишувате нови статии постојано, само би ви укажал на некои мали забелешки. Најпрвин, користете ги овие наводници „“ (ги има во специјалните знаци, ставка симболи; или шифт+2, шифт+3), токму поради ова некогаш врските до други статии не се прикажуваат, потоа нема потреба за ставање општи категории; на пр. кога имате категорија „Американска литература“ нема потреба за општата „Литература“ и слично. Поздрав и пријатна работа --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:24, 4 септември 2014 (CEST) == Песни == Здраво, нема потреба да има песни на самата Википедија, кога за тоа постои соодветен проект, наречен „Викиизвор“, па скоро сите песни, манифести, други документи се наоѓаат таму. Постои верзија на македонски јазик, начинот е ист на уредување како овде, па така би ве советувал таму да ги впишете сите идни песни, без пишување на статии на Википедија на македонски јазик. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:05, 12 септември 2014 (CEST) :Извините професоре за задоцнетиов одговор. Значи, по мала консултација со другите членови на заедницата, слободно продолжете со создавање на статии за песните, па кога ќе се соберат поголем број, ќе ги создадам и неопходните категории, а може да се направи и еден заеднички список за нив. Поздрав и пријатна работа --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:11, 18 септември 2014 (CEST) == За Фени Индустри == Точката "Настапи во Првата македонска лига" ја направив во подточка. Не ги преправај другите клубови со точките и слично (освен ако имаш некоја конкретна информација за него). Пример КК Работнички е уреден воглавно (треба да се доуреди моменталната сезона), ќе го досуредам кога ќе почне сезоната. Забележав дека си уредувал и кај КК Куманово, и таму чекам да почне сезоната, па и таму да уредувам. А и, ако си сакал да ажурираш моментален состав на Фени, си требало да ги додадеш во табелата сегашните играчи, а не под табелата додека играчите од 2010/11 да останат. Можеш тоа да го средиш, ако не јас. :) Како и да е, добро што си се ангражирал. thumbs up! [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 01:09, 19 септември 2014 (CEST) Во ред што одвреме навреме ажурираш. Да точно кај одредени кошаркарски клубови(Фени, Куманово, Пелистер, МЗТ, итн.) застарени се составите на играчите, но другото е средено, која позиција биле ланската сезона и слично. Чекам да почне сезона, и да средувам состави. Најпрво кај Работнички, па веројатно и кај останатите. [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 00:56, 20 септември 2014 (CEST) == Категории == Здраво, категориите гледам се целосна непознаница за вас, па ги правите почетните грешки. Значи во категорија не се наведуваат никакви страници, бидејќи тие се таму (автоматски се додаваат) кога се впишува името на некоја категорија на крајот на статијата. Така, доколку додадам Категорија:Градови во Македонија, во статијата за Скопје, статијата за Скопје ќе биде вметната автоматски во категоријата. Категориите на Википедија се разгрануваат, па така почетна категорија би била Германија, па Бранденбург, па Градови во Бранденбург, не знам дали ме разбравте, но работата на категориите и сите тие да бидат поврзани по одреден редослед. На пример, доколку сакате да ги создавате тие категории за режисери и актери, поврзете ја категорија со следната, така Категорија:Филмови со Никол Кидман, се поврзува со Категорија:Американски филмови, може да се поврзе и со повеќе од една категорија доколку сметате дека е потребно. Поздрав и се надевам сега е појасно :) --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:59, 25 септември 2014 (CEST) == Уредувачки маратон == Здраво, со задоволство Ве повикуваме на првиот уредувачки маратон организиран на тема „Земјите на Олимписките игри“ од страна на здружението „Споделено знаење“ составено од Википедијанци и насочено кон развивање на Википедија на македонски јазик. Маратонот ќе се одржи на 6 декември 2014 година (сабота) во интернет-кафулето „Хазард“ (види [https://goo.gl/maps/Xnb7x карта]) со почеток од 13:00 часот, кој е предвидено да трае околу три часа. Повелете на дружба со останатите Википедијанци и заедничко уредување статии и збогатување на нашата Википедија. Поздрав--[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:48, 30 ноември 2014 (CET) == Џејмс Бонд == Браво за новите статии и создавањето на категории во врска со статиите. Гледам дека неколку пати создавате категорија:Филмови за Џејмс Бонд. Категоријата јас неколку пати ја бришам затоа што веќе постои категорија:Филмови со Џејмс Бонд, која е веќе поврзана со други категории и статии и сметам дека нема потреба од постоење на две категории. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:06, 3 јануари 2015 (CET) == Главната статија == Здраво. Јас го откажав уредувањето само од причина што главната статија за клубот гласеше [[Бајерн Минхен]], па според тоа да не биде негде Баерн негде Бајерн го сторив тоа. Поздрав [[User:Carshalton|Carshalton]] <small>([[User talk:Carshalton|разговор]])</small> 20:21, 27 мај 2015 (CEST) == Статија за Ѓоковиќ == Здраво професоре. Колега од Србија ме замоли дали некој што уредува спортски теми може да ја поднови статијата за Ѓоковиќ со последните успеси. Видов дека Вие ја имате уредувано, па би сакал да прашам дали може да се излезе во пресрет. Поздрав. --[[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 18:50, 1 март 2016 (CET) == СИЕ Пролет 2016 == Здраво, веќе неколку недели трае меѓународниот натпревар „СИЕ Пролет 2016“, во кој земјите од Средна и Источна Европа пишуваат едни за други. Доколку сакаш да се вклучиш во овој интересен натпревар, впиши го твоето корисничко име во [[Википедија:Уредувачки натпревар/СИЕ Пролет 2016|списокот]] и можеш да одбереш една од многуте статии во издвоените списоци по земја. Натпреварот трае до 31 мај, а за првите тројца ќе бидат обезбедени материјали/книги/енциклопедии. Доколку имате некои прашања, контактирајте го корисникот [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]]. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 18:05, 25 април 2016 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%98%D0%95_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82_2016&oldid=3486329 --> == Наградени сте! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Општа награда''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | За Ѓоковиќ [[User:Soundwaweserb|Soundwaweserb]] <small>([[User talk:Soundwaweserb|разговор]])</small> 22:16, 9 мај 2016 (CEST) |} == Participate in the Ibero-American Culture Challenge! == Hi! [[:m:Iberocoop|Iberocoop]] has launched a translating contest to improve the content in other Wikipedia related to Ibero-American Culture. We would love to have you on board :) Please find the contest here: https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Translating_Ibero_-_America/Participants_2016 Hugs!--[[User:Anna Torres (WMAR)|Anna Torres (WMAR)]] <small>([[User talk:Anna Torres (WMAR)|разговор]])</small> 16:28, 10 мај 2016 (CEST) ==Бришење податоци од статиите== Здраво [[Корисник:ГП|ГП]]. Се радувам на вашите уредувања на полето на книжевноста, но посебно се чудам на вашето бришење на податоци и текст од статиите. Како дипломиран професор по македонски јазик и книжевност, податоците и текстовите кои сум ги ставила во статиите од книжевност, а кои вие сте ги избришале без објаснување, сметам дека е направена неправда на читателите на Википедија на македонски јазик. Се надевам дека натаму ќе продолжите со одличната работа во надополнување на статиите, но без бришење на текстовите кои се веќе внесени. Навистина е губење време да влегувам во секоја статија посебно, за да вратам дел од избришаниот текст. Поздрав и багодарам на разбирањето, -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 23:09, 1 септември 2016 (CEST) ===Објаснување=== Здраво Виолетова. Ви благодарам за честитката. Дозволете мало објаснување: кога ги уредувам статиите (независно од темата) ми се случува да бришам стари податоци. Така направив и деновиве кога уредував некои статии од книжевноста, но избришав само текстови кај кои не беше наведен никаков извор. Имено, еден од основните принципи на уредувањето на википедија е дека сето она што го ставаме во статиите мора да биде поткрепено со навод (референца). За жал, во многу статии за писатели или книги има текст, но никаде не стои извор, т.е. навод и со тоа таквиот текст не е веродостоен. Се извинувам ако сум избришал нешто што Вие сте го напишале, но тоа било мотивирано од оваа причина. Поздрав, [[User:ГП|ГП]] <small>([[User talk:ГП|разговор]])</small> 22:41, 2 септември 2016 (CEST) ::Дека јас сум ги пишувала, затоа забележав. Инаку, не е важно кој ги пишувал. Во делот ''Биографија'', каде сум ставила кус текст без референци, а вие сте ставиле пообемен текст со референци, во ред е. Но имаше делови кои се само избришани. Некои делови не се спорни, дури и кога нема референци, кои пак еден ден може да се додадат. Мислам дека се разбираме. :) Поздрав --[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 00:15, 3 септември 2016 (CEST) ::Да, мислам дека е ова интересна тема која може да се постави за дискусија во која би се вклучиле поискусните уредувачи и администраторите со поголеми овластувања. Имено, дилемата ми е: дали некој текст во одредена статија (кој сам по себе не е спорен, но нема наводи) треба да се остави или да се избрише. Моето мислење е дека треба да се избрише, зашто, ќе повторам, еден од основните темели на Википедија (и на секоја Енциклопедија) е веродостојноста, а таа се потврдува со наводи (извори, референци). Замислете ваков пример: Некој да напише нешто за Молиер, Пикасо или некој друг дека татко му бил адвокат, дека имал црна, кадрава коса итн. Само по себе, ова не е спорно, зашто не се работи за навредлива, вулгарна или слична содржина. Меѓутоа, кој може да потврди дека тоа е вистина? Никој, ако не е потврдено со наводи. Оттука произлегува моето инсистирање на наводи. Инаку, оние што ја користат Википедија никогаш нема да бидат сигурни дали некој текст е точен (веродостоен) или не. Поздрав, [[User:ГП|ГП]] <small>([[User talk:ГП|разговор]])</small> :::Мислев дека се разбравме, но добро, да се дообјаснам: не е спорно тоа што е вулгарно (тоа се брише), туку тоа што е неверојатно, малку веројатно или непознато за јавноста како факт. Како на пример, малкумина знаат дека германскиот јазик за малку ќе бил официјален јазик во САД, при гласањето изгубил за неколку гласа. Тоа би било спорно тврдење, доколку не е поткрепено со извор. Или, за личност во биографија да пишеме нешто што не е општо познато како факт, може да биде спорно, како на пример во статијата на [[Блаже Конески]] на српски јазик поткрепено со линк стои дека потекнува од српско семејство, а неговиот вујко бил српски четнички војвода. Во македонската статија тоа го нема, за нас е спорен дури и изворот на Србите. :::Ако строго спроведуваме правила да бришеме текстови само затоа што немаат извор без разлика што нема ништо спорно (на крајот и не може секоја реченица да има навод, референца, извор), половина статии од Википедија ќе треба да се избришат. Но тоа не би било во ред, бидејќи одвреме-навреме некој од Википедијанците се занимава со наоѓање извори, референци и наводи кои ги вметнува во статиите (имаше периоди кога јас само тоа го правев на Википедија). Во случајот со кадравата коса на Молиер, не верувам дека некому би му требала поткрепа од извор, бидејќи на сликите е токму со темна кадрава коса. :) Поздрав --[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 00:46, 3 септември 2016 (CEST) ==Владимир Талески== Најпрво благодарам за дополнувањето на статијата. Имам забелешка во врска со непотребното линкување датуми освен тој на раѓањето (стварно глупава навика на македонската Википедија) и ставање вики-врски на општи поими како училиште, телевизија, буџет, итн. Во ред е да се линкуваат негови претстави и филмови на пример, но не и општи поими кои не се поврзани со статијата. Исто така, нема потреба од линкување [[април]] [[2016]], небаре притворот на Талески бил значаен настан од светската историја кој го одбележал април 2016. Поздрав и имајте убав ден.--[[User:Retrohead|Retrohead]] <small>([[User talk:Retrohead|разговор]])</small> 20:18, 3 март 2017 (CET) <br /> ::Фала многу Retrohead. Во врска со линкувањето датуми, верувам дека сте во право, тоа го правам затоа што сум го видел некаде на нашата википедија, но благодарение не ова укажување, нема повеќе да постапувам така. Во врска со вики-врски за општите поими, не знам како е правилно, т.е дали да се ставаат врски. Мојата дилема е следнава: Ако некој читател посети некоја статија и чита за нешто, но во статијата постои поим буџет, тогаш можеби читателот не знае што е тоа буџет, па вака ќе има прилика да оди на таа статија. За училиште, логиката ми беше дека за тој поим веќе има статија на македонската википедија, па тогаш зошто да не се стави врска кон таа статија? Сепак, не сум сигурен дали имам право во врска со ова, т.е. прифаќам дека грешам. Во секој случај, фала многу. [[User:ГП|ГП]] <small>([[User talk:ГП|разговор]])</small> :::За буџет можеби сте во право, не секој читател знае што е тоа, но за телевиизја, радио, претстава, итн. дефинитивно не треба врска. И јас порано ставав вики-врски на сè и сешто и тоа по неколку пати во ист текст, ама ете, се учиме. Благодарам на разбирањето и поздрав.--[[User:Retrohead|Retrohead]] <small>([[User talk:Retrohead|разговор]])</small> 01:22, 5 март 2017 (CET) == Уредувачки натпревар „Населени места во Егејска Македонија“ == Во тек е спроведувањето на уредувачкиот натпревар посветен на населените места во Егејска Македонија, за кои постојат илјадници започнати, но целосно несредени статии на Википедија на македонски јазик. Помогни и приклучи се во спроведувањето на овој уредувачки натпревар со средување на овие илјадници статии, со што значително би се подобрил квалитетот на самата Википедија. За натпреварот се обезбедени награди. Прочитајте ја самата [[Википедија:Уредувачки натпревар/Населени места во Егејска Македонија|проектна страница]], а за сите прашања стојам на располагање, како и за испраќање на самиот потребен материјал. Поздрав, [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:06, 10 март 2017 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%E2%80%9E%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D1%98%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0%E2%80%9C&oldid=3576457 --> == Уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2017“ == Во тек е спроведувањето на меѓународниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2017“, кој учествуваат мноштво земји од Средна и Источна Европа, за чии земји недостигаат бројни статии на Википедија на македонски јазик. Помогни и приклучи се во спроведувањето на овој уредувачки натпревар со пишување на дел од предложените статии од самите организатори, со што значително би се подобрил квалитетот на самата Википедија. За натпреварот се обезбедени награди. Прочитајте ја самата [[Википедија:Уредувачки натпревар/СИЕ Пролет 2017|проектна страница]], а за сите прашања стојам на располагање. Поздрав, [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%98%D0%95_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82_2017&oldid=3583609 --> == Помогнете да се зголеми квалитетот на нашата Википедија == Здраво, од 25 септември (утре) започнува нов уредувачки натпревар насочен кон зголемување на општиот квалитет на нашата Википедија преку подобрување и средување на сите можни статии кои се обележани со посебни шаблони за средување. Помогнете да го зголемиме квалитетот на нашата Википедија. За најдобрите тројца уредници, како и за најдобрата статија подобрена во текот на натпреварот, обезбедени се награди. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Средување|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 15:52, 24 септември 2017 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5&oldid=3624141 --> == Херој == Драги ГП! Можеш ли да направиш филм [[Херој (1983 филм)]] (Hero) и да најдеш постер? Ако го направите овој напис, јас ќе бидам благодарен! Ти благодарам! --[[Special:Contributions/178.71.173.158|178.71.173.158]] <small>([[User talk:178.71.173.158|разговор]])</small> 18:12, 26 октомври 2017 (CEST) Драги ГП! Можеш ли да направиш филм [[Браќа (2015 филм)]] (Brothers)? Ако го направите овој напис, јас ќе бидам благодарен! Ти благодарам! --[[Special:Contributions/188.170.81.178|188.170.81.178]] <small>([[User talk:188.170.81.178|разговор]])</small> 06:40, 2 ноември 2017 (CET) == Храбриот кројач == Здраво Горан, сосем случајно налетав на две статии за иста сказна од Браќата Грим, напишани од твоја страна. Станува збор за [[Храбриот кројач]] и [[Храбриот кројач (приказни од Браќата Грим)]]. Те молам спој ги овие две статии, а подоцна извести ме која од нив треба да се избрише. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:34, 23 ноември 2017 (CET) == Уредувачки натпревар за вулкани == Здраво, во текот на целиот декември се одржува уредувачки натпревар насочен кон пишување статии за вулкани од сите земји во светот, со што би се зголемил опфатот на нашата Википедија на оваа тема. За најдобрите тројца уредници, како и за најдобрата статија и за оној кој ќе напише најмногу статии за вулкани од различни земји, обезбедени се награди. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Вулкани|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 18:11, 4 декември 2017 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B8&oldid=3648970 --> == 1000 статии што секоја Википедија мора да ги има == Здраво, во текот на од 5 февруари до 4 март ќе се уредувачки натпревар со цел создавање и подобрување на статии на тема „1000 статии што секоја Википедија мора да ги има“. Според овој критериум, македонската Википедија се наоѓа на 37. место и целта на натпреварот е да го подигнеме квалитетот на нашата Википедија, создавајќи и подобрувајќи статии кои се оценети како неопходни од целокупната заедница. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/1000 статии што секоја Википедија мора да ги има|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 22:54, 31 јануари 2018 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B8&oldid=3668318 --> == Почеток на регионалниот натпревар СИЕ Пролет 2018 == Здраво, во текот од 21 март до 31 мај ќе се одржува регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2018“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници по однапред предложени списоци. Се разбира, дозволено е и пишување статии надвор од предложените списоци на заедниците. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/СИЕ Пролет 2018|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 22:14, 19 март 2018 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B8&oldid=3695825 --> == Браќа == Драги ГП! Можеш ли да направиш филм [[Браќа (2015 филм)]] (Indian movie Brothers) и да најдеш постер? Ако го направите овој напис, јас ќе бидам благодарен! Ти благодарам! --[[Special:Contributions/89.110.15.61|89.110.15.61]] <small>([[User talk:89.110.15.61|разговор]])</small> 14:03, 30 март 2018 (CEST) Драга ГП! Можете ли да направите статија на македонски јазик за актер и пејач Puneeth Rajkumar? Ако го направите овој напис, ќе бидам благодарен! Хвала! --[[Special:Contributions/92.100.194.50|92.100.194.50]] <small>([[User talk:92.100.194.50|разговор]])</small> 16:15, 4 април 2018 (CEST) Драги ГП! Можеш ли да направиш филм [[Ана Бонд]] и да најдеш постер? Ако го направите овој напис, јас ќе бидам благодарен! Ти благодарам! --[[Special:Contributions/89.110.20.101|89.110.20.101]] <small>([[User talk:89.110.20.101|разговор]])</small> 14:59, 30 август 2018 (CEST) == Земете учество во натпреварот за средување на статии на нашата Википедија == Здраво, еден месец со почеток од 1 септември ќе трае уредувачкиот натпревар „Временски периоди“, чија цел е да се средат илјадниците постоечки статии поврзани со години, векови, години во области и слично. За натпреварот се обезбедени и награди. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Временски периоди|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 21:00, 2 септември 2018 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3770364 --> == Регионален натпревар СИЕ Пролет 2019 == Здраво, во периодот од 21 март до 20 април ќе се одржува регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2019“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници по однапред предложени списоци. Се разбира, дозволено е и пишување статии надвор од предложените списоци на заедниците. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/СИЕ Пролет 2019|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3770364 --> == Да ги средиме статиите за државите во светот == Здраво, те повикувам да се приклучиш на натпреварот „Држави во светот“ и да ги подобриме статиите за државите во светот во периодот од 1 до 31 јули, со кој сакаме да ги подобриме статиите за државите во светот на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Држави во светот|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 16:44, 29 јуни 2019 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3859671 --> == Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey about your experience with {{SITENAME}} and Wikimedia. The purpose of this survey is to learn how well the Foundation is supporting your work on wiki and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(ceewps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 16:48, 6 септември 2019 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:RMaung (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(cee_wps,act5)&oldid=19352615 --> == Нов уредувачки натпревар == Здраво, те повикувам да се приклучиш на натпреварот „Автомобили“ и да создадеме повеќе статии за автомобилските модели во периодот од 20 септември до 19 октомври, со кој сакаме да создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Автомобили|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија.--[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 22:35, 17 септември 2019 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3878916 --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, A couple of weeks ago, we invited you to take the Community Insights Survey. It is the Wikimedia Foundation’s annual survey of our global communities. We want to learn how well we support your work on wiki. We are 10% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! '''Your voice matters to us.''' Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(ceewps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 17:14, 20 септември 2019 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:RMaung (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(cee_wps,act5)&oldid=19395316 --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, There are only a few weeks left to take the Community Insights Survey! We are 30% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! With this poll, the Wikimedia Foundation gathers feedback on how well we support your work on wiki. It only takes 15-25 minutes to complete, and it has a direct impact on the support we provide. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(ceewps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 21:52, 3 октомври 2019 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:RMaung (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(cee_wps,act5)&oldid=19433656 --> == Ракомет == Здраво, како што во Македонија е особено популарен ракометот, а темата на Википедија е доста слабо покриено, дојдовме до идеја да организираме уредувачки натпревар на тема „Ракомет“, со цел да ги подобриме постоечките статии, но и да создадеме нови. Натпреварот ќе се одржува цел декември. Има обезбедено награди за учество во натпреварот. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Ракомет|проектната страница за натпреварот]] и земи учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија.--[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 12:23, 30 ноември 2019 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3898255 --> == Земи учество во СИЕ Пролет 2021 == Здраво, во периодот од 1 до 30 април ќе се одржува регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2021“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници по однапред предложени списоци. Се разбира, дозволено е и пишување статии надвор од предложените списоци на заедниците. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја проектната страница за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија.[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 21:03, 3 април 2021 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=4491191 --> == Награда за уредник со траен придонес на Википедија на македонски јазик == Почитуван ГП, Ве известувам дека македонската заедница на Википедија ќе организира настан и ќе доделува [[Википедија:Награда за уредник со траен придонес|награди за траен придонес на македонската Википедија]] на 12 лица, меѓу кои вие сте еден од нив. Затоа Ве замолувам да ми го потврдите вашето присуство за врачување на наградата, на овој разговор или на мојот мејл nikolamilosevski.wiki@gmail.com. За денот на настанот, дополнително ќе бидете известени. Со почит, [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 12:31, 27 јули 2021 (CEST) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php?lang=mk medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 6 August 2023 (UTC) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translatiors/mk&oldid=25414915 --> == Translation request == Hello, ГП. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Macedonian Wikipedia? Yours sincerely, [[User:Oirattas|Oirattas]] <small>([[User talk:Oirattas|разговор]])</small> 08:05, 15 октомври 2024 (CEST) == За „Небиднина“ од Ацо Шопов == Добар ден, мислам дека не може да се каже дека “Во „Небиднина“ Шопов ги остварил своите НАЈАВТОХТОНИ поетски творби“. Исто така мислам дека не може книгата на Раде Солјан да се стави како единствена референца. Покрај тоа, во цитатот што сте го избрале од неговата книга се спомнуваат “две збирки“, бидејќи тој во книгата зборува за „Небиднина“ и „Гледач во пепелта“, но во описот на книгата што сте го ставиле во Википедија тоа воопшто не е јасно. Не се знае за кои две збирки станува збор. Ако сакате Вашиата прва реченица од описот на „Небиднина“ да стои во Википедија, би Ве замолила да го потпишете, односно да кажете дека тоа е мислење на тој и тој, односно Вие, бидејќи Вие стоите зад него, а јас ќе си дозволам во описот да додадам цитати од објавени критики. Срдечен поздрав, Јасмина Шопова [[User:Јасмина Шопова|Јасмина Шопова]] <small>([[User talk:Јасмина Шопова|разговор]])</small> 23:43, 30 октомври 2024 (CET) :Да, така е, сосема сте во право дека текстот што го ставив е преземен од поговорот кон „Небиднина“. Оттука, ако имате нешто да додадете или одземете (поткрепено со други извори), слободно направете го тоа, зашто тоа ќе биде само плус. Ушет повеќе, Википедија е отворена енцикопедија, така што секој уредувач може да збогати некоја страница. Се разбира дека нема да ставам мои коментари зашто тоа не е во духот на Википедија (која не е место за изнесувања лични мислења или сопствени истражувања итн.). [[User:ГП|ГП]] <small>([[User talk:ГП|разговор]])</small> 16:54, 31 октомври 2024 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:22, 26 јануари 2025 (CET) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Хемиски елементи и изотопи“. == Здраво ГП, те повикувам да се приклучиш на натпреварот „Хемиски елементи и изотопи“ и да создадеме повеќе статии за хемиските елементи и изотопи во периодот од 10 февруари до 9 март, со кој сакаме да создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Хемиски елементи и изотопи|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:18, 18 февруари 2025 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2025 == Здраво ГП, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2025“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 08:36, 1 април 2025 (CEST) == Статии без илустрација 2025 == Добар ден ГП, ве повикувам да се приклучите на меѓународниот натпревар [[Википедија:Статии без илустрација 2025|Статии без илустрација 2025]], за вметнување на илустрации во статиите на кои им недостигаат. Натпреварот ќе трае од 1 јули сѐ до 31 август. Ако имате какви било прашања околу натпреварот можете да ме исконтактирате на мојата [[Разговор со корисник:Jtasevski123|разговорна страница]] или пак на [[Википедија:Статии без илустрација 2025|проектната страница]] за натпреварот. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 15:06, 1 јули 2025 (CEST) == Уредувачки маратон - Филм == Добар ден ГП, ве повикувам да се приклучите на уредувачкиот маратон на тема '''„Филм“''' по повод меѓународната иницијатива '''[[metawiki:Wiki_Loves_Film|ВикиГоСакаФилмот]]'''. Маратонот е еднодневен, со што само ќе се вреднуваат статии создадени на 18 август, при што треба да одберете од наведениот [[metawiki:Wiki_Loves_Film/Articles|список]] и во опис да ставите #wikifilm. Една статија од новосоздадените ќе биде наградена со награда. Наградата ќе биде доделена јавно, во живо на [[Инстаграм]], преку извлекување. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки маратони - Филм|проектната страница]] за маратонот и земете учество. Ако имате какви било прашања слободно можете да ги поставите во одговор тука или да ми пишете на мојата разговорна страница. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:03, 18 август 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Европска книжевност“. == Здраво ГП, те повикувам да се приклучиш на уредувачкиот натпревар „Европска книжевност“ кој ќе се одржи во периодот од 13 септември до 12 октомври, со кој сакаме да подобриме и создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:40, 11 септември 2025 (CEST) == Викисредба (23 септември 2025) == Добар ден ГП, ве поканувам на петата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 23 септември во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (23 септември 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 18:56, 21 септември 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Риби“ == Здраво ГП, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Риби|Риби]]“, која ќе трае од 21 до 27 ноември 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Риби|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме Википедија на македонски јазик. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:53, 19 ноември 2025 (CET) == Уредувачки денови и викенди 2026 == Добар ден, започна предизвикот [[Википедија:Уредувачки денови 2026|уредувачки денови]] и [[Википедија:Уредувачки викенди 2026|викенди]] за 2026 година. Ве поканувам да се приклучите на предизвикот, со тоа што од оваа година наградите ќе бидат на месечно ниво каде што треба да се исполнат следните услови: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии '''од тековниот месец'''. Ако имате какви било прашања слободно обратете ми се на мојата разговорна страница! Пријатен ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:08, 5 јануари 2026 (CET) == Викисредба (9 февруари 2026) == Добар ден ГП, ве поканувам на втората викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 9 февруари во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (9 февруари 2026)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на ''Google Maps''). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:40, 2 февруари 2026 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво ГП, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:52, 2 април 2026 (CEST) kokk3t5ddvd9wexgcspa7v1a3ensmoe Генерал 0 756676 5532904 5473696 2026-04-01T18:50:12Z ГП 23995 /* Генералот како тема во уметноста */ 5532904 wikitext text/x-wiki '''Генерал''' ([[латински јазик|лат.]] ''generalis'' - главен)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.babylon.com/definition/generale/English |title=''Generale'', Free Online Dictionary, www.babylon.com |accessdate=2011-05-14 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305072311/http://www.babylon.com/definition/generale/English |url-status=dead }}</ref> е општ назив за воен [[офицер]] од највисок ранг чија употреба започнала во [[XVII век]], во периодот кога започнало организирањето на професионални армии. Во зависност од [[воен чин|чинот]], генералот може да командува со највисоките здружено-тактички воени единици, здружени оперативно-тактички групи или стратегиско-оперативни групации. Генералот може да раководи и со високи воени установи, родови, служби на вооружените сили и сл. Во повеќето [[армија|армии]] генералот е степенуван во 3-4 чина: * '''бригаден генерал''' * '''генерал-мајор''' * '''генерал-потполковник''' * '''генерал''' Во некои армии постоеле или и денес постојат офицерски чинови и со повисок ранг од генералскиот, како што се: војвода, маршал, фелдмаршал, генералфелдмаршал, [[генералисимус]] и други. На генералот во копнената војска му е соодветен чинот на [[адмирал]] во воената [[морнарица]]. ==Генералот како тема во уметноста== * „[[Генерал (расказ на Акутагава)|Генерал]]“ — расказ на јапонскиот писател [[Рјуносуке Акутагава]] од 1922 година.<ref>„General“, во: Riunosuke Akutagava, ''Rašomon''. Beograd: Plavi krug; Zemun: Neven, 2003, стр. 159-166.</ref> * „Роза“ (англиски: ''Rosa'') — песна на американската поетеса [[Рита Дав]] (''Rita Dove'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 214-216.</ref> * „Генерал во библиотеката“ ([[Италијански јазик|италијански]]: ''Un generale in biblioteca'') — расказ на италијанскиот писател [[Итало Калвино]].<ref>Italo Kalvino, ''Pre nego što kažeš „halo“''. Beograd: Rad, 2001, стр. 41-46.</ref> * „[[Генералот на мртвата војска]]“ — [[роман]] на албанскиот писател [[Исмаил Кадаре]]. {|class="prettytable" cellpadding="4" align="center" !width="40%" | !width="30%" |'''Генералски чинови''' |- |rowspan="5"|<center>'''Генералски чинови во [[Армија на Република Македонија|Армијата на Република Македонија]]'''<center>[[Податотека:Logo of the Army of the Republic of Macedonia.svg|200п|центар]] |- |<center>'''Генерал'''<center>[[Податотека:General-arm.png|210п|центар]] |- |<center>'''[[Генерал потполковник]] '''<center>[[Податотека:General potpolkovnik-arm.png|210п|центар]] |- |<center>'''[[Генерал мајор]]'''<center>[[Податотека:General major-arm.png|210п|центар]] |- |<center>'''[[Бригаден генерал]]'''<center>[[Податотека:Brigaden general-arm.png|210п|центар]] |} ==Наводи== <references/> {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Воени чинови]] f1ib46ofm1j1ry5fudcpcjwhr9suovi Тор Хусховд 0 763976 5532923 5402855 2026-04-01T21:35:59Z Dandarmkd 31127 Dandarmkd ја премести страницата [[Тор Хушовд]] на [[Тор Хусховд]]: Правилен изговор и со тоа правилен правопис 5402855 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за велосипедист | name = Тор Хушовд | image = Championship Colors (5737764836) (cropped).jpg | caption = Хушовд на Трката околу Калифорнија 2011 | fullname = Тор Хушовд | nickname = Бог на грмотевицата,<br /> Бикот од Гримстад | birth_date = {{birth date and age|1978|1|18|df=y}} | birth_place = [[Гримстад]], {{НОР}} | height = 1,83 м | weight = 79 кг | currentteam = пензиониран | discipline = друмски велосипедизам | role = возач | ridertype = универзален возач | proyears = 2000–2008<br />2009–2010<br />2011<br/>2012–2014 | proteams = {{ct|C.A|2000}}<br />{{ct|CTT}}<br />{{ct|GRM|2011}}<br/>{{ct|BMC|2012}} | majorwins = '''[[Голема трка (велосипедизам)|Големи трки]]''' :'''[[Џиро д’Италија]]''' ::1 поединечна етапа :'''[[Тур де Франс]]''' ::[[Бодовен пласман на Тур де Франс|Бодовен пласман]] ([[Тур де Франс 2005|2005]], [[Тур де Франс 2009|2009]]) ::10 поединечни етапи + 2 [[Екипен хронометар|ТТТ]] :'''[[Вуелта а Еспања]]''' ::[[Бодовен пласман на Вуелта а Еспања|Бодовен пласман]] ([[Вуелта а Еспања 2006|2006]]) ::3 поединечни етапи '''[[Класични велосипедски трки|Еднодневни трки и Класици]]''' :[[Податотека:MaillotMundial.PNG|20п]] Светски друмски првак (2010) :[[Гент-Вевелгем]] (2006) :[[Омлоп Хет Ниувсблад]] (2009) :[[Податотека:MaillotNoruega.PNG|20п]] Норвешки друмски првак (2004, 2010, 2013) :[[Податотека:MaillotNoruega.PNG|20п]] Норвешки хронометарски првак (2002, 2004, 2005) :[[Податотека:MaillotMundial.PNG|20п]] Светски хронометарски првак под 23 години (1998) |medaltemplates= {{MedalCountry| {{НОР}} }} {{MedalSport| [[Друмски велосипедизам]]}} {{MedalCompetition|[[Светски друмски првенства UCI|Светски првенства]]}} {{MedalGold|[[Светски друмски првенства UCI 2010|Мелбурн и Гилонг 2010]]|Друмска трка}} }} [[Податотека:Tour_de_France_2011_-_Lorient_-_9535.JPG|мини|Тор Хушовд ја носеше жолтата маичка од втората до деветтата етапа на [[Тур де Франс 2011]].]] [[Податотека:Thor Hushovd Prolog2006.jpg|мини|Хушовд во последните метри пред победата на прологот на [[Тур де Франс 2006]].]] '''Тор Хушовд''' ({{langx|no|Thor Hushovd}}; р. {{роден|18|јануари|1978}}) — поранешен [[Норвешка|норвешки]] професионален [[друмски велосипедист]], кој се натпреварувал од 2000 година до 2014 година. Познат бил во спринтот и хронометарските трки; Хушовд бил трикратен национален друмски првак (2004, 2010, 2013) и победник на Светското друмско првенство во 2010 година. Тој бил првиот [[Норвежани|Норвежанец]], кој водел на [[Тур де Франс]] и првиот [[Скандинавци|Скандинавец]], кој победил на друмската трка во велосипедизам на Светското друмско првенство. Исто така, тој е Скандинавец со најмногу етапни победи на [[Гранд Тур (велосипедизам)|големите трки]]. Тој е сметан како најголем норвешки велосипедист на сите времиња. Се повлекол од велосипедизмот во септември 2014 година.<ref name="retire">{{наведени вести|url= http://www.cyclingnews.com/news/gallery-thor-hushovds-career-in-photos|title=Галерија: Кариерата на Тор Хушовд во слики|work= Cyclingnews.com|publisher=Future plc|date=20 септември 2014|accessdate=20 септември 2014}}</ref> == Личен живот == Хушовд моментално престојува во [[Монте Карло]],<ref>[http://www.nbcolympics.com/athletes/athlete=thor-hushovd/index.html NBC athlete profile]</ref><ref>[http://www.dagbladet.no/2011/06/03/sport/sykkel/tour_de_france/thor_hushovd/alberto_contador/16771853/ Hushovd frustrert over Contador-avgjørelse]</ref> со неговата жена Сузана,<ref>[http://www.aftenposten.no/nyheter/sport/sykkel/article2851119.ece Hushovd flytter til Monaco]</ref> и нивната ќерка Изабела (р. 2009).<ref>[http://www.cyclingnews.com/news/a-daughter-for-hushovd Ќерка за Хушовд]</ref> Меѓутоа, семејството поседува и куќа во Гримстад, Норвешка.<ref>[http://www.mamma.no/mammaliv/sykkelfrue-og-hjelperytter Susanne Hushovd har alltid akseptert at syklingen er førsteprioritet for ektemannen.]</ref> {{цитатник|„Кога ќе се преселиш во место каде не треба да плаќаш данок на приход, нема потреба да криеш дека тоа многу значи. Но, не е само поради даноците... туки и поради динамичните друштвени настани и исправно“. |Тор Хушовд за неговиот престој во [[Монако]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kjendis.no/2009/05/27/kjendis/thor_hushovd/sykkel/6428531/ |title=Vi sparer veldig mye på å bo i Monaco |accessdate=2013-03-09 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304140348/http://www.kjendis.no/2009/05/27/kjendis/thor_hushovd/sykkel/6428531/ |url-status=dead }}</ref>}} == Кариера == Хушовд станал светски хронометарски првак за под 23 години и ги освоил верзиите на [[Париз-Рубе]] и [[Париз-Тур]] за под 23 години пред што станал професионалец во 1998. Тој бил норвешки шампион во хронометар во 2004 и 2005 и друмски првак во 2004 и 2010. Во 2006, тој освоил седум [[UCI ProTour]]-трки и две етапи на Тур де Франс. Тој го освоил прологот во [[Стразбур]] и водел по првиот ден и покрај исеченицата на раката. Тој продолжил со шавови и повторно ја стекнал жолтата маичка по втората етапа со третото место. Тој ја освоил последната етапа, победувајќи го [[Роби Мекјуан]] во спринт. На [[Вуелта а Еспања 2006]] тој ја освоил шестата етапа, ја облекол златната маичка на три етапа и победил во [[Бодовен пласман на Вуелта а Еспања|бодовниот пласман]]. На [[Тур де Франс 2008]], Хушовд ја освоил втората етапа во масовен спринт во завршницата.<ref>[http://www.aftenposten.no/english/sports/article2526092.ece Хушовд среќен по победата на Тур де Франс], [[Афтенпостен]] 7 јули 2008</ref> === 2009 === Во 2009, Хушовд возел за {{ct|CTT|2009}}.<ref>[http://velonews.competitor.com/2008/09/road/thor-hushovd-has-signed-with-the-new-cervelo-testteam_82949 „Тор Хушовд потпиша со новиот Сервело ТестТим“ (9 септември 2008) ''VeloNews.com'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Retrieved 10-3-2010</ref> Тој ја освоил првата екипна победа во сезоната на третата етапа на [[Трка околу Калифорнија|Трката околу Калифорнија]]. На [[Тур де Франс 2009|Тур де Франс]], тој ја освоил зелената маичка за бодовен пласман по вторпат, пред [[Марк Кевендиш]]. Обично спринтерите со најмногу етапни победи го освојуваат бодовниот пласман, но Хушовд имал победа само на една етапа, етапата 6, додека Кевендиш победил на шест. По контроверзната 14. етапа, каде Кевендиш бил потиснат во задниот дел од групата поради попречување на Хушовд, Хушовд нападнал сам на етапата 17, планинска етапа, освојувајќи два средни спринта.<ref>{{наведени вести |url= http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/cycling/8168151.stm|title= Посрамениот Кевендиш се извинува за изливот |publisher=ББС Спорт|date=24 јули 2009 |accessdate=25 јули 2009}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.cyclingnews.com/news/hushovd-attacks-solo-for-green-jersey-respect|title=Хушовд нападна сам за зелената маичка|author=Грегор Браун|publisher=Сајклинг Њус|date= 23 јули 2009 |accessdate=26 јули 2009}}</ref> Хушовд ја освоил третата етапа на Трката околу Мисури – 183 км на ридеста етапа – во септември 2009, во завршен спринт. === 2010 === На 9 мај 2010, Хушовд ја скршил клучната коска на тренинг по судир со млада девојка.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://velonews.competitor.com/2010/05/news/hushovd-sidelined-with-broken-collarbone_115218 |title=архивски примерок |accessdate=2011-07-17 |archive-date=2011-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111009171415/http://velonews.competitor.com/2010/05/news/hushovd-sidelined-with-broken-collarbone_115218 |url-status=dead }}</ref> На [[Тур де Франс 2010|Тур де Франс]], Хушовд ја освоил третата етапа, која била необична по возењето на калдрма. Бил подобар во спринтот од пет други возачи.<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/cycling/8794302.stm|title=Тур де Франс: Хушовд победи, но Томас е втор|work=BBC Sport|publisher=BBC © 2012 |date=6 јули 2010|accessdate=28 ноември 2012|author=}}</ref> Оваа победа му ја донела зелената маичка, но на крајот ја изгубил од [[Алесандро Петаки]] од екипата {{ct|LAM|2010}}. На 3 октомври 2010, Хушовд го освоил [[Светски друмски првенства 2010 UCI – Машка друмска трка|светското друмско првенство]], кое започнало во [[Мелбурн]] и завршило во [[Гилонг]], [[Австралија]]. Тој бил првиот Норвежанец што го освоил.<ref>[http://velonews.competitor.com/2010/10/news/thor-hushovd-wins-world-road-racing-title_144387 „Тор Хушовд стана првак во светското друмско првенство“ (3 октомври 2010) ''VeloNews.com''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110908222133/http://velonews.competitor.com/2010/10/news/thor-hushovd-wins-world-road-racing-title_144387 |date=2011-09-08 }}. Retrieved 10-3-2010</ref><ref>[http://www.cyclingnews.com/races/uci-road-world-championships-cm/elite-men-road-race/results ''CyclingNews.com'']</ref> ''VeloNews'' напишал: „Хушовд...доминантен на завршниот спринт на крајот на возбудливата трка од 267 километри, победувајќи го Данецот [[Мати Брешел]] и Австралиецот [[Алан Дејвис]].“ Фаворитот, [[Филип Жилбер]], бил фатен на три километри пред крајот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.cyclingweekly.co.uk/news/latest/501751/thor-hushovd-wins-the-rainbow-jersey-for-norway.html|title=Тор Хушовд ја освои виножито-маичката за Норвешка|date=2010-10-03|work=Сајклинг Викли|accessdate= 4 октомври}}</ref> === 2011 === Во текот на [[Тур де Франс 2011]], Хушовд ја носел жолтата маичка и на изненадување на сите ја задржал низ неколку ридести етапи, за кои не се очекувало да ги издржи и второпласираниот [[Кедел Еванс]] не можел да ја надополни предноста од 1 секунда, која Хушовд ја имал. Хушовд повторно ги изненадил неговите обожаватели на етапата 13, кога бил еден од првите возачи преку врвот од екстра категорија [[Кол д’Обиск]] и користејќи ги неговите супериорни вештини за спуштање (едно време се спуштал со брзина од 69 км/ч) ги стигнал и поминал водачите [[Давид Монкутие]] и [[Жереми Роа]], со што ја освоил етапата. Тој повторно ги користел неговите вештини за спуштање на етапата 16, кога тој, [[Едвалд Боасон Хаген]] и неговиот совозач [[Рајдер Хесједал]] заминале први на спустот по [[Кол де Манс]] (спуст, кој за возачот во генерален пласман [[Енди Шлек]] изгледал преопасно за трката) и го победил Боасон Хаген во последниот спринт, со што ја освоил неговата втора етапа на Трката. ===2012=== Хушовд, страдајќи од тогашен недијагностициран медицински проблем, морал да ја напушти [[Џиро д’Италија 2012]] и да го откаже учеството на [[Тур де Франс 2012|Тур де Франс]] и [[Велосипедизам на Летните олимписки игри 2012 - друмска трка за мажи|олимписката друмска трка]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.telegraph.co.uk/sport/olympics/cycling/9403939/London-2012-Olympics-Thor-Hushovd-ruled-out-of-Games.html|title=Олимписки игри Лондон 2012: Тор Хушовд надвор од Игрите|date=16 јули 2012|work=Daily Telegraph|accessdate=21 јули 2012}}</ref> Подоцна, медицинското ослабување било опишано како „вирус и воспаление на мускулите“ од тим на доктори.<ref>{{наведени вести|url=http://velonews.competitor.com/2012/09/news/bmc-doc-blames-virus-muscle-inflammation-for-hushovds-poor-season_237747|title=BMC doc blames virus, muscle inflammation for Hushovd’s poor season|work=Velo News|publisher=2012 Competitor Group, Inc.|date=7 септември 2012|accessdate=17 октомври 2012|archive-date=2012-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20121226191623/http://velonews.competitor.com/2012/09/news/bmc-doc-blames-virus-muscle-inflammation-for-hushovds-poor-season_237747|url-status=dead}}</ref> Хушовд едвај да постигнал некој забележлив резултат во сезоната освен 14. место на [[Париз-Рубе 2012|Париз-Рубе]]. Во октомври, тој изјавил дека се надева дека ќе ја остави лошата година и вирусот зад него и дека е оптимист и мотивиран за сезоната 2013.<ref>{{наведени вести|url= http://www.cyclingnews.com/news/hushovd-motivated-for-future-after-lost-2012-season|title=Хушовд мотивиран за иднината по изгубената сезона 2012|work=Cycling News|publisher=Future Publishing Limited|date=17 октомври 2012 |accessdate=17 октомври 2012}}</ref> === 2013 === Хушовд ја освоил својата прва победа по Трката околу Британија 2011 пред [[Том-Јелте Слагтер]] од {{ct|RAB|2013}} на првата етапа на Тур ду Хаут Вар во февруари. Тоа било негова прва победа со {{ct|BMC|2013}}.<ref>{{наведени вести|url=http://www.cyclingnews.com/races/tour-cycliste-international-du-haut-var-matin-2013/stage-1/results|title=Hushovd wins Tour du Haut Var opener|work=Cyclingnews|publisher=Future Publishing Limited|date=16 февруари 2013|accessdate=17 февруари 2013}}</ref> === Повлекување === Во јуни 2014 година, Хушовд објавил дека ќе се повлече по [[Светско првенство во друмски велосипедизам 2014|Светското друмско првенство]] откако се борел со инфективна монунуклеоза од 2012 година.<ref>{{нмс|url=https://sports.yahoo.com/news/hushovd-winner-10-tour-france-101900104--spt.html|title=Хушовд, победник на 10 етапи на Тур де Франс, се повлекува|date=27 јуни 2014|website=Yahoo! Sports|accessdate=30 јуни 2014|archive-date=2014-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715001131/https://sports.yahoo.com/news/hushovd-winner-10-tour-france-101900104--spt.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{нмс|title=Хушовд ќе се повлече на крајот на сезоната|url=http://velonews.competitor.com/2014/06/news/hushovd-retire-seasons-end_333638|website=http://velonews.competitor.com/|publisher=Velo News|accessdate=27 јуни 2014|archive-date=2014-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630054246/http://velonews.competitor.com/2014/06/news/hushovd-retire-seasons-end_333638|url-status=dead}}</ref> Меѓутоа, откако имал тежок пад на Тур ду Поату-Шарент, Хушовд изјавил дека нема да учествува на Светските првенства.<ref>{{наведени вести|url= http://www.cyclingnews.com/news/hushovd-rules-himself-out-of-worlds|title=Хушовд надвор од Светските|work=Cyclingnews.com|publisher= Future plc|date=30 август 2014|accessdate=30 август 2014}}</ref> Негова последна трка била ГП Импанис-Ван Петегем во септември.<ref name="retire"/> == Достигнувања == {{palmares start|3}} ;1998 : 1. [[Податотека:Jersey_rainbow.svg|20п]] Светски првак во хронометар под 23 години : 1. Париз-Рубе под 23 години ;2000 : 7. Поединечен хронометар на Летната Олимпијада ;2001 : 1. Етапа 5 ([[Екипен хронометар|ТТТ]]) [[Тур де Франс 2001|Тур де Франс]] : 1. Краен пласман [[Тур де Норманди]] ::1. [[Податотека:Jersey green.svg|20п]] Бодовен пласман : 1. Краен пласман [[Трка околу Шведска]] : 1. Краен пласман [[Париз-Корез]] ;2002 : 1. Етапа 18 [[Тур де Франс 2002|Тур де Франс]] : 1. Етапа 2 [[Тур де л’Ен]] ;2003 : 1. Етапа 2 [[Критериум ду Дофине]] : 1. Етапа 1 [[Вуелта а Кастила и Леон]] ;2004 : 1. [[Податотека:MaillotNoruega.PNG|20п]] Национален првак во хронометар : 1. [[Податотека:MaillotNoruega.PNG|20п]] Национален друмски првак : 1. Етапа 8 [[Тур де Франс 2004|Тур де Франс]] : 1. Етапа 1 [[Критериум ду Дофине]] : 1. Краен пласман Француско првенство во друмски велосипедизам ::1. [[Класик Харибо]] ::1. [[Гран При де Денен]] ::1. [[Тур де Вандеја]] ;2005 : 1. [[Податотека:MaillotNoruega.PNG|20п]] Национален првак во хронометар : [[Волта а Каталуња 2005|Волта а Каталуња]] ::1. Етапа 7 ::1. [[Податотека:Jersey green.svg|20п]] Бодовен пласман : 1. [[Податотека:Jersey green.svg|20п]] [[Бодовен пласман на Тур де Франс|Бодовен пласман]] на [[Тур де Франс 2005|Тур де Франс]] : 1. Етапа 5 [[Вуелта а Еспања 2005|Вуелта а Еспања]] : 1. Етапа 2 [[Критериум ду Дофине 2005|Критериум ду Дофине]] : 3. [[Милано-Санремо]] ;2006 : [[Тур де Франс 2006|Тур де Франс]] ::1. Пролог ::1. Етапа 20 : [[Вуелта а Еспања 2006|Вуелта а Еспања]] ::1. Етапа 6 ::1. [[Податотека:Jersey blue.svg|20п]] Бодовен пласман : 1. [[Гент-Вевелгем]] : 1. Етапа 7 [[Критериум ду Дофине 2006|Критериум ду Дофине]] : 1. Етапа 4 [[Тирено-Адријатико]] : [[Волта а Каталуња 2006|Волта а Каталуња]] ::1. Етапа 3 ::1. [[Податотека:Jersey green.svg|20п]] Бодовен пласман : 1. [[Податотека:Jersey green.svg|20п]] Бодовен пласман [[Четири дена на Динкерк]] ;2007 : 1. Етапа 7 [[Џиро д’Италија 2007|Џиро д’Италија]] : 1. Етапа 4 [[Тур де Франс 2007|Тур де Франс]] ;2008 : 1. Пролог [[Волта а Каталуња 2008|Волта а Каталуња]] : 1. Етапа 1 [[Волта а Каталуња 2008|Волта а Каталуња]] ::1. [[Податотека:Jersey green.svg|20п]] Бодовен пласман : 1. Пролог [[Париз-Ница 2008|Париз-Ница]] ::1. [[Податотека:Jersey green.svg|20п]] Бодовен пласман : 1. Етапа 1 Средоземна трка : 1. Етапа 6 [[Четири дена на Динкерк]] : 1. Етапа 2 [[Тур де Франс 2008|Тур де Франс]] ;2009 : 1. Етапа 6 [[Тур де Франс 2009|Тур де Франс]] ::1. [[Податотека:Jersey green.svg|20п]] [[Бодовен пласман на Тур де Франс|Бодовен пласман]] ::Етапа 17 Награда за борбеност : [[Трка околу Мисури]] ::1. Етапа 3 ::1. [[Податотека:Jersey green.svg|20п]] Бодовен пласман : 1. Етапа 3 [[Трка околу Калифорнија]] : 1. [[Омлоп Хет Ниувсблад]] : [[Волта а Каталуња 2009|Волта а Каталуња]] ::1. Етапа 1 ::1. Етапа 6 : 1. Етапа 4 [[Тур ду Поату Шарент]] : 3. [[Париз-Рубе]] : 3. [[Милано-Санремо]] ;2010 : 1. [[Податотека:Jersey_rainbow.svg|20п]] Светски друмски првак : 1. [[Податотека:MaillotNoruega.PNG|20п]] Национален друмски првак : 1. Етапа 3 [[Тур де Франс 2010|Тур де Франс]] : 1. Етапа 6 [[Вуелта а Еспања 2010|Вуелта а Еспања]] : 2. [[Париз-Рубе 2010|Париз-Рубе]] ;2011 : [[Тур де Франс 2011|Тур де Франс]] ::1. Етапа 2 (ТТТ) ::1. Етапа 13 ::1. Етапа 16 ::Ја носел жолтата маичка [[Податотека:Jersey yellow.svg|20п]] од етапа 2 до етапа 9 : 1. Етапа 4 [[Тур де Свис 2011|Тур де Свис]] : 1. Етапа 4 [[Трка околу Британија]] : 8. [[Париз-Рубе]] ;2013 : 1. [[Податотека:MaillotNoruega.PNG|20п]] Национално друмско првенство : 1. [[Податотека:Jersey blue.svg|20п]] Краен пласман [[Арктичка трка на Норвешка]] ::1. [[Податотека:Jersey green.svg|20п]] Бодовен пласман ::1. Етапа 2 ::1. Етапа 4 : [[Трка околу Полска 2013|Трка околу Полска]] ::1. Етапа 3 ::1. Етапа 5 : 1. Етапа 3 [[Трка околу Австрија]] : 1. Етапа 1 [[Трка околу Пекинг 2013|Трка околу Пекинг]] : 2. Национално хронометарско првенство : 4. Гран при д’Исберг : 5. Краен пласман Тур ду Хаут Вар ::1. Етапа 1 : 6. [[ГП Уест-Франција 2013|ГП Уест-Франција]] : 8. [[Ватенфал Класик 2013|Ватенфал Класик]] ;2014 : 9. [[Гент-Вевелгем 2014|Гент-Вевелгем]] {{palmares end}} === Распоред на резултатите на Гранд Тур === {| class="wikitable" |- | !2001 !2002 !2003 !2004 !2005 !2006 !2007 !2008 !2009 !2010 !2011 !2012 !2013 |- ![[Тур де Франс|Тур]] | style="text-align:center; background:#aaa;"| ДНФ | style="text-align:center; background:#ddd;"| 112 | style="text-align:center; background:#ddd;"| 118 | style="text-align:center; background:#ddd;"| 104 | style="text-align:center; background:#ddd;"| 116 | style="text-align:center; background:#ddd;"| 120 | style="text-align:center; background:#ddd;"| 138 | style="text-align:center; background:#ddd;"| 96 | style="text-align:center; background:#ddd;"| 106 | style="text-align:center; background:#ddd;"| 111 | style="text-align:center; background:#ddd;"| 68 | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ |- | style="text-align:right;"|Освоени етапи | style="text-align:center;"| 0 | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| 0 | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| 0 | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| 2 | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — |- | style="text-align:right;"|Планински пласман | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| 36 | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| 28 | style="text-align:center;"| 80 | style="text-align:center;"| 26 | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — |- | style="text-align:right;"|Бодовен пласман | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center; background:#eee8aa;"| 7 | style="text-align:center; background:#eee8aa;"| 4 | style="text-align:center; background:thistle;"| 2 | style="text-align:center; background:#0f0;"| 1 | style="text-align:center; background:thistle;"| 3 | style="text-align:center; background:#eee8aa;"| 4 | style="text-align:center; background:thistle;"| 2 | style="text-align:center; background:#0f0;"| 1 | style="text-align:center; background:thistle;"| 3 | style="text-align:center; background:#eee8aa;"| 5 | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — |- ![[Џиро д’Италија|Џиро]] | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center; background:#aaa;"| ДНФ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center; background:#aaa;"| ДНФ | style="text-align:center;"| ДНЕ |- | style="text-align:right;"|Освоени етапи | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — |- | style="text-align:right;"|Планински пласман | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — |- | style="text-align:right;"|Бодовен пласман | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — |- ![[Вуелта а Еспања|Вуелта]] | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center; background:#aaa;"| ДНФ | style="text-align:center; background:#ddd;"| 82 | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center; background:#aaa;"| ДНФ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ | style="text-align:center;"| ДНЕ |- | style="text-align:right;"|Освоени етапи | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| 1 | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — |- | style="text-align:right;"|Планински пласман | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| 26 | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — |- | style="text-align:right;"|Бодовен пласман | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center; background:#0f0;"| 1 | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — | style="text-align:center;"| — |} {{grandtourlegend}} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Thor Hushovd}} * {{Официјална|http://www.thor-hushovd.com/}} * {{Twitter|thorhushovd}} * {{trapfriis|norway.Hushovd.htm}} * [http://www.cyclingbase.com/palcoureurs.php?id=15&idtitle=1 Достигнувања на ''Cycling Base''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110708220613/http://www.cyclingbase.com/palcoureurs.php?id=15&idtitle=1 |date=2011-07-08 }} {{s-start}} {{s-ach|aw}} {{succession box | title=Норвешки спортист на годината | before=[[Петер Нортхуг]]| after= [[Александер Дале Оен]] |years=2010}} {{s-end}} {{Бодовен пласман на Тур де Франс}} {{Вуелта а Еспања Бодовен пласман}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хушовд, Тор}} [[Категорија:Родени во 1978 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Норвешки велосипедисти]] [[Категорија:Норвешки етапни победници на Тур де Франс]] [[Категорија:Победници на пролози на Тур де Франс]] [[Категорија:Етапни победници на Шанзелизе на Тур де Франс]] [[Категорија:Олимписки велосипедисти на Норвешка]] [[Категорија:Велосипедисти на Летните олимписки игри 2000]] [[Категорија:Велосипедисти на Летните олимписки игри 2004]] [[Категорија:Етапни победници на Вуелта а Еспања]] [[Категорија:Луѓе од Гримстад]] [[Категорија:Норвешки етапни победници на Џиро д’Италија]] [[Категорија:Светски прваци во велосипедизам]] [[Категорија:Етапни победници на Тур де Свис]] dv5aif20r1zfnrgatftyhtp453cw582 Разговор:Тор Хусховд 1 763977 5532925 2021552 2026-04-01T21:35:59Z Dandarmkd 31127 Dandarmkd ја премести страницата [[Разговор:Тор Хушовд]] на [[Разговор:Тор Хусховд]]: Правилен изговор и со тоа правилен правопис 2021552 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc Грб на Бахамите 0 764193 5533060 5051150 2026-04-02T08:39:16Z Gurther 105215 5533060 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coat of arms |name = Грб на Бахами |image = Coat of arms of the Bahamas.svg |image_width = 200 |middle = |middle_width = |middle_caption = |lesser = |lesser_width = |lesser_caption = |image2 = |image2_width = |image2_caption = |image3 = |image3_width = |image3_caption = |armiger = |year_adopted = |crest = |torse = |shield = |supporters = сабјарка и фламинго |compartment = |motto = "''Forward, upward, onward together''" (Напред, повеќе, далеку заедно) |orders = |other_elements = |earlier_versions = |use = }} '''[[Грб]]от на [[Бахами]]''' о сочинуваат штит поделен на два нееднакви хоризонтални делови. Во долниот дел се наоѓа [[едрилица (брод)|едрилица]], а во горниот дел се наоѓа златно [[Сонце]] на сино поле. [[Шлем]]от на врвот на штитот е фронтално ориентиран, има златна боја, со сино-златен венец. На врвот на грбот се наоѓа [[школка]]. Држачи на штитот се [[сабјарка]] и [[фламинго]]. Делот од грбот е поделен на уште два дела - приказ на море под сабјарката и градина под фламингото. На златна трака е испишано мотото - "''Forward, upward, onward together''" (Напред, повеќе, далеку заедно). == Симболика == Бродот претставува караката [[Санта Марија]] на [[Кристофер Колумбо]], која плови под Сонцето. Држачите на штитот се националните животни на [[Бахами]]те, а на дното се наоѓа националното мото, додека пак делот ја симболизира географијата на островите - море и копно. Школката на врвот ја симболизира разновидната флора и фауна на островот. Сјајните бои на грбот ја претставуваат сјајната иднина на островот. == Поврзано == * [[Знаме на Бахамите]] * [[Бахами]] * [[Грбови во Средна Америка]] {{Бахами-никулец}} {{Северна Америка по тема|Грб на}} [[Категорија:Национални симболи на Бахамите]] [[Категорија:Државни грбови во Средна Америка|Бахами]] kfrmjlbagc7pm5ygrs1iqjil6k79arw 5533061 5533060 2026-04-02T08:40:10Z Gurther 105215 5533061 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coat of arms |name = Грб на Бахами |image = Coat of arms of the Bahamas.svg |image_width = 200 |middle = |middle_width = |middle_caption = |lesser = |lesser_width = |lesser_caption = |image2 = |image2_width = |image2_caption = |image3 = |image3_width = |image3_caption = |armiger = |year_adopted = |crest = |torse = |shield = |supporters = сабјарка и фламинго |compartment = |motto = "''Forward, upward, onward together''" (Напред, повеќе, далеку заедно) |orders = |other_elements = |earlier_versions = |use = }} '''[[Грб]]от на [[Бахами]]''' сочинуваат штит поделен на два нееднакви хоризонтални делови. Во долниот дел се наоѓа [[едрилица (брод)|едрилица]], а во горниот дел се наоѓа златно [[Сонце]] на сино поле. [[Шлем]]от на врвот на штитот е фронтално ориентиран, има златна боја, со сино-златен венец. На врвот на грбот се наоѓа [[школка]]. Држачи на штитот се [[сабјарка]] и [[фламинго]]. Делот од грбот е поделен на уште два дела - приказ на море под сабјарката и градина под фламингото. На златна трака е испишано мотото - "''Forward, upward, onward together''" (Напред, повеќе, далеку заедно). == Симболика == Бродот претставува караката [[Санта Марија]] на [[Кристофер Колумбо]], која плови под Сонцето. Држачите на штитот се националните животни на [[Бахами]]те, а на дното се наоѓа националното мото, додека пак делот ја симболизира географијата на островите - море и копно. Школката на врвот ја симболизира разновидната флора и фауна на островот. Сјајните бои на грбот ја претставуваат сјајната иднина на островот. == Поврзано == * [[Знаме на Бахамите]] * [[Бахами]] * [[Грбови во Средна Америка]] {{Бахами-никулец}} {{Северна Америка по тема|Грб на}} [[Категорија:Национални симболи на Бахамите]] [[Категорија:Државни грбови во Средна Америка|Бахами]] rup0lkduzndf158xjf2p55s341uatby Величко Велјанов 0 771318 5532918 5012367 2026-04-01T20:11:22Z Мохандас 64131 5532918 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Величко Велјанов | портрет = Velichko Velyanov portrait.jpg | px = 180п | опис = македонски револуционер | наставка = | роден-дата = {{роден на|||1874}} | роден-место = {{роден во|Црешево}}, [[Скопско]] | починал-дата = {{починал на|18|септември|1943}} | починал-место = {{починал во|Скопје}} }} '''Величко Велјанов''' познат како ''Чичето''<ref>[[Виолета Ачкоска]] и [[Никола Жежов]]. „ПРЕДАВСТВАТА И АТЕНТАТИТЕ ВО МАКЕДОНСКАТА ИСТОРИЈА“. Скопје, 2004 год</ref> или ''Чичката'' — македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно движење, деец на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]] и [[ВМРО (Автономистичка)|Внатрешната македонска револуционерна организација]]. == Животопис == [[Податотека:Kumanovo and Skopie chetas IMARO1.jpg|лево|мини|350п|Четата на Величко Велjaнов (во средината) и Крсте Лазаров (втор од лево кон десно). Оддесно на Лазаров со пушка на колена е [[Петар Станчев]].]] Велјанов е роден во 1874 година во скопското село [[Црешево]], тогаш во [[Османлиското Царство]]. Во 1899 година влегува во [[ВМОРО]]. Велјанов како долгогодишен скопски околиски војвода води напорна борба со [[Српско четничко движење|српската вооружена пропаганда]] во Македонија. По [[Првата светска војна]], Велјанов е уапсен од српските власти и е затворен во скопскиот затвор, но успева да избега и се вклучува во обновата на [[ВМРО (Автономистичка)|ВМРО]]. Од 1922 до 1934 година повторно е скопски окружен војвода. Во српските затвори умираат татко му и неговите две малолетни деца. Според некои Велјанов учествува во убиството на [[Александар Стамболијски]] <ref>Алберт Лондр, Комитаџии, Тероризмот на Балканот, Скопје, Култура, 1996</ref> во 1923 година. По убиството на [[Александар Протогеров|Александар Протоѓеров]] во 1928 година е на страната на [[Иван Михајлов]] <ref>Гаджев, Иван, „Иван Михайлов (отвъд легендите)“, Том I, София 2007, Университетско издателство „Свети Климент Охридски“, стр. 813.</ref>. Во текот на [[Втората светска војна]] на Велјанов се преселил во [[Скопје]], каде умира во 1943 година <ref>Куманов, Милен. „Македония. Кратък исторически справочник“, София, 1993.</ref><ref>[http://www.macedonia-science.org/print.php?plugin:forum.45 Македонски научен институт] </ref><ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893-1934). Биографично-библиографски справочник, София, 2001, стр. 26.</ref>. [[Иван Михајлов]] за него вели: :''Иако целосно неписмени човек, Величко беше интересен со некои сосема оригинални негови одлики. Правеше впечаток со едрата својата фигура и сосема тивкиот глас.'' <ref>Михайлов, Иван. Спомени II. Освободителна борба 1919 - 1924, Льовен, 1965, стр. 144.</ref> == Поврзано == * „[[Величко, скопски војвода]]“ — песна за Велјанов == Наводи == <references/> {{Дејци на МРО}} [[Категорија:Дејци на ВМРО]] [[Категорија:Дејци на ВМОРО]] [[Категорија:Црешево]] rasersg94a5fx1i79lkv21uorb429os Мачки (род) 0 779422 5532860 5502207 2026-04-01T16:14:48Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532860 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Felis | fossil_range = | image = Felis silvestris silvestris.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Felis silvestris silvestris]] | regnum = [[Животни]] (Animalia) | phylum = [[`Рбетници]] (Vertebrata) | classis = [[Цицачи]] (Mammalia) | ordo = [[Месојадци]] (Carnivora) | subordo = [[Мачковидни]] (Feliformia) | familia = [[Мачки]] (Felidae) | subfamilia = [[Felinae]] | genus = '''Felis''' | genus_authority = [[Карл Лине|Linnaeus]], [[1758]] | range_map = | range_map_caption = | type_species = [[Felis silvestris]] | type_species_authority = (Schreber, 1775) | subdivision_ranks = Видови | subdivision = *''[[Felis chaus]]'' * †''[[Felis lunensis]]'' *''[[Felis margarita]]'' *''[[Felis nigripes]]'' *''[[Felis silvestris]]'' }} '''''Felis''''' е род од семејството ''[[Felidae]]''. Родот се состои од четири мали мачки кои се наоѓаат во [[Евроазија]], [[Африка]] и каде човекот живее ([[Мачка]], Felis silvestris catus). == Таксономија == '''Род Felis''' * вид ''[[Felis chaus]]'' (Schreber, 1777) * вид †''[[Felis lunensis]]'' (Martelli, 1906) * вид ''[[Felis margarita]]'' (Loche, 1858) * вид ''[[Felis nigripes]]'' (Burchell, 1824) * вид ''[[Felis silvestris]]'' (Schreber, 1775) ** ''[[Felis silvestris silvestris]]'' (Schreber, 1777) ** ''[[Felis silvestris lybica]]'' (Forster, 1780) ** ''[[Felis silvestris cafra]]'' (Desmarest, 1822) ** ''[[Felis silvestris ornata]]'' (Gray, 1832) ** ''[[Felis silvestris bieti]]'' (Milne-Edwards, 1892) ** ''[[Felis silvestris catus]]'' (Linnaeus, 1758) == Извори == * [http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?s=y&id=14000029 Mammal Species of the World, 3rd edition] * [http://www.iucnredlist.org Мрежно место на МСЗП] * Driscoll C.A, et al. The Near Eastern Origin of Cat Domestication // Science. — 317. — (2007-06-28) (5837): 519–523. == Галерија == <gallery> File:AfricanWildCat.jpg|[[Felis silvestris lybica]] File:FelisChausMunsiari1.jpg|[[Felis chaus]] File:Felis margarita.jpg|[[Felis margarita]] File:Black-footed cat, Zoo Wuppertal, July 2009.jpg|[[Felis nigripes]] </gallery> [[Категорија:Мачки]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] al3d046onih7irqfgeeshkoti42az25 Разговор со корисник:Dandarmkd 3 781424 5533136 5503058 2026-04-02T11:50:53Z Jtasevski123 69538 /* Земете учество во СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533136 wikitext text/x-wiki '''Добре дојде!''' Здраво, Dandarmkd, и [[Википедија:Вовед|добре дојде]] на Википедија! Благодарам за [[Special:Contributions/Dandarmkd|Вашите придонеси]]. Се надевам дека Ви се допадна проектов и дека одлучивте да останете. Еве неколку страници кои можеби ќе Ви се најдат како корисни: *[[Википедија:Пет столба|Петте столба на Википедија]] *[[Википедија:Почетен курс|Почетен курс]] *[[Википедија:Како да уредам страница|Како да уредувате страници]] *[[Википедија:Вашата прва статија|Како да создадете статија]] Се надевам дека ќе уживате во уредувањето овде и во тоа што сте [[Википедија:Википедијанци|Википедијанец]]! Ве молам [[Википедија:Потпис|потпишувајте]] ги Вашите пораки на [[Википедија:Страници за разговор|страниците за разговор]] со внесување на четири [[тилда|тилди]] (<nowiki>~~~~</nowiki>); ова автоматски ќе го внесе Вашето корисничко име и датумот. Ако Ви треба помош, видете ја страницата [[Википедија:Прашања]], прашајте ме мене [[Разговор со корисник:Kiril Simeonovski|на мојата страница за разговор]], или поставете го прашањето на оваа страница, а потоа ставете <code><nowiki>{{помош}}</nowiki></code> пред прашањето. Уште еднаш, добре дојде! --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 21:04, 13 ноември 2011 (CET) <!-- Шаблон:Добредојде --> == Наградени сте! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Mascote CAD.jpg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Уредувачко признание''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Повелете награда за неуморноста при уредување на статиите за македонскиот фудбал. И сами гледате дека не се многу чепнати, па затоа продолжете со добрата работа. [[User:Вик Ретлхед|Вик Ретлхед]] <small>([[User talk:Вик Ретлхед|разговор]])</small> 23:39, 9 јули 2013 (CEST) |} == Наградени сте! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Macedonian bascketball stub icon.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Кошаркарска награда''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Повели награда за твоите придонеси кон подобрување на статиите кои се однесуваат на македонската кошарка, екипи и лигата. Продолжи и понатаму. Доколку имаш некои проблеми или пак наидеш на проблеми, слободно прашувај :) [[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:06, 10 ноември 2013 (CET) |} == Категории == Здраво, можам само да ти дадам пофалби за досегашната работа за уредување на темите поврзани со македонскиот спорт на Википедија. Само продолжи и понатаму, многу добро ги уредуваш статиите. Имам само една забелешка, ништо големо. Вообичаено сите статии на Википедија имаат и категории, па така би те замолил да додаваш и ти вакви категории на самиот крај на статиите. Додавањето категории можеш да го направиш преку кликање на веќе подготвената алатка за категории, која се наоѓа под просторот за уредување, значи кликаш на категорија и после двете точки пишуваш одредена категорија. Бидејќи ти пишуваш најчесто за спортот, би требало да има Ракомет во Македонија, Фудбал во Македонија, Куп на Македонија и слично. Провери ги останатите статии и можеш да видиш за што ти говорам. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:54, 9 декември 2013 (CET) == Струмица == Не ја избришав страницата, само направив пренасочување до постоечката, сепак некој може да го бара клубот под другото име. Инаку, кога сакаш некоја страница да се избрише или пак видиш вандализам можеш да го употребуваш овој шаблон {{пв|бб}} со кој означуваш дека страница е за бришење.--[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:58, 10 декември 2013 (CET) :Исто така не мора да вметнуваш ти самиот категорија:Никулци за македонската кошарка, тоа автоматски можеш да го постигнеш преку готовиот шаблон {{пв|македонија-кошарка-никулец}}, со кој директно долу ќе ја добиеш и категоријата.--[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:49, 10 декември 2013 (CET) ::Поправено и извини за грешката :) --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:06, 11 декември 2013 (CET) == Европско == Затоа што покрај останатите добри промени што си ги направил, кои сега јас ги направив, имаше и промени и во самиот воведен пасус, кој е веќе добро уреден и немаше потреба за такви промени. Ништо лично немаше во ова. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 01:33, 18 јануари 2014 (CET) == Кошарски клуб == Здраво, видов си создал нов шаблон за кошаркарски клуб. Нема никаква потреба, зашто веќе имаме таков шаблон {{[[Шаблон:Инфокутија кошаркарски клуб|Кошарски клуб]]}}. Можеш слободно него да го користиш, а ако сакаш да додадеш или одземеш нешто од него, можеш него да го уредуваш. Вака ова претставува уште еден шаблон за веќе постоечки. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 14:47, 22 јануари 2014 (CET) :Иако не ми се најголема специјалност, знам често да заглавам при нивното правење, сепак кажи што сакаш да направиш, па ќе се обидам да ти помогнам. Јас најмногу барам од другите јазични изданија и така ги правам инфокутиите. Пиши што планираш, па ќе видиме --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:17, 23 јануари 2014 (CET) ::Во шаблонот за кошаркарски клуб додадов тоа што го бараше и функционира, го испробав кај МЗТ, така што можеш да го примениш на сите клубови. Само малку ме мисли дали тоа лига да стои два пати, или пак да постои само еднаш кога се пишува на кое место завршил во лигата, бидејќи вака сега го има на две места. За кошаркарски турнир, да не ти се верува, не најдов на ниедно друго издание инфокутија, но може да прилагодиме од друг спорт, ќе ти ја направам утре, сепак треба да се посвети човек на тоа. Поздрав и слободно прашувај што ти треба :) --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:40, 23 јануари 2014 (CET) :::Го сменив тоа за лига, само сега ти создадов работа, треба во сите клубови да ги замениш „лига“ со „цело име“ и таму да го впишеш името на клубот, зашто вака сега ќе се појавува цело име во сите клубови. Инаку, за ова турниров пробував нешто денеска, ама неуспешно, ќе се потрудам да најдам и да склопиме инфокутија, иако и сега статиите се супер :) --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:34, 24 јануари 2014 (CET) :Не бев дома денеска цел ден, така што дури сега седнувам, па ќе видам што ќе направам. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:59, 25 јануари 2014 (CET) ::{{готово}} По многу труд и време потрошено, сепак успеав (еве го шаблонот {{[[Шаблон:Инфокутија Кошаркарски турнир|Кошарски турнир]]}}) и ја уредив статијата за Купот во 2013, да ти послужи за иден пример. Сепак, имам мал пропуст нема линк кон следен и претходно издание, но деновиве ќе го средам и тоа :). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:14, 25 јануари 2014 (CET) Очигледно целата инфокутија треба да се преработи, зашто вака се појавуваат повеќе проблеми. Во меѓувреме додадов категорија „распаднат“ (не знам зашто не постоело досега), додека за другиот проблем привремено решение е или да ги отстраниш тие категории или пак да ги обележуваш со <!---->, со што нема да се покажуваат во инфокутијата. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:59, 25 јануари 2014 (CET) == Уредник == Поради твоите корисни придонеси кон статиите поврзани со македонскиот спорт, ти доделив уреднички права, со што сега твоите уредувања ќе бидат автоматски проверени, без да има потреба некој друг да ги испатролира. Ти посакувам и понатаму успешна и пријатна работа на Википедија на македонски јазик :) --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:45, 24 јануари 2014 (CET) == Re: Вардар Неготино == Здраво!, официјалното име на клубот е ФК Вардар Неготино ([http://www.macedonianfootball.com/index.php?option=com_content&view=article&id=101:vardar-negotino&catid=24:3-liga-jug-third-league-south&Itemid=190 извор]). Поздрав и успешно уредување! --[[User:Vasil1234|Vasil1234]] <small>([[User talk:Vasil1234|разговор]])</small> 17:21, 6 март 2014 (CET) == Re: ПФЛ== здраво Dandarmkd се извинувам на грешката која сега ја поправив. Поздрав--[[User:Тиверополник|Тиверополник]] <small>([[User talk:Тиверополник|разговор]])</small> 00:11, 2 мај 2014 (CEST) == Кошаркарски куп == Здраво, го решив проблемот со инфокутијата за кошаркарски куп пред малку, па така сега конечно ќе можеш да ги додаваш минатите и следните сезони на купот без проблем. Веќе ги направив измените за овогодишниот куп, па ти продолжи си за следните :) --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 11:12, 9 август 2014 (CEST) == Фени индустри и другите кошаркарски клубови == Здраво, фала за поправките. Инаку, јас не сум постојан уредувач на оваа страница, ниту на другите посветени на кошарката, туку само одвреме-навреме, ако дојдам до некоја официјална информација (од весник или слично) си земам за слобода да ги збогатам постоечките статии. Бидејќи немав претстава кој е тимот на Фени, слободно напиши го моментниот состав. Моето дополнување на статијата беше мотивирано од фактот дека долгов реме за Фени и за КК Куманово не било напишано ништо ново. Со други зборови, кај ваквите страници има едне голем проблем: некој направила страница за КК Куманово, КК Работнички, РК Вардар или слично (што е добро), а потоа никој не ги ажурира таквите страници (што е маана). Како последица на тоа, повеќето вакви страници имаат многу застарена содржина. Да резимирам, јас можам само одвреме-навреме да дополнувам некои информации за кошаркарските клубови. Гоелм поздрав. [[User:ГП|ГП]] <small>([[User talk:ГП|разговор]])</small> 10:33, 19 септември 2014 (CEST) == Уредувачки маратон == Здраво, со задоволство Ве повикуваме на првиот уредувачки маратон организиран на тема „Земјите на Олимписките игри“ од страна на здружението „Споделено знаење“ составено од Википедијанци и насочено кон развивање на Википедија на македонски јазик. Маратонот ќе се одржи на 6 декември 2014 година (сабота) во интернет-кафулето „Хазард“ (види [https://goo.gl/maps/Xnb7x карта]) со почеток од 13:00 часот, кој е предвидено да трае околу три часа. Повелете на дружба со останатите Википедијанци и заедничко уредување статии и збогатување на нашата Википедија. Поздрав--[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:43, 30 ноември 2014 (CET) == Византија == Здраво, видов дека си го прашал Кирил за тоа како се прави корисничката страница, така што бидејќи јас сум задолжен за одржување на целата страница, ти ја направив твојата, можеш да ја најдеш во делот евиденција и кога ќе кликнеш на „уреди“ од десната страна ќе ти се отвори директно страницата, каде што ќе можеш да си ги додадаш статиите кои ќе бидат дел од натпреварот. Имаш упатство на самата страница како да ги додаваш страниците кои ќе ги уредиш за натпреварот на твојата страница што јас ја создадов. Доколку ти се појават проблеми, слободно контактирај ме. Поздрав и убав викенд :) --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 14:06, 18 јули 2015 (CEST) :Здраво. Гледам дека Тони веќе одговорил и го средил списокот со придонеси. Јас се извинувам што не можев навремено да ти пишам. Поздрав.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 19:36, 18 јули 2015 (CEST) ::Уште трае пребројувањето и оценување на самите статии, токму денес се информирав за истото и јас, но биле во завршна фаза, сепак се работеше за голем број на статии. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:22, 6 септември 2015 (CEST) == Употреба на броеви == Здраво, во скорешни промени го заприметив твојот разговор со корисникот Kwiki и морав да ти укажам дека човекот има право, затоа што броеви напред не се користат на ниедна Википедија освен на англиската кои следат американски правила. Тоа воопшто не одговара и нема никаква потреба ни смисла броевите да стојат пред самиот наслов. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 09:25, 8 август 2015 (CEST) :Не говорам јас за твојата практичност при пребарувањето, а бидејќи ова е Википедија на македонски јазик, кој секој може да ја уредува и никој нема право да држи одредени статии, не може правило кое никој не го употребува и кое не постои во Правописот на македонскиот јазик, по кој ние се водиме тука, нема ни потреба да имаме дури и такви пренасочувања, па камоли и самите статии да започнуваат на таков начин. Реков и ќе повторам, таква пракса имаат само Американците во цел свет и толку. Верувај ми дека знам на што велиш дека е полесно за наоѓање (имам уредено и напишано бројни велосипедски трки), но сепак едноставното пребарување во соодветниот шаблон го решава проблемот. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 14:16, 8 август 2015 (CEST) ::Ма, реков јас дека потполно те разбирам во поглед на функционалноста, но сепак, не е до толку тешко, да напишеш неколку букви плус за да дојдеш до насловот. Едноставно кажано, не смее кај нас и нема да дозволам за тоа (ако сакаш отвори тема на Селска чешма за ова), да има статии кои почнуваат со броеви, особено за теми од Македонија. Дури и за пренасочувања да има со таква поставеност до досегашните статии, не треба да има. Искрено, одвај се решивме од пренасочувањата, па сега не сакам повторно да се натрупува самата Википедија со десетици пренасочувања и тоа само за насловите, за да биде пофункционално, едноставно не ми е прифатливо, но сепак, отвори тема на Селска чешма, ако сметаш дека јас не сум во право. Поздрав, Тони --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:18, 10 август 2015 (CEST) {{коментар}} Бројки не можат да стојат напред. Во една енциклопедија тоа е недозволиво. Тоа е јазикот, правописот и стилот и нема отстапки. Секаде, дури и не само за енциклопедии. За ова не се дискутира и никој нема да го поддржи таквиот начин. --[[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 21:20, 21 август 2015 (CEST) == Статии == Здраво јас таа ја имав преведувано но ти си направил само вовед. Јас за разлика од тебе не ги правам со воведи за да ги обележам како мои, туку одеднаш ги објавувам. Не сум знаел дека така ги обележуваш како твои се извинувам. Сега знам нема да се повтори. Поздрав!--[[User:Инокентиј|Инокентиј]] <small>([[User talk:Инокентиј|разговор]])</small> 01:41, 13 август 2015 (CEST) == Куп == Извињавам се, нисам знао. Мислио сам да бројеви иду на крају. Све најбоље. -- [[User:KWiki|KWiki]] <small>([[User talk:KWiki|разговор]])</small> 19:15, 14 август 2015 (CEST) == Чума Анене == Здраво Dandarmkd, во врска со оваа статија сакам да ти кажам дека е во ред тоа што ја обновуваш (играчот потпишал за нов клуб и тоа треба да се напише), но не во ред да ги бришеш шаблоните за кој потрошив часови за да ги направам. Следниот пат те молам имај повеќе почит спрема мојата и работата на другите корисници, а ако не знаеш како да ги користиш прашај ме ќе те научам многу е лесно. Извини, но морав ова да ти го кажам. Поздрав [[User:Carshalton|Carshalton]] <small>([[User talk:Carshalton|разговор]])</small> 19:35, 13 септември 2015 (CEST) Ако си ја отворил страната ќе видеше дека не сум вратил по старо и дека се што си дополнил е таму. Јас само ги вратив шаблоните.[[User:Carshalton|Carshalton]] <small>([[User talk:Carshalton|разговор]])</small> 21:52, 13 септември 2015 (CEST) == Награда == Здраво Дандар, ти пишувам во врска со освоеното трето место на уредувачкиот натпревар. Имено, како што си беше и наведено, за учеството во натпреварот следуваа награди, па така, наградата беше 100 евра вредносен ваучер, кој можеш да го искористиш во продавницата ПиксПлус со која имавме соработка и минатиот пат. Ние ќе ги испратиме вашите податоци до нив, а подоцна со идентификација вие си се договорате во продавницата што сакате да си подигнете како награда. Исто така, можеш и да си доплатиш за нешто, доколку сакаш нешто во поголема вредност. Продавницата се наоѓа во трговскиот центар Беверли Хилс од задната страна, веднаш со кафе-барот „9“ (еве ти врска: https://www.google.com/maps/place/Pix%2B,+Piks+Plus+Trade/@41.993366,21.416049,15z/data=!4m2!3m1!1s0x0:0xae9f149cefa60e80?sa=X&ved=0CHQQ_BIwCmoVChMItOTOlqODyAIVyjkaCh1_UQaG). Доколку имаш некои прашања, слободно контактирај ме. Поздрав, Тони --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:13, 19 септември 2015 (CEST) :Го имам оставено мојот мејл тука на Википедија, но еве ти повторно, toni91ehrlich@gmail.com, така што пиши ми таму и ќе ти објаснам се, што треба. Поздрав и честито на наградата :) --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:27, 19 септември 2015 (CEST) == Наградени сте! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Tireless Contributor Barnstar Hires.gif|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Награда за неуморност''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Бидејќи веќе еднаш ти имам дадено „кошаркарска“ награда, мислам дека оваа сега ќе ти биде посоодветна. Секоја чест за статиите со кошарката, особено со првенството, буквално се ти е опишано, особено ми се допадна идејата за поделба на статијата со помошни статии. Само продолжувај така :) Поздрав [[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:34, 17 март 2016 (CET) |} == СИЕ Пролет 2016 == Здраво, веќе неколку недели трае меѓународниот натпревар „СИЕ Пролет 2016“, во кој земјите од Средна и Источна Европа пишуваат едни за други. Доколку сакаш да се вклучиш во овој интересен натпревар, впиши го твоето корисничко име во [[Википедија:Уредувачки натпревар/СИЕ Пролет 2016|списокот]] и можеш да одбереш една од многуте статии во издвоените списоци по земја. Натпреварот трае до 31 мај, а за првите тројца ќе бидат обезбедени материјали/книги/енциклопедии. Доколку имате некои прашања, контактирајте го корисникот [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]]. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 18:05, 25 април 2016 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%98%D0%95_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82_2016&oldid=3486329 --> == Плејоф == Јас сум моментално на конференција во Италија, така што не можам кој знае колку да ти помогнам, но еве види од оваа страница нешто: [[:en:2016 NBA Playoffs|2016 NBA Playoffs]]. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:54, 24 јуни 2016 (CEST) == Уредувачки натпревар „Населени места во Егејска Македонија“ == Во тек е спроведувањето на уредувачкиот натпревар посветен на населените места во Егејска Македонија, за кои постојат илјадници започнати, но целосно несредени статии на Википедија на македонски јазик. Помогни и приклучи се во спроведувањето на овој уредувачки натпревар со средување на овие илјадници статии, со што значително би се подобрил квалитетот на самата Википедија. За натпреварот се обезбедени награди. Прочитајте ја самата [[Википедија:Уредувачки натпревар/Населени места во Егејска Македонија|проектна страница]], а за сите прашања стојам на располагање, како и за испраќање на самиот потребен материјал. Поздрав, [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:06, 10 март 2017 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%E2%80%9E%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D1%98%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0%E2%80%9C&oldid=3576457 --> == Уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2017“ == Во тек е спроведувањето на меѓународниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2017“, кој учествуваат мноштво земји од Средна и Источна Европа, за чии земји недостигаат бројни статии на Википедија на македонски јазик. Помогни и приклучи се во спроведувањето на овој уредувачки натпревар со пишување на дел од предложените статии од самите организатори, со што значително би се подобрил квалитетот на самата Википедија. За натпреварот се обезбедени награди. Прочитајте ја самата [[Википедија:Уредувачки натпревар/СИЕ Пролет 2017|проектна страница]], а за сите прашања стојам на располагање. Поздрав, [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%98%D0%95_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82_2017&oldid=3583609 --> == Помогнете да се зголеми квалитетот на нашата Википедија == Здраво, од 25 септември (утре) започнува нов уредувачки натпревар насочен кон зголемување на општиот квалитет на нашата Википедија преку подобрување и средување на сите можни статии кои се обележани со посебни шаблони за средување. Помогнете да го зголемиме квалитетот на нашата Википедија. За најдобрите тројца уредници, како и за најдобрата статија подобрена во текот на натпреварот, обезбедени се награди. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Средување|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 15:52, 24 септември 2017 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5&oldid=3624141 --> == Уредувачки натпревар за вулкани == Здраво, во текот на целиот декември се одржува уредувачки натпревар насочен кон пишување статии за вулкани од сите земји во светот, со што би се зголемил опфатот на нашата Википедија на оваа тема. За најдобрите тројца уредници, како и за најдобрата статија и за оној кој ќе напише најмногу статии за вулкани од различни земји, обезбедени се награди. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Вулкани|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 18:11, 4 декември 2017 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B8&oldid=3648970 --> == 1000 статии што секоја Википедија мора да ги има == Здраво, во текот на од 5 февруари до 4 март ќе се уредувачки натпревар со цел создавање и подобрување на статии на тема „1000 статии што секоја Википедија мора да ги има“. Според овој критериум, македонската Википедија се наоѓа на 37. место и целта на натпреварот е да го подигнеме квалитетот на нашата Википедија, создавајќи и подобрувајќи статии кои се оценети како неопходни од целокупната заедница. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/1000 статии што секоја Википедија мора да ги има|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 22:54, 31 јануари 2018 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B8&oldid=3668318 --> == Почеток на регионалниот натпревар СИЕ Пролет 2018 == Здраво, во текот од 21 март до 31 мај ќе се одржува регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2018“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници по однапред предложени списоци. Се разбира, дозволено е и пишување статии надвор од предложените списоци на заедниците. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/СИЕ Пролет 2018|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 22:14, 19 март 2018 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B8&oldid=3695825 --> == Земете учество во натпреварот за средување на статии на нашата Википедија == Здраво, еден месец со почеток од 1 септември ќе трае уредувачкиот натпревар „Временски периоди“, чија цел е да се средат илјадниците постоечки статии поврзани со години, векови, години во области и слично. За натпреварот се обезбедени и награди. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Временски периоди|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 21:00, 2 септември 2018 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3770364 --> == Записи на странски јазик == Здраво видов дека менувајќи ги англиските записи сум го сменил функционирањето на шаблонот, доколку се пројават и други такви, известете ме, ќе го поправам да функционира со кирилично писмо, ова на превид не сум го видел дека не функционира. И во иднина Ве молам да го користите кириличното писмо за именување на државите, според македонскиот правопис. Поздрав--[[User:Инокентиј|Инокентиј]] <small>([[User talk:Инокентиј|разговор]])</small> 17:32, 20 јануари 2019 (CET) == Регионален натпревар СИЕ Пролет 2019 == Здраво, во периодот од 21 март до 20 април ќе се одржува регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2019“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници по однапред предложени списоци. Се разбира, дозволено е и пишување статии надвор од предложените списоци на заедниците. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/СИЕ Пролет 2019|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3770364 --> ==Бројач на уредувања== Здраво, еве врска до бројачот на уредувања https://xtools.wmflabs.org/ec. Поздрав --[[User:Инокентиј|Инокентиј]] <small>([[User talk:Инокентиј|разговор]])</small> 16:31, 14 мај 2019 (CEST) == Да ги средиме статиите за државите во светот == Здраво, те повикувам да се приклучиш на натпреварот „Држави во светот“ и да ги подобриме статиите за државите во светот во периодот од 1 до 31 јули, со кој сакаме да ги подобриме статиите за државите во светот на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Држави во светот|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 16:44, 29 јуни 2019 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3859671 --> == Мејл == Ми треба нешто да те прашам, па побарај ме на мејл: toni91ehrlich@gmail.com, кога ќе можеш :) --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 13:37, 19 јули 2019 (CEST) == Нов уредувачки натпревар == Здраво, те повикувам да се приклучиш на натпреварот „Автомобили“ и да создадеме повеќе статии за автомобилските модели во периодот од 20 септември до 19 октомври, со кој сакаме да создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Автомобили|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија.--[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 22:35, 17 септември 2019 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3878916 --> == Ракомет == Здраво, како што во Македонија е особено популарен ракометот, а темата на Википедија е доста слабо покриено, дојдовме до идеја да организираме уредувачки натпревар на тема „Ракомет“, со цел да ги подобриме постоечките статии, но и да создадеме нови. Натпреварот ќе се одржува цел декември. Има обезбедено награди за учество во натпреварот. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Ракомет|проектната страница за натпреварот]] и земи учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија.--[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 12:23, 30 ноември 2019 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3898255 --> == [[Водокула (Кишинев)]] == Hi Dandarmkd, thank you a lot for translating this article in your language! I have just added some more info into the [[:en:Chișinău Water Tower|English article]], feel free to add some more content in Macedonian!. Best, [[User:Gikü|Gikü]] <small>([[User talk:Gikü|разговор]])</small> 00:48, 28 март 2020 (CET) Thank you my friend. I have just got interested in Moldovan Wikipedia articles. Salutes. [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 00:54, 28 март 2020 (CET) ==Швајцарец== [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]], една минута пред 00.00 ја објави статијата од уредувачкиот ден [[Корисник:Инокентиј|Инокентиј]], 300 на саат бев. :D [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 00:40, 13 мај 2020 (CEST) ==Елиф Елмас== Здраво. Каде наоѓаш информацијата дека е [[Елиф Елмас|Елмас]] со потекло од Јеловјане? [[User:Lackope|Lackope]] <small>([[User talk:Lackope|разговор]])</small> 19:10, 25 октомври 2020 (CET) Здраво [[Корисник:Lackope|Lackope]]. Во статијата за селото [[Јеловјане]], кај графата Иселеништво, некој напишал дека Елмас од тоа село води потекло.[[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 11:20, 26 октомври 2020 (CET) ==бришење на статија== Здраво, избришете ја статијава [[Елементи од периода 1]]. Поздрав. --[[Special:Contributions/77.28.229.4|77.28.229.4]] <small>([[User talk:77.28.229.4|разговор]])</small> 00:01, 24 ноември 2020 (CET) ::Една од следните две статии треба да се избрише([[Восприемање]] и [[Перцепции]]), бидејќи мислам дека се однесуваат на ист поим, но едната е сепак поврзана со соодветната статија на англиската Википедија, и кон неа води пренасочувањето Перцепција, погледнете и одлучете. Поздрав--[[Special:Contributions/77.28.229.4|77.28.229.4]] <small>([[User talk:77.28.229.4|разговор]])</small> 00:30, 24 ноември 2020 (CET) :::Здраво [[Корисник:Bjankuloski06|Бојан]]. Ако можеш разгледај ги овие две слични статии.[[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 11:36, 24 ноември 2020 (CET) :::: {{одговор|77.28.229.4}} {{одговор|Dandarmkd}} Фала, Дандар. Ги споив некако на брза рака, иако статијата треба да се средува за да заличи. --[[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 11:55, 24 ноември 2020 (CET) ==бришење== Здраво, избришете ја статијава [[Днк (музичко дуо)]] бидејќи е копија на [[DNK]]. Јас ја копирав содржината од новата во старата статија за да ја проширам. Поздрав --[[Special:Contributions/77.28.238.226|77.28.238.226]] <small>([[User talk:77.28.238.226|разговор]])</small> 18:31, 1 декември 2020 (CET) ==грешка во предлошка== Здраво, во статијава [[Славој Жижек]], во инфокутијата под името го има знакот ', пробав да го отстранам но не најдов начин. Те молам погледни. Поздрав --[[Special:Contributions/77.29.29.80|77.29.29.80]] <small>([[User talk:77.29.29.80|разговор]])</small> 16:32, 5 декември 2020 (CET) == Земи учество во СИЕ Пролет 2021 == Здраво, во периодот од 1 до 30 април ќе се одржува регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2021“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници по однапред предложени списоци. Се разбира, дозволено е и пишување статии надвор од предложените списоци на заедниците. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја проектната страница за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија.[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 21:03, 3 април 2021 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=4491191 --> == здраво, помогни ми на проектот == здраво, јас сум МК01, те поканувам да ми помогнеш на мојот проект Нециклопедија, еве го https://mk.neciklopedija.org [[Special:Contributions/212.35.189.168|212.35.189.168]] <small>([[User talk:212.35.189.168|разговор]])</small> 11:43, 15 декември 2022 (CET) :Фала, ќе прескокнам. [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 11:56, 15 декември 2022 (CET) == поставување на фотографии и репродукции на графики == Здраво [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]], Се работи за познат уметник графичар Иво Мршник, има статија на македонски и словенечки. Уметникот има добиено специјална награда за графичко творештво во Македонија ( Битола). Многу би сакал и важно би било неговите дела и портрет да бидат објавени во македонската редакција а и во словенечката. Неговото семејство и таој самиот се заинтересирани за ова уредување. Прво по инструкциите на википедија во статиите постираа фотографија од авторот. По некој ден им ја избришаа. Јас не сум во состојба со мојот мобилен да направам фотографии бидејќи тие се во Словенија. Дали е можно тие да се јават во редакцијата на википедија и да гарантираат дека не подлежат репродукциите на авторски права? Или која би била можната процедура? Проучував, но искрено, целата постапка ми е многу комплицирана и тешко моам да ја разберам според напатствијата објавени на википедија. Дали моеш да ми помогнеш и да им помогниме и ним како да објават неколку фотографии и репродукции од неговите дела во статија за истиот автор, односно, доклоку е можно ова, барем да ми ги објасниш насоките, етапите, чекорите кои треба да се превземат. Поради бришењето, јас одамна се откажав од постирање на фотографии, што значително ги осиромашува статиите кои сакам да ги објавувам. Ти благодарам и извини што ти одземам од драгоценото време. Поздрав [[User:Chnitke|Chnitke]] : Здраво [[User:Chnitke|Владо]], Најдобро ќе биде изворните податотеки да бидат закачени од лицата што ги поседуваат. Закачувањето треба да е на Ризницата ([https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard врска каде се закачуваат слики]) бидејќи треба податотеките да бидат користени на повеќе јазични Википедии. Секако, за таа цел на закачување, треба да создадат кориснички профил. Поздрав, [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 15:13, 25 јануари 2023 (CET) :Ти благодарам Dandarmkd, ќе им пренесам а се надевам дека истиот принцип ќе можам во одредени ситуации да го применувам и јас. Поздрав и секое добро... [[User:Chnitke|Chnitke]] <small>([[User talk:Chnitke|разговор]])</small> 19:40, 25 јануари 2023 (CET) == Хемиски соединенија натпревар == Здраво, претходно ви пишав и на маил околку подигањето на наградите, но недобив никакво известување, кога може да се подигнат наградите од натпреварот? [[User:Emgp31012207|Emgp31012207]] <small>([[User talk:Emgp31012207|разговор]])</small> 12:13, 19 јуни 2023 (CEST) :Почитувана [[Корисник:Emgp31012207|Emgp31012207]]. Ваучерот од Нептун ќе биде изготвен за неколку дена. Ве замолувам да ми оставите ваш контакт број на nikolamilosevski.wiki@gmail.com за да ве побарам кога ќе бидат изготвени ваучерите. :Срдечен поздрав, :Никола Милошевски [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 21:31, 19 јуни 2023 (CEST) ::Се извинувам што вака доцна пишувам, но на натпреварот пред 5 месеци, имаше како дополнително изненадување, периоден систем на елементите за одредени учесници, меѓу кои и јас, но не добив никакво известување за тоа како да го подигнам и дали воопшто имаше опција за подигање на таа дополнителна награда. Па ме интересира со кого би можел да искомуницирам околу тоа? Дали таа награда е некаде веќе 5 месеци и треба да се подигне? [[User:Emgp31012207|Emgp31012207]] <small>([[User talk:Emgp31012207|разговор]])</small> 21:22, 28 ноември 2023 (CET) :::Почитувана [[Корисник:Emgp31012207|Emgp31012207]], :::Да, го чуваме вашиот периоден систем на елементи. Пишете ми на nikolamilosevski.wiki@gmail.com, за тоа кога би дошле да си го земете од Сивус. :::Поздрав, [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 21:30, 28 ноември 2023 (CET) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php?lang=mk medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 6 August 2023 (UTC) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translatiors/mk&oldid=25414915 --> == Општини во Македонија == Забележувам дека ја отстрануваш категорија Општини во Македонија низ статиите за општините и ја оставаш само матичната категорија, но во таа категорија исто така ја нема категоријата Општини во Македонија туку само кога истите се појавени. Тоа е погрешно, бидејќи на тој начин читателите не можат од едно место да пристапат (една категорија) да дојдат до сите општини во Македонија. Воедно, нема никаква поента да ги нема воопшто категориите и на самата статија. Која е поентата на ова? --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:59, 29 октомври 2024 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:22, 26 јануари 2025 (CET) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Хемиски елементи и изотопи“ == Здраво Dandarmkd, те повикувам да се приклучиш на натпреварот „Хемиски елементи и изотопи“ и да создадеме повеќе статии за хемиските елементи и изотопи во периодот од 10 февруари до 9 март, со кој сакаме да создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Хемиски елементи и изотопи|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:32, 18 февруари 2025 (CET) == Егејска Македонија == Здраво Dandarmkd, гледам дека многу измени имаш направено, во кој го одстрануваш делот Егејска Македонија. Да те замолам ако веќе го одстрануваш терминот (Егејска Македонија/Егејскиот дел на Македонија) од предлошките, да ја додаваш рачно категоријата "Луѓе од Егејска Македонија", за да тие луѓе бидат групирани според грчкиот дел на окупирана територија на етничка Македонија. Благодарам, [[User:Forbidden History|Forbidden History]] <small>([[User talk:Forbidden History|разговор]])</small> 08:45, 22 февруари 2025 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2025 == Здраво Dandarmkd, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2025“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 08:30, 1 април 2025 (CEST) == Барање за оценувачки статус == Добар ден, се пријавив како кандидат за оценувачки статус. Можете да ја видете мојата кандидатура во [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81#%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81 тековните номинации]. Ако имате време ве молам гласајте, ако имате проблем со мојата кандидатура ве молам [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81#%D0%94%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D0%B8%D1%98%D0%B0 дискутирајте го во самата номинација], сакам да го подобрам мојот придонес во македонската Википедија. Ви благодарам. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 12:37, 16 мај 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Управување со отпад“ == Здраво Dandarmkd, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Управување со отпад|Управување со отпад]]“, која ќе трае од 2 до 8 јуни 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Управување со отпад|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:48, 3 јуни 2025 (CEST) == Статии без илустрација 2025 == Добар ден Dandarmkd, ве повикувам да се приклучите на меѓународниот натпревар [[Википедија:Статии без илустрација 2025|Статии без илустрација 2025]], за вметнување на илустрации во статиите на кои им недостигаат. Натпреварот ќе трае од 1 јули сѐ до 31 август. Ако имате какви било прашања околу натпреварот можете да ме исконтактирате на мојата [[Разговор со корисник:Jtasevski123|разговорна страница]] или пак на [[Википедија:Статии без илустрација 2025|проектната страница]] за натпреварот. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 15:02, 1 јули 2025 (CEST) == Раштански Колиби == Добар ден. Забележав дека во некои од статиите на жртвите во [[Битка кај Раштански Колиби|Битката кај Раштански Колиби]] вие го вметнавте податокот дека борбата се одвивала во атарот на село [[Раштани (Велешко)|Раштани]]. Во самата статија зa борбата прикажана е скица каде што се одвивала. Раштански Колиби како месност според моето истражување не постои. Таа најверојатно припаѓа во атарот на [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]]. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 17:51, 19 јули 2025 (CEST) :Здраво @[[Корисник:Gurther|Gurther]]. Морав да додавам населено место. Судејќи според називот „Раштански Колиби“, ми имаше логика таа месност да е во атарот на Раштани, макар и селото Горно Оризари да е поблиску до месноста. Затоа го додадов Раштани како населено место при загинувањето. Скицата на статијата не е баш географски точна, туку само била изработена што поедноставно да ја опише битката. Е сега, најдов [https://www.google.com/maps/place/Monument+of+fallen+fighters+NOB/@41.7105965,21.7370714,1564m/data=!3m1!1e3!4m6!3m5!1s0x1354290045bf88c3:0x481307f05b38af75!8m2!3d41.7110158!4d21.7378201!16s%2Fg%2F11wfqzl9mn?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI1MDcxNi4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D споменик] кој веројатно е посветен на Битката. Дали баш тој споменик е посветен на битката, и дали баш таму била битката, не знам. Тоа што знам е дека спомеников се наоѓа во КО (атар на) Велес, непосредно пред атарот на Раштани. Мала е веројатноста да е во Горно Оризари, ова село е многу на југ. [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 23:21, 20 јули 2025 (CEST) ::Здраво [[Корисник:Dandarmkd|Dandarmkd]] ви благодарам за коментарот, мислам дека за сега најдобар компромис би било да стои како Раштански Колиби. Бидејќи тогашните атари не се исти со денешните. Инаку споменикот што го спомна отпрвин бил во чест на битката но во денешно време повеќе служи како спомен за [[Осма македонска ударна бригада|Осмата македонска ударна бригада]]. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 11:40, 21 јули 2025 (CEST) :::Здраво @[[Корисник:Gurther|Gurther]], селските атари немаат претрпено многу многу промени. Ова го знам од еден географ. Ќе повторам, името Раштански Колиби само по себе упатува на Раштани. Поздрав, [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 15:26, 22 јули 2025 (CEST) == Уредувачки маратон - Филм == Добар ден Dandarmkd, ве повикувам да се приклучите на уредувачкиот маратон на тема '''„Филм“''' по повод меѓународната иницијатива '''[[metawiki:Wiki_Loves_Film|ВикиГоСакаФилмот]]'''. Маратонот е еднодневен, со што само ќе се вреднуваат статии создадени на 18 август, при што треба да одберете од наведениот [[metawiki:Wiki_Loves_Film/Articles|список]] и во опис да ставите #wikifilm. Една статија од новосоздадените ќе биде наградена со награда. Наградата ќе биде доделена јавно, во живо на [[Инстаграм]], преку извлекување. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки маратони - Филм|проектната страница]] за маратонот и земете учество. Ако имате какви било прашања слободно можете да ги поставите во одговор тука или да ми пишете на мојата разговорна страница. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:00, 18 август 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Европска книжевност“. == Здраво Dandarmkd, те повикувам да се приклучиш на уредувачкиот натпревар „Европска книжевност“ кој ќе се одржи во периодот од 13 септември до 12 октомври, со кој сакаме да подобриме и создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:34, 11 септември 2025 (CEST) == Викисредба (23 септември 2025) == Добар ден Dandarmkd, ве поканувам на петата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 23 септември во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (23 септември 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 18:49, 21 септември 2025 (CEST) == Карти на општини == Добар ден, забележав уредуваш статии за поранешни македонски општини, па да ти кажам дека имам направено мапи за повеќето од нив, поделени по години, па би можел да ги искористиш во статиите. Моментално имам мапи за следниве периоди: * 1952-1955 * 1955-1957 * 1957-1962 * 1962-1965 Пример: Lukovo 1955-57.svg или Kosel 1955-65.svg (Косел не претпрела промена, па затоа за 3те периода има само една мапа) Имам направено мапи и за околиите. Поздрав и убав ден. [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 13:23, 17 ноември 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Риби“ == Здраво Dandarmkd, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Риби|Риби]]“, која ќе трае од 21 до 27 ноември 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Риби|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме Википедија на македонски јазик. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:51, 19 ноември 2025 (CET) == Уредувачки денови и викенди 2026 == Добар ден, започна предизвикот [[Википедија:Уредувачки денови 2026|уредувачки денови]] и [[Википедија:Уредувачки викенди 2026|викенди]] за 2026 година. Ве поканувам да се приклучите на предизвикот, со тоа што од оваа година наградите ќе бидат на месечно ниво каде што треба да се исполнат следните услови: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии '''од тековниот месец'''. Ако имате какви било прашања слободно обратете ми се на мојата разговорна страница! Пријатен ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:08, 5 јануари 2026 (CET) == Викисредба (9 февруари 2026) == Добар ден Dandarmkd, ве поканувам на втората викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 9 февруари во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (9 февруари 2026)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на ''Google Maps''). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:41, 2 февруари 2026 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво Dandarmkd, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:50, 2 април 2026 (CEST) so9y205jbj8k0nczi6s392hgn7jv6hv Муслимански свет 0 873000 5532969 5523421 2026-04-02T03:52:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532969 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Islam by country.png|мини|400п|Муслиманските земји (и мнозински подрачја) во светот.]] Поимот '''муслимански свет''' и '''исламски свет''' најчесто се однесуваат на исламската заедница, која е позната и како [[Ума (ислам)|Ума]] и има неколку значења. Во религиозна смисла, се однесува на оние кои се придржуваат до учењето на [[ислам]]от<ref>{{cite encyclopedia|encyclopedia=Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Islamic-world|title=Islamic world|first1=Marilyn R.|last1=Waldman|first2=Malika|last2=Zeghal|year=2009|access-date=29 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202012901/https://www.britannica.com/topic/Islamic-world|archive-date=2 February 2017|url-status=live}}</ref> и се однесува на [[муслиманите]].<ref>{{cite encyclopedia|title=Preface|encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|editor-first=John L.|editor-last=Esposito|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2009|quote=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World (OEIW) deals with all aspects of Islam—the world's second largest and fastest-growing religion—and the societies in which it exists, including their religion, politics, economics, everyday life, culture, and thought|doi=10.1093/acref/9780195305135.001.0001|isbn=9780195305135}}</ref><ref name="BEWH">{{cite encyclopedia|first=Asma|last=Afsaruddin|encyclopedia=Berkshire Encyclopedia of World History|edition=2nd|editor-first=William H.|editor-last=McNeill|title=Islamic World|volume=1|publisher=Berkshire Publishing Group|year=2016|quote=The Islamic world is generally defined contemporaneously as consisting of nation-states whose population contains a majority of Muslims. [...] in the contemporary era, the term ''Islamic world'' now includes not only the traditional heartlands of Islam, but also Europe and North America, both of which have sizeable minority Muslim populations|doi=10.1093/acref/9780190622718.001.0001|isbn=9781933782652}}</ref> Во културна смисла, се однесува на [[Исламска цивилизација|исламската цивилизација]], вклучувајќи немуслимани кои живеат во таа цивилизација. Во современата геополитичка смисла, терминот обично се однесува колективно за муслимански мнозинство земји, држави, области или градови.<ref name="BEWH" /><ref>{{cite magazine|url=https://foreignpolicy.com/2009/06/02/what-muslim-world/|magazine=Foreign Policy|title=What Muslim World?|author=Scott Carpenter, Soner Cagaptay|date=2 June 2009|access-date=10 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326231548/https://foreignpolicy.com/2009/06/02/what-muslim-world/|archive-date=26 March 2017|url-status=live}}</ref> Терминот земји со мнозинско муслиманско население е алтернатива која често се користи за втората смисла.<ref name="Jones">{{Cite book |last=Jones |first=Gavin W. |date=2005 |title=Islam, the State and Population |url=https://books.google.com/books?id=6v38-ZDJYUMC&pg=PA11 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |pages=11–14 |isbn=9781850654933 |access-date=19 September 2017 |archive-date=20 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200620163440/https://books.google.com/books?id=6v38-ZDJYUMC&pg=PA11 |url-status=live }}</ref> [[Историја на исламот|Историјата на муслиманскиот свет]] опфаќа околу 1.400 години и вклучува различни социо-политички случувања, како и напредок во уметноста, науката, медицината, филозофијата, правото, економијата и технологијата за време на [[исламска златно доба|исламското златно доба]]. Муслиманите бараат насоки за [[Куранот]] и веруваат во пророчката мисија на исламскиот пророк [[Мухамед]], но несогласувањата за други прашања довеле до појава на различни верски школи на мислата и секти во исламот.<ref>{{Cite web|title=Islam|url=https://www.history.com/topics/religion/islam|access-date=22 July 2020|website=HISTORY|language=en|archive-date=3 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503051151/https://www.history.com/topics/religion/islam|url-status=live}}</ref> [[Муслимански освојувања|Исламските освојувања]], кои кулминирале со воспоставувањето на [[Калифат]]от на три континенти ([[Азија]], [[Африка]] и [[Европа]]), го збогатиле муслиманскиот свет, постигнувајќи ги економските предуслови за појавата на оваа институција, благодарение на акцентот на исламските учења.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=G6bfDQAAQBAJ&dq=enriched+the+Muslim+world+beyond+imagination,+achieving+the+economic+preconditions+for+the+emergence+of+this+institution+owing+to+the+emphasis+attached+to+Islamic+teachings+on+the+importance+of+righteous&pg=PA195|title=Handbook of Empirical Research on Islam and Economic Life|first=M. Kabir|last=Hassan|date=30 December 2016|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=9781784710736 |via=Google Books}}</ref> Во современиот период, поголемиот дел од муслиманскиот свет бил под европска колонијална доминација. Националните држави кои се појавиле во постколонијалниот период усвоиле различни политички и економски модели и тие биле погодени од секуларните, како и од религиозните трендови.<ref>{{Cite book| first=Ira M. | last=Lapidus | title = A History of Islamic Societies | publisher = Cambridge University Press (Kindle edition) | year = 2014| isbn=978-0-521-51430-9 | pages=829–834}}</ref> Од 2013 година, комбинираниот [[Список на земјите по БДП (номинален) по глава на жител|БДП (номинален)]] на 50 земји со мнозинско муслиманско население изнесувал 5,7 трилиони американски долари.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1035026|title=Economies of the ummah|access-date=16 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216224140/https://www.dawn.com/news/1035026|archive-date=16 December 2017|url-status=live}}</ref> Од 2016 година, тие учествувале со 8% од вкупниот број во светот.<ref>{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/1186109/trailing-behind-muslim-states-make-thin-contribution-global-economy/|title=Muslim countries make thin contribution to global economy|date=22 September 2016|access-date=16 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180813011442/https://tribune.com.pk/story/1186109/trailing-behind-muslim-states-make-thin-contribution-global-economy/|archive-date=13 August 2018|url-status=live}}</ref> Во 2020 година, економијата на [[Организација за исламска соработка|Организацијата за исламска соработка]] која се состои од 57 земји-членки имала комбиниран БДП (ППП) од 24 трилиони американски долари што е еднакво на околу 18% од светскиот БДП или 30 трилиони американски долари со 5 земји набљудувачи на ОИС кои е еднакво на околу 22% од светскиот БДП. Некои земји-членки на ОИС - Брегот на Слоновата Коска, Гвајана, Габон, Мозамбик, Нигерија, Суринам, Того и Уганда не се со мнозинско муслиманско население.<ref>{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/1587249/6-will-stand-palestine/|title=Who will stand up for Palestine?|date=19 December 2017 }}</ref> Од [[2020]] година, 1,8 милијарди или повеќе од 25% од светското население се муслимани.<ref name=":0">{{Cite news |url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/06/why-muslims-are-the-worlds-fastest-growing-religious-group/ |title=Why Muslims are the world's fastest-growing religious group |first1=Michael|last1=Lipka|first2=Conrad|last2=Hackett|publisher=[[Pew Research Center]] |date=6 April 2017 |access-date=14 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823093024/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/06/why-muslims-are-the-worlds-fastest-growing-religious-group/ |archive-date=23 August 2017 |url-status=live }}</ref><ref name="pew1">{{Cite web|url=https://www.pewresearch.org/topic/religion/religious-demographics/pew-templeton-global-religious-futures-project/|title=Pew-Templeton Global Religious Futures Project - Research and data from Pew Research Center|access-date=27 November 2023|archive-date=5 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230205195540/https://www.pewresearch.org/topic/religion/religious-demographics/pew-templeton-global-religious-futures-project/|url-status=live}}</ref> Според процентот од вкупното население во регионот што се смета себеси за муслимани, 91% во [[Блискиот Исток]]-[[Северна Африка]] (МЕНА),<ref name="pewmena">{{cite web |url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east.aspx |title=Region: Middle East-North Africa |website=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |access-date=3 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130309233947/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east.aspx |archive-date=9 March 2013 |url-status=live |date=27 January 2011}}</ref> 89% во [[Средна Азија]],<ref>{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|title=The Global Religious Landscape|date=December 2012|website=Pew|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924113632/http://www.pewforum.org/files/2014/01/global-religion-full.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=dead}}</ref> 40% во [[Југоисточна Азија]],<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/Public/focus/essay1009_southeast_asia.html|title=Oxford Islamic Studies Online|website=www.oxfordislamicstudies.com|language=en|access-date=14 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320170459/http://www.oxfordislamicstudies.com/Public/focus/essay1009_southeast_asia.html|archive-date=20 March 2017|url-status=dead}}</ref> 31% во [[Јужна Азија]],<ref>{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/|title=Region: Asia-Pacific|date=27 January 2011|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=13 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010061404/http://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia/|archive-date=10 October 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cnn.com/2016/07/29/politics/muslims-moment-khan/index.html|title=The moment American Muslims were waiting for|last=Burke|first=Daniel|website=CNN |date=29 July 2016|access-date=13 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312235900/http://www.cnn.com/2016/07/29/politics/muslims-moment-khan/index.html|archive-date=12 March 2017|url-status=live}}</ref> 30% во [[Потсахарска Африка]],<ref name="pewssa">{{cite web |url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa.aspx |title=Region: Sub-Saharan Africa |website=The Future of the Global Muslim Population |date=27 January 2011 |publisher=Pew Research Center |access-date=3 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130309234009/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa.aspx |archive-date=9 March 2013 |url-status=live }}</ref> 25% во Азија, 1,4% во Океанија,<ref name="pewaspa">{{cite web |url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia.aspx |title=Region: Asia-Pacific |website=The Future of the Global Muslim Population |date=27 January 2011 |publisher=Pew Research Center |access-date=3 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130309233927/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-asia.aspx |archive-date=9 March 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Kettani |first=Houssain |date=2010 |title=Muslim Population in Oceania: 1950-2020 |url=https://microdata.pacificdata.org/index.php/citations/390#:~:text=Muslims%20in%20Oceania%20Oceania%20consists,total%20population%20of%20the%20continent |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002044500/https://microdata.pacificdata.org/index.php/citations/390#:~:text=Muslims%20in%20Oceania%20Oceania%20consists,total%20population%20of%20the%20continent |archive-date=Oct 2, 2023 |website=Pacific Data Hub Microdata Library}}</ref> 6% во Европа,<ref name="peweur">{{cite web |url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-europe.aspx |title=Region: Europe |website=The Future of the Global Muslim Population |date=27 January 2011 |publisher=Pew Research Center |access-date=3 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130407080033/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-europe.aspx |archive-date=7 April 2013 |url-status=live }}</ref> и 1% во Америка.<ref name="pewame">{{cite web |url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-americas.aspx |title=Region: Americas |website=The Future of the Global Muslim Population |date=27 January 2011 |publisher=Pew Research Center |access-date=3 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130407082305/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-americas.aspx |archive-date=7 April 2013 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|title=Number of Muslims ahead of Catholics, says Vatican|url=https://www.theguardian.com/world/2008/mar/31/religion|website=The Guardian|first=Tom|last=Kington|date=31 March 2008|access-date=17 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20130902042814/http://www.theguardian.com/world/2008/mar/31/religion|archive-date=2 September 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Muslim Population|url=http://www.islamicpopulation.com/|publisher=IslamicPopulation.com|access-date=17 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525045557/http://www.muslimpopulation.com/index.html|archive-date=25 May 2013|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Field Listing Religions|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html|access-date=17 November 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604221011/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html|archive-date=4 June 2011|url-status=dead}}</ref> Повеќето муслимани се од една од двете деноминации: [[сунитски ислам|сунитскиот ислам]] (87–90%)<ref name="Sunni-eb">* {{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |access-date=24 September 2013 |website=[[Pew Research Center]] |quote=Of the total Muslim population, 10–13% are Shia Muslims and 87–90% are Sunni Muslims. |date=7 October 2009 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225005131/http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |url-status=live }} * [https://books.google.com/books?id=D5_N97bAiJ0C&dq=Sunni+Islam&pg=PA3 Sunni Islam: Oxford Bibliographies Online Research Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516213612/https://books.google.com/books?id=D5_N97bAiJ0C&pg=PA3&dq=Sunni+Islam#v=onepage&q=Sunni%20Islam |date=16 May 2020 }} "Sunni Islam is the dominant division of the global Muslim community, and throughout history it has made up a substantial majority (85 to 90 percent) of that community." * {{cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/sunni |title=Sunni |publisher=[[Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs]] |quote=Sunni Islam is the largest denomination of Islam, comprising about 85% of the world's over 1.5&nbsp;billion Muslims. |access-date=20 December 2012 |archive-date=12 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012090751/http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/sunni |url-status=live }} * {{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html |title=Religions |access-date=25 August 2010 |website=[[The World Factbook]] |publisher=Central Intelligence Agency |quote=Sunni Islam accounts for over 85% of the world's Muslim population... |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211645/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html%20 |url-status=dead }}</ref> и [[шиитите]] (10–13%).<ref name="Shia">See * {{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/Shii |title=Shiʿi |encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online |date=4 October 2019 |access-date=30 September 2019 |quote=In the early 21st century some 10–13 percent of the world's 1.6 billion Muslims were Shiʿi. |archive-date=20 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720054917/https://www.britannica.com/topic/Shii |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=7 October 2009 |access-date=24 September 2013 |work=[[Pew Research Center]] |quote=The Pew Forum's estimate of the Shia population (10%) is in keeping with previous estimates, which generally have been in the range of 10%. Some previous estimates, however, have placed the number of Shias at nearly 15% of the world's Muslim population. |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225005131/http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population/ |url-status=live }} * {{cite web |url=http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/shi-a |title=Shia |publisher=Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs |quote=Shi'a Islam is the second largest branch of the tradition, with up to 150 million followers who comprise around 10% of all Muslims worldwide... |access-date=5 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121215070956/http://berkleycenter.georgetown.edu/essays/shi-a |archive-date=15 December 2012 |url-status=dead }} * {{cite book |first=Jalil |last=Roshandel |title=Iran, Israel and the United States |publisher=Praeger Security International |year=2011 |page=15 |isbn=9780313386985 |url=https://books.google.com/books?id=nVcmKRyID2EC&pg=PA15 |quote=The majority of the world's Islamic population, which is Sunni, accounts for over 85 percent of the Islamic population; the other 10 to 15 percent is Shia. |access-date=8 March 2020 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803113257/https://books.google.com/books?id=nVcmKRyID2EC&pg=PA15 |url-status=live }}</ref> Сепак, други деноминации постојат во џебови, како што е [[Ибади]] (првенствено во [[Оман]]). Муслиманите кои не припаѓаат, не се самоидентификуваат со или не можат лесно да се класифицираат под една од препознатливите исламски училишта и гранки се познати како не-деноминациски муслимани.<ref name="theod">{{cite news |last=Benakis |first=Theodoros |date=13 January 2014 |title=Islamophoobia in Europe! |url=http://neurope.eu/article/islamophobia-europe/ |newspaper=New Europe |location=Brussels |access-date=20 October 2015 |quote=Anyone who has travelled to Central Asia knows of the non-denominational Muslims – those who are neither Shiites nor Sounites, but who accept Islam as a religion generally. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131145036/http://neurope.eu/article/islamophobia-europe/ |archive-date=31 January 2016 |url-status=dead }}</ref><ref name="Longton">{{cite news|last1=Longton|first1=Gary Gurr|title=Isis Jihadist group made me wonder about non-denominational Muslims|url=http://www.stokesentinel.co.uk/Isis-Jihadist-group-wonder-non-denominational/story-21340790-detail/story.html|access-date=21 October 2015|publisher=The Sentinel|date=2014|quote=THE appalling and catastrophic pictures of the so-called new extremist Isis Jihadist group made me think about someone who can say I am a Muslim of a non-denominational standpoint, and to my surprise/ignorance, such people exist. Online, I found something called the people's mosque, which makes itself clear that it's 100 per cent non-denominational and most importantly, 100 per cent non-judgmental.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326065118/http://www.stokesentinel.co.uk/isis-jihadist-group-wonder-non-denominational/story-21340790-detail/story.html|archive-date=26 March 2017}}</ref><ref name="Kirkham">{{cite news|last1=Kirkham|first1=Bri|title=Indiana Blood Center cancels 'Muslims for Life' blood drive|url=http://www.ballstatedaily.com/article/2015/04/nli-muslim-blood-drive|access-date=21 October 2015|date=2015|quote=Ball State Student Sadie Sial identifies as a '''non-denominational Muslim''', and her parents belong to the Ahmadiyya Muslim Community. She has participated in multiple blood drives through the Indiana Blood Center.|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151125113410/http://www.ballstatedaily.com/article/2015/04/nli-muslim-blood-drive|archive-date=25 November 2015}}</ref><ref name="Pollack">{{cite book|last1=Pollack|first1=Kenneth|title=Unthinkable: Iran, the Bomb, and American Strategy |publisher=Simon and Schuster|date=2014 |page=[https://archive.org/details/unthinkableiranb0000poll/page/29 29] |isbn=9781476733920|url=https://archive.org/details/unthinkableiranb0000poll |url-access=registration|quote=Although many Iranian hardliners are Shi'a chauvinists, Khomeini's ideology saw the revolution as pan-Islamist, and therefore embracing Sunni, Shi'a, Sufi, and other, more '''nondenominational Muslims'''}}</ref> Околу 13% од муслиманите живеат во [[Индонезија]], најголемата земја со муслиманско мнозинство;<ref name=pew2015countries>{{cite web|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/muslims/pf_15-04-02_projectionstables74/|title=10 Countries With the Largest Muslim Populations, 2010 and 2050|date=2015-04-02|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=7 February 2017|archive-date=4 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504075835/http://www.pewforum.org/2015/04/02/muslims/pf_15-04-02_projectionstables74/|url-status=live}}</ref> 31% од муслиманите живеат во [[Јужна Азија]],<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=kaubzRxh-U0C}}|page=[https://books.google.com/books?id=kaubzRxh-U0C&pg=PA193 193] |title=South Asian Religions: Tradition and Today|last1=Pechilis|first1=Karen|last2=Raj|first2=Selva J.|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9780415448512 |language=en}}</ref> најголемата популација на муслимани во светот;<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2016/01/how-south-asia-will-save-global-islam/|title=How South Asia Will Save Global Islam|last=Diplomat|first=Akhilesh Pillalamarri, The|newspaper=The Diplomat|access-date=7 February 2017|language=en-US|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327102711/https://thediplomat.com/2016/01/how-south-asia-will-save-global-islam/|url-status=live}}</ref> 20% на [[Блискиот Исток]]– [[Северна Африка]],<ref>{{Cite news|url=http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population10/|title=Middle East-North Africa Overview|date=7 October 2009|work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=18 January 2018|language=en-US|archive-date=28 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128210559/http://www.pewforum.org/2009/10/07/mapping-the-global-muslim-population10/|url-status=live}}</ref> каде што е доминантна религија;<ref name="pewmuslim22">{{cite web|url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east.aspx|title=Region: Middle East-North Africa|website=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|access-date=22 December 2011|date=27 January 2011|archive-date=25 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725215915/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-middle-east.aspx|url-status=live}}</ref> и 15% во [[Потсахарска Африка]] и [[Западна Африка]] (првенствено во [[Нигерија]]).<ref name="pewmuslim32">{{cite web|url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa.aspx|title=Region: Sub-Saharan Africa|website=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|access-date=22 December 2011|date=27 January 2011|archive-date=28 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728160720/http://www.pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-regional-sub-saharan-africa.aspx|url-status=live}}</ref> Муслиманите се огромно мнозинство во [[Средна Азија]],<ref>{{Cite encyclopedia |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-ii |title=CENTRAL ASIA ii. Demography |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |last=Rowland |first=Richard H. |volume=2 |pages=161–164 |language=en |access-date=25 May 2017 |archive-date=16 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916105914/http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-ii |url-status=live }}</ref> мнозинство во [[Кавказ]],<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/|title=Middle East :: Azerbaijan — The World Factbook – Central Intelligence Agency|website=www.cia.gov|access-date=1 December 2019|archive-date=27 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127171042/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/azerbaijan/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://eurasianet.org/the-many-languages-of-islam-in-the-caucasus|title=The Many Languages of Islam in the Caucasus|website=Eurasianet|language=en|access-date=1 December 2019|archive-date=21 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721131035/https://eurasianet.org/the-many-languages-of-islam-in-the-caucasus|url-status=live}}</ref> и широко распространети во [[Југоисточна Азија]].<ref>{{Cite journal|last=Yusuf|first=Imtiyaz|title=The Middle East and Muslim Southeast Asia: Implications of the Arab Spring|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/Public/focus/essay1009_southeast_asia.html|journal=Oxford Islamic Studies|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320170459/http://www.oxfordislamicstudies.com/Public/focus/essay1009_southeast_asia.html|archive-date=20 March 2017}}</ref>[[Индија]] има најголемо муслиманско население надвор од земјите со мнозинско муслиманско население.<ref>{{Cite web |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/world/india-invited-as-guest-of-honour-to-oic-meet-sushma-swaraj-to-attend/article26349752.ece |title=India invited as 'Guest of Honour' to OIC meet, Sushma Swaraj to attend |website=@businessline |date=23 February 2019 |access-date=17 November 2019 |archive-date=16 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200316053117/https://www.thehindubusinessline.com/news/world/india-invited-as-guest-of-honour-to-oic-meet-sushma-swaraj-to-attend/article26349752.ece |url-status=live }}</ref>[[Пакистан]], [[Бангладеш]], [[Иран]] и [[Египет]] се дом на втората, четвртата, шестата и седмата по големина муслиманска популација во светот, соодветно. Големи муслимански заедници има и во [[Америка]], [[Русија]], [[Индија]], [[Народна Република Кина|Кина]] и [[Европа]].<ref>{{Citation|title=Book review: Russia's Muslim Heartlands reveals diverse population|date=21 April 2018|url=https://www.thenational.ae/arts-culture/book-review-russia-s-muslim-heartlands-reveals-diverse-population-1.723230|work=[[The National (Abu Dhabi)|The National]]|language=en|access-date=13 January 2019|archive-date=14 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190114210257/https://www.thenational.ae/arts-culture/book-review-russia-s-muslim-heartlands-reveals-diverse-population-1.723230|url-status=live}}</ref><ref name="pewmuslim122">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/muslim-population/|title=Muslim Population by Country|website=The Future of the Global Muslim Population|publisher=Pew Research Center|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209094904/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx|archive-date=9 February 2011|access-date=22 December 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/amp/indepth/features/islam-russia-180307094248743.html&ved=2ahUKEwjnwtPN1OXfAhXNSxUIHQhBA4gQFjAMegQIBhAB&usg=AOvVaw27U7hQK-1THu2LP_Be0os7&ampcf=1&cshid=1547207388328|title=Islam in Russia|website=www.aljazeera.com|access-date=25 January 2022|archive-date=11 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190111175543/https://www.aljazeera.com/amp/indepth/features/islam-russia-180307094248743.html%26ved%3D2ahUKEwjnwtPN1OXfAhXNSxUIHQhBA4gQFjAMegQIBhAB%26usg%3DAOvVaw27U7hQK-1THu2LP_Be0os7%26ampcf%3D1%26cshid%3D1547207388328|url-status=dead}}</ref> Исламот е најбрзо растечката главна религија во светот делумно поради нивната висока стапка на наталитет,<ref name="NRP">{{cite news |url= https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2015/12/25/460797744/a-religious-forecast-for-2050-atheism-is-down-islam-is-rising |title= A Religious Forecast For 2050: Atheism Is Down, Islam Is Rising |newspaper= NPR |date= 25 December 2015 |quote= This growth has to do with the relatively young age of the Muslim population as well as high fertility rates.|last1= Whitehead |first1= Nadia }}</ref><ref>{{Cite web |title=Why Muslims are the world's fastest-growing religious group |url=https://www.pewresearch.org/fact-tank/2017/04/06/why-muslims-are-the-worlds-fastest-growing-religious-group/ |access-date=2023-02-02 |website=Pew Research Center |date=6 April 2017 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.pewforum.org/2015/04/02/main-factors-driving-population-growth/|title=Main Factors Driving Population Growth|date=2 April 2015|work=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=23 October 2018|language=en-US|archive-date=1 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201205139/https://www.pewforum.org/2015/04/02/main-factors-driving-population-growth/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://edition.cnn.com/2015/04/02/living/pew-study-religion/|title=The world's fastest-growing religion is ...|last1=Burke|first1=Daniel|date=4 April 2015|access-date=18 April 2015|agency=CNN|archive-date=15 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200515234633/https://edition.cnn.com/2015/04/02/living/pew-study-religion/|url-status=live}}</ref><ref name="USNewsLippman2">{{cite web|url=https://www.usnews.com/news/religion/articles/2008/04/07/no-god-but-god|title=No God But God|author=Lippman, Thomas W.|date=7 April 2008|publisher=U.S. News & World Report|access-date=24 September 2013|quote=Islam is the youngest, the fastest growing, and in many ways the least complicated of the world's great monotheistic faiths. It is based on its own holy book, but it is also a direct descendant of [[Judaism]] and [[Christianity]], incorporating some of the teachings of those religions, while modifying some and rejecting others.|archive-date=5 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505105234/https://www.usnews.com/news/religion/articles/2008/04/07/no-god-but-god|url-status=live}}</ref> според истата студија, промената на религијата нема влијание врз муслиманското население, бидејќи бројот на луѓе кои го прифаќаат исламот и оние кои го напуштаат исламот е приближно еднаков.<ref name="Pew29">{{cite web|url= https://www.pewforum.org/2011/01/27/future-of-the-global-muslim-population-related-factors/#conversion |title= The Future of the Global Muslim Population|date= 27 January 2011|quote= there is no substantial net gain or loss in the number of Muslims through conversion globally; the number of people who become Muslims through conversion seems to be roughly equal to the number of Muslims who leave the faith}}</ref> [[Народна Република Кина|Кина]] има трета по големина муслиманска популација надвор од земјите со мнозинско муслиманско население, додека [[Русија]] е петта по големина муслиманско население. [[Нигерија]] има најголемо муслиманско население во [[Африка]], додека [[Индонезија]] има најголемо муслиманско население во [[Азија]]. == Историја == {{Main|Историја на исламот|Ширење на исламот}} [[File:TabulaRogeriana upside-down.jpg|thumb|upright=1.25| [[Tabula Rogeriana]], нацртана од [[ел-Идриси]] од [[Сицилија]] во 1154 година, една од најнапредните [[антички светски карти]]. ел-Идриси пишувал и за различните муслимански заедници кои се наоѓаат во различни земји. Забелешка: картата овде е прикажана наопаку од оригиналот за да одговара на тековниот дизајн на картата север/горе, југ/долу]] [[Историја на исламот|Муслиманската историја]] ја вклучува историја на исламската вера како религија и како општествена установа. Историјата на исламот се појавила во [[Арапски Полуостров|Арабија]] со првите рецитали на исламскиот пророк [[Мухамед]] на [[Куран]]от во [[7 век]]. Мухамед, кој бил роден во [[Мека]], го примил првото откровение на Куранот и почнал да ја пренесува божјата порака<ref name="Watt2003">{{cite book |last=Watt |first=William Montgomery |author-link=W. Montgomery Watt |title=Islam and the Integration of Society |url=https://books.google.com/books?id=AQUZ6BGyohQC |year=2003 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-17587-6 |page=[https://books.google.com/books?id=AQUZ6BGyohQC&pg=PA5 5] |access-date=23 July 2020 |archive-date=6 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806062823/https://books.google.com/books?id=AQUZ6BGyohQC |url-status=live }}</ref> Во времето на [[Праведен Калифат|Праведниот Калифат]] и [[Омејади]]те, калифатот се развивал рапидно и географските проширувања на муслиманската моќ било и надвор од Арапскиот Полуостров во форма на големо муслиманско царство со површина од влијанието што протегало од северозападна Индија, во Средна Азија, Блискиот Исток, Северна Африка, јужна Италија, и на Пиринејскиот Полуостров, на Пиринеите. Во текот на поголемиот дел од 20 век, исламскиот идентитет и доминација на исламот за политички прашања веројатно е зголемено во текот на почетокот на 21 век. Брзо растечките западни интереси во исламските региони, на меѓународните судири и глобализацијата се промени влијанието на исламот на светот во современата историја. == Класична култура == [[Исламска Златна доба|Исламската Златна доба]], исто така, понекогаш позната како Исламската ренесанса, традиционално датира од 7 до 13 век.<ref name=Saliba>[[George Saliba]] (1994), ''A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam'', pp. 245, 250, 256–7. [[New York University Press]], {{ISBN|0-8147-8023-7}}.</ref><ref name=King>{{cite journal | doi = 10.1086/353360 | last1 = King | first1 = David A. |authorlink1=David A. King (historian) | year = 1983 | title = The Astronomy of the Mamluks | journal = Isis | volume = 74 | issue = 4 | pages = 531–555 | s2cid = 144315162 }}</ref> Терминот „''исламската уметност и архитектура''“ означува работи на уметност и архитектура произведени од 7 век од страна на луѓето кои живееле на територијата што била населена од исламското население. == Аниконизам и Арабеска == Ниту едно од исламските визуелни слики или цртежи на Бог не значи дека постојат поради тоа што се верува дека таквите уметнички претстави можат да доведат до [[идолопоклонство]].<ref name=MUSLIM-ICONOCLASM>{{cite web |title = Muslim Iconoclasm |url = http://lexicorient.com/e.o/mus_iconoclasm.htm |publisher = Encyclopedia of the Orient |access-date = 23 February 2007 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070314233303/http://lexicorient.com/e.o/mus_iconoclasm.htm |archive-date = 14 March 2007 |url-status = live |df = dmy-all }}</ref> Покрај тоа, Муслиманите веруваат дека Бог е бестелесен, правејќи ги било кои два или тридимензионални претстави невозможни. Наместо тоа, муслиманите го опишуваат Бог со имиња и атрибути кои, според Исламот, тој ги открил низ неговата творба. Сите, освен една [[сура]] од Куранот започнува со фразата „''Во името на Бога, на добротворното, Милостивиот''“. Слики на Мухамед се исто така забранети. Таквите аниконизми и иконокластика, исто така, може да се најде во [[Јудаизам|еврејските]] и некоја [[христијанска теологија]]. Исламската уметност често донесува употребата на геометриски или растителни цветни дизајни во повторување познат како [[арабеска]]. Таквите дизајни се многу непретставителни, така како исламот забранува претставување претстави така се наоѓа во пред-исламските пагански религии. И покрај тоа, постои присуство на описната уметност во некои муслимански општества, особено на минијатурен стил станаа познати во [[Персија]] и под [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]], во која не се вклучени само слики на луѓе и животни, но, исто така, претстави на куранските приказни и исламските традиционални приказни.<ref name="JAACMadden">Madden (1975), pp. 423–30</ref> Друга причина зошто исламската уметност обично е апстрактна да ја симболизираат трансценденцијата, неделива и бесконечна природа на Бога, целта е да се постигне преку арабеска. [[Исламска калиграфија|Исламската калиграфија]] е сеприсутна декорација во [[исламската уметност]], и обично се изразува во форма на куранските стихови. Две од главните скрипти вклучени се симболичните куфик и наскх скрипти, која не може да се најде украсувајќи ги ѕидовите и куполите од џамии, од двете страни на минарето, и така натаму. Разликувањето на мотивите на исламската архитектура секогаш било наредено повторување, структурни зрачења, и ритмички, метрички обрасци. Во овој поглед, фрактал геометријата е клучна алатка, особено за џамии и палати.<ref>Tonna, Jo (1990). "The Poetics of Arab-Islamic Architecture", Muqarnas BRILL, 7, pp. 182–97</ref> Други значајни одлики вработени како мотивите кои вклучуваат колони, столбови и арки, организиран и испреплетен со наизменични секвенци на ниши и колони. Улогата на куполите во исламската архитектура е значителена. Нејзината употреба се протега со векови, првото појавување во 691 со изградбата на Куполата на карпата џамија, и повторувајќи го тоа дури и до 17 век со [[Таџ Махал]]. И како дури во 19 век, исламските куполи биле вградени во Западната архитектура<ref>Grabar, Oleg (2006), "Islamic art and beyond". Ashgate. Vol 2, p. 87</ref> <gallery> File:Interlaced-Triangles quasi-Arabesque Brunnian-link.svg|Пример за арабеска File:Brunnian-link-12crossings-nonBorromean-quasi-Arabesque.svg|Пример за арабеска File:Interlaced-Triangles Brunnian-link alternate.svg|Пример за арабеска </gallery> == Керамика == Помеѓу VIII и XVIII век, употребата на [[Декорација на керамика|глазирани керамики]] бил доминантен во исламската уметност, обично претпоставувајќи ја формата на елаборатско грнчарството.<ref>Mason (1995) p. 1</ref>. Тин-проѕирно застаклување беше еден од најраните нови технологии развиени од страна на исламските грнчари. Првите исламски матни глазури може да се најдат како сино-насликана опрема во [[Басра]], кои датираат од околу VIII век. Друг значаен придонес беше развојот на камен-паста керамика, кои потекнуваат од IX век Ирак. Други центри за иновативни керамички садови во [[Стариот Свет]] ги вклучуваат Фустат (975-1075), Дамаск (од 1100 до околу 1600) и Тебриз (1470-1550).<ref>Mason (1995) p. 7</ref> == Архитектура == {{Главна|Исламска архитектура}} [[Исламска архитектура|Исламската архитектура]] ги опфаќа архитектонските стилови на згради поврзани со [[ислам]]от. Ги опфаќа и секуларните и религиозните стилови од раната [[Историја на исламот|историја]] на исламот до денес. Исламскиот свет опфаќа широка географска област која историски се движи од западна [[Африка]] и [[Европа]] до источна [[Азија]]. Исламските архитектонски стилови делат одредени заедничкости низ сите овие региони, но со текот на времето различни региони развиле свои стилови според месните материјали и техники, династии и покровители, различни регионални центри на уметничка продукција, а понекогаш и различни религиозни определби.<ref name=":05223">{{Cite book |last=Tabbaa |first=Yasser |title=Encyclopaedia of Islam, Three |publisher=Brill |year=2007 |isbn=9789004161658 |editor-last=Fleet |editor-first=Kate |location= |pages= |language=en |chapter=Architecture |editor-last2=Krämer |editor-first2=Gudrun |editor-last3=Matringe |editor-first3=Denis |editor-last4=Nawas |editor-first4=John |editor-last5=Rowson |editor-first5=Everett}}</ref>{{sfn|Bloom|Blair|2009|loc="Architecture"}} Раната исламска архитектура била под влијание на [[Староримска архитектура|римската]], [[Византиска архитектура|византиската]], [[Иранска архитектура|иранската]] и [[Месопотамска архитектура|месопотамиската архитектура]] и сите други земји кои раните [[муслимански освојувања]] ги освоиле во седмиот и осмиот век.<ref name=":16">{{harvnb|Petersen|1996|p=295}}: "As the Arabs did not have an architectural tradition suited to the needs of a great empire, they adopted the building methods of the defeated Sassanian and Byzantine empires. Because they ruled from Syria, Byzantine influence was stronger, although Sassanian elements became increasingly important."</ref>{{sfn|Ettinghausen|Grabar|Jenkins-Madina|2001|p=7}}<ref name=":24132">{{Cite book |last= |first= |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=9780195309911 |editor-last=M. Bloom |editor-first=Jonathan |location= |pages=74, 78 |chapter=Architecture |quote=Иако Сирија останала центар на исламската империја помалку од 90 години, нејзината улога во развојот на исламската архитектура беше клучна. Сопствената античка цивилизација на регионот, обединета и трансформирана со хеленизацијата и обложена со римски и христијански елементи, ја обезбеди основата за новиот архитектонски стил. Формите и конвенциите на класичната архитектура беа подобро разбрани во Сирија отколку во земјите подалеку на исток, и како резултат на тоа, дел од речникот на архитектурата на Омајадите - колона и капитен, зашилен лак и купола и свод - е познат на западниот набљудувач. Меѓутоа, важноста на овие традиции се намалила, бидејќи муслиманските градители почнале да ги прифаќаат архитектонските стилови на новоосвоените земји на исток - во Месопотамија, Иран, Централна Азија, па дури и во Индија. (...) Абасидската династија на калифи, основана во 749 година, владеела со повеќето исламски земји од главните градови во Ирак за време на златното доба што траело најмалку до крајот на 9 век. Новите стилови на архитектура се карактеризираат со форми, техники и мотиви од ирачко и иранско потекло. Некои карактеристики на овие стилови, како што се сводовите од тули и штуко облоги, веќе се појавија во зградите подигнати доцна во периодот на Омајад (661–c. 750; види §III погоре), но тие станаа се повеќе распространети како резултат на моќта и престиж на Абасидскиот двор. Во исламските земји околу Медитеранот, продолжија доцноантичките традиции на камена градба покриена со дрво, иако на крајот беа воведени нови техники и стилови од Ирак. |editor-last2=S. Blair |editor-first2=Sheila}}</ref><ref name=":152">{{Cite book |last=Grabar |first=Oleg |title=Islam: Art and Architecture |publisher=h.f.ullmann |year=2011 |isbn=9783848003808 |editor-last=Hattstein |editor-first=Markus |location= |pages=36–37 |chapter=Art and Culture in the Islamic World |quote=Меѓутоа, во оваа фаза на научно знаење, веројатно е фер да се каже дека арапското минато на исламот, суштинско за разбирање на верата и нејзините практики, и арапскиот јазик и неговата литература, не се толку важни за формите што ги користи исламската уметност како неизмерно побогат свет, од Атлантскиот Океан до Централна Азија, преземен од исламот во 7-ми и 8-ми век. Дури и подоцна, по векови независен раст, новите освојувања во Анадолија или Индија продолжија да внесуваат нови локални теми и идеи во главниот тек на исламската уметност.. |editor-last2=Delius |editor-first2=Peter}}</ref><ref>{{harvnb|Flood|Necipoğlu|2017|p=30|loc=Frameworks of Islamic Art and Architectural History: Concepts, Approaches, and Historiographies}}: "Така, се повеќе се препознава дека заемното римско-византиско архитектонско наследство на Медитеранот, кое одиграло важна улога во формирањето на раната исламска уметност, продолжило да посредува во заедничките истории на европската и исламската уметност долго по средновековниот период.."</ref>. Подоцна развил посебни карактеристики во форма на градби и во декорација на површини со [[исламска калиграфија]], [[Арабеска|арабески]] и геометриски мотиви.{{sfn|Bloom|Blair|2009|loc=Ch.s "Architecture", "Ornament and pattern"}} Биле измислени нови архитектонски елементи како [[минаре|минариња]]. Вообичаени или важни типови градби во исламската архитектура вклучуваат [[џамии]], [[Медреса|медреси]], [[турбе|гробници]], [[палата|палати]], [[амам]]и (јавни бањи), суфиски конаци (на пр. [[теќе]] или завија), [[Фонтана|фонтани]] и сабили, комерцијални објекти (на пример, [[Карвансарај|каравансараи]] и [[Чаршија|чаршии]]) и воени утврдувања.{{sfn|Bloom|Blair|2009|loc="Architecture"}} {| class="toccolours" style="float:left; clear:left; margin:0 0 1em 1em;" |- | style="text-align:center;" | '''Исламска архитектура''' |- | <gallery> File:Dome of Rock, Temple Mount, Jerusalem.jpg|[[Купола на Карпата]] во [[Ерусалим]] File:Taj Mahal 2, Agra, India.jpg|[[Таџ Махал]] во [[Агра]] File:2017-tehran.jpg|[[Шах џамија (Техеран)|Шах џамија]] во [[Техеран]] </gallery> |- | <gallery> File:Hagia Sophia Mars 2013.jpg|[[Црква Света Софија (Истанбул)|Света Софија]] во Истанбул File:SultanSalahuddinMosque1.jpg|[[Џамија Султан Салахудин Абдул Азис Шах]] во [[Селангор]] File:Mezquita de al-Ándalus1.jpg|[[Џамија ел-Андалус]] во Шпанија File:Lagos Central Mosque.jpg|[[Централна џамија во Лагос]] </gallery> |- | <gallery> File:HAZRATBAL SHRINE 03.JPG| [[Хазратбал]] во Индија File:Hëytgah Mosque, Kashi (20230923100109).jpg|Entrance of [[Id Kah Mosque]] with [[Persian architecture]] in [[Xinjiang]], China File:National Faisal Mosque Islamabad.jpg| [[Џамија Шахџахан]] во [[Исламабад]] File:Grand Mosque in Astana, Kazakhstan.jpg|[[Голема џамија во Астана]] </gallery> |} {{clear}} == Литература == Најпознатата работа на белетристиката од исламскиот свет е делото „[[Илјада и една ноќ]]“, компилација на народни приказни од санскрит, персиски, а подоцна и од арапски басни. Оригиналниот концепт е изведен од предисламскиот персиски прототип ''Hezār Afsān'' (Илјада басни) кој се потпира делумно на индиските елементи<ref>{{cite encyclopedia | last = Marzolph | encyclopedia = Encyclopaedia of Islam | title = Arabian Nights | year = 2007 | publisher = Brill | volume = I | location = Leiden}}</ref> It reached its final form by the 14th century; the number and type of tales have varied from one manuscript to another.<ref name="arabianNights">Grant & Clute, p. 51</ref>. Ја постигнала својата конечна форма од [[14 век]], бројот и видот на приказни се различни од еден ракопис на друг. Сите арапски фантастични приказни имаат тенденција да се наречат арапски ноќни приказни кога се преведени на [[англиски јазик]], без оглед на тоа дали тие се појавуваат во Илјада и една ноќ или не. Ова дело е многу влијателно во Западот бидејќи е преведен во [[18 век]], прво од [[Антоан Галанд]].<ref>[[L. Sprague de Camp]], ''[[Literary Swordsmen and Sorcerers]]: The Makers of Heroic Fantasy'', p. 10 {{ISBN|0-87054-076-9}}</ref> Многу имитации биле напишани, особено во [[Франција]].<ref name="arabianNights2">Grant & Clute, p 52</ref> Различни карактери од овој еп самите стануваат културни икони и во западната култура, како што се [[Аладин]], [[Синбад Морепловецот]] и [[Али Баба]]. Еден познат пример на [[Арапска поезија|арапската поезија]] и [[персиска поезија|персиската поезија]] на романтиката (љубов) е ''[[Лејла и Маџнун]]'', кои датираат од [[омејади|омејадскиот]] период во 7 век. Тоа е трагичната приказна за бесмртната љубов многу слично како подоцнежната [[Ромео и Јулија]], која самата по себеси вели дека бил инспириран од латино верзијата на ''Лејла и Маџнун'' до извесен степен. Фердовскиот [[Шахнаме]], националниот еп на [[Иран]], е митско и херојско прераскажување на персиската историја. [[Амир Арслан]] бил, исто така, популарна митска персиска приказна, која има влијание врз некои современи дела на фантазиската фикција, како на пример херојската ''Легенда на Арслан''. [[Ибн Туфаил]] (Абубасер) и [[Ибн ел-Нафис]] биле пионерите на филозофскиот роман. [[Ибн Туфаил]] го напишал првиот арапски роман ''[[Хај ибн Јакзан]]'' како одговор на делото на [[Ал-Газали]] „''[[Некохерентноста на филозофите]]''“, а потоа и [[Ибн ел-Нафис]] исто така, напишал роман Деологус Аутодидактус како одговор на ''Филозофус Аутодидактус'' на Ибн Туфаил. И двете од овие нарации се протагонистички кои живеат во изолација на островска пустина и се најрани примери на пустостровска приказна.<ref>Abu Shadi Al-Roubi (1982), "Ibn Al-Nafis as a philosopher", ''Symposium on Ibn al-Nafis'', Second International Conference on Islamic Medicine: Islamic Medical Organization, Kuwait ([[cf.]] [http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html Ibn al-Nafis As a Philosopher] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html |date=6 February 2008}}, ''Encyclopedia of Islamic World'').</ref><ref>Nahyan A. G. Fancy (2006), "[http://etd.nd.edu/ETD-db/theses/available/etd-11292006-152615 Pulmonary Transit and Bodily Resurrection: The Interaction of Medicine, Philosophy and Religion in the Works of Ibn al-Nafīs (d. 1288)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150404020329/http://etd.nd.edu/ETD-db/theses/available/etd-11292006-152615/ |date=4 April 2015}}", pp. 95–101, ''Electronic Theses and Dissertations'', [[University of Notre Dame]].</ref> Меѓутоа, додека Hay живее сам со животни на пуст остров за одмор на приказната во Филозофус Аутодидактус, приказната на Камил се протега надвор од пуст островски амбиент во ''Theologus Autodidactus''<ref>Muhammad b. Abd al-Malik Ibn Tufayl. [https://books.google.com/books?id=yFAR_G7HM3QC Philosophus autodidactus, sive Epistola Abi Jaafar ebn Tophail de Hai ebn Yokdhan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004180638/https://books.google.com/books?id=yFAR_G7HM3QC |date=4 October 2015 }}: in qua ostenditur, quomodo ex inferiorum contemplatione ad superiorum notitiam ratio humana ascendere possit. E Theatro Sheldoniano, excudebat Joannes Owens, 1700.</ref><ref>[[Ibn al-Nafis|Ala-al-din abu Al-Hassan Ali ibn Abi-Hazm al-Qarshi al-Dimashqi]]. The Theologus autodidactus of Ibn al-Nafīs. Clarendon P., 1968</ref>, кој прераснал во најраните познати доаѓања на возрасен заговор и на крајот да стане првиот пример за научно фантастички роман. ''Деологус Аутодидактус'', напишано од страна на арапскиот полимат [[Инб ел-Нафис]] (1213–1288),<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sFCuoqykV9QC&q=ibn+al+nafis+first+science+fiction+novel&pg=PA236|title=The Cambridge Companion to Utopian Literature|first=Gregory|last=Claeys|date=5 August 2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139828420|via=Google Books}}</ref>, е прв пример на научно фантастички роман. Таа се занимава со различни научно фантастички елементи како што се спонтана генерација, футурологија, крајот на светот и суден ден, воскресението, и задгробниот живот. Наместо давање натприродни или митолошки објаснувања за овие настани, Ибн ел-Нафис се обиде да ги објасни овие заговор на елементи кои користат научни сознанија во биологијата, астрономијата, космологијата и геологијата познати во неговото време. Неговата главна цел зад оваа научно фантастичка работа е да се објасни Исламските верски учења во однос на науката и филозофијата,<ref name=Roubi>Abu Shadi Al-Roubi (1982), "Ibn Al-Nafis as a philosopher", ''Symposium on Ibn al Nafis'', Second International Conference on Islamic Medicine: Islamic Medical Organization, Kuwait ([[cf.]] [http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html Ibnul-Nafees As a Philosopher] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080206072116/http://www.islamset.com/isc/nafis/drroubi.html |date=6 February 2008}}, ''Encyclopedia of Islamic World'').</ref> преку употреба на фикција. Еден латински превод на работата на Ибн Туфаил , ''Филозофус Аутодидактус'', првпат се појави во 1671, подготвен од Едвард Поcocke Помладиот, проследено со превод на англиски Симон Оцклеј во 1708, како и германски и холандски преводи. Овие преводи подоцна го инспирирале [[Даниел Дефо]] за да го напише [[Робинзон Крусо]]<ref>Cyril Glasse (2001), ''New [[Encyclopaedia of Islam]]'', p. 202, Rowman Altamira, {{ISBN|0-7591-0190-6}}.</ref>, кој се смета како прв роман на англиски. ''Филозофус Аутодидактус'' исто така го инспирирал [[Роберт Бојл]] за да го напише својот филозофски роман поставена на еден остров, ''Стремениот Природонаучник''.<ref name="Toomer-222" /> [[Божествената комедија]] на [[Данте Алигиери]], се смета за најголем еп на италијанската литература, кое добило многу одлики: директно или индиректно од арапските работи на Исламскиот суден ден: Хадисот и Китаб ел-Мирај (преведени на латински во 1264 или кратко време пред како Либер Скалата Мачомети, „книгата на Лествичник Мухамед“) во врска со воздигнување на [[Мухамед]] на небото, и духовните дела на Ибн Араби. [[Маври]]те, исто така, имале забележително влијание врз делата на Џорџ Пеле и [[Вилијам Шекспир]]. Некои од нивните дела вклучиле мавритански карактери, како битката на Пеле на Алказар и Шекспировиот Трговец на Венеција, Тит Андроник и Отело, кој беше на мавританско Отело како нејзиниот насловен карактер. Овие работи се вели дека бил инспириран од неколку мавритански делегации од Мароко до Елизабетанската Англија на почетокот на 17 век. <gallery> File:Brooklyn Museum - Manuscript of the Hadiqat al-Su`ada (Garden of the Blessed) of Fuzuli - Muhammad bin Sulayman known as Fuzuli2.jpg|''Hadiqatus-suada'' од [[Огузи|огушкиот]] поет [[Фузули]] File:Princess Parizade Bringing Home the Singing Tree.jpg|приказна за „''Принцезата Паризаде и волшебното дрво''“.<ref>[https://books.google.com/books?id=ATkQAAAAYAAJ&dq=princess+parizade&pg=PA543 The Thousand and One Nights; Or, The Arabian Night's Entertainments - David Claypoole Johnston - Google Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200517214353/https://books.google.com/books?id=ATkQAAAAYAAJ&pg=PA543&dq=princess+parizade#v=onepage&q=princess%20parizade&f=false |date=17 May 2020 }}. Books.google.com.pk. Retrieved on 23 September 2013.</ref> File:Cassim (cropped).jpg|''Касим во пештерата'' од [[Максфилд Периш]]. File:Vasnetsov samolet.jpg| [[Летечки килим]]. </gallery> == Филозофија == [[File:BAE09705.jpg|thumb|upright|[[Авероес)]], арапски филозоф, лекар и учител.]] Една од заедничките дефиниции за „Исламската филозофија“ е „''стилот на филозофијата произведен во рамките на исламската култура''."<ref name="RoutledgeEoP">[http://www.rep.routledge.com/article/H057 "Islamic Philosophy"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606082214/https://www.rep.routledge.com/articles/islamic-philosophy;jsessionid=B31B033F077DD5E68E09CC9D35C02105 |date=6 June 2022}}, ''Routledge Encyclopedia of Philosophy'' (1998)</ref> Исламската филозофија во оваа дефиниција не е ниту задолжително загрижена за религиозните прашања, ниту е ексклузивно произведена од страна на муслиманите. Персискиот научник Ибн Сина ([[Авицена]]) (980-1037) има повеќе од 450 книги што му се припишуваат.<ref name="Saliba 1994 https://archive.org/details/historyofarabica0000sali/page/n256 245, 250, 256–257">{{cite book|last=Saliba |first=George |author-link=George Saliba |date=1994 |title=A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam |url=https://archive.org/details/historyofarabica0000sali |pages=[https://archive.org/details/historyofarabica0000sali/page/n256 245], 250, 256–257 |publisher=[[New York University Press]] |isbn=0-8147-8023-7}}</ref>. Неговите дела се засегнати со многу предмети, особено филозофија и медицина. Неговиот медицински учебник ''[[Канонот на медицината]]'' се користи како стандарден текст во европските универзитети за векови. Ја напишал и ''[[Книгата за исцелување]]'', влијателна научна и филозофска енциклопедија. Авицена, исто така основал своја авиценистичка школа за филозофија, која била влијателна и во исламските и во христијанските земји.<ref name="Saliba 1994 https://archive.org/details/historyofarabica0000sali/page/n256 245, 250, 256–257"/> Неговото размислување и на неговиот следбеник [[Авероес|Ибн Рушид]] (Авероис) бил усвоен во христијанската филозофија за време на средниот век, особено од [[Тома Аквински]]. Еден од највлијателните муслимански филозофи на Западот бил Авероис (Ибн Рушид), основач на Филозофскиот факултет, чии дела и коментари имале влијание врз зголемувањето на секуларната мисла во [[Западна Европа]]. Тој исто така го развил концептот на „постоењето и претходи на суштината“. [[Авицена]] исто така формирал свој Филозофски факултет, кој самиот бил влијателен во двете исламски и христијански земји. Тој исто така бил критичар на Аристотеловата логика и основач на Авиценианската логика, и тој го развил концептот на емпиријанската и табулската раса, и разликувал помеѓу суштината и постоењето. Друг влијателен филозоф кој имал значајно влијание на современата филозофија беше Ибн Туфаил. Неговиот филозофски роман, преведен на латински како ''Филозофус Аутодидактус'' во [[1671]],<ref>Russell (1994), pp. 224–62,</ref>, ги разви темите на емпиријазам, табула раса, природата наспроти одгледувањето, состојбата на можноста, материјализмот, и проблемот на Молинекс.<ref name="Wainwright">Martin Wainwright, [http://books.guardian.co.uk/review/story/0,12084,918454,00.html Desert island scripts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080117163157/http://books.guardian.co.uk/review/story/0,12084,918454,00.html|date=17 January 2008}}, ''[[The Guardian]]'', 22 March 2003.</ref> Европските научници и писатели кои биле под влијание на овој роман се Џон Лок, Готфрид Лајбниц, Мелшиседеч Тевенот, Џон Валис, Кристијан Хајгенс, Џорџ Кит, Роберт Беркли, Куаркес, и Самуил Хартлиб.<ref name=Toomer-222>[[G. J. Toomer]] (1996), ''Eastern Wisedome and Learning: The Study of Arabic in Seventeenth-Century England'', p. 222, Oxford University Press, {{ISBN|0-19-820291-1}}.</ref> Исламски филозофи го продолжиле напредокот во филозофијата во текот на 17 век, кога [[Мула Садра]] го основал неговото училиште од [[Трансцендентно|трансцендентната]] [[Теозофија]] и го разви концептот на егзистенцијализмот.<ref>{{Cite book|title=Mulla Sadra's Transcendent Philosophy|first=Muhammad|last=Kamal|year=2006|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|isbn=978-0-7546-5271-7|pages=9, 39|oclc=224496901}}</ref> Други влијателни муслимански филозофи вклучуваат [[ел-Јахиз]], пионер во еволутивна мисла; [[Ибн ел-Хајтам]] (Алхазен), пионер од феноменологијата и филозофијата на науката и критичар на Аристотеловата природна филозофија и концепт на Аристотелското место (топос); [[Абу Рејхан ел-Бируни]], критичар на Аристотеловата природна филозофија; Ибн Туфаил и Ибн ел-Нафис, пионерите на филозофски роман; шахаб Ел-Дин Сухраварди, основач на Луминатионистичката филозофија; Факхр Ел-Дин Ел-Рази, критичар на Аристотеловата логика и пионер од индуктивна логика, и Ибн Калдун, пионер во филозофијата на историјата и социјалната филозофија.<ref name=Akhtar>S.R.W. Akhtar (1997). "The Islamic Concept of Knowledge", ''Al-Tawhid: A Quarterly Journal of Islamic Thought & Culture'' '''12''' (3). https://www.al-islam.org/al-tawhid/vol-12-no3/islamic-concept-knowledge-sayyid-wahid-akhtar</ref> == Наука == {| class="toccolours" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;" |- | style="text-align:center;" | '''Sciences''' |- | <gallery> File:Tusi_manus.jpg|[[Астролаб]]от на [[Насир ал-Дин ел-Туси]]. (13 век) File:Mansur1911.jpg|Една од обоените илустрации на човечката анатомија на [[Мансур ибн Илјас]] </gallery> |- | <gallery> File:Zahrawi1.png|[[Абу ел-Касим ел-Захрави]]<br />Илустрации за хируршки инструменти. (11 век) File:Banu musa mechanical.jpg|Светилка од делото на [[Бану Муса]] ''На механички уреди'' на [[Автоматизација]]. </gallery> |- | <gallery> File:Lunar phases al-Biruni.jpg|Илустрација од астрономските дела на [[ел-Бируни]] ги објаснува различните фази на [[Месечина]]та. File:Al-jazari elephant clock.png| [[Слоновиот часовник]] бил еден од најпознатите пронајдоци на ел-Џазари </gallery> |- | <gallery> File:Khayyam-paper-1stpage.png|„Кубни равенки и пресеци на конусни пресеци“, на [[Омар Кајам]]. File:Lagari.jpg|Ракетниот лет на Лагари Хасан Челеби]] прикажан во гравура од 17 век </gallery> |- | |} Муслимански научници направиле значаен напредок во науката. Тие поставиле далеку поголем акцент на експериментите отколку [[Стари Грци|Грците]]. Ова довело до предвремен научен метод кој се развивал во муслиманскиот свет, каде што бил направен значителен напредок во методологијата, почнувајќи со експериментите на [[Ибн ел-Хајатам]] (Алхазен) во полето на оптиката од приближно 1000, во својата ''Книга на Оптика''. Најважниот развој на научен метод била употребата на експериментите да се разликуваат помеѓу конкурентските научни теории поставени во рамките со генерално емпириска ориентација, која започна кај муслиманските научници. Ибн ел-Хајатам исто така, се смета за татко на [[оптика]]та<ref>{{cite news |last=Al-Khalili |first=Jim |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7810846.stm |title=BBC News |date=4 January 2009 |access-date=11 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426041228/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7810846.stm |archive-date=26 April 2015 |url-status=live }}</ref>, особено за неговиот емпириски доказ за вовед во концепцијата за теорија на светлината. Некои од нив го имаат, исто така, опишано Ибн ел-Хајатам како "првиот научник" за развој на современи научни методи. Математичарот [[Ел-Хорезми]], од чие име произлегува зборот [[алгоритам]], се смета за татко на [[алгебра]]та (кој е именуван по неговата книга, Китаб ел-Џабр).<ref>Plofker, Kim (2009), ''[[Mathematics in India (book)|Mathematics in India]]: 500 BCE–1800 CE'', Princeton, NJ: Princeton University Press. {{ISBN|0-691-12067-6}}.</ref> Неодамнешните студии покажале дека многу е веројатно дека средновековните муслимани уметници се свесни за напредната декагонал кусисикристал геометрија (откриен половина милениум подоцна, во 1970-тите и 1980-тите во запад) и го користеле во сложени декоративни ќерамички работи во архитектурата. Муслиманските математичари исто така направиле неколку подобрувања на арапски бројки, како на пример воведување на децимална точка нотација. Неодамнешните студии покажале дека е многу веројатно средновековните муслимански уметници да биле свесни за напредната декагонална квазикристална [[геометрија]] (откриена половина милениум подоцна во 1970-тите и 1980-тите на Запад) и ја користеле во сложените украсни плочки во архитектурата.<ref>Peter J. Lu, [http://www.news.harvard.edu/gazette/2007/03.01/99-tiles.html Harvard's Office of News and Public Affairs] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070314012002/http://www.news.harvard.edu/gazette/2007/03.01/99-tiles.html |date=14 March 2007}}</ref> Муслиманските лекари значително придонеле за областа на [[медицина]]та, вклучувајќи ги и предметите на [[анатомија]]та и [[физиологија]]та: Како во 15 век персиската работа од [[Мансур ибн Мухамед ибн ел-Фачих Лијас]] го насловил Ташрих ел-бадан (анатомија на телото) кој содржи сеопфатни дијаграми на структурите на телото, нервниот и циркулаторниот систем, или во работата на египетскиот лекар [[Ибн ел-Нафис]], кој ја предложил теоријата на пулмоналната циркулација. ''Канонот на Авицена'' за медицината останал авторитетен медицински учебник во [[Европа]] до [[18 век]]. [[Абу ел-Чазим ел-Захрави]] (исто така познат како Абулказиз) придонел за дисциплина на медицинската хирургија со ''[[Китаб ел-Тасриф]]'' (Книга на концесии), медицинска енциклопедија која подоцна била преведена на [[Латински јазик|латински]] и се користела во [[Европа]] и муслиманските медицински училишта со векови. Други медицински достигнувања дошле во областа на [[фармакологија]]та и [[фармација]]та. Во астрономијата, [[Мухамед ибн Џабир ел-Харани ел-Батани]] ја подобрил прецизноста на мерењето на прецесија на оската на Земјата. Исправките направени на геоцентричен модел од страна на ел-Батани, Авероес, Насир ел-Дин ел-Туси, Мо'аједудин Урди и Ибн ел-Шатир подоцна биле вградени во Коперниковиот [[Хелиоцентричен систем|хелиоцентричен]] модел. Хелиоцентрични теории биле исто така спомнати со неколку други муслимански астрономи како што се [[Абу Рејхан Бируни]], Сијзи, Чоб Ел-Дин Ширази и Најм Ел-Дин ел-Чазвини ал-Катиби. Ѕвездениот примател, иако првобитно бил развиен од страна на Грците, бил совршенство на исламските астрономи и инженери, а потоа била донесена во Европа. Муслиманските хемичари и алхемичари одиграле важна улога во создавањето на современата хемија. Особено, Xабир ибн Хајан се смета за „''татко на хемијата''“. Делата на арапските хемичари влијаеле врз [[Роџер Бејкон]] (кој го претставил емпирискиот метод во Европа, под силно влијание на читањето на арапски писатели), а подоцна [[Исак Њутн]]. Голем број на хемиски процеси (особено во алхемија) и дестилација на техники (како што е производството на алкохол) биле развиени во муслиманскиот свет и потоа се проширил кон Европа. == Технологија == [[File:Illustration of al-Hariri Maqamat spinning wheel.jpg|thumb|upright|left|Се верува дека [[родан]]от е измислен во средновековниот период кој како важен уред во голема мера придонел за унапредување на Индустриската револуција]] Во [[технологија]]та, муслиманскиот свет го донел [[Правење на хартија|правењето на хартија]] од [[Народна Република Кина|Кина]]. Познавањето на [[барут]]от исто така било пренесена од Кина преку исламските земји, каде што на формулите за чист [[калиум нитрат]] и експлозивен барутен ефект биле првите развиени.<ref>[[Ahmad Y. al-Hassan]], [http://www.history-science-technology.com/Articles/articles%202.htm Potassium Nitrate in Arabic and Latin Sources] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080226105129/http://www.history-science-technology.com/Articles/articles%202.htm |date=26 February 2008}}, ''History of Science and Technology in Islam''.</ref><ref name=Gunpowder>[[Ahmad Y. al-Hassan]], [http://www.history-science-technology.com/Articles/articles%203.htm Gunpowder Composition for Rockets and Cannon in Arabic Military Treatises In Thirteenth and Fourteenth Centuries] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226104140/http://www.history-science-technology.com/Articles/articles%203.htm |date=26 February 2008}}, ''History of Science and Technology in Islam''.</ref> Достигнувањата биле направени во наводнување и земјоделство, со користење на нова технологија како што се [[Ветерница|ветерници]]. Посеви како [[бадем]]и и [[агруми]] биле донесени во Европа преку [[ел-Андалус]] и шеќер одгледување постепено се усвои од страна на Европејците. Арапски трговци доминирале трговијата во [[Индискиот Океан]] до доаѓањето на [[Португалија]] во [[16 век]]. Теснина бил важен центар за трговија. Исто така, густа мрежа на трговски патишта во [[Средоземно Море|Медитеранот]], по кој муслиманските земји тргувале со едни со други и со европски сили, како што се [[Венецијанска Република|Венеција]], [[Република Џенова|Џенова]] и [[Каталонија]]. Свилениот патен премин во [[Средна Азија]] поминувал низ муслиманските држави меѓу Кина и Европа. Муслиманските инженери во исламскиот свет, направиле голем број на иновативна индустриска употреба на хидроенергијата, и почетокот на индустриска употреба на енергијата на брановите, силата на ветерот, фосилни горива како што се нафтата, и на почетокот голема фабрика комплекси (''tiraz'' на арапски). Индустриските употреби на воденици во исламскиот свет датираат од [[7 век]], додека хоризонталните тркала и вертикалната тркални воденици биле во широка употреба од најмалку [[9 век]]. Голем број на индустриските комбинати биле вработени во исламскиот свет, вклучувајќи ги и почетокот на полнење [[мелница|мелници]], мелници за жито, лушпач, пилани, брод мелници, печат мелници, челичарници, шеќер мелници, плима мелници и ветерници. До 11 век, секоја област во текот на исламскиот свет ги имале овие индустриски комбинати во работењето, од [[ел-Андалус]] и [[Северна Африка]] до [[Близок Исток|Блискиот Исток]] и [[Средна Азија]].<ref name="Lucas">Adam Robert Lucas (2005), "Industrial Milling in the Ancient and Medieval Worlds: A Survey of the Evidence for an Industrial Revolution in Medieval Europe", ''Technology and Culture'' '''46''' (1), pp. 1–30 [10].</ref> Муслиманските инженери исто така го измислиле нестабилни шахти и водни турбини, брзините во мелници и вода за подигање на машини и биле пионери во користењето на браните како извор на водна моќ, што се користи за да се обезбеди дополнителна енергија за воденици и вода за подигање на машини. Таквиот напредок е можен за многу индустриски задачи кои претходно биле водени од физичката работа во античките времиња да бидат механизирани и управувани од машини наместо во средновековниот исламски свет. Трансферот на овие технологии на средновековна [[Европа]] имало влијание врз [[Индустриската револуција]]. Голем број на индустрии биле активни за време на Арапската земјоделска револуција, производство на стоки вклучувајќи астрономски инструменти, керамика,часовници, стакло, трска, пулпа и хартија, парфем, нафта, лекови, јаже, свила, шеќер, текстил и оружје. Исто така, важно за економијата на тој период била употребата на механичка [[хидроенергија]] и ветерна енергија<ref>[[Ahmad Y. al-Hassan]] (1976). ''Taqi al-Din and Arabic Mechanical Engineering'', pp. 34–35. Institute for the History of Arabic Science, [[University of Aleppo]].</ref>, [[бродоградба]], и рударството на минерали, како што се сулфур, олово и железо. Раните фабрики (тираз) биле изградени за многу од овие индустрии, и познавањето на овие индустрии подоцна беше пренесуван до средновековна Европа, особено за време на латинските преводи на 12 век. На пример, првите фабрики за чаши во Европа биле основани во 11 век од страна на египетските занаетчии во Грција. Земјоделските и занаетчиски индустрии, исто така доживеале високо ниво на раст во текот на овој период. == Главни деноминации == Двете главни вероисповеди на исламот се [[Сунизам|сунитски]] и [[шиитски]] секти. Тие се разликуваат пред сè на тоа како на животот на Уметот ("верници") треба да се регулирани, и улогата на имамот. Овие две главни разлики произлегуваат од разбирањето на кој хадис се да се толкува [[Куранот]]. {{Div col|colwidth=18em}} * {{flag|Afghanistan}}<ref name="WorldAtlas">{{cite web|title=Islamic Countries Of The World|url=http://www.worldatlas.com/articles/islamic-countries-in-the-world.html|work=WorldAtlas|date=21 February 2018|language=en|access-date=29 July 2020|archive-date=27 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927155512/http://www.worldatlas.com/articles/islamic-countries-in-the-world.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Afghanistan_2004|title=Constitution of Afghanistan 2004|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223213703/https://www.constituteproject.org/constitution/Afghanistan_2004|archive-date=23 February 2017|url-status=live}}</ref> * {{flag|Brunei}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Brunei_2006.pdf?lang=en|title=Brunei Darussalam's Constitution of 1959 with Amendments through 2006|access-date=27 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625074422/https://www.constituteproject.org/constitution/Brunei_2006.pdf?lang=en|archive-date=25 June 2016|url-status=live}}</ref> * {{flag|Iran}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=http://www.iranonline.com/iran/iran-info/government/constitution-1.html|title=Islamic Republic of Iran Constitution|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20080225010032/http://www.iranonline.com/iran/iran-info/Government/constitution-1.html|archive-date=25 February 2008|url-status=live}}</ref> * {{flag|Mauritania}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Mauritania_2012.pdf|title=Mauritania's Constitution of 1991 with Amendments through 2012|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504073610/https://www.constituteproject.org/constitution/Mauritania_2012.pdf|archive-date=4 May 2017|url-status=live}}</ref> * {{flag|Oman}}<ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Oman_2011.pdf?lang=en|title=Oman's Constitution of 1996 with Amendments through 2011|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127204703/https://www.constituteproject.org/constitution/Oman_2011.pdf?lang=en|archive-date=27 January 2017|url-status=live}}</ref> * {{flag|Pakistan}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/|title=The Constitution of the Islamic Republic of Pakistan|access-date=27 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709113418/http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/|archive-date=9 July 2011|url-status=live}}</ref> * {{flag|Saudi Arabia}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=http://www.servat.unibe.ch/icl/sa00000_.html|title=Basic Law of Saudi Arabia|access-date=6 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111226203908/http://www.servat.unibe.ch/icl/sa00000_.html|archive-date=26 December 2011|url-status=live}}</ref> * {{flag|Yemen}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Yemen_2001.pdf?lang=en|title=Yemen's Constitution of 1991 with Amendments through 2001|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127144814/https://www.constituteproject.org/constitution/Yemen_2001.pdf?lang=en|archive-date=27 January 2017|url-status=live}}</ref> {{Div col end}} ====Државна религија==== Следните деветнаесет мнозинско муслимански [[Држава (политичка)|држави]] го одобриле исламот како нивна [[државна религија]], и иако може да гарантираат слобода на вероисповед за граѓаните, не прогласувајќи поделба на државата и религијата: {{Div col|colwidth=18em}} * {{flag|Algeria}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=http://confinder.richmond.edu/admin/docs/local_algeria.pdf|title=Of the People's Democratic Republic of Algeria|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504073600/http://confinder.richmond.edu/admin/docs/local_algeria.pdf|archive-date=4 May 2017|url-status=live}}</ref> * {{flag|Bahrain}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_Kingdom_of_Bahrain_(2002)#Article_2_.5BState_Religion.2C_Shari.27a.2C_Official_Language.5D|title=Constitution of the Kingdom of Bahrain (2002)|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223212553/https://en.wikisource.org/wiki/Constitution_of_the_Kingdom_of_Bahrain_(2002)#Article_2_.5BState_Religion.2C_Shari.27a.2C_Official_Language.5D|archive-date=23 February 2017|url-status=live}}</ref> * {{flag|Bangladesh}}<ref name="bdlaws.minlaw.gov.bd">{{Cite web |url=http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367/section-24549.html |title=The Constitution of the People's Republic of Bangladesh &#124; 2A. The state religion |website=bdlaws.minlaw.gov.bd}}</ref> * {{flag|Comoros}}<ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Comoros_2009.pdf|title=Comoros's Constitution of 2001 with Amendments through 2009|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504073557/https://www.constituteproject.org/constitution/Comoros_2009.pdf|archive-date=4 May 2017|url-status=live}}</ref> * {{flag|Djibouti}}<ref>{{cite act|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Djibouti_2010|title=Djibouti's Constitution of 1992 with Amendments through 2010|access-date=2023-09-14|article-type=Article|article=1|year=1992|type=Constitution}}</ref> * {{flag|Egypt}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Egypt_2014.pdf|title=Egypt's Constitution of 2014|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504073608/https://www.constituteproject.org/constitution/Egypt_2014.pdf|archive-date=4 May 2017|url-status=live}}</ref> * {{flag|Iraq}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf|title=Constitution of Iraq|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128152712/http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf|archive-date=28 November 2016}}</ref> * {{flag|Jordan}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ "Jordan country report"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210603094219/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/jordan/ |date=3 June 2021 }}, ''The World Factbook'', U.S. Central Intelligence Agency, 24 August 2012</ref> * {{flag|Kuwait}}<ref name="WorldAtlas"/><ref name=irfr2002>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2002/14005.htm |title=International Religious Freedom Report |website=US State Department |year=2002 |access-date=24 June 2017 |archive-date=8 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191108071813/https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2002/14005.htm |url-status=live }}</ref> * {{flag|Libya}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Libya_2012.pdf?lang=en|title=Libya's Constitution of 2011 with Amendments through 2012|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127204715/https://www.constituteproject.org/constitution/Libya_2012.pdf?lang=en|archive-date=27 January 2017|url-status=live}}</ref> * {{flag|Malaysia}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=http://confinder.richmond.edu/admin/docs/malaysia.pdf|title=Constitution of Malaysia|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514094615/http://confinder.richmond.edu/admin/docs/malaysia.pdf|archive-date=14 May 2011|url-status=live}}</ref> * {{flag|Maldives}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web |url=http://www.presidencymaldives.gov.mv/Documents/ConstitutionOfMaldives.pdf |title=Constitution of the Republic of Maldives 2008 |access-date=23 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170519142814/http://www.presidencymaldives.gov.mv/Documents/ConstitutionOfMaldives.pdf |archive-date=19 May 2017 |url-status=dead }}</ref> * {{flag|Morocco}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Morocco_2011.pdf?lang=en|title=Morocco's Constitution of 2011|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127204730/https://www.constituteproject.org/constitution/Morocco_2011.pdf?lang=en|archive-date=27 January 2017|url-status=live}}</ref> * {{flag|Palestine}}<ref>{{Cite web |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL(2009)008-e |title=BASIC LAW - OF THE PALESTINIAN NATIONAL AUTHORITY |access-date=23 January 2022 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030081752/https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL(2009)008-e |url-status=live }}</ref> * {{flag|Qatar}}<ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Qatar_2003.pdf|title=Qatar's Constitution of 2003|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127143256/https://www.constituteproject.org/constitution/Qatar_2003.pdf|archive-date=27 January 2017|url-status=live}}</ref> * {{flag|Somalia}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Somalia_2012?lang=en|title=Provisional Constitution of the Federal Republic of Somalia|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127204711/https://www.constituteproject.org/constitution/Somalia_2012?lang=en|archive-date=27 January 2017|url-status=live}}</ref> * {{flag|Syria}}<ref>{{cite web|url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/syria/|title=2021 Report on International Religious Freedom: Syria|date=2 June 2022}}</ref> * {{flag|Tunisia}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Tunisia_2014.pdf?lang=en|title=Tunisia's Constitution of 2014|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127204656/https://www.constituteproject.org/constitution/Tunisia_2014.pdf?lang=en|archive-date=27 January 2017|url-status=live}}</ref> * {{flag|United Arab Emirates}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/United_Arab_Emirates_2009.pdf?lang=en|title=United Arab Emirates's Constitution of 1971 with Amendments through 2009|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161029092800/https://www.constituteproject.org/constitution/United_Arab_Emirates_2009.pdf?lang=en|archive-date=29 October 2016|url-status=live}}</ref> {{Div col end}} ====Secular states==== Дваесет и две секуларни држави во муслиманскиот свет прогласиле одвоеност меѓу граѓанските/владините работи и религијата. {{Div col|colwidth=18em}} * {{flag|Albania}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=http://www.servat.unibe.ch/icl/al00000_.html#A007_|title=Albania – Constitution|publisher=ICL|access-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924115436/http://www.servat.unibe.ch/icl/al00000_.html#A007_|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}</ref> * {{flag|Azerbaijan}}<ref name="WorldAtlas"/><ref name="Article 7.1 of Constitution">{{cite web |url=http://azerbaijan.az/portal/General/Constitution/doc/constitution_e.pdf |title=Article 7.1 of Constitution |access-date=23 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111026135534/http://azerbaijan.az/portal/General/Constitution/doc/constitution_e.pdf |archive-date=26 October 2011 |url-status=dead }}</ref> * {{flag|Bosnia and Herzegovina}}<ref name="USDS B&H 2021">{{cite web | title=United States Department of State | website=United States Department of State | date=12 May 2021 | url=https://www.state.gov/reports/2020-report-on-international-religious-freedom/bosnia-and-herzegovina/ | access-date=10 Feb 2022}}</ref> * {{flag|Burkina Faso}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{Cite web|url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/constitutions/docs/Burkina%20FasoC%20%28englishsummary%29%28rev%29.doc|title=Article 31 of Constitution|archive-url=https://web.archive.org/web/20061009112408/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/constitutions/docs/Burkina%20FasoC%20%28englishsummary%29%28rev%29.doc|archive-date=9 October 2006}}</ref> * {{flag|Chad}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{Cite web|url=http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/constitutions/docs/ChadC%20%28english%20summary%29%28rev%29.doc|title=Article 1 of Constitution|archive-url=https://web.archive.org/web/20061009114533/http://www.chr.up.ac.za/hr_docs/constitutions/docs/ChadC%20%28english%20summary%29%28rev%29.doc|archive-date=9 October 2006}}</ref> * {{flag|Gambia}}<ref>{{cite web |title=Gambia (The) 1996(rev.2004)|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Gambia_2004|website=constituteproject.org|access-date=14 August 2023 |language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=2022 Report on International Religious Freedom: The Gambia|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/gambia|year=2022}}</ref> * {{flag|Guinea}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>[http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/cafrad/unpan002994.pdf Article 1 of Constitution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040913180737/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/cafrad/unpan002994.pdf |date=13 September 2004}}</ref> * {{flag|Guinea-Bissau}}<ref name="Article 1 of Constitution">{{cite web|url=http://www.cicr.org/ihl-nat.nsf/162d151af444ded44125673e00508141/8ff8cad34667b579c1257083002a6fa8/$FILE/Constitution%20Guinea%20Bissau.doc|title=Article 1 of Constitution|access-date=5 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105121916/http://www.cicr.org/ihl-nat.nsf/162d151af444ded44125673e00508141/8ff8cad34667b579c1257083002a6fa8/$FILE/Constitution%20Guinea%20Bissau.doc|archive-date=5 November 2013|url-status=live}}</ref> * {{flag|Indonesia}}<ref>{{cite web |title=Indonesia Risks Factors in Terrorism|url=https://pssat.ugm.ac.id/indonesia-risks-factors-in-terrorism/ |website=pssat.ugm.ac.id|access-date=24 September 2022 |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.state.gov/reports/2022-report-on-international-religious-freedom/indonesia|title=2022 Report on International Religious Freedom: Indonesia|year=2022|publisher=U.S. Department of State}}</ref> * {{flag|Kazakhstan}}<ref name="WorldAtlas"/><ref name="akorda.kz">{{cite web |url=http://www.akorda.kz/en/category/konstituciya |title=The Constitution of the Republic of Kazakhstan |website=Official site of the President of the Republic of Kazakhstan |access-date=24 November 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140924011326/http://www.akorda.kz/en/category/konstituciya |archive-date=24 September 2014 }}</ref> * {{flag|Kosovo}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>[http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2,247 Republic of Kosovo constitution] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131121073327/http://www.kushtetutakosoves.info/?cid=2%2C247 |date=21 November 2013}}, Republic of Kosovo constitution,</ref> * {{flag|Kyrgyzstan}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{Cite web|url=http://www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_co-operation/Foreigners_and_citizens/Nationality/Documents/National_legislation/Kyrgyzstan%20Constitution%20of%20the%20Kyrghyz%20Republic.asp|archive-url=https://web.archive.org/web/20070204064819/http://www.coe.int/T/E/Legal_Affairs/Legal_co-operation/Foreigners_and_citizens/Nationality/Documents/National_legislation/Kyrgyzstan%20Constitution%20of%20the%20Kyrghyz%20Republic.asp|url-status=dead|title=Article 1 of Constitution|archive-date=4 February 2007}}</ref> * {{flag|Mali}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{Cite web|url=http://confinder.richmond.edu/admin/docs/Mali.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20120912141413/http://confinder.richmond.edu/admin/docs/Mali.pdf|url-status=dead|title=Preamble of Constitution|archive-date=12 September 2012}}</ref> * {{flag|Niger}}<ref name="USDS Niger">{{cite web | title=Niger | website=United States Department of State | date=1 Dec 2020 | url=https://www.state.gov/reports/2018-report-on-international-religious-freedom/niger/ | access-date=10 Feb 2022}}</ref> * {{flag|Nigeria}}<ref name="WorldAtlas"/> * {{flag|Senegal}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90117.htm|title=Senegal|website=U.S. Department of State|date=14 September 2007|access-date=18 March 2015|archive-date=19 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219072456/https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90117.htm|url-status=live}}</ref> * {{flag|Sierra Leone}}<ref name="TimothyJ">{{cite book|author=Timothy J. Demy Ph.D., Jeffrey M. Shaw Ph.D.|title=Religion and Contemporary Politics: A Global Encyclopedia [2 volumes] |url=https://books.google.com/books?id=vt-vDwAAQBAJ&pg=PA180|year=2019|publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-3933-7|pages=180}}</ref> * {{flag|Sudan}}<ref>{{Cite web|url=https://gulfnews.com/world/africa/sudan-ends-30-years-of-islamic-law-by-separating-religion-state-1.1599359147751|title=Sudan ends 30 years of Islamic law by separating religion, state|website=gulfnews.com|date=6 September 2020 |access-date=13 September 2020|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906183606/https://gulfnews.com/world/africa/sudan-ends-30-years-of-islamic-law-by-separating-religion-state-1.1599359147751|url-status=live}}</ref> * {{flag|Tajikistan}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Tajikistan_2003.pdf?lang=en|title=Tajikistan's Constitution of 1994 with Amendments through 2003|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102213123/https://www.constituteproject.org/constitution/Tajikistan_2003.pdf?lang=en|archive-date=2 January 2017|url-status=live}}</ref> * {{flag|Turkey}}<ref name="WorldAtlas"/><ref name="Article 2 of Constitution">{{cite web|url=http://www.tbmm.gov.tr/anayasa.htm|title=Article 2 of Constitution|access-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201041755/http://www.tbmm.gov.tr/anayasa.htm|archive-date=1 December 2010|url-status=dead}}</ref> * {{flag|Turkmenistan}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=http://www.uta.edu/cpsees/TURKCON.htm|title=Constitution of Turkmenistan|access-date=18 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414030847/http://www.uta.edu/cpsees/TURKCON.htm|archive-date=14 April 2015|url-status=live}}</ref> * {{flag|Uzbekistan}}<ref name="WorldAtlas"/><ref>{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Uzbekistan_2011.pdf?lang=en|title=Uzbekistan's Constitution of 1992 with Amendments through 2011|access-date=23 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170127204735/https://www.constituteproject.org/constitution/Uzbekistan_2011.pdf?lang=en|archive-date=27 January 2017|url-status=live}}</ref> {{Div col end}} ====Останати==== {{Div col|colwidth=18em}} * {{flag|Lebanon}}<ref>{{cite web|title=2019 Report on International Religious Freedom: Lebanon|publisher=US Department of State|url=https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/lebanon/|year=2019|quote=Уставот, исто така, наведува дека ќе има „праведна и правична рамнотежа“ во распределбата на позициите во кабинетот и државните служби на високо ниво меѓу главните религиозни групи, одредба изменета со Договорот Таиф, кој стави крај на граѓанската војна во земјата и наложи пропорционална застапеност. меѓу христијаните и муслиманите во парламентот, кабинетот и другите високи владини позиции.}}</ref> {{Div col end}} ====Муслимански малцински држави==== Според Истражувачкиот центар „Пју“ во 2015 година имало 50 мнозинско муслимански земји, кои се прикажани погоре во статијата.<ref>{{cite web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/06/22/what-is-each-countrys-second-largest-religious-group/|date=22 June 2015|title=What is each country's second-largest religious group?|publisher=Pew Research Center|access-date=22 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150622195834/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2015/06/22/what-is-each-countrys-second-largest-religious-group/|archive-date=22 June 2015|url-status=live}}</ref><ref name="pewmuslim5">{{cite web |url=http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-muslim-majority.aspx |title=Muslim-Majority Countries |website=The Future of the Global Muslim Population |publisher=Pew Research Center |access-date=22 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111120125729/http://pewforum.org/future-of-the-global-muslim-population-muslim-majority.aspx |archive-date=20 November 2011 |url-status=live |date=27 January 2011}}</ref> Освен овие, големи муслимански популации постојат во некои земји каде муслиманите се малцинство, а нивните муслимански заедници се поголеми од многу нации со мнозинско муслиманско население.:<ref>{{cite web |title=MAPPING THE GLOBAL MUSLIM POPULATION |url=https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2009/10/Muslimpopulation-1.pdf |website=[[Pew Research Center]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326041807/https://www.pewresearch.org/religion/wp-content/uploads/sites/7/2009/10/Muslimpopulation-1.pdf |archive-date=2023-03-26 |url-status=live}}</ref> *{{flagcountry|IND}}: 200 милиони муслимани (14.6%)<ref>{{cite web | url=http://www.indiaonlinepages.com/population/muslim-population-in-india.html | title=Muslim Population in India - Total Muslims in India }}</ref> *{{flagcountry|ETH}}: 34.7 милиони муслимани (31.3%)<ref>{{cite web | url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ethiopia/ | title=Ethiopia | date=21 February 2023 | accessdate=2024-11-23 | archive-date=2021-04-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210421154941/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/ethiopia/ | url-status=dead }}</ref> *{{flagcountry|CHN}}: 25–40 милиони муслимани (2–3%)<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/news/2019/apr/11/china-hi-tech-war-on-muslim-minority-xinjiang-uighurs-surveillance-face-recognition | title=China's hi-tech war on its Muslim minority | newspaper=The Guardian | date=11 April 2019 | last1=Byler | first1=Darren }}</ref> *{{flagcountry|TAN}}: 19.4 милиони муслимани (35.2%)<ref>{{cite web | url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/ | title=Tanzania | date=21 February 2023 | accessdate=2024-11-23 | archive-date=2021-01-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210109103650/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/ | url-status=dead }}</ref> *{{flagcountry|RUS}}: 14–20 милиони муслимани (10–14%)<ref>{{cite web | url=https://www.themoscowtimes.com/2019/03/05/russia-will-be-one-third-muslim-in-15-years-chief-mufti-predicts-a64706 | title=Russia Will be One-Third Muslim in 15 Years, Chief Mufti Predicts | date=5 March 2019 }}</ref> *{{flagcountry|CIV}}: 12 милиони муслимани (42%)<ref>{{cite web | url=https://www.state.gov/reports/2021-report-on-international-religious-freedom/cote-divoire/ | title=Technical Difficulties }}</ref> *{{flagcountry|DRC}}: 10 милиони муслимани (15%)<ref>{{cite web | url=https://theislamicinformation.com/news/the-muslims-of-the-democratic-republic-of-the-congo-victims-of-poverty-ignorance-and-christianization/ | title=The Muslims of the Democratic Republic of the Congo. Victims of poverty, ignorance and Christianization | date=17 January 2022 }}</ref> *{{flagcountry|PHL}}: 8–9 милиони муслимани (9–10%) ===Политики=== Во поголемиот дел од 20 век, исламскиот идентитет и доминацијата на исламот врз политичките прашања веројатно се зголемиле во текот на почетокот на 21 век. Брзо растечките интереси на западниот свет во исламските региони, меѓународните судири и [[глобализацијата]] го промениле влијанието на исламот врз светот во современата историја.<ref>{{Cite web|url=http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&cid=1212925100226&pagename=Zone-English-ArtCulture/ACELayout|title=A Wake-Up Call: Milestones of Islamic History – IslamOnline.net – Art & Culture|date=17 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110217233807/http://www.islamonline.net/servlet/Satellite?c=Article_C&cid=1212925100226&pagename=Zone-English-ArtCulture/ACELayout|archive-date=17 February 2011}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Извори == * {{Cite book|last= Ankerl |first= Guy |title= Global communication without universal civilization |orig-year= 2000 |series= INU societal research |volume= 1: Coexisting contemporary civilizations : Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western |publisher= INU Press |location= Geneva |isbn= 978-2-88155-004-1 |year= 2000|oclc= 223231547}} *{{cite book | last1=Ettinghausen | first1=Richard | authorlink=Richard Ettinghausen | first2=Oleg |last2=Grabar|first3= Marilyn |last3=Jenkins-Madina | title=Islamic Art and Architecture 650-1250 | publisher=Yale University Press | year=2003 | edition=2nd | isbn= 978-0300088694|oclc=1035756076|location=New Haven}} * {{cite book|last=Graham |first=Mark |title=How Islam Created the Modern World| year=2006|publisher=Amana Publications|location=Beltsville, Md.|oclc=66393160 |isbn=9781590080436}} * {{Cite book | last1= Grant | first1= John | author-link1= John Grant (author) | last2= Clute | first2=John | author-link2= John Clute | title= The Encyclopedia of Fantasy | url= https://archive.org/details/encyclopediaoffa0000unse_i5q1 | chapter = Arabian fantasy | isbn= 978-0-312-19869-5| date= 15 March 1999| publisher= Macmillan |oclc=40347477}} * {{Cite book | last= Kraemer | first= Joel L. | title= Humanism in the Renaissance of Islam | year = 1992 | publisher= Brill Publishers | isbn= 978-90-04-07259-6|oclc=14203815}} *{{cite journal | last=Madden | first=Edward H. | date=1975 | title=Some Characteristics of Islamic Art | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-aesthetics-and-art-criticism_summer-1975_33_4/page/n46 | journal=Journal of Aesthetics and Art Criticism | volume=33 | issue=4| pages=423–430 | doi=10.2307/429655 |jstor=429655}} *{{cite journal|last=Mason |first=Robert |year=1995 |title=New Looks at Old Pots: Results of Recent Multidisciplinary Studies of Glazed Ceramics from the Islamic World|journal=Muqarnas| volume=12|pages=1–10 |jstor=1523219|doi=10.2307/1523219}} * {{Cite book | last=Russell | first= G. A. | title= The 'Arabick' Interest of the Natural Philosophers in Seventeenth-Century England | publisher= [[Brill Publishers]] | year= 1994 | isbn= 978-90-04-09459-8}} * {{Cite book | last=Tausch | first=Arno | title=What 1.3 Billion Muslims Really Think: An Answer to a Recent Gallup Study, Based on the "World Values Survey" | publisher=Nova Science Publishers|location= New York| year=2009 | edition=1st | isbn=978-1-60692-731-1| title-link=World Values Survey}} * {{Cite book | last=Tausch | first=Arno | title=The political algebra of global value change. General models and implications for the Muslim world. With Almas Heshmati and Hichem Karoui |publisher=Nova Science Publishers, New York|year=2015 | edition=1st | isbn=978-1-62948-899-8}} See [https://www.researchgate.net/publication/290349218_The_political_algebra_of_global_value_change_General_models_and_implications_for_the_Muslim_world (PDF) The political algebra of global value change: General models and implications for the Muslim world] *{{cite book | last=Turner | first=Howard R. | title=Science in Medieval Islam: An Illustrated Introduction | url=https://archive.org/details/scienceinmedieva0000turn_z9a9 | publisher=University of Texas Press | year=1997 | isbn= 0292781490 |location=Austin |oclc=36438874 |edition=1st}} *{{cite book |last=Livny |first=Avital |title=Trust and the Islamic Advantage: Religious-Based Movements in Turkey and the Muslim World |location=United Kingdom| publisher=Cambridge University Press |year=2020 |oclc=1192428976 |isbn= 9781108485524}} == Надворешни врски == {{Sister project links|m=no|mw=no|species=no|wikt=no|n=Portal:Islam|s=Portal:Islam|voy=Islam|d=y|commons=Category:Islam distribution maps|q=Islam|b=Subject:Islam|v=Islam}} * [https://aeon.co/essays/the-idea-of-a-muslim-world-is-both-modern-and-misleading What is the Muslim world?]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, on ''[[Aeon (magazine)|Aeon]]'' * [https://web.archive.org/web/20040415033004/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/ The Islamic World to 1600] an online tutorial at the [[University of Calgary]], Canada (archived 15 April 2004). * [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=104927939&ft=1&f=1004 Is There a Muslim World?], on NPR * [https://ideas.repec.org/p/iza/izadps/dp4459.html Asabiyya: Re-Interpreting Value Change in Globalized Societies] * [https://ideas.repec.org/b/erv/ebooks/b001.html Why Europe has to offer a better deal towards its Muslim communities. A quantitative analysis of open international data] * [http://www.indianoceanhistory.org/ Indian Ocean in World History, A free online educational resource] [[Категорија:Исламска култура]] [[Категорија:Човечка географија]] [[Категорија:Цивилизации]] [[Категорија:Ислам|Свет]] [[Категорија:Историски области]] mzb37g92bdqdyof3x60w2r2jth5yn03 Михаел Шумахер 0 879948 5532950 5490175 2026-04-01T23:52:35Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532950 wikitext text/x-wiki {{Infobox F1 driver | name = Михаел Шумахер | caption = Шумахер за време на [[Големата награда на САД 2005]] | nationality = {{ГЕР}} | Years = {{F1|1991}}–{{F1|2006}}, {{F1|2010}}–{{F1|2012}} | Team(s) = [[Џордан Гранд При|Џордан]], [[Бенетон Формула|Бенетон]], [[Скудерија Ферари|Ферари]], [[Мерцедес-Бенц во Формула 1|Мерцедес]] | birth_date = {{birth date and age|1969|1|3|df=y}} | birth_place = [[Хирт]], [[Западна Германија]] | 2012 Team = [[Мерцедес-Бенц во Формула 1|Мерцедес]] | 2012 Car number = 7 | Races = 308 (307 стартови) | Championships = 7 [[Формула 1 (сезона 1994)|1994]], [[Формула 1 (сезона 1995)|1995]], [[Формула 1 (сезона 2000)|2000]], [[Формула 1 (сезона 2001)|2001]], [[Формула 1 (сезона 2002)|2002]], [[Формула 1 (сезона 2003)|2003]], [[Формула 1 (сезона 2004)|2004]] | Wins = 91 | Podiums = 155 | Points = 1566 | Poles = 68 | Fastest laps = 77 | First race = [[Голема награда на Белгија 1991]] | First win = [[Голема награда на Белгија 1992]] | Last win = [[Голема награда на Кина 2006]] | Last race = [[Голема награда на Бразил 2012]] | Last season = 2012 | Last position = 13-то (49 бода) |Image=Aécio Neves, Michael Schumacher e Didi (Cropped).jpg}} [[File:Michael Schumacher 2010 Malaysia.jpg|200px|thumb|Michael Schumacher (2010)]] '''Михаел Шумахер''' ({{langx|de|Michael Schumacher}}; роден на [[3 јануари]] [[1969]]) — е пензиониран [[Германија|германски]] [[Формула 1|Формула Еден]] кој настапувал за тимовите на Џордан Град При, Бенетон и [[Ferrari|Ферари]], каде што го поминал најголемиот дел од својата кариера, како и во Мерцедес Бенз на крајот на својата кариера. Познат по единаесет годишниот успех со Ферари, Шумахер е единаесет кратен Светски Шампион и е нашироко почитуван како еден од најдобрите Ф1 возачи на сите времиња. Тој држи многу од возачките рекорди на формула, како што се рекорди за најмногу првенства, тркачки победи, најбрзи кругови, пол позиции, бодови освоени и најмногу победи во една сезона – 13 во 2004. Во 2002 тој станал единствениот возач во историјата на Формула еден кој завршил во првите три места во секоја трка од сезоната и потоа го срушил рекордот за најмногу последователни завршувања на подиумот. Според официјалното мрежно место на Формула Еден тој е “статистички најдобриот возач кој спортот некогаш го видел“. Откако започна да вози картинг, Шумахер ги освоил германските првенства во возење во Формула Куниг и Формула Три пред да им се придружил на Мерцедес во Светското првенство во спортски автомобилизам. После една трка спонзорирана од Мерцедес, за Формула Еден тимот на Џордан, Шумахер потпишал како возач за Формула Еден тимот Бенетон во 1991 година. По освојувањето на последователните првенства со Бенетон во сезоната 1994/5, во 1996 година Шумахер се префрлил во тимот на Ферари и со нив освоил нови пет последователни титули од 2000 до 2004 година. Шумахер се пензионирал од возење во Формула Еден во 2006 година, останувајќи во Ферари како советник.<ref name="retirement">{{наведени вести |title=It's official: Schumi to retire |publisher=ITV |date=11 September 2006 |url=http://www.itv-f1.com/News_Article.aspx?PO_ID=37307 |accessdate=24 October 2006 |archive-date=2006-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004204636/http://www.itv-f1.com/News_Article.aspx?PO_ID=37307 |url-status=dead }}</ref> Тој се согласил привремено да се врати во Ферари во 2009 година, како замена за тешко повредениот [[Фелипе Маса]], но бил спречен во тоа поради повреда на вратот. Подоцна тој потпишал 3-годишен договор да вози за новиот Мерцедес ГП тим почнувајќи од 2010 година. Неговата кариера не е без контроверзии, вклучувајќи ги и двата инциденти кога бил инволвиран во судири во последната трка од сезоната која го одредило исходот од светското првенство, со Дејмон Хил во [[Аделаида]] во 1994 година и со Жак Виленув во Херез во 1997 година. Надвор од стазите, Шумахер е амбасадор на [[УНЕСКО]] и говорник за безбедноста на возачите. Тој е инволвиран во бројни хуманитарни акции низ целиот негов живот и има донирано десеттици милиони долари во хуманитарни цели. Михаил и неговиот помлад брат Ралф Шумахер се единствените браќа кои победиле на трки во Формула Еден, и тие биле првите браќа кои завршиле на прво и второ место во иста трка, во Монтреал 2001 година, и уште еднаш на истото место (но во обратен редослед) во 2003 година. == Животопис == Шумахер е роден во [[Хурт]], [[Северна Рајна-Вестфалија|Северна Рајна – Вестфалија]],<ref name="schumacher hof">{{Наведена мрежна страница |title=Hall of Fame – World Champions: Michael Schumacher |publisher=The Official Formula 1 Website |year=2006 |url=http://www.formula1.com/teams_and_drivers/hall_of_fame/7/ |accessdate =5 October 2006}}</ref> [[Западна Германија]], од татко Ролф Шумахер, ѕидар, и неговата жена Елизабет. Кога Шумахер имал 4 години, неговиот татко го модифицирал неговиот квадрицикл додавајќи мал [[мотор]]. Кога Шумахер удрил во столб во Керпен, неговите родители го однеле на стаза за картинг во [[Керпен-Хорем]], каде тој станал најмладиот член на картинг клубот. Неговиот татко набрзо му изградил картинг од отфрлени делови и на шестгодишна возраст Шумахер го освоил своето прво клупско првенство. За да го поддржува тркањето на синот, Ролф Шумахер започнал со втора работа изнајмувајќи и поправајќи картинзи, додека неговата жена работела во мензата во тркачката стаза. Без разлика, кога на Шумахер му требало нов мотор кој чинел 800 марки, неговите родители не можеле да си го дозволат, но Шумахер продолжил да се трка со поддршка на локалните стопанственици.<ref>{{Наведена книга | last = Collings | first = Timothy | title = Team Schumacher | publisher = Highdown | year = 2005 | pages = 35–37 | isbn = 1-905156-03-0 }}</ref> Законите во [[Германија]] барале возачот да има најмалку 14 години за да може да добие дозвола за картинг. За да го заобиколи ова, Шумахер добил дозвола во [[Луксембург]] на 12 годишна возраст.<ref name="early years">{{Наведена мрежна страница | title = The Beginning | publisher = mschumacher.com | year = 2006 | url = http://www.mschumacher.com/history.html | accessdate = 23 April 2007 }}</ref> Во [[1983]] година, Шумахер ја добил својата германска дозвола, година откако го освоил Германското јуниорско првенство во картинг. Од [[1984]] па натака, Шумахер освојува многу германски и европски картинг првенства. Во [[1985]] година тој му се приклучил на Адолф Нојберт, Еурокарт трговец, а веќе во [[1987]] тој станува германски и европски шампион во картинг, по што тој го напушта училиштето и започнува да работи како механичар. Во [[1988]] го направил својот прв чекор во трките со едноседишни коли, тркајќи се во германските Формула Форд и Формула Конинг серии, освојувајќи ја втората. Во [[1989]] година, Шумахер потпишал за Вили Веберовиот WTS Formula Three тим. Спонзориран од Вебер, тој се натпреварувал во Германските [[Формула 3]] серии, освојувајќи титула во [[1990]] година. Тој победил и во „Макао Гранд При“. На крајот на 1990 година, заедно со неговите соперници од „Формула 3“, Хајнц-Харалд Френцен и Карл Вендлингер, Шумахер се придружил на „[[Мерцедес]] јуниор“ во Светскиот спортски-прототип првенство. Ова било невообичаено за млад возач: повеќето од неговите сотркачи се натпреварувале во „Формула 3000“ на нивниот пат до [[Формула 1]]. Меѓутоа, Вебер го советувал Шумахер дека експозитурата пред професионалните новинарски конференции и возењето моќни коли на долгометражни трки ќе му помогне во кариерата. На Светското првенство во спортски автомобилизам во 1990 година, Шумахер победил во финалето на сезоната во „Autódromo Hermanos Rodríguez“, возејќи во Заубер-Мерцедес Ц11, и завршил четврти во првенството, иако возел само во 3 од 9 трки. Со тимот продолжил во Светското првенство во спортски автомобилизам во 1991 година, победувајќи повторно во последната трка во сезоната во „Аутополис“ во [[Јапонија]], возејќи Заубер-Мерцедес-Бенз Ц291, завршувајќи на деветтото место во првенството. Исто така, тој се натпреварувал и на трката во [[Ле Ман]], завршувајќи петти во автомобилот кој го делел со Карл Вендлингер и Фриц Кројцпоинтнер. Во [[1991]] година, Шумахер се натпреварувал во една трка во Јапонското првенство на „Формула 3000“, завршувајќи втор. <br /> Михаел Шумахер има син, Мик, кој исто како татко му, започнал да се занимава со автомобилизам: во [[2015]] година, Мик потпишал договор со холандскиот тим „Ван Амерсфорт рејсинг“ за да вози во натпреварите на „Формула 4“.<ref>„Луѓе“, ''Утрински весник'', година XVI, број 4725, четврток, 5 март 2015, стр. 24.</ref> == Кариерата во Формула 1 == Шумахер бил познат во текот на неговата кариера по неговата способност да обезбеди брзи кругови во клучните моменти во трката, да ја турка неговата кола до самиот лимит во подолги периоди. Кристофер Хилтон, мотор спорт автор, забележал во 2003 година дека “ Мерило за способностите на возачот е неговата изведба во влажни трки, затоа што е потребна најделикатна контрола и осет на колата“, и потенцира дека како и другите големи возачи, статистиките за Шумахер во влажни услови покажувале многу малку грешки сè до крајот на сезоната во 2003 година. Некои од неговите најдобри изведби се случиле токму во такви услови, донесувајќи му го прекарот "Regenkönig" (крал на дождот)<ref>{{Наведена мрежна страница | last = Hardcastle | first = Jonathon | title = Michael Schumacher | url = http://www.artwoo.com/article/michael-schumacher | accessdate = 12 July 2007 | archive-date = 2007-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927204445/http://www.artwoo.com/article/michael-schumacher | url-status = dead }}</ref> или "Regenmeister" (господар на дождот),<ref name="autoracing">{{Наведена мрежна страница | title = Michael Schumacher – Master of the F1 Circuit | publisher = Auto Racing | url = http://www.autoracing.com/formula-1/drivers/michael-schumacher/ | accessdate = 12 July 2007 }}</ref><ref>{{наведени вести | title = Schumacher races to victory | publisher = BBC Sport | date = 18 March 2001 | url = http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/1227766.stm | accessdate = 24 October 2006 }}</ref> дури и во странските медиуми. Познат е и како „Црвениот Барот“ поради неговиот црвен Ферари како во спомен на [[Манфред фон Рихтофен]], познатиот [[летечки првак]] од Првата светска војна. Прекарите на Шумахер ги вклучувале и Шуми,<ref>{{наведени вести | title = Alonso ahead of Schumi | publisher = News24 | date = 21 October 2006 | url = http://www.news24.com/News24/Sport/More_Sport/0,9294,2-9-32_2018131,00.html | accessdate = 22 October 2006 | archivedate = 30 September 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930205306/http://www.news24.com/News24/Sport/More_Sport/0,9294,2-9-32_2018131,00.html }}</ref> Шуи<ref>{{наведени вести |first = David |last = Tremayne |title = Schuey exit promises many twists and turns |work = The Independent |location = UK |date = 22 October 2006 |url = http://sport.independent.co.uk/motor_racing/article1919061.ece |accessdate = 22 October 2006 |archive-date = 2007-09-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070930182154/http://sport.independent.co.uk/motor_racing/article1919061.ece |url-status = dead }}</ref> и Шу.<ref>{{наведени вести | title = Schu brought down to earth | publisher = ITV | date = 11 October 2006 | url = http://www.itv-f1.com/News_Article.aspx?PO_ID=37706&PO=37706 | accessdate = 14 October 2006 }}</ref> На Шумахер често му се припишувала и популаризацијата на Формула Еден во Германија, каде порано било сметано како кревок спорт.<ref name="superwheels">{{Наведена мрежна страница | author=Sapa |title=The greatest driver of all time! |publisher=SuperWheels |date=11 September 2006 |url=http://www.superwheels.co.za/default.asp?id=4846&des=sportstalk |accessdate=24 October 2006 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927153411/http://www.superwheels.co.za/default.asp?id=4846&amp;des=sportstalk |archivedate=27 September 2006}}</ref> Кога Шумахер се пензионирал во 2006 година, тројца од најдобрите десет возачи биле Германци, повеќе отколку која било друга нација некогаш имала и повеќе од кога и да било во историјата на Формула Еден. Помладите германски возачи, како [[Себастијан Фетел]], чувствувал дека Шумахер е клучот за нивното определба во Формула Еден возачи.<ref>{{наведени вести | first = Jonathan | last = Noble | title = Vettel sorry to see 'idol' Schumacher go | work = Autosport | date = 25 September 2006 | url = http://www.autosport.com/news/report.php/id/54667 | accessdate = 31 October 2006 }}</ref> Во подоцнежниот период од неговата Формула Еден кариера, како еден од сениорските возачи, Шумахер бил претседател на Асоцијацијата на Гранд При Возачи.<ref>{{наведени вести | title = Schumacher retains GPDA position | publisher = BBC | url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/motorsport/formula_one/5066186.stm | accessdate = 30 November 2007 | date = 9 June 2006 }}</ref> Во истражувањето на ФИА од 2006, Михаел Шумахер бил изгласан од навивачите на Формула Еден за најпопуларниот возач во сезоната.<ref>{{наведени вести |title=Schumacher tops F1 supporter poll |publisher=BBC Sport |date=27 September 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/5384692.stm |accessdate=25 October 2006}}</ref> === Дебито во Џордан === Шумахер го имал своето деби во Формула Еден со тимот Џордан-Форд на Белгискиот Гранд При во 1991 година, возејќи ја колата со број 32 како замена за притворениот Бертранд Гашо. Шумахер, сè уште под договор со Мерцедес, бил регрутиран од Еди Џордан откако Мерцедес му платил на Јордан $150.000 за неговото деби.<ref>{{Наведена книга | last = Collings | first = Timothy | title = The Piranha Club | publisher = Virgin Books | year = 2004 | page = 17 | isbn = 0-7535-0965-2 }}</ref> Една неделата пред трката, Шумахер го импресирал дизајнерот на Џордан, Гери Андерсон и тимскиот менаџер, Тревор Фостер за време на тест возењето пред спектакалот. Неговиот менаџер Вили Вебер го осигурал Џордан дека Шумахер добро ја знаел предизвикувачката стаза Спа , иако всушност тој ја имал само видено како спектатор. За време на тркачкиот викенд, сотимецот Андреа де-Цесарис требало да му ја покаже на Шумахер стазата, но бил задржан поради преговори околу договорот. Шумахер сам ја научил стазата, кружејќи околу неа на велосипед на склопување, кој го донел со него. Тој го имресионирал пит боксот квалификувајќи се на седмото место во трката. Со тоа ја достигнал најдобрата почетна позиција и го надквалификувал 11-годишниот ветеран де Цезарис. Моторспорт новинарот Џо Савард напишал дека после квалификувањето “групи германски новинари зборувале за ‘најдобриот талент после Стефан Белоф‘“. Шумахер се повлекол после првиот круг во трката поради проблеми со квачилото. === Бенетон === После дебито, и покрај тоа што Џордан имале со Мерцедес договор во принцип со менаџментот на Шумахеровиот Мерцедес за до крајот на сезоната, Шумахер бил регрутиран од Бенетон-Форд за следната трка. Џордан аплицирале за налог до судовите на [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] да го спречат Шумахер да вози за Бенетот, но го изгубиле случајот бидејќи сè уште немале потпишано договор.<ref>{{Наведена книга | last = Collings | first = Timothy | title = The Piranha Club | publisher = Virgin Books | year = 2007 | chapter = Welcome to the Piranha Club | isbn = 978-1-85227-907-3 }}</ref> Шумахер ја завршил сезоната во 1991 година со четири бода од шест трки. Најдоброто место кое го освоил било петти во неговата втора трка, Италијанскиот Гранд При, во кој тој заврши пред неговиот сотимец и трикратен Светски Шампион [[Нелсон Пике]]. На почетокот на сезоната 1992 тимот на Заубер, планирајќи го нивното деби во Формула Еден откако Мерцедес се повлекол за следната година, се повикал на клаузулата во договорот на Шумахер во која пишувало дека доколку Мерцедес влезе во Формула еден, Шумахер ќе вози за нив. Евентуално, било договорено Шумахер да остане во Бенетон. Питер Заубер рекол „(Шумахер) не сакаше да вози за нас. Зошто би го присилил?“.<ref>{{Наведена книга | last = Domenjoz | first = Luc | title = Michael Schumacher : Rise of a genius | orig-date = 2002 | publisher = Parragon | page = 38 | isbn = 0-7525-9228-9 | year = 2006 }}</ref> Годината доминирале Вилијамс со Нигел Мансел и Рикардо Патрис, карактеризирајќи се со моќни мотори на Рено, полуавтоматски менувачи на брзини и активна амортизери за контрола на висината на возењето на колата. Во „конвенционалниот“ Бенетон Б192 Шумахер го освоил своето место на подиумот за првпат, завршувајќи трет во Мексиканскиот Гранд При. Продолжил со првата победа во Белгискиот Гранд При, на водената трка во Спа-Францоршампс стазата, која до 2003 година тој ќе ја нарекувал “ далеку мојата омилена стаза“. Заврши трет на Возачкото првенство во 1992 со 53 бода, три бода помалку од второрангираниот Патрис. Тимот на Вилијамс со [[Дејмон Хил]] и [[Алан Прост]] доминирал и во сезоната во 1993 година. Бенетон ги промовирал своите активни суспензии и контрола на тракција на почетокот од сезоната, последни од фаворитските тимови. Шумахер победил во една трка, Португалскиот Гранд При, победувајќи го Прост, а имал и девет искачувања на подиумот, но се повлекол на 7 од другите 15 трки. Сезоната ја завршил четврти, со 52 бода. == 1994-1995: Годините на светското првенство == 1994 беше сезоната на Шумахеровиот прв Возачки Шампион. Сезоната, меѓутоа, беше обележана со смртта на Аиртон Сена (сведочена од Шумахер, кој беше дирекно позади на втората позиција) и на Роланд Раценбергер за време на Гранд При Сан Марино, како и од обвинувањата дека неколку тимови, но посебно Шумахеровиот Бенетон, ги прекршиле техничките правила на спортот.<ref name=genius-ms>{{Наведена книга | title = Michael Schumacher: The Rise of a Genius | first = Luc | last = Domenjoz | isbn = 0-7525-9228-9 | publisher=[[Parragon]] | orig-date = 2002 | pages = 44–47 | year = 2006}}</ref><ref name=saward>{{Наведена мрежна страница | title = Globetrotter: Rocking the boat | url = http://www.grandprix.com/gt/gt00044.html | first = Joe | last = Saward | authorlink = Joe Saward | publisher=GrandPrix.com | date = 11 August 1994 | accessdate =28 August 2008}}</ref> Шумахер победи на шест од првите седум трки и водеше во Шпанскиот Гранд При, пред да му откаже менувачот на брзини, оставајќи го заглавен во петта брзина. Сепак тој ја заврши трката на второ место. По Гранд При Сан Марино, Бенетонм Ферари и Мекларен беа под истрага поради сомневање дека ја прекшиле забраната на Фиа за електронски помагала. Бенетон и Мекларен најпрвин одбија да го предадат нивниот изворен код. Кога го сторија тоа, ФИА откри скриена функционалност во софтверите на двата тима, но не пронајде доказ дека била користена во трка. Двата тимови беа казнети со казна од 100.000 долари поради нивното одбивање да соработуваат. Меѓутоа, софтверот на Мекларен, кој бил пробрам за менувачот на брзини кој дозволувал автоматско менување на брзини, бил прогласен за легален. Од друга страна, софтверот на Бенетон бил означен како форма на “контрола за старт“ која би му дозволила на Шумахер да има совршени стартувања, а ова било конкретно забрането од прописите. На Британскиот Гранд При. Шумахер беше казнет поради претекнување во оформувачкиот круг. Тој ја игнорирал казната и последователното црно знаме, кое покажува дека возачот мора веднаш да се врати во гаражите, поради што беше дисквалификуван, а подоцна му беше доделена забрана за две трки. Бенетон ја префрли вината за инцидентот на комуникациска грешка помеѓу стујардите и тимот. Шумахер беше дисквалификуван повторно откако го победи Белгискиот Гранд При откако во неговата кола беше пронајдена нелегална опрема во блокирачот на занесување, критериум кој беше воведен после несреќите во Имола за да ја лимитира down force и според тоа брзината при вртење. Бенетон протестирал дека скидблокот бил оштетен кога Шумахер се свртел над работ од стазата, но ФИА ја одби жалбата поради шемите на истрошеност и штета на блокирачот. Овие инциденти му помогнаа на Дејмон Хил да ја намали разликата во бодовите, и Шумахер замина во последната трка во Австралија со еден бод предност. Во 36тиот круг Шумахер го удри штитникон на надворешната страна од стазата додека водеше. Хил се обиде да го претекне, но болидот на Шумахер се врати на стазата и тука имаше судар во аголот, предизвикувајќи ги двајцата да се повлечат од трката. Како резултат на ова, Шумахер освои многу контроверзно првенство, и тоа како првиот Германец кој го сторил тоа ( Јохан Риндт возеше под Австриското знаме). === Ферари === Во 1996 година, Шумахер за плата од 50 милиони [[Американски долар|долари]] за време од 2 години, се приклучи на тимот на [[Ferrari|Ферари]], тим кој последен пат го освоил Возачкото првенство со Џоди Шектер во 1979 година и кој не го освоил Купот на Конструкторите од 1983 година со возачите Рене Арно и Патрик Тамбеј на воланот. Тој го напуштил Бенетон година пред да му истекол договорот со нив, а подоцна ги посочил штетните дејствија на тимот во 1994 како негова причина да го прифати овој договор. Година подоцна, поранешните вработени во Бенетон Рори Бирн и Рос Бран, кој бил технички директор во Бенетон од 1991 година, и кој бил еден од главните членови позади Шумахеровите успеси во титулите со тиме од 1994 и 1995 година, одлучиле да му се приклучат на Шумахер во Ферари. Тоа ја зголемила мотивацијата на Шумахер да изгради поискусен и потенцијално првенствоски – победнички тим околу него. Ферари претходно стигнал блиску до првенството во 1982 и 1990 година. Тимот претрпел катастрофален пресврт надолу во раните деведесетти, делумно поради нивниот познат V12 мотор кој веќе не беше конкурентент наспроти помалите, полесните и поштедливи V10ки на другите соперници. Различни возачи, посебно Алан Прост, му давал на возилото етикети како “камион“, “прасе“, и “несреќа која чека да се случи“. Слабата изведба на тимот во гаражата на Ферари била сметана за подвижна шега. На крајот од 1995 година, иако тимот се надградил во солиден натпреварувач, сè уште бил сметан за инфериорен спрема фаворитските тимови како Бенетон и Вилијамс. Шумахер го прогласил Ферари 412Т како доволно добар за да го победи Првенството. Шумахер, Рос Бравн, Рори Бирн и Џин Тод (вработен 1993), биле кредитирани за претворањето на овој еднаш макотрпен тим во најуспешниот тим во историјата на Формула Еден. Трикратниот Светски Шампион Џаки Стувард верува дека трансформацијата на тимот на Ферари било Шумахеровиот најголемо дело. Еди Ирвин исто така се придружил на тимот, доаѓајќи од Џордан. === 1996 – 1999 === Шумахер заврши трет во Возачкото првенство во 1996, и му помогнал на Ферари да дојде до второто место во првенството на конструктори, пред неговиот стар тим Бенетон. Тој победил на три трки, повеќе од целостниот запис на тимот за периодот од 1991 до 1995. За време на почетниот дел од сезоната од 1996, колата имала проблеми со издржливоста и Шумахер не завршил 6 од 16 трки. Првата победа за Ферари ја остварил во Шпанското Гранд При, каде ја извозил целата патека до третото место во дождот. Во Француското Гранд При, Шумахер се квалификувал на пол-позиција, но претрпел неуспех на моторот за време на загревачкиот круг. Меѓутоа на Спа-Франкоршампс, Шумахер искористил добро тајмувани пит-стопови за да се ослободи од Вилиамсовиот Жак Виленув. После тоа, на Монца, Шумахер победил пред тифосите (навивачите на Ферари). Вештината на Шумахер, комбинирана со се подобрата сигурност на Ферари, му овозможила да ја заврши сезоната со евентуален предизвик на Сузука на победникот на трката, а воедно и на првенството [[Дејмон Хил]]. Михаел Шумахер и Жак Виленув се натпреварувале за титулата во 1997 година. Виленув, возејќи за супериорниот Вилиамс Ф„19, го водеше првенството во почетниот дел од сезоната. Меѓутоа, до полусезона, Шумахер го презеде водството во Првенството, победувајќи на пет трки, и влезе во сезонското финално Гранд При со еден бод предност. Ближејки сè до крајот на трката, задржуван од Херез, Ферарито на Шумахер се здоби со изтек во ладилникот и загуби во перформансите што навестуваше дека можеби нема да ја заврши трката. Како што Виленув се приближил за да го претекне соперникот, Шумахер се обидел да предизвика судир, но го добил подебелиот крај од стапот, повлекувајќи се од трката. Виленув продолжи и освои четири бода за да го земе првенството. Шумахер бил казнет за неспортско однесување поради судирот и бил дисквалификуван од Возачкото првенство. Во 1998, финскиот возач [[Мика Хакинен]] станал главниот противник за титулата на Шумахер. Хакинен ги освои првите две трки од сезоната, добивајќи предност од 16 бода пред Шумахер. Шумахер тогаш победи во Аргентина, со Ферарито кое се подобрило значително во втората половина од сезоната. Шумахер остварил шест победи и пет други завршувања на подиумот. Ферари земал 1-2 позиција во Францускиот Гранд При, прва после 1990, а и на Италијанскиот Гранд При, со што Шумахер се изедначил со Хакинен на врвот од Возачкото првенство со 80 бода, но Хакинен го освоил Првенството со победите на последните две трки. Имал две контроверзии; на Британскиот Гранд При Шумахер водел во последниот круг кога се свртел кон боксот, ја преминал целта и застана за десет секундни казна. Имал одредено сомневање дали тоа може да се брои како одслужување на казната, но бидејќи тој ја преминал целта кога влегол во боксот, победата била валидна. Во Спа, Шумахер водел со 40 секунди предност под силен дожд, но се судри со Давид Кулхардовиот Мекларен кога Скот, кој каснел за еден круг, забавил на многу слаба видливост да го пропушти Шумахер. Откако двете коли се вратиле во боксовите, Шумахер скокна од својата кола и се упати во гаражата на Мекларен разлутен и го обвинил Кулхард дека се обидел да го убие. Гласини кружеле дека Кулхард може да биде заменет од Шумахер за сезоната во 1999 година и натака, но и во претходно издание на Ф1 Тркачкиот магазин, Рон Денис објавил дека му пристапил на Шумахер да потпише договор со Мекларен. Меѓутоа, периферни финансиски прашања го врзувале Шумахер со Ферари, како што се спонзорските договори и исплати, кои не можеле да бидат корегирани со преселувањето во соперничкиот тим, и затоа не бил склучен договорот. Напорите на Шумахер му помогнале на Ферари да ја освои титулата на Конструктори во 1999 година. Тој ја загубил својата шанса да го освои Првенството на Возачи на Британското Гранд При кога на брзиот агол Стоув страничната кочница на неговата кола потфрлила, исфрлајќи го од патеката резултирајќи со скршена нога. За време на неговото отсуство од 98 дена, тој бил заменет со финецот Мика Сало. Откако испуштил шест трки, тој се вратил на тогаш воведеното Малезиско Гранд При, квалификувајќи се на пол позицијата со предност од секунда. Тогаш тој ја презел улогата на втор возач, асистирајќи му на својот сотимец Еди Ирвин во обидот да го освои Возачкото првенство за Ферари. Во последната трка од сезоната, Јапонскиот Гранд При, Хакинен ја освои својата втора последователна титула. Шумахер подоцна ќе изјави дека Хакинен бил противникот кој најмногу го почитувал. == Книги и филмови == * {{Наведена книга | last = Ален | first = Џејмс | authorlink = James Allen (journalist) | title = Михаел Шумахер: Возење до екстремите | publisher=Bantam Books |year=1999 | isbn = 0-553-81214-9}} * {{Наведена книга | last = Ален | first = Џејмс | title = Работ од величественоста | publisher=Headline |year=2007 | isbn = 978-0-7553-1678-6 }} * {{Наведена книга | last = Колинс | first = Тимоти | title = Пирана Клуб | publisher=Virgin Books|year=2004 | isbn = 0-7535-0965-2}} * {{Наведена книга | last = Колинс| first = Тимоти | title = Тим Шумахер | publisher=Highdown |year=2005 | isbn = 1-905156-03-0}} * {{Наведена книга | last = Доменхоз | first = Лук | title = Михаел Шумахер: Подемот на еден гениј |year=2002 | edition = | publisher=Parragon | isbn = 0-7525-9228-9 }} * {{Наведена книга | last =Хенри | first =Алан (ed.) | authorlink = Alan Henry | title =Автокурс 1992 – 93 | publisher=Hazleton Publishing |year=1992 | isbn = 0-905138-96-1 }} * {{Наведена книга | last = Хенри | first = Алан | title = Тркало до тркало: Најголемите двобои во Формула 1 |year=1996 | edition = | publisher=Weidenfeld Nicolson Illustrated | isbn = 0-7538-0522-7 }} * {{Наведена книга | last = Хилтон | first = Кристофер | title = Михаел Шумахер: Најголемиот од сите | publisher=Haynes |year=2003 | isbn = 1-84425-044-X}} * {{Наведена книга | last = Хилтон | first = Кристофер | title = Михаел Шумахер: Животна приказна | publisher=Haynes |year=2006 | isbn = 1-84425-008-3}} * {{Наведена книга | last =Кем | first =Сабин | title =Михаел Шумахер. Возачка сила | publisher=Random House |year=2003 | isbn = 0-09-189435-2 }} * {{Наведена книга | last = Матчет | first = Стив | authorlink = Steve Matchett | year=1995 | title=Живот на брзата патека: Приказна за шампионските години на Бенетон | isbn=0-297-81610-1 | publisher=Weidenfeld and Nicolson | location = London}} * {{Наведена книга | last = Матчет | first = Стив | year=1999 | title=Приказна на еден механичар: Живот во пит-стопот на Формула 1 | isbn=0-7603-0754-7 | publisher=MBI Pub. | location = Osceola, Wisconsin}} * {{Наведена книга | last = Вилијамс | first = Ричард| title = Смртта на Аиртон Сена | publisher=Bloomsbury|year=1999 | isbn = 0-7475-4495-6}} * Шумахер добил мала улога во [[филм]]от ''[[Астерикс и Обеликс на Олимписките игри]]''. Освен во тој филм, Михаел го позајмил гласот за потребите на анимираниот [[филм]] ''[[Автомобили (филм)|Автомобили]]'' во продукција на [[The Walt Disney Company|Дизни]]/[[Pixar]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|1=http://www.michaelschumacher.de/?lang=uk}} * [http://www.mercedes-gp.com/team.asp?mgp=j%B5%B0%99%A2%97 Profile] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100421203241/http://www.mercedes-gp.com/team.asp?mgp=j%B5%B0%99%A2%97 |date=2010-04-21 }} – од [http://www.mercedes-gp.com/ Mercedes GP official website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100502024500/http://www.mercedes-gp.com/ |date=2010-05-02 }} * [http://www.ms-Kartcenter.de Kartcenter and Museum] * [http://www.ksm-motorsport.de Kartteam Kaiser-Schumacher-Muchow] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101225113915/http://www.ksm-motorsport.de/ |date=2010-12-25 }} * [http://www.formula1.com/teams_and_drivers/hall_of_fame/7/ Formula1.com Профил] * [http://www.4mula1.ro/history/driver/Michael_Schumacher Статистика на целокупната кариера на Михаел Шумахер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101203091456/http://www.4mula1.ro/history/driver/Michael_Schumacher |date=2010-12-03 }} * [http://www.sportingo.com/michael-schumacher/6,990 Најнови вести за Михаел Шумахер] * {{IMDb name|1635856}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шумахер, Михаел}} [[Категорија:Родени во 1969 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Возачи на Ферари во Формула 1]] [[Категорија:Прваци во Формула 1]] [[Категорија:Германски возачи на Формула 1]] [[Категорија:Возачи на Бенетон во Формула 1]] [[Категорија:Возачи на Мерцедес-Бенц во Формула 1]] [[Категорија:Возачи на Џордан во Формула 1]] [[Категорија:Витези на Легијата на честа]] m8mfiiaaysgsf0dmajhxm2fnvz6ysq8 Мала бела чапја 0 971714 5532846 4919013 2026-04-01T16:09:28Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532846 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мала бела чапја | image = Egretta garzetta 1 (Lukasz Lukasik).jpg | image_width = 250px | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Штрковидни]] | familia = [[Ardeidae]] | genus = ''[[Egretta]]'' | species = '''''E. garzetta''''' | binomial = ''Egretta garzetta'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1766) }} '''Малата бела чапја''' (''Egretta garzetta'') е вид на чапја од родот ''[[Egretta]]'' која е многу слична на [[снежна чапја|снежната чапја]]. Ја има и во [[Македонија]]. == Подвидови == Постојат барем два [[подвид]]ови на малата бела чапја. * Истоимениот подвид ''E. g. garzetta'' живее во [[Европа]], [[Африка]] и [[Азија]]. * ''E. g. nigripes'' се гнезди во [[Индонезија]] и [[Австралија]]. * Некои автори ја одделуваат ''E. g. immaculata'' како трет подвид во Австралија, а други ова име го сметаат за синоним на ''E. g. nigripes''. Неколку други чапји во минатото биле одвреме-навреме класифицирани како подвидови на малата бела чапја, но денес тие се сметаат за посебни видови. [[африканска црна чапја|Африканската црна чапја]] (''Egretta gularis'') живее на крајбрежјето на западна Африка и од [[Црвено Море|Црвеното Море]] до [[Индија]]. Диморфната чапја ''Egretta (garzetta/gularis)'' се среќава во источна Африка, [[Мадагаскар]], [[Комори]]те и островот [[Алдабра]]. == Физички опис == Возрасната единка е долга 55–65&nbsp;cm, со распон на крилјата од 88–106&nbsp;cm. Тежи 350-550 грами. Сите [[пердув]]и се бели. Поседува долги црни нозе со жолти стапала и тенок црн клун. За време на сезоната на парење, на тилот се јавуваат два долги пердува и проѕирни пердуви на грбот. Голата кожа меѓу клунот и очите станува црвена или сина. Младите птици наликуваат на возрасните кога не се во сезона на парење, но нозете и стапалата им се со побледа боја. Подвидот ''E. g. garzetta'' има жолти нозе и сивкасто-зелена кожа меѓу клунот и очите, додека ''E. g. nigripes'' е со жолта кожа меѓу очите и клунот и црнкасти стапала. == Распространетост == Се гнезди колонијално во јужна Европа во мочуришта и делти на реките кои поседуваат доволно дрвја за изградба на [[гнездо|гнезда]]. Во пролет редовно достигнува подалеку на север, што довело до проширување на [[ареал]]от. Во останатиот дел од годината се среќава крај плитките води, особено во мочурливите предели со солена или засолена вода. Во потоплите месеци повеќето од овие птици имаат свои територии. Тие кои живеат на север [[преселба на птици|се селат]] во Африка и јужна Азија во големи растурени јата. Доаѓаат главно во септември и октомври. Некои единки остануваат тука во текот на летото. [[Категорија:Штрковидни]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] jhuab8x4va7v2yssuz47ft9k015fobs Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато 0 989579 5532901 5458978 2026-04-01T18:48:45Z Ehrlich91 24281 5532901 wikitext text/x-wiki {{разл|Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато}} {{Инфокутија Македонска црква |име = Успение на Пресвета Богородица |слика = Викиекспедиција Бојмија 176.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Повардарска |намесништво = Гевгелиско |парохија = Богданска |координати = {{coord|41|11|48.5|N|22|32|03.4|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Ѓавато (Гевгелиско){{!}}Ѓавато |општина = Богданци |држава = Македонија |патрон = [[Пресвета Богородица]] |изградба = 1834<br/>1893 (прво обновување)<br/>после [[Прва светска војна|ПСВ]] (второ обновување) |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = [[Андон Китанов]] |рушење = |запалена = 1913 |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = трикорабна базилика |архитектонски стил= |површина = }} '''Успение на Пресвета Богородица''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во богданското село [[Ѓавато (Гевгелиско)|Ѓавато]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> Црквата е сместена на крајот од селото. == Историја == Црквата е подигната во [[1834]] година, а обновена во [[1893]] година од страна на [[Андон Китанов]]. Пред почетокот на [[Првата светска војна]], таа била опожарена, но ѕидовите биле сочувани. Подоцна, црквата била обновена.<ref name="цркви">„[http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe//index.php?option=com_content&task=view&id=366&Itemid=32 Цркви во Богданци]“. ''[[Повардарска епархија]]''.</ref> == Архитектура == Градбата на црквата е трикорабна, со дрвени тавани во трите кораби, при што средишниот кораб ги надвишува страничните. Храмот е долг околу единаесет метри и има покривна конструкција изградена на две води којашто е потпрена на два реда со дрвени [[столб]]ови.<ref name="цркви"/> Кон јужната страна на црквата е доградена [[припрата]] којашто е затворена, а на источниот ѕид има мала полукружна [[апсида]]. Главниот влез е сместен на јужната страна и над влезната порта има ниша со [[фреска]] на којашто е прикажано [[Успение на Пресвета Богородица|Успението на Пресвета Богородица]]. Црквата не е живописана по обновувањето, но има [[иконостас]] изработен во поново време, составен од стари и нови [[икона|икони]]. Старите икони потекнуваат од XIX век.<ref name="цркви"/> Црквата има простран двор кој е ограден и во него се сместени селските [[гробишта]]. [[Камбанарија]]та на црквата е сместена надвор од нејзиниот двор, на неколку стотина метри од главниот објект, на височинка која доминира над самото село. Таа има квадратна основа и е поделена на два дела. Во првиот дел е во основата и во него е сместена влезната врата, додека вториот дел е повисок и на секоја од неговите четири страни има по една [[монофора]]. Камбанаријата во целост е обоена во бела боја. == Галерија == <gallery mode=packed heights=160px> Податотека:Викиекспедиција Бојмија 174.jpg|Влезот во црквата Податотека:Викиекспедиција Бојмија 175.jpg|Селските гробишта Податотека:Викиекспедиција Бојмија 177.jpg|Икона над влезот во црквата Податотека:Викиекспедиција Бојмија 178.jpg|Апсидата на црквата Податотека:Викиекспедиција Бојмија 179.jpg|Страничен поглед на црквата Податотека:Викиекспедиција Бојмија 173.jpg|Камбанаријата на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Ѓавато (Гевгелиско)|Ѓавато]] * [[Повардарска епархија]] * [[Гевгелиско архијерејско намесништво]] * [[Богданска парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Dormition of the Theotokos Church (Ǵavato, Bogdanci)|Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато}} {{Цркви во Општина Богданци}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Богородица, Ѓавато}} [[Категорија:Храмови посветени на Успението на Пресвета Богородица во Македонија|Ѓавато]] jpa0du7cmdjiqvmj5m2018g3rkst6sb 5532902 5532901 2026-04-01T18:48:54Z Ehrlich91 24281 5532902 wikitext text/x-wiki {{разликување|Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато}} {{Инфокутија Македонска црква |име = Успение на Пресвета Богородица |слика = Викиекспедиција Бојмија 176.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Повардарска |намесништво = Гевгелиско |парохија = Богданска |координати = {{coord|41|11|48.5|N|22|32|03.4|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Ѓавато (Гевгелиско){{!}}Ѓавато |општина = Богданци |држава = Македонија |патрон = [[Пресвета Богородица]] |изградба = 1834<br/>1893 (прво обновување)<br/>после [[Прва светска војна|ПСВ]] (второ обновување) |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = [[Андон Китанов]] |рушење = |запалена = 1913 |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = трикорабна базилика |архитектонски стил= |површина = }} '''Успение на Пресвета Богородица''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во богданското село [[Ѓавато (Гевгелиско)|Ѓавато]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> Црквата е сместена на крајот од селото. == Историја == Црквата е подигната во [[1834]] година, а обновена во [[1893]] година од страна на [[Андон Китанов]]. Пред почетокот на [[Првата светска војна]], таа била опожарена, но ѕидовите биле сочувани. Подоцна, црквата била обновена.<ref name="цркви">„[http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe//index.php?option=com_content&task=view&id=366&Itemid=32 Цркви во Богданци]“. ''[[Повардарска епархија]]''.</ref> == Архитектура == Градбата на црквата е трикорабна, со дрвени тавани во трите кораби, при што средишниот кораб ги надвишува страничните. Храмот е долг околу единаесет метри и има покривна конструкција изградена на две води којашто е потпрена на два реда со дрвени [[столб]]ови.<ref name="цркви"/> Кон јужната страна на црквата е доградена [[припрата]] којашто е затворена, а на источниот ѕид има мала полукружна [[апсида]]. Главниот влез е сместен на јужната страна и над влезната порта има ниша со [[фреска]] на којашто е прикажано [[Успение на Пресвета Богородица|Успението на Пресвета Богородица]]. Црквата не е живописана по обновувањето, но има [[иконостас]] изработен во поново време, составен од стари и нови [[икона|икони]]. Старите икони потекнуваат од XIX век.<ref name="цркви"/> Црквата има простран двор кој е ограден и во него се сместени селските [[гробишта]]. [[Камбанарија]]та на црквата е сместена надвор од нејзиниот двор, на неколку стотина метри од главниот објект, на височинка која доминира над самото село. Таа има квадратна основа и е поделена на два дела. Во првиот дел е во основата и во него е сместена влезната врата, додека вториот дел е повисок и на секоја од неговите четири страни има по една [[монофора]]. Камбанаријата во целост е обоена во бела боја. == Галерија == <gallery mode=packed heights=160px> Податотека:Викиекспедиција Бојмија 174.jpg|Влезот во црквата Податотека:Викиекспедиција Бојмија 175.jpg|Селските гробишта Податотека:Викиекспедиција Бојмија 177.jpg|Икона над влезот во црквата Податотека:Викиекспедиција Бојмија 178.jpg|Апсидата на црквата Податотека:Викиекспедиција Бојмија 179.jpg|Страничен поглед на црквата Податотека:Викиекспедиција Бојмија 173.jpg|Камбанаријата на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Ѓавато (Гевгелиско)|Ѓавато]] * [[Повардарска епархија]] * [[Гевгелиско архијерејско намесништво]] * [[Богданска парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Dormition of the Theotokos Church (Ǵavato, Bogdanci)|Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато}} {{Цркви во Општина Богданци}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Богородица, Ѓавато}} [[Категорија:Храмови посветени на Успението на Пресвета Богородица во Македонија|Ѓавато]] i1trp02nefdtqjc7la43b3ic0y9howl Монте Карло 0 999074 5532815 5532510 2026-04-01T15:46:26Z Dandarmkd 31127 5532815 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{викификација}} {{Short description|Quarter and ward of Monaco}} {{Other uses}} {{Use dmy dates|date=March 2024}} {{Infobox settlement | name = Монте Карло | native_name = {{native name|fr|Monte-Carlo}}<br />{{native name|lij-MC|Munte Carlu}} | settlement_type = [[Градски четврт|Четврт]] и [[Оддел (изборна административна единица)|оддел]] | image_skyline = Monte_Carlo_Port_Hercules_b.jpg | imagesize = 300px | image_caption = | image_map = Monte-Carlo in Monaco 2025.svg | mapsize = 300px | map_caption = Изборниот оддел Монте Карло во Монако | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Europe | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Местоположба во Европа | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Монако]] | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 0.281 | area_urban_sq_mi = 0.109 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 15,200 (во четвртот)<br/>&nbsp;3,500 (во изборниот оддел) | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = | utc_offset = | coordinates = {{coord|43|44|23|N|7|25|38|E|region:MC|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = Поштенски број<!-- enter ZIP code, Postcode, post code, postal code... --> | postal_code = 98000 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Монте Карло''' ({{langx|fr|Monte-Carlo}}, [[Окситански јазик|окситански]]: ''Montcarles'', моначки: ''Monte-Carlu'') — името на четвртот и административната единица на [[Монако|Кнежевството Монако]]. Монте Карло е насекаде познат по неговите казина и неговата еминентност. Постојаното население изнесува 15.000 жители. Квартот Монте Карло не го вклучува само средишното место на Монте Карло каде што се наоѓа „Големото Казино“(„Le Grand Casino“) туку исто така ги вклучува маалата Сент Мишел, Сент Роман-Тенао и заедницата која се наоѓа на самата плажа на Ларвото. Граничи со Францускиот град Бузулеј (понекогаш познат како Големо Монте Карло).<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3397.htm State.gov], Monaco has four traditional quarters according to US Department State (retrieved 22 September 2007), but see infobox above for other classifications of districts).</ref> == Потекло на поимот == Името Монте Карло е од италијанско потекло, наречена по кнезот [[Шарл III (Монако)|Шарл III]] за време на неговото владеење. == Историја == Основан во 1866, Монте Карло има име од италијанско потекло со значење „планина Карло (Шарл) во чест на тогаш владејачкиот кнез Шарл III од Монако. Засебна планина се наоѓа на подножјето на Мартитајмските Алпи на кои лежи самиот град. Историјата на самата област и владењеето на семејството Грималди датира назад со векови. Пристаништето на Монако за првпат е споменато во историските записи 43 година п.н.е. , кога [[Јулиј Цезар]] ја имал собрано својата флота таму чекајќи напразно за Помпеја. Во 12 век оваа област паднала под врховна власт на Џенова,на која и припаднала целиот брег од Порто Венеро до Монако. После многу судири, Грималди ја повратил карпата во 1295, но притоа добивајќи значително ниво на опозиција во годините што следеле. Во 1506 жителите на Монако под водство на господарот Лисјен од Монако биле под четиримесечна опсада од армијата на Џенова која имала 10 пати поголем број на луѓе. Монако службено добил своја целосна автономија во 1524, но имал потешкотии да ја поврати моќта и од време на време потпаѓал под доминација на Шпанија, Сардинија и Франција. Веќе до 1850-тите владечкото семејство на Монако бил пред сам банкрот, ова бил резултат од губењето на два града Менто и Рокбрун кои биле извор на главните приходи на кнежевството со културите кои произведуваат [[лимон]]и, [[портокал]]и и [[Маслинка|маслинки]]. Во тоа време, неколку мали градови во Европа растеле и просперирале со отворањата на казина, посебно во германските градови како Баден-Баден и Хомбург. Во 1856 Чарлс III од Монако им додели концесии на Наполеон Ланглоис и Алберт Ауберт за отворање на морски бањи за третман на различни болести и за изградба на казино во Германски стил во Монако. Првото казино беше отворено во областа Ла Кондамине во 1862,но не било успешно. Сегашната местоположба се наоѓа во областа наречена Ле Спелиге (Les Spelugues; во превод пештерите) на Монте Карло и е добиена по неколку преместувања во годините што следеле. Успешноста на казиното растела бавно, главно поради непристапноста во оваа област со голем дел од [[Европа]]. Со добивањето на железница во 1868, придонело за наплив од луѓе во Монако и пораст на богатството. Во 1911 кога уставот го поделил кнежевството Монако на три општини, општината Монте Карло ги опфаќале веќе постоечките соседства на Ла Русе, Сен Роман, Ларвото и Сен Мишел. Општините биле приспоени во една во 1917 година, по обвинувањата дека владата водела политика под мотото „раздели па владеј“ и добиле статус што соодвестувал на изворни оддели. Денеска Монако е поделен во 10 оддели, со планирано единаесто одделение (моментално одложено) кое треба да го опфати рекултивираното морско земјиште. Во Монако од 1900 до 1953 година, постоел [[трамвај]], кој ги поврзувал сите делови од Монако. Во 2003 година, нов бродски столб за крстосувачи бил изграден на пристаништето на Монако. === Спорт и рекреација === На Монте Карло му припаѓа најголемиот дел од уличната патека на Монако, каде што се одржува Формула I трката, големата награда на Монако. Исто така е домаќин на светското првенство во бокс, финалето на Европското првенство во покет и Светското првенство во табла,како и на модни настани и друго. Иако тенискиот турнир Монте Карло се води како да се одвива во самата заедница, всушност вистинската локација се наоѓа во непосредна близина на Француската комуна на Roquebrune-Cap-Martin. Монте Карло е посетуван од кралски семејства,како и од најпознатите јавни личности и филмски звезди со декади наназад. Релито во Монте Карло е едно од најпочитуваните и со најголема традиција рели трки на автомобили. Од 1973 до 2008, го одбележуваше стартот на секоја сезона во светското рели првенство како прва трка на календарот, но сега е дел од втората лига на Интерконтиненталното рели првенство. Како и да е, релито се одржува надвор од границите на Монте Карло. === Салата Гарние === Операта на Монте Карло или Салата Гарние била изградена од страна на архитектот Чарлс Гарние како точен дупликат во минијатура на Операта во Париз. Аудиториумот на операта е украсена во црвена и жолта боја, има фрески и скулптури насекаде низ аудиториумот. Оваа сала беше отворена на 25 Јануари 1879тата година со изведбата на Сара Бернард која беше облечена како нимфа. Првата опера која беше изведена таму беше операта Le Chevalier Gaston на Роберт Планкит на 8 февруари 1879тата година и беше подоцна проследена со три исти такви изведби во првата сезона. Со влијанието на првиот директор, Јулиј Коен, добитната комбинација на Раул Гунсбург (новиот директор од 1883тата година) и Принцезата Алис (голема љубителка на опера и сакана жена на наследникот на Чарлс III,Алберт I), компанијата беше ставена на сцена со другите светски опери. Гунсбург остана на врвот на гледаноста наредните 60 години, а повеќето главни улоги ги отпеал историскиот Италијански тенор, Франческо Тамањо. Во раните години на 20 век, во Салата Гарние се изведоа добри претстави и настапија одлични уметници како Нели Мелба и Енрико Карузо во претставите во La Bohème и Rigoletto (во 1902) како и Феодор Калипин во премиерата Don Quichotte на [[Жил Масне]] во 1910та година. Оваа продукција стана дел од долгата асоцијација помеѓу компанијата и оперите на Масне, од кои две беа презентирани постхумано. Други познатни пејачи од 10 век се појавиле во Монте Карло вклучувајќи ги Saint-Saëns (Hélène, 1904); Mascagni (Amica, 1905); и Puccini (La rondine, 1917). Секако, од неговото отворање, театарот беше домаќин на светски продукции на опери. Но, “Златната доба” на салата Гарние ја нема, бидејќи малите компании со мали куќи не можат да ги надминат продукциите кои нудат астрономски цени. Сепак денес оваа компанија сè уште презентира пет до шест опери во една сезона . === Хотел де Париз === Хотелот де Париз бил основан во 1864тата година од страна на принцот Чарлс III од Монако на местото каде што требало да биде казинотп. Овој хотел се наоѓа во срцето на Монте Карло. Припаѓа на СБМ групацијата ( државна управувачка компанија која поседува и раководи со Казиното Монте Карло, операта Монте Карло и хотелот Де Париз) и е дел од елитните хотели во Монако, како што се Монте-Карло Бич Хотел, Монте Карло Беј Хотел и Ресорт, Метропол Хотелот и Фермонт Хотелот. Хотел де Париз има 106 соби поделени во 4 групи врз основа на погледот, декорацијата и луксузноста. Има 20 соби со одличен поглед кон градот, 29 големи соби со поглед во дворот на хотелот, 59 соби со поглед на морето и шест соби со есклузивен поглед кон казиното. Додатни се 74те апартмани и помали апартмани кој се групираат слично како и собите, нудејќи повеќе луксузност повеќе од собите. Има еднокреветни и двокреветни апартмани. Исто така постои и Претседателскиот апартман.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |title=Palace Hotel de Paris in Monte-Carlo : Informations about the luxury hotel on the riviera, near from Nice |publisher=En.hoteldeparismontecarlo.com |date= |accessdate=2010-07-02 |archive-date=2010-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724202019/http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |url-status=dead }}</ref> === Монте Карло на телевизија и во филмовите === Монте Карло е спомнуван и опишуван во многу филмови и филмски серии. Најново во 2011 година се снимаше филм со истоименото име. Во 1968та година се снимаше документарец за Принцезата Греј на Монако која ја глумаше Грејс Кели, мјузикалот Принцот Реинер од Монако во кој глумеше Дејвид Винтерс и танчери кои беа тренирани да ја прикажат убавината и чудата на Монте Карло на светот. Американскиот филм “Монте Карло” од 1930тата година во кој глумеа Џек Буханан и Џенет МекДоналд бил сниман во самиот град. Во филмовите на Џејмс Бонд “Никогаш не вели никогаш повеќе” и “Златно око” се појавува казиното Монте Карло. Филмот “Да се фати крадецот” на Алфред Хитчкок во 1954тата година чие дејство се одвивало во Монте Карло и неговото казино, глумеле Кери Грант и идната Принцеза Грејс на Монако. Во тој филм има сцена каде тогашната Грејс Кели вози кола многу брзо и опасно, по стрмните патишта на Монако, што е интересна коинциденција до нејзината вистинска судбина во 1892та година. Овој град беше исто така локација за снимање на Британските серии од доцните 1960-ти каде во 11тата епизода насловена како “Духот кој ја спаси банката во Монте Карло” Мајк Прет, Кенет Коуп и Анет Андре заминаа за Монте Карло како придружници на високо талентираната постара жена за коцкање со цел да влезат внатре во казиното и да запрат група на бандити. Во 1970тата, компанијата за автомобили Шевролет го запозна пазарот со кола наречена по градот која се продаваше шест генерации од создавањето до 2007мата година. Трката за мотори Гранд Прикс 1 во Монте Карло беше темата на филмот “Човекот-челик 2”. Други филмови како “Јас,шпион” и “Монте Карло” беа снимани во Монте Карло. Видео играта “Гранд Туризмо” често ја нуди Монте Карло како локација. Хотел де Париз ќе се појави во филмовите кои следат “Мадагаскар 3” и “Најбараните личност во Европа”. == Поврзано == * [[Шевролет Монте Карло]] – [[купе]] со две врати, создаден од [[Шевролет]] веќе шест генерации * [[Монако (општина)|Општина Монако]] * [[Монако (хелиодром)]] * [[Монте Карло (метод)]] * [[Монте Карло (одморалиште и казино)]] – хотел и казино [[Парадајс (Невада)|Парадајс]], [[Невада]], на [[Појас Лас Вегас|Појасот Лас Вегас]]. * [[Радио Монте Карло]] * [[TMC (телевизиски канал)|Теле Монте Карло]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Monte Carlo}} {{Wikivoyage|Монте Карло}} * [https://www.monte-carlo.mc/en/ Монте Карло] * [https://www.visitmonaco.com/en/ Портал на Монако] {{Административна поделба на Монако}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Монте Карло| ]] 4oz24me8bgug5o1ojnpob319wmv6l44 5532928 5532815 2026-04-01T21:58:41Z Dandarmkd 31127 5532928 wikitext text/x-wiki {{Short description|Чеврт и изборен оддел (административна единица) во Монако}} {{Other uses}} {{Use dmy dates|date=March 2024}} {{Infobox settlement | name = Монте Карло | native_name = {{native name|fr|Monte-Carlo}}<br />{{native name|lij-MC|Munte Carlu}} | settlement_type = [[Градски четврт|Четврт]] и [[Оддел (изборна административна единица)|оддел]] | image_skyline = Monte_Carlo_Port_Hercules_b.jpg | imagesize = 300px | image_caption = | image_map = Monte-Carlo in Monaco 2025.svg | mapsize = 300px | map_caption = Изборниот оддел Монте Карло во Монако | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Europe | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Местоположба во Европа | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Монако]] | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 0.281 | area_urban_sq_mi = 0.109 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 15,200 (во четвртот)<br/>&nbsp;3,500 (во изборниот оддел) | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = | utc_offset = | coordinates = {{coord|43|44|23|N|7|25|38|E|region:MC|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = Поштенски број<!-- enter ZIP code, Postcode, post code, postal code... --> | postal_code = 98000 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Монте Карло''' ({{langx|fr|Monte-Carlo}}, [[Окситански јазик|окситански]]: ''Montcarles'', моначки: ''Monte-Carlu'') — името на четвртот и административната единица на [[Монако|Кнежевството Монако]]. Монте Карло е насекаде познат по неговите казина и неговата еминентност. Постојаното население изнесува 15.000 жители. Квартот Монте Карло не го вклучува само средишното место на Монте Карло каде што се наоѓа „Големото Казино“(„Le Grand Casino“) туку исто така ги вклучува маалата Сент Мишел, Сент Роман-Тенао и заедницата која се наоѓа на самата плажа на Ларвото. Граничи со Францускиот град Бузулеј (понекогаш познат како Големо Монте Карло).<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3397.htm State.gov], Monaco has four traditional quarters according to US Department State (retrieved 22 September 2007), but see infobox above for other classifications of districts).</ref> == Историја == {{Main|Историја на Монако}} [[Податотека:CharlesIIIMonaco.jpg|мини|лево|upright|[[Шарл III (кнез на Монако)|Шарл III Моначки]] бил одговорен за претворањето на округот Монте Карло и Монако во просперитетен град.]] Основан во 1866, Монте Карло има име од италијанско потекло со значење „планина Карло (Шарл) во чест на тогаш владејачкиот кнез Шарл III од Монако. Засебна планина се наоѓа на подножјето на Мартитајмските Алпи на кои лежи самиот град. Историјата на самата област и владењеето на семејството Грималди датира назад со векови. Пристаништето на Монако за првпат е споменато во историските записи 43 година п.н.е. , кога [[Јулиј Цезар]] ја имал собрано својата флота таму чекајќи напразно за Помпеја. Во 12 век оваа област паднала под врховна власт на Џенова,на која и припаднала целиот брег од Порто Венеро до Монако. После многу судири, Грималди ја повратил карпата во 1295, но притоа добивајќи значително ниво на опозиција во годините што следеле. Во 1506 жителите на Монако под водство на господарот Лисјен од Монако биле под четиримесечна опсада од армијата на Џенова која имала 10 пати поголем број на луѓе. Монако службено добил своја целосна автономија во 1524, но имал потешкотии да ја поврати моќта и од време на време потпаѓал под доминација на Шпанија, Сардинија и Франција. Веќе до 1850-тите владечкото семејство на Монако бил пред сам банкрот, ова бил резултат од губењето на два града Менто и Рокбрун кои биле извор на главните приходи на кнежевството со културите кои произведуваат [[лимон]]и, [[портокал]]и и [[Маслинка|маслинки]]. Во тоа време, неколку мали градови во Европа растеле и просперирале со отворањата на казина, посебно во германските градови како Баден-Баден и Хомбург. Во 1856 година, Шарл III од Монако им доделил концесии на Наполеон Ланглоа и Алберт Обер за отворање на морски бањи за третман на различни [[болест]]и и за изградба на казино во Германски стил во Монако. Првото казино било отворено во областа Ла Кондамине во 1862 година, но не било успешно. Сегашната местоположба се наоѓа во областа наречена Ле Спелиге (Les Spelugues; во превод Пештери) на Монте Карло и е добиена по неколку преместувања во годините што следеле. Успешноста на казиното растела бавно, главно поради непристапноста во оваа област со голем дел од [[Европа]]. Со добивањето на железница во 1868 година, придонело за наплив од луѓе во Монако и пораст на богатството. Во 1911 кога уставот го поделил кнежевството Монако на три општини, општината Монте Карло ги опфаќале веќе постоечките соседства на Ла Русе, Сен Роман, Ларвото и Сен Мишел. Општините биле приспоени во една во 1917 година, по обвинувањата дека владата водела политика под мотото „раздели па владеј“ и добиле статус што соодвестувал на изворни оддели. Денеска Монако е поделен во 10 оддели, со планирано единаесто одделение (моментално одложено) кое треба да го опфати рекултивираното морско земјиште. Во Монако од 1900 до 1953 година, постоел [[трамвај]], кој ги поврзувал сите делови од Монако. Во 2003 година, нов бродски столб за крстосувачи бил изграден на пристаништето на Монако. === Спорт и рекреација === На Монте Карло му припаѓа најголемиот дел од уличната патека на Монако, каде што се одржува Формула I трката, големата награда на Монако. Исто така е домаќин на светското првенство во бокс, финалето на Европското првенство во покет и Светското првенство во табла,како и на модни настани и друго. Иако тенискиот турнир Монте Карло се води како да се одвива во самата заедница, всушност вистинската локација се наоѓа во непосредна близина на Француската комуна на Roquebrune-Cap-Martin. Монте Карло е посетуван од кралски семејства,како и од најпознатите јавни личности и филмски звезди со декади наназад. Релито во Монте Карло е едно од најпочитуваните и со најголема традиција рели трки на автомобили. Од 1973 до 2008, го одбележуваше стартот на секоја сезона во светското рели првенство како прва трка на календарот, но сега е дел од втората лига на Интерконтиненталното рели првенство. Како и да е, релито се одржува надвор од границите на Монте Карло. ==Туризам== Монте Карло со децении го посетуваат кралски семејства, како и јавноста и [[филм]]ските ѕвезди. Монте Карло е едно од водечките туристички одморалишта во [[Европа]], иако многу од клучните туристички одредишта се во други делови на Монако, вклучувајќи знаменитости како што се [[Црква „Пресвета Богородица“ (Монако)|Соборната црква „Пресвета Богородица“]], [[Музеј „Наполеон“ (Монако)|Музејот „Наполеон“]], [[Океанографски музеј на Монако|Океанографскиот музеј]] и аквариумот, и [[Кнежевски дворец (Монако)|Кнежевскиот дворец]], сите од кои се наоѓаат во [[Монако-Вил]]. === Гарнјеева сала === Операта на Монте Карло или Гарнјеева сала била изградена од страна на архитектот Шарл Гарнје како точен дупликат во минијатура на Операта во Париз. Аудиториумот на операта е украсена во црвена и жолта боја, има фрески и скулптури насекаде низ аудиториумот. Оваа сала била отворена на 25 јануари 1879 година, со изведбата на Сара Бернард која била облечена како нимфа. Првата опера која била изведена таму, била операта „''Витезот Гастон''“ (''Le Chevalier Gaston'') на Роберт Планкит на 8 февруари 1879 година и била подоцна проследена со три исти такви изведби во првата сезона. Со влијанието на првиот директор, Јулиј Коен, добитната комбинација на Раул Гунсбург (новиот директор од 1883 година) и Принцезата Алис (голема љубителка на опера и сакана жена на наследникот на Шарл III, Алберт I), установата била ставена на сцена со другите светски опери. Гунсбург останал на врвот на гледаноста наредните 60 години, а повеќето главни улоги ги отпеал историскиот италијански тенор, Франческо Тамањо. Во раните години на 20 век, во Гарнјеевата сала биле изведени добри претстави и настапиле одлични уметници како Нели Мелба и [[Енрико Карузо]] во претставите во „''Боеми''“ (La Bohème) и „''[[Риголето]]''“ (''Rigoletto''), во 1902 година, како и Феодор Калипин во премиерата „''Дон Кихот''“ (''Don Quichotte'') на [[Жил Масне]] во 1910 година. Оваа продукција станала дел од долгата поврзаност помеѓу установата и оперите на Масне, од кои две биле претставени постхумано. Други познатни пејачи од 10 век се појавиле во Монте Карло вклучувајќи ги Сен-Санс („''Елена''“, 1904); Маскањи („''Амика''“, 1905); и Пучини („''Ластовица''“, 1917). Секако, од неговото отворање, театарот бил домаќин на светски продукции на опери. Но, „златната доба“ на Гарнјеевата сала ја нема, бидејќи малите театри со мали куќи не можат да ги надминат продукциите кои нудат астрономски цени. Сепак денес оваа установа сè уште претставува пет до шест опери во една сезона. === Хотел де Париз === Хотелот де Париз бил основан во 1864тата година од страна на принцот Чарлс III од Монако на местото каде што требало да биде казинотп. Овој хотел се наоѓа во срцето на Монте Карло. Припаѓа на СБМ групацијата ( државна управувачка компанија која поседува и раководи со Казиното Монте Карло, операта Монте Карло и хотелот Де Париз) и е дел од елитните хотели во Монако, како што се Монте-Карло Бич Хотел, Монте Карло Беј Хотел и Ресорт, Метропол Хотелот и Фермонт Хотелот. Хотел де Париз има 106 соби поделени во 4 групи врз основа на погледот, декорацијата и луксузноста. Има 20 соби со одличен поглед кон градот, 29 големи соби со поглед во дворот на хотелот, 59 соби со поглед на морето и шест соби со есклузивен поглед кон казиното. Додатни се 74те апартмани и помали апартмани кој се групираат слично како и собите, нудејќи повеќе луксузност повеќе од собите. Има еднокреветни и двокреветни апартмани. Исто така постои и Претседателскиот апартман.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |title=Palace Hotel de Paris in Monte-Carlo : Informations about the luxury hotel on the riviera, near from Nice |publisher=En.hoteldeparismontecarlo.com |date= |accessdate=2010-07-02 |archive-date=2010-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724202019/http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |url-status=dead }}</ref> === Монте Карло на телевизија и во филмовите === Монте Карло е спомнуван и опишуван во многу филмови и филмски серии. Најново во 2011 година се снимаше филм со истоименото име. Во 1968та година се снимаше документарец за Принцезата Греј на Монако која ја глумаше Грејс Кели, мјузикалот Принцот Реинер од Монако во кој глумеше Дејвид Винтерс и танчери кои беа тренирани да ја прикажат убавината и чудата на Монте Карло на светот. Американскиот филм “Монте Карло” од 1930тата година во кој глумеа Џек Буханан и Џенет МекДоналд бил сниман во самиот град. Во филмовите на Џејмс Бонд “Никогаш не вели никогаш повеќе” и “Златно око” се појавува казиното Монте Карло. Филмот “Да се фати крадецот” на Алфред Хитчкок во 1954тата година чие дејство се одвивало во Монте Карло и неговото казино, глумеле Кери Грант и идната Принцеза Грејс на Монако. Во тој филм има сцена каде тогашната Грејс Кели вози кола многу брзо и опасно, по стрмните патишта на Монако, што е интересна коинциденција до нејзината вистинска судбина во 1892та година. Овој град бил исто така место за снимање на британските серии од доцните 1960-ти каде во 11-тата епизода насловена како „''Духот кој ја спаси банката во Монте Карло''“. Мајк Прет, Кенет Коуп и Анет Андре заминале за Монте Карло како придружници на високо надарената постара жена за коцкање со цел да влезат внатре во казиното и да запрат група на бандити. Во 1970 година, претпријатието за автомобили Шевролет го запознале пазарот со кола наречена по Монте Карло, која била продавана шест генерации од создавањето до 2007 година. Трката за мотори Гранд Прикс 1 во Монте Карло била темата на филмот „''Железен човек 2''“ (''Iron Man 2''). Други филмови како „''Јас, шпион''“ и „''Монте Карло''“ биле снимани во Монте Карло. Видео играта „''Гранд Туризмо''“ често го нуди Монте Карло како место. Хотел де Париз бил прикажан во филмот „''Мадагаскар 3: Најбаранитe во Европа''“. [[Податотека:Monaco pano b.jpg|мини|750px|центар|Панорама на [[Ла Кондамин]] и Монте Карло од гледиште во близина на [[Кнежевски дворец (Монако)|Кнежевскиот дворец]] во [[Монако-Вил]].]] [[Податотека:Monaco city panorama May 2015.jpg|мини|750px|центар|Панорама на Монте Карло од железничката станица, мај 2015 година.]] ==Луѓе== {{Col-begin}} {{Col-2}} *[[Алекс Албон]] (возач во [[Формула 1]]) *[[Викторија Азаренка]] ([[тенис]]ер)<ref>{{cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/players/overview/wta312001.html|title=US Open – Victoria Azarenka Player Profile}}</ref> *[[Боно]] ([[пејач]]) *[[Бјорн Борг|Бјерн Борг]] (поранешен тенисер) *[[Џенсон Батон]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Лорис Капироси]] (поранешен возач во МотоГП) *[[Јоланда Чеплак]] (поранешен [[Атлетика|атлетичар]]) *[[Марин Чилиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/marin-cilic/c977/overview|title=Marin Cilic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Дејвид Култард]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Џулијан Кокран]] ([[композитор]] на [[класична музика]]) *[[Григор Димитров]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/grigor-dimitrov/d875/overview|title=Grigor Dimitrov – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Новак Ѓоковиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/novak-djokovic/d643/overview|title=Novak Djokovic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Ричард Дан]] (поранешен [[фудбал]]ер) *[[Мохамед Ал-Фајед]] (поранешен сопственик на Harrods)<ref>{{cite web|url=http://www.exclusivegp.com/our-blog/monaco-grand-prix/famous-people-from-monaco-who-lives-in-monaco|title=ExclusiveGP|access-date=30 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615220100/http://www.exclusivegp.com/our-blog/monaco-grand-prix/famous-people-from-monaco-who-lives-in-monaco|archive-date=15 June 2013|url-status=dead}}</ref> *[[Џанкарло Физикела]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Метју Гос]] (професионален [[Велосипедизам|велисипедист]]) *[[Филип Грин]] (деловен човек) *[[Стелиос Хаџи-Јоану]] (деловен човек) *[[Луис Хамилтон]] (возач во Формула 1) *[[Даниела Хантухова]] (поранешен тенисер) *[[Џастин Хејворд]] (пејач во [[the Moody Blues]]) *[[Жастин Анин]] (поранешен тенисер) *[[Маркус Хипфл]] (поранешен тенисер) *[[Доминик Хрбати]] (поранешен тенисер) *[[Хуберт Хуркач]] (тенисер) *[[Тор Хусховд]] (велисипедист) *[[Еди Џордан]] (поранешен сопственик на екипа во Формула 1) *[[Роберт Кубица]] (поранешен возач во Формула 1)<ref>{{cite web|url=http://f1.wp.pl/kat,1775,title,Kubica-oszczedza-bo-mieszka-w-Monte-Carlo,wid,14386986,wiadomosc.html?ticaid=1103fd&_ticrsn=3|title=Formuła 1|author=Grupa Wirtualna Polska|work=sportowefakty.wp.pl}}</ref> *[[Карол Кучера]] (поранешен тенисер) *[[Петра Квитова]] (поранешен тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/players/overview/wta314206.html|title=US Open – Petra Kvitova Player Profile|publisher=usopen.org}}</ref> *[[Шарл Леклер]] (возач во Формула 1) *[[Џина Лолобриџида]] ([[глумица]]) *[[Фелипе Маса]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Џон Меклофлин (музичар)|Џон Меклофлин]] ([[Гитара|гитарист]]) {{Col-2}} *[[Андреј Медведев]] (поранешен тенисер) *[[Данил Медведев]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/daniil-medvedev/mm58/overview|title=Daniil Medvedev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Џан Карло Меноти]] (композитор на класична музика) *[[Андреас Микелсен]] (возач во ВРЦ) *[[Тјери Невил]] (возач во ВРЦ) *[[Хелмут Њутон]] ([[фотограф]]) *[[Ландо Норис]] (возач во Формула 1) *[[Мајк Олдфилд]] ([[музичар]]) *[[Стефано Песина]] (деловен човек) *[[Пола Редклиф]] (атлетичар) *[[Милош Раониќ]] (тенисер)<ref>{{cite news |last1=Laughton |first1=Max |title=They represent Australia, but this is why Nick Kyrgios and Alex de Minaur 'reside' in The Bahamas |url=https://www.foxsports.com.au/tennis/tennis-news-athletes-living-in-tax-havens-nick-kyrgios-alex-de-minaur-residences-in-the-bahamas-monaco/news-story/0e8cb792a3970e14e1cbfb6b0348f6a8 |access-date=1 април 2026 |work=Fox Sports |date=10 јануари 2020 |language=en}}</ref> *[[Жан-Рајмон Бул]] (деловен човек) *[[Даниел Ричардо]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Кристијано Роналдо]] (фудбалер) *[[Кеке Розберг]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Нико Розберг]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Марк Росе]] (поранешен тенисер) *[[Лусије Шафарова]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://ausopen.com/players/czech-republic/lucie-safarova|title=AO – Lucie Safarova|publisher=ausopen.com}}</ref> *[[Марат Сафин]] (поранешен тенисер) *[[Аиртон Сена]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Дејвид Шилинг]] ([[шешир]]џија) * [[Матео Беретини]] (тенисер) * [[Јаник Синер]] (тенисер) *[[Робин Седерлинг]] (тенисер) *[[Ринго Стар]] ([[тапан]]ар со [[Битлси]])<ref>{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news-article/ringo-moves-to-monte-carlo-to-avoid-tax-laws|title=Ringo Moves To Monte Carlo To Avoid Tax Laws|author=World Entertainment News Network|work=Contactmusic.com|date=30 јуни 2005 }}</ref> *[[Бернард Томиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/bernard-tomic/ta46/overview|title=Bernard Tomic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Едвина Топс-Алекзандр]] ([[Јавање коњи|јавач на коњи]]) *[[Стофел Вандорен]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Макс Ферстапен]] (возач во Формула 1) *[[Јанина Викмајер]] (поранешен тенисер) *[[Џеф Вулер]] (сметководител) *[[Каролина Возњацки]] (тенисер) *[[Александар Зверев]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/alexander-zverev/z355/overview|title=Alexander Zverev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Миша Зверев]] (поранешен тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/mischa-zverev/z168/overview|title=Mischa Zverev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Валтери Ботас]] (возач во Формула 1) {{Col-end}} == Поврзано == * [[Шевролет Монте Карло]] – [[купе]] со две врати, создаден од [[Шевролет]] веќе шест генерации * [[Монако (општина)|Општина Монако]] * [[Монако (хелиодром)]] * [[Монте Карло (метод)]] * [[Монте Карло (одморалиште и казино)]] – хотел и казино [[Парадајс (Невада)|Парадајс]], [[Невада]], на [[Појас Лас Вегас|Појасот Лас Вегас]]. * [[Радио Монте Карло]] * [[TMC (телевизиски канал)|Теле Монте Карло]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Monte Carlo}} {{Wikivoyage|Монте Карло}} * [https://www.monte-carlo.mc/en/ Монте Карло] * [https://www.visitmonaco.com/en/ Портал на Монако] {{Административна поделба на Монако}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Монте Карло| ]] mfew2vnnon6irvcxmxotrriz2ozcknw 5532929 5532928 2026-04-01T22:02:13Z Dandarmkd 31127 /* Хотел де Париз */ 5532929 wikitext text/x-wiki {{Short description|Чеврт и изборен оддел (административна единица) во Монако}} {{Other uses}} {{Use dmy dates|date=March 2024}} {{Infobox settlement | name = Монте Карло | native_name = {{native name|fr|Monte-Carlo}}<br />{{native name|lij-MC|Munte Carlu}} | settlement_type = [[Градски четврт|Четврт]] и [[Оддел (изборна административна единица)|оддел]] | image_skyline = Monte_Carlo_Port_Hercules_b.jpg | imagesize = 300px | image_caption = | image_map = Monte-Carlo in Monaco 2025.svg | mapsize = 300px | map_caption = Изборниот оддел Монте Карло во Монако | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Europe | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Местоположба во Европа | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Монако]] | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 0.281 | area_urban_sq_mi = 0.109 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 15,200 (во четвртот)<br/>&nbsp;3,500 (во изборниот оддел) | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = | utc_offset = | coordinates = {{coord|43|44|23|N|7|25|38|E|region:MC|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = Поштенски број<!-- enter ZIP code, Postcode, post code, postal code... --> | postal_code = 98000 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Монте Карло''' ({{langx|fr|Monte-Carlo}}, [[Окситански јазик|окситански]]: ''Montcarles'', моначки: ''Monte-Carlu'') — името на четвртот и административната единица на [[Монако|Кнежевството Монако]]. Монте Карло е насекаде познат по неговите казина и неговата еминентност. Постојаното население изнесува 15.000 жители. Квартот Монте Карло не го вклучува само средишното место на Монте Карло каде што се наоѓа „Големото Казино“(„Le Grand Casino“) туку исто така ги вклучува маалата Сент Мишел, Сент Роман-Тенао и заедницата која се наоѓа на самата плажа на Ларвото. Граничи со Францускиот град Бузулеј (понекогаш познат како Големо Монте Карло).<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3397.htm State.gov], Monaco has four traditional quarters according to US Department State (retrieved 22 September 2007), but see infobox above for other classifications of districts).</ref> == Историја == {{Main|Историја на Монако}} [[Податотека:CharlesIIIMonaco.jpg|мини|лево|upright|[[Шарл III (кнез на Монако)|Шарл III Моначки]] бил одговорен за претворањето на округот Монте Карло и Монако во просперитетен град.]] Основан во 1866, Монте Карло има име од италијанско потекло со значење „планина Карло (Шарл) во чест на тогаш владејачкиот кнез Шарл III од Монако. Засебна планина се наоѓа на подножјето на Мартитајмските Алпи на кои лежи самиот град. Историјата на самата област и владењеето на семејството Грималди датира назад со векови. Пристаништето на Монако за првпат е споменато во историските записи 43 година п.н.е. , кога [[Јулиј Цезар]] ја имал собрано својата флота таму чекајќи напразно за Помпеја. Во 12 век оваа област паднала под врховна власт на Џенова,на која и припаднала целиот брег од Порто Венеро до Монако. После многу судири, Грималди ја повратил карпата во 1295, но притоа добивајќи значително ниво на опозиција во годините што следеле. Во 1506 жителите на Монако под водство на господарот Лисјен од Монако биле под четиримесечна опсада од армијата на Џенова која имала 10 пати поголем број на луѓе. Монако службено добил своја целосна автономија во 1524, но имал потешкотии да ја поврати моќта и од време на време потпаѓал под доминација на Шпанија, Сардинија и Франција. Веќе до 1850-тите владечкото семејство на Монако бил пред сам банкрот, ова бил резултат од губењето на два града Менто и Рокбрун кои биле извор на главните приходи на кнежевството со културите кои произведуваат [[лимон]]и, [[портокал]]и и [[Маслинка|маслинки]]. Во тоа време, неколку мали градови во Европа растеле и просперирале со отворањата на казина, посебно во германските градови како Баден-Баден и Хомбург. Во 1856 година, Шарл III од Монако им доделил концесии на Наполеон Ланглоа и Алберт Обер за отворање на морски бањи за третман на различни [[болест]]и и за изградба на казино во Германски стил во Монако. Првото казино било отворено во областа Ла Кондамине во 1862 година, но не било успешно. Сегашната местоположба се наоѓа во областа наречена Ле Спелиге (Les Spelugues; во превод Пештери) на Монте Карло и е добиена по неколку преместувања во годините што следеле. Успешноста на казиното растела бавно, главно поради непристапноста во оваа област со голем дел од [[Европа]]. Со добивањето на железница во 1868 година, придонело за наплив од луѓе во Монако и пораст на богатството. Во 1911 кога уставот го поделил кнежевството Монако на три општини, општината Монте Карло ги опфаќале веќе постоечките соседства на Ла Русе, Сен Роман, Ларвото и Сен Мишел. Општините биле приспоени во една во 1917 година, по обвинувањата дека владата водела политика под мотото „раздели па владеј“ и добиле статус што соодвестувал на изворни оддели. Денеска Монако е поделен во 10 оддели, со планирано единаесто одделение (моментално одложено) кое треба да го опфати рекултивираното морско земјиште. Во Монако од 1900 до 1953 година, постоел [[трамвај]], кој ги поврзувал сите делови од Монако. Во 2003 година, нов бродски столб за крстосувачи бил изграден на пристаништето на Монако. === Спорт и рекреација === На Монте Карло му припаѓа најголемиот дел од уличната патека на Монако, каде што се одржува Формула I трката, големата награда на Монако. Исто така е домаќин на светското првенство во бокс, финалето на Европското првенство во покет и Светското првенство во табла,како и на модни настани и друго. Иако тенискиот турнир Монте Карло се води како да се одвива во самата заедница, всушност вистинската локација се наоѓа во непосредна близина на Француската комуна на Roquebrune-Cap-Martin. Монте Карло е посетуван од кралски семејства,како и од најпознатите јавни личности и филмски звезди со декади наназад. Релито во Монте Карло е едно од најпочитуваните и со најголема традиција рели трки на автомобили. Од 1973 до 2008, го одбележуваше стартот на секоја сезона во светското рели првенство како прва трка на календарот, но сега е дел од втората лига на Интерконтиненталното рели првенство. Како и да е, релито се одржува надвор од границите на Монте Карло. ==Туризам== Монте Карло со децении го посетуваат кралски семејства, како и јавноста и [[филм]]ските ѕвезди. Монте Карло е едно од водечките туристички одморалишта во [[Европа]], иако многу од клучните туристички одредишта се во други делови на Монако, вклучувајќи знаменитости како што се [[Црква „Пресвета Богородица“ (Монако)|Соборната црква „Пресвета Богородица“]], [[Музеј „Наполеон“ (Монако)|Музејот „Наполеон“]], [[Океанографски музеј на Монако|Океанографскиот музеј]] и аквариумот, и [[Кнежевски дворец (Монако)|Кнежевскиот дворец]], сите од кои се наоѓаат во [[Монако-Вил]]. === Гарнјеева сала === Операта на Монте Карло или Гарнјеева сала била изградена од страна на архитектот Шарл Гарнје како точен дупликат во минијатура на Операта во Париз. Аудиториумот на операта е украсена во црвена и жолта боја, има фрески и скулптури насекаде низ аудиториумот. Оваа сала била отворена на 25 јануари 1879 година, со изведбата на Сара Бернард која била облечена како нимфа. Првата опера која била изведена таму, била операта „''Витезот Гастон''“ (''Le Chevalier Gaston'') на Роберт Планкит на 8 февруари 1879 година и била подоцна проследена со три исти такви изведби во првата сезона. Со влијанието на првиот директор, Јулиј Коен, добитната комбинација на Раул Гунсбург (новиот директор од 1883 година) и Принцезата Алис (голема љубителка на опера и сакана жена на наследникот на Шарл III, Алберт I), установата била ставена на сцена со другите светски опери. Гунсбург останал на врвот на гледаноста наредните 60 години, а повеќето главни улоги ги отпеал историскиот италијански тенор, Франческо Тамањо. Во раните години на 20 век, во Гарнјеевата сала биле изведени добри претстави и настапиле одлични уметници како Нели Мелба и [[Енрико Карузо]] во претставите во „''Боеми''“ (La Bohème) и „''[[Риголето]]''“ (''Rigoletto''), во 1902 година, како и Феодор Калипин во премиерата „''Дон Кихот''“ (''Don Quichotte'') на [[Жил Масне]] во 1910 година. Оваа продукција станала дел од долгата поврзаност помеѓу установата и оперите на Масне, од кои две биле претставени постхумано. Други познатни пејачи од 10 век се појавиле во Монте Карло вклучувајќи ги Сен-Санс („''Елена''“, 1904); Маскањи („''Амика''“, 1905); и Пучини („''Ластовица''“, 1917). Секако, од неговото отворање, театарот бил домаќин на светски продукции на опери. Но, „златната доба“ на Гарнјеевата сала ја нема, бидејќи малите театри со мали куќи не можат да ги надминат продукциите кои нудат астрономски цени. Сепак денес оваа установа сè уште претставува пет до шест опери во една сезона. === Хотел де Париз === Хотелот де Париз бил основан во 1864 година од страна на кнезот Шарл III од Монако на местото каде што требало да биде казиното. Овој хотел се наоѓа во срцето на Монте Карло. Припаѓа на СБМ групацијата (државно управувачко претпријатие кое поседува и раководи со Казиното Монте Карло, операта Монте Карло и хотелот Де Париз) и е дел од елитните хотели во Монако, како што се Монте-Карло Бич Хотел, Монте Карло Беј Хотел и Ресорт, Метропол Хотелот и Фермонт Хотелот. Хотел де Париз има 106 соби поделени во 4 групи врз основа на погледот, украсувањето и луксузноста. Има 20 соби со одличен поглед кон градот, 29 големи соби со поглед во дворот на хотелот, 59 соби со поглед на морето и шест соби со есклузивен поглед кон казиното. Додатни се 74-те апартмани и помали апартмани кои се групирани слично како и собите, нудејќи повеќе луксузност повеќе од собите. Има еднокреветни и двокреветни апартмани. Исто така постои и претседателскиот апартман.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |title=Palace Hotel de Paris in Monte-Carlo : Informations about the luxury hotel on the riviera, near from Nice |publisher=En.hoteldeparismontecarlo.com |date= |accessdate=2010-07-02 |archive-date=2010-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724202019/http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |url-status=dead }}</ref> === Монте Карло на телевизија и во филмовите === Монте Карло е спомнуван и опишуван во многу филмови и филмски серии. Најново во 2011 година се снимаше филм со истоименото име. Во 1968та година се снимаше документарец за Принцезата Греј на Монако која ја глумаше Грејс Кели, мјузикалот Принцот Реинер од Монако во кој глумеше Дејвид Винтерс и танчери кои беа тренирани да ја прикажат убавината и чудата на Монте Карло на светот. Американскиот филм “Монте Карло” од 1930тата година во кој глумеа Џек Буханан и Џенет МекДоналд бил сниман во самиот град. Во филмовите на Џејмс Бонд “Никогаш не вели никогаш повеќе” и “Златно око” се појавува казиното Монте Карло. Филмот “Да се фати крадецот” на Алфред Хитчкок во 1954тата година чие дејство се одвивало во Монте Карло и неговото казино, глумеле Кери Грант и идната Принцеза Грејс на Монако. Во тој филм има сцена каде тогашната Грејс Кели вози кола многу брзо и опасно, по стрмните патишта на Монако, што е интересна коинциденција до нејзината вистинска судбина во 1892та година. Овој град бил исто така место за снимање на британските серии од доцните 1960-ти каде во 11-тата епизода насловена како „''Духот кој ја спаси банката во Монте Карло''“. Мајк Прет, Кенет Коуп и Анет Андре заминале за Монте Карло како придружници на високо надарената постара жена за коцкање со цел да влезат внатре во казиното и да запрат група на бандити. Во 1970 година, претпријатието за автомобили Шевролет го запознале пазарот со кола наречена по Монте Карло, која била продавана шест генерации од создавањето до 2007 година. Трката за мотори Гранд Прикс 1 во Монте Карло била темата на филмот „''Железен човек 2''“ (''Iron Man 2''). Други филмови како „''Јас, шпион''“ и „''Монте Карло''“ биле снимани во Монте Карло. Видео играта „''Гранд Туризмо''“ често го нуди Монте Карло како место. Хотел де Париз бил прикажан во филмот „''Мадагаскар 3: Најбаранитe во Европа''“. [[Податотека:Monaco pano b.jpg|мини|750px|центар|Панорама на [[Ла Кондамин]] и Монте Карло од гледиште во близина на [[Кнежевски дворец (Монако)|Кнежевскиот дворец]] во [[Монако-Вил]].]] [[Податотека:Monaco city panorama May 2015.jpg|мини|750px|центар|Панорама на Монте Карло од железничката станица, мај 2015 година.]] ==Луѓе== {{Col-begin}} {{Col-2}} *[[Алекс Албон]] (возач во [[Формула 1]]) *[[Викторија Азаренка]] ([[тенис]]ер)<ref>{{cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/players/overview/wta312001.html|title=US Open – Victoria Azarenka Player Profile}}</ref> *[[Боно]] ([[пејач]]) *[[Бјорн Борг|Бјерн Борг]] (поранешен тенисер) *[[Џенсон Батон]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Лорис Капироси]] (поранешен возач во МотоГП) *[[Јоланда Чеплак]] (поранешен [[Атлетика|атлетичар]]) *[[Марин Чилиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/marin-cilic/c977/overview|title=Marin Cilic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Дејвид Култард]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Џулијан Кокран]] ([[композитор]] на [[класична музика]]) *[[Григор Димитров]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/grigor-dimitrov/d875/overview|title=Grigor Dimitrov – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Новак Ѓоковиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/novak-djokovic/d643/overview|title=Novak Djokovic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Ричард Дан]] (поранешен [[фудбал]]ер) *[[Мохамед Ал-Фајед]] (поранешен сопственик на Harrods)<ref>{{cite web|url=http://www.exclusivegp.com/our-blog/monaco-grand-prix/famous-people-from-monaco-who-lives-in-monaco|title=ExclusiveGP|access-date=30 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615220100/http://www.exclusivegp.com/our-blog/monaco-grand-prix/famous-people-from-monaco-who-lives-in-monaco|archive-date=15 June 2013|url-status=dead}}</ref> *[[Џанкарло Физикела]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Метју Гос]] (професионален [[Велосипедизам|велисипедист]]) *[[Филип Грин]] (деловен човек) *[[Стелиос Хаџи-Јоану]] (деловен човек) *[[Луис Хамилтон]] (возач во Формула 1) *[[Даниела Хантухова]] (поранешен тенисер) *[[Џастин Хејворд]] (пејач во [[the Moody Blues]]) *[[Жастин Анин]] (поранешен тенисер) *[[Маркус Хипфл]] (поранешен тенисер) *[[Доминик Хрбати]] (поранешен тенисер) *[[Хуберт Хуркач]] (тенисер) *[[Тор Хусховд]] (велисипедист) *[[Еди Џордан]] (поранешен сопственик на екипа во Формула 1) *[[Роберт Кубица]] (поранешен возач во Формула 1)<ref>{{cite web|url=http://f1.wp.pl/kat,1775,title,Kubica-oszczedza-bo-mieszka-w-Monte-Carlo,wid,14386986,wiadomosc.html?ticaid=1103fd&_ticrsn=3|title=Formuła 1|author=Grupa Wirtualna Polska|work=sportowefakty.wp.pl}}</ref> *[[Карол Кучера]] (поранешен тенисер) *[[Петра Квитова]] (поранешен тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/players/overview/wta314206.html|title=US Open – Petra Kvitova Player Profile|publisher=usopen.org}}</ref> *[[Шарл Леклер]] (возач во Формула 1) *[[Џина Лолобриџида]] ([[глумица]]) *[[Фелипе Маса]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Џон Меклофлин (музичар)|Џон Меклофлин]] ([[Гитара|гитарист]]) {{Col-2}} *[[Андреј Медведев]] (поранешен тенисер) *[[Данил Медведев]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/daniil-medvedev/mm58/overview|title=Daniil Medvedev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Џан Карло Меноти]] (композитор на класична музика) *[[Андреас Микелсен]] (возач во ВРЦ) *[[Тјери Невил]] (возач во ВРЦ) *[[Хелмут Њутон]] ([[фотограф]]) *[[Ландо Норис]] (возач во Формула 1) *[[Мајк Олдфилд]] ([[музичар]]) *[[Стефано Песина]] (деловен човек) *[[Пола Редклиф]] (атлетичар) *[[Милош Раониќ]] (тенисер)<ref>{{cite news |last1=Laughton |first1=Max |title=They represent Australia, but this is why Nick Kyrgios and Alex de Minaur 'reside' in The Bahamas |url=https://www.foxsports.com.au/tennis/tennis-news-athletes-living-in-tax-havens-nick-kyrgios-alex-de-minaur-residences-in-the-bahamas-monaco/news-story/0e8cb792a3970e14e1cbfb6b0348f6a8 |access-date=1 април 2026 |work=Fox Sports |date=10 јануари 2020 |language=en}}</ref> *[[Жан-Рајмон Бул]] (деловен човек) *[[Даниел Ричардо]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Кристијано Роналдо]] (фудбалер) *[[Кеке Розберг]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Нико Розберг]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Марк Росе]] (поранешен тенисер) *[[Лусије Шафарова]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://ausopen.com/players/czech-republic/lucie-safarova|title=AO – Lucie Safarova|publisher=ausopen.com}}</ref> *[[Марат Сафин]] (поранешен тенисер) *[[Аиртон Сена]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Дејвид Шилинг]] ([[шешир]]џија) * [[Матео Беретини]] (тенисер) * [[Јаник Синер]] (тенисер) *[[Робин Седерлинг]] (тенисер) *[[Ринго Стар]] ([[тапан]]ар со [[Битлси]])<ref>{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news-article/ringo-moves-to-monte-carlo-to-avoid-tax-laws|title=Ringo Moves To Monte Carlo To Avoid Tax Laws|author=World Entertainment News Network|work=Contactmusic.com|date=30 јуни 2005 }}</ref> *[[Бернард Томиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/bernard-tomic/ta46/overview|title=Bernard Tomic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Едвина Топс-Алекзандр]] ([[Јавање коњи|јавач на коњи]]) *[[Стофел Вандорен]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Макс Ферстапен]] (возач во Формула 1) *[[Јанина Викмајер]] (поранешен тенисер) *[[Џеф Вулер]] (сметководител) *[[Каролина Возњацки]] (тенисер) *[[Александар Зверев]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/alexander-zverev/z355/overview|title=Alexander Zverev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Миша Зверев]] (поранешен тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/mischa-zverev/z168/overview|title=Mischa Zverev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Валтери Ботас]] (возач во Формула 1) {{Col-end}} == Поврзано == * [[Шевролет Монте Карло]] – [[купе]] со две врати, создаден од [[Шевролет]] веќе шест генерации * [[Монако (општина)|Општина Монако]] * [[Монако (хелиодром)]] * [[Монте Карло (метод)]] * [[Монте Карло (одморалиште и казино)]] – хотел и казино [[Парадајс (Невада)|Парадајс]], [[Невада]], на [[Појас Лас Вегас|Појасот Лас Вегас]]. * [[Радио Монте Карло]] * [[TMC (телевизиски канал)|Теле Монте Карло]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Monte Carlo}} {{Wikivoyage|Монте Карло}} * [https://www.monte-carlo.mc/en/ Монте Карло] * [https://www.visitmonaco.com/en/ Портал на Монако] {{Административна поделба на Монако}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Монте Карло| ]] fu9bilv6rgo9o0y1lrin7v2x9v6bfsu 5532930 5532929 2026-04-01T22:05:04Z Dandarmkd 31127 /* Надворешни врски */ 5532930 wikitext text/x-wiki {{Short description|Чеврт и изборен оддел (административна единица) во Монако}} {{Other uses}} {{Use dmy dates|date=March 2024}} {{Infobox settlement | name = Монте Карло | native_name = {{native name|fr|Monte-Carlo}}<br />{{native name|lij-MC|Munte Carlu}} | settlement_type = [[Градски четврт|Четврт]] и [[Оддел (изборна административна единица)|оддел]] | image_skyline = Monte_Carlo_Port_Hercules_b.jpg | imagesize = 300px | image_caption = | image_map = Monte-Carlo in Monaco 2025.svg | mapsize = 300px | map_caption = Изборниот оддел Монте Карло во Монако | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Europe | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Местоположба во Европа | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Монако]] | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 0.281 | area_urban_sq_mi = 0.109 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 15,200 (во четвртот)<br/>&nbsp;3,500 (во изборниот оддел) | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = | utc_offset = | coordinates = {{coord|43|44|23|N|7|25|38|E|region:MC|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = Поштенски број<!-- enter ZIP code, Postcode, post code, postal code... --> | postal_code = 98000 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Монте Карло''' ({{langx|fr|Monte-Carlo}}, [[Окситански јазик|окситански]]: ''Montcarles'', моначки: ''Monte-Carlu'') — името на четвртот и административната единица на [[Монако|Кнежевството Монако]]. Монте Карло е насекаде познат по неговите казина и неговата еминентност. Постојаното население изнесува 15.000 жители. Квартот Монте Карло не го вклучува само средишното место на Монте Карло каде што се наоѓа „Големото Казино“(„Le Grand Casino“) туку исто така ги вклучува маалата Сент Мишел, Сент Роман-Тенао и заедницата која се наоѓа на самата плажа на Ларвото. Граничи со Францускиот град Бузулеј (понекогаш познат како Големо Монте Карло).<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3397.htm State.gov], Monaco has four traditional quarters according to US Department State (retrieved 22 September 2007), but see infobox above for other classifications of districts).</ref> == Историја == {{Main|Историја на Монако}} [[Податотека:CharlesIIIMonaco.jpg|мини|лево|upright|[[Шарл III (кнез на Монако)|Шарл III Моначки]] бил одговорен за претворањето на округот Монте Карло и Монако во просперитетен град.]] Основан во 1866, Монте Карло има име од италијанско потекло со значење „планина Карло (Шарл) во чест на тогаш владејачкиот кнез Шарл III од Монако. Засебна планина се наоѓа на подножјето на Мартитајмските Алпи на кои лежи самиот град. Историјата на самата област и владењеето на семејството Грималди датира назад со векови. Пристаништето на Монако за првпат е споменато во историските записи 43 година п.н.е. , кога [[Јулиј Цезар]] ја имал собрано својата флота таму чекајќи напразно за Помпеја. Во 12 век оваа област паднала под врховна власт на Џенова,на која и припаднала целиот брег од Порто Венеро до Монако. После многу судири, Грималди ја повратил карпата во 1295, но притоа добивајќи значително ниво на опозиција во годините што следеле. Во 1506 жителите на Монако под водство на господарот Лисјен од Монако биле под четиримесечна опсада од армијата на Џенова која имала 10 пати поголем број на луѓе. Монако службено добил своја целосна автономија во 1524, но имал потешкотии да ја поврати моќта и од време на време потпаѓал под доминација на Шпанија, Сардинија и Франција. Веќе до 1850-тите владечкото семејство на Монако бил пред сам банкрот, ова бил резултат од губењето на два града Менто и Рокбрун кои биле извор на главните приходи на кнежевството со културите кои произведуваат [[лимон]]и, [[портокал]]и и [[Маслинка|маслинки]]. Во тоа време, неколку мали градови во Европа растеле и просперирале со отворањата на казина, посебно во германските градови како Баден-Баден и Хомбург. Во 1856 година, Шарл III од Монако им доделил концесии на Наполеон Ланглоа и Алберт Обер за отворање на морски бањи за третман на различни [[болест]]и и за изградба на казино во Германски стил во Монако. Првото казино било отворено во областа Ла Кондамине во 1862 година, но не било успешно. Сегашната местоположба се наоѓа во областа наречена Ле Спелиге (Les Spelugues; во превод Пештери) на Монте Карло и е добиена по неколку преместувања во годините што следеле. Успешноста на казиното растела бавно, главно поради непристапноста во оваа област со голем дел од [[Европа]]. Со добивањето на железница во 1868 година, придонело за наплив од луѓе во Монако и пораст на богатството. Во 1911 кога уставот го поделил кнежевството Монако на три општини, општината Монте Карло ги опфаќале веќе постоечките соседства на Ла Русе, Сен Роман, Ларвото и Сен Мишел. Општините биле приспоени во една во 1917 година, по обвинувањата дека владата водела политика под мотото „раздели па владеј“ и добиле статус што соодвестувал на изворни оддели. Денеска Монако е поделен во 10 оддели, со планирано единаесто одделение (моментално одложено) кое треба да го опфати рекултивираното морско земјиште. Во Монако од 1900 до 1953 година, постоел [[трамвај]], кој ги поврзувал сите делови од Монако. Во 2003 година, нов бродски столб за крстосувачи бил изграден на пристаништето на Монако. === Спорт и рекреација === На Монте Карло му припаѓа најголемиот дел од уличната патека на Монако, каде што се одржува Формула I трката, големата награда на Монако. Исто така е домаќин на светското првенство во бокс, финалето на Европското првенство во покет и Светското првенство во табла,како и на модни настани и друго. Иако тенискиот турнир Монте Карло се води како да се одвива во самата заедница, всушност вистинската локација се наоѓа во непосредна близина на Француската комуна на Roquebrune-Cap-Martin. Монте Карло е посетуван од кралски семејства,како и од најпознатите јавни личности и филмски звезди со декади наназад. Релито во Монте Карло е едно од најпочитуваните и со најголема традиција рели трки на автомобили. Од 1973 до 2008, го одбележуваше стартот на секоја сезона во светското рели првенство како прва трка на календарот, но сега е дел од втората лига на Интерконтиненталното рели првенство. Како и да е, релито се одржува надвор од границите на Монте Карло. ==Туризам== Монте Карло со децении го посетуваат кралски семејства, како и јавноста и [[филм]]ските ѕвезди. Монте Карло е едно од водечките туристички одморалишта во [[Европа]], иако многу од клучните туристички одредишта се во други делови на Монако, вклучувајќи знаменитости како што се [[Црква „Пресвета Богородица“ (Монако)|Соборната црква „Пресвета Богородица“]], [[Музеј „Наполеон“ (Монако)|Музејот „Наполеон“]], [[Океанографски музеј на Монако|Океанографскиот музеј]] и аквариумот, и [[Кнежевски дворец (Монако)|Кнежевскиот дворец]], сите од кои се наоѓаат во [[Монако-Вил]]. === Гарнјеева сала === Операта на Монте Карло или Гарнјеева сала била изградена од страна на архитектот Шарл Гарнје како точен дупликат во минијатура на Операта во Париз. Аудиториумот на операта е украсена во црвена и жолта боја, има фрески и скулптури насекаде низ аудиториумот. Оваа сала била отворена на 25 јануари 1879 година, со изведбата на Сара Бернард која била облечена како нимфа. Првата опера која била изведена таму, била операта „''Витезот Гастон''“ (''Le Chevalier Gaston'') на Роберт Планкит на 8 февруари 1879 година и била подоцна проследена со три исти такви изведби во првата сезона. Со влијанието на првиот директор, Јулиј Коен, добитната комбинација на Раул Гунсбург (новиот директор од 1883 година) и Принцезата Алис (голема љубителка на опера и сакана жена на наследникот на Шарл III, Алберт I), установата била ставена на сцена со другите светски опери. Гунсбург останал на врвот на гледаноста наредните 60 години, а повеќето главни улоги ги отпеал историскиот италијански тенор, Франческо Тамањо. Во раните години на 20 век, во Гарнјеевата сала биле изведени добри претстави и настапиле одлични уметници како Нели Мелба и [[Енрико Карузо]] во претставите во „''Боеми''“ (La Bohème) и „''[[Риголето]]''“ (''Rigoletto''), во 1902 година, како и Феодор Калипин во премиерата „''Дон Кихот''“ (''Don Quichotte'') на [[Жил Масне]] во 1910 година. Оваа продукција станала дел од долгата поврзаност помеѓу установата и оперите на Масне, од кои две биле претставени постхумано. Други познатни пејачи од 10 век се појавиле во Монте Карло вклучувајќи ги Сен-Санс („''Елена''“, 1904); Маскањи („''Амика''“, 1905); и Пучини („''Ластовица''“, 1917). Секако, од неговото отворање, театарот бил домаќин на светски продукции на опери. Но, „златната доба“ на Гарнјеевата сала ја нема, бидејќи малите театри со мали куќи не можат да ги надминат продукциите кои нудат астрономски цени. Сепак денес оваа установа сè уште претставува пет до шест опери во една сезона. === Хотел де Париз === Хотелот де Париз бил основан во 1864 година од страна на кнезот Шарл III од Монако на местото каде што требало да биде казиното. Овој хотел се наоѓа во срцето на Монте Карло. Припаѓа на СБМ групацијата (државно управувачко претпријатие кое поседува и раководи со Казиното Монте Карло, операта Монте Карло и хотелот Де Париз) и е дел од елитните хотели во Монако, како што се Монте-Карло Бич Хотел, Монте Карло Беј Хотел и Ресорт, Метропол Хотелот и Фермонт Хотелот. Хотел де Париз има 106 соби поделени во 4 групи врз основа на погледот, украсувањето и луксузноста. Има 20 соби со одличен поглед кон градот, 29 големи соби со поглед во дворот на хотелот, 59 соби со поглед на морето и шест соби со есклузивен поглед кон казиното. Додатни се 74-те апартмани и помали апартмани кои се групирани слично како и собите, нудејќи повеќе луксузност повеќе од собите. Има еднокреветни и двокреветни апартмани. Исто така постои и претседателскиот апартман.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |title=Palace Hotel de Paris in Monte-Carlo : Informations about the luxury hotel on the riviera, near from Nice |publisher=En.hoteldeparismontecarlo.com |date= |accessdate=2010-07-02 |archive-date=2010-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724202019/http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |url-status=dead }}</ref> === Монте Карло на телевизија и во филмовите === Монте Карло е спомнуван и опишуван во многу филмови и филмски серии. Најново во 2011 година се снимаше филм со истоименото име. Во 1968та година се снимаше документарец за Принцезата Греј на Монако која ја глумаше Грејс Кели, мјузикалот Принцот Реинер од Монако во кој глумеше Дејвид Винтерс и танчери кои беа тренирани да ја прикажат убавината и чудата на Монте Карло на светот. Американскиот филм “Монте Карло” од 1930тата година во кој глумеа Џек Буханан и Џенет МекДоналд бил сниман во самиот град. Во филмовите на Џејмс Бонд “Никогаш не вели никогаш повеќе” и “Златно око” се појавува казиното Монте Карло. Филмот “Да се фати крадецот” на Алфред Хитчкок во 1954тата година чие дејство се одвивало во Монте Карло и неговото казино, глумеле Кери Грант и идната Принцеза Грејс на Монако. Во тој филм има сцена каде тогашната Грејс Кели вози кола многу брзо и опасно, по стрмните патишта на Монако, што е интересна коинциденција до нејзината вистинска судбина во 1892та година. Овој град бил исто така место за снимање на британските серии од доцните 1960-ти каде во 11-тата епизода насловена како „''Духот кој ја спаси банката во Монте Карло''“. Мајк Прет, Кенет Коуп и Анет Андре заминале за Монте Карло како придружници на високо надарената постара жена за коцкање со цел да влезат внатре во казиното и да запрат група на бандити. Во 1970 година, претпријатието за автомобили Шевролет го запознале пазарот со кола наречена по Монте Карло, која била продавана шест генерации од создавањето до 2007 година. Трката за мотори Гранд Прикс 1 во Монте Карло била темата на филмот „''Железен човек 2''“ (''Iron Man 2''). Други филмови како „''Јас, шпион''“ и „''Монте Карло''“ биле снимани во Монте Карло. Видео играта „''Гранд Туризмо''“ често го нуди Монте Карло како место. Хотел де Париз бил прикажан во филмот „''Мадагаскар 3: Најбаранитe во Европа''“. [[Податотека:Monaco pano b.jpg|мини|750px|центар|Панорама на [[Ла Кондамин]] и Монте Карло од гледиште во близина на [[Кнежевски дворец (Монако)|Кнежевскиот дворец]] во [[Монако-Вил]].]] [[Податотека:Monaco city panorama May 2015.jpg|мини|750px|центар|Панорама на Монте Карло од железничката станица, мај 2015 година.]] ==Луѓе== {{Col-begin}} {{Col-2}} *[[Алекс Албон]] (возач во [[Формула 1]]) *[[Викторија Азаренка]] ([[тенис]]ер)<ref>{{cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/players/overview/wta312001.html|title=US Open – Victoria Azarenka Player Profile}}</ref> *[[Боно]] ([[пејач]]) *[[Бјорн Борг|Бјерн Борг]] (поранешен тенисер) *[[Џенсон Батон]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Лорис Капироси]] (поранешен возач во МотоГП) *[[Јоланда Чеплак]] (поранешен [[Атлетика|атлетичар]]) *[[Марин Чилиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/marin-cilic/c977/overview|title=Marin Cilic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Дејвид Култард]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Џулијан Кокран]] ([[композитор]] на [[класична музика]]) *[[Григор Димитров]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/grigor-dimitrov/d875/overview|title=Grigor Dimitrov – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Новак Ѓоковиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/novak-djokovic/d643/overview|title=Novak Djokovic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Ричард Дан]] (поранешен [[фудбал]]ер) *[[Мохамед Ал-Фајед]] (поранешен сопственик на Harrods)<ref>{{cite web|url=http://www.exclusivegp.com/our-blog/monaco-grand-prix/famous-people-from-monaco-who-lives-in-monaco|title=ExclusiveGP|access-date=30 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615220100/http://www.exclusivegp.com/our-blog/monaco-grand-prix/famous-people-from-monaco-who-lives-in-monaco|archive-date=15 June 2013|url-status=dead}}</ref> *[[Џанкарло Физикела]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Метју Гос]] (професионален [[Велосипедизам|велисипедист]]) *[[Филип Грин]] (деловен човек) *[[Стелиос Хаџи-Јоану]] (деловен човек) *[[Луис Хамилтон]] (возач во Формула 1) *[[Даниела Хантухова]] (поранешен тенисер) *[[Џастин Хејворд]] (пејач во [[the Moody Blues]]) *[[Жастин Анин]] (поранешен тенисер) *[[Маркус Хипфл]] (поранешен тенисер) *[[Доминик Хрбати]] (поранешен тенисер) *[[Хуберт Хуркач]] (тенисер) *[[Тор Хусховд]] (велисипедист) *[[Еди Џордан]] (поранешен сопственик на екипа во Формула 1) *[[Роберт Кубица]] (поранешен возач во Формула 1)<ref>{{cite web|url=http://f1.wp.pl/kat,1775,title,Kubica-oszczedza-bo-mieszka-w-Monte-Carlo,wid,14386986,wiadomosc.html?ticaid=1103fd&_ticrsn=3|title=Formuła 1|author=Grupa Wirtualna Polska|work=sportowefakty.wp.pl}}</ref> *[[Карол Кучера]] (поранешен тенисер) *[[Петра Квитова]] (поранешен тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/players/overview/wta314206.html|title=US Open – Petra Kvitova Player Profile|publisher=usopen.org}}</ref> *[[Шарл Леклер]] (возач во Формула 1) *[[Џина Лолобриџида]] ([[глумица]]) *[[Фелипе Маса]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Џон Меклофлин (музичар)|Џон Меклофлин]] ([[Гитара|гитарист]]) {{Col-2}} *[[Андреј Медведев]] (поранешен тенисер) *[[Данил Медведев]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/daniil-medvedev/mm58/overview|title=Daniil Medvedev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Џан Карло Меноти]] (композитор на класична музика) *[[Андреас Микелсен]] (возач во ВРЦ) *[[Тјери Невил]] (возач во ВРЦ) *[[Хелмут Њутон]] ([[фотограф]]) *[[Ландо Норис]] (возач во Формула 1) *[[Мајк Олдфилд]] ([[музичар]]) *[[Стефано Песина]] (деловен човек) *[[Пола Редклиф]] (атлетичар) *[[Милош Раониќ]] (тенисер)<ref>{{cite news |last1=Laughton |first1=Max |title=They represent Australia, but this is why Nick Kyrgios and Alex de Minaur 'reside' in The Bahamas |url=https://www.foxsports.com.au/tennis/tennis-news-athletes-living-in-tax-havens-nick-kyrgios-alex-de-minaur-residences-in-the-bahamas-monaco/news-story/0e8cb792a3970e14e1cbfb6b0348f6a8 |access-date=1 април 2026 |work=Fox Sports |date=10 јануари 2020 |language=en}}</ref> *[[Жан-Рајмон Бул]] (деловен човек) *[[Даниел Ричардо]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Кристијано Роналдо]] (фудбалер) *[[Кеке Розберг]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Нико Розберг]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Марк Росе]] (поранешен тенисер) *[[Лусије Шафарова]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://ausopen.com/players/czech-republic/lucie-safarova|title=AO – Lucie Safarova|publisher=ausopen.com}}</ref> *[[Марат Сафин]] (поранешен тенисер) *[[Аиртон Сена]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Дејвид Шилинг]] ([[шешир]]џија) * [[Матео Беретини]] (тенисер) * [[Јаник Синер]] (тенисер) *[[Робин Седерлинг]] (тенисер) *[[Ринго Стар]] ([[тапан]]ар со [[Битлси]])<ref>{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news-article/ringo-moves-to-monte-carlo-to-avoid-tax-laws|title=Ringo Moves To Monte Carlo To Avoid Tax Laws|author=World Entertainment News Network|work=Contactmusic.com|date=30 јуни 2005 }}</ref> *[[Бернард Томиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/bernard-tomic/ta46/overview|title=Bernard Tomic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Едвина Топс-Алекзандр]] ([[Јавање коњи|јавач на коњи]]) *[[Стофел Вандорен]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Макс Ферстапен]] (возач во Формула 1) *[[Јанина Викмајер]] (поранешен тенисер) *[[Џеф Вулер]] (сметководител) *[[Каролина Возњацки]] (тенисер) *[[Александар Зверев]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/alexander-zverev/z355/overview|title=Alexander Zverev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Миша Зверев]] (поранешен тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/mischa-zverev/z168/overview|title=Mischa Zverev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Валтери Ботас]] (возач во Формула 1) {{Col-end}} == Поврзано == * [[Шевролет Монте Карло]] – [[купе]] со две врати, создаден од [[Шевролет]] веќе шест генерации * [[Монако (општина)|Општина Монако]] * [[Монако (хелиодром)]] * [[Монте Карло (метод)]] * [[Монте Карло (одморалиште и казино)]] – хотел и казино [[Парадајс (Невада)|Парадајс]], [[Невада]], на [[Појас Лас Вегас|Појасот Лас Вегас]]. * [[Радио Монте Карло]] * [[TMC (телевизиски канал)|Теле Монте Карло]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Monte Carlo}} {{Wikivoyage|Monte Carlo}} * [https://www.monte-carlo.mc/en/ Монте Карло] * [https://www.visitmonaco.com/en/ Портал на Монако] {{Административна поделба на Монако}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Монте Карло| ]] qtw40kxcjq0yd36b6ammr584tlhyi25 Цапарско Поле 0 1067955 5533110 4969255 2026-04-02T10:45:32Z Ehrlich91 24281 5533110 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Kazhani Tsapari IWW German Postcard.jpg|дясно|мини|250п|Ѓаваткол - [[Кажани]] (лево) и [[Цапари]] (десно) за време на Првата светска војна]] '''Цапарско Поле''' (во минатото познато како '''Ѓават-Кол''' или '''Ѓаваткол''') — мал [[висорамнина|висорамнински]] предел во [[Македонија]], западно од [[Битола]], во горниот тек на реката [[Шемница]]. Од југ е заградено со [[Баба Планина]] со врвот [[Пелистер]] (2.601 м.), а од североисток со Бел Камен (1.431 м.) од запад со планината [[Бигла]], со превојот [[Ѓавато (превој)|Ѓавато]] (1.167 м.) од каде западно се префрла на соседната [[Преспанска Котлина]] со [[Преспанското Езеро]] и градот [[Ресен]]. Интересно е да се наведе дека преку превојот Ѓавато и Цапарско Поле поминувал римскиот пат [[Вија Егнација]]. Истовремено, Цапарско Поле или Ѓаваткол претставува мала мала [[историско-географска област]] во југозападниот дел на [[Македонија]].<ref>''АЛУШЕВСКИ, Илија. – Народни верувања во вампири во селата од Ѓаваткол''; 2004</ref> == Географија == Цапарско Поле се состои од три одделни мали котлини во источното подножје на планината [[Бигла]]. * Јужната котлина се наоѓа во горниот тек на реката [[Шемница]] и за центар го имало село [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]], бидејќи за време на османлиското ропство тоа село било најголемо. Покрај него во котлината влегуваат селата [[Маловиште]], [[Кажани]], [[Доленци (Битолско)|Доленци]], [[Лера]], [[Рамна]], [[Српци]], [[Ротино]] и [[Цапари]]. * Средната котлина се наѓа во средниот тек на реката Шемница, кој денес во најголем дел е зафатен [[Стрежевско Езеро|Стрежевското Езеро]]. Најголемо село тука, порано било влашкото село [[Гопеш]]. Покрај него во котлината влегуваат [[Метимир]], [[Свиниште]] кое сега е делумно потопено во водите на езерото Стрежево, но како сведок денес постои само црквата кај гробиштата и селото [[Стрежево]] кај кое денес е изградена браната на акумулацијата. * Северната долина е на реката [[Мраморица]] ([[Смилевска Река]]) односно горниот тек при што само едно село влегува во котлината - [[Смилево]]. == Историја == Во почетокот на [[XX век]], Ѓаваткол е посебна нахија во [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] за време на административната поделба на Отоманското Царство. Денес, оваа област е вклучена во [[Општина Битола]], а само селото Смилево е дел од [[Општина Демир Хисар]]. Традиционално во оваа област е населена со мешано население — [[Македонци]], [[Власи]] и нешто [[Албанци]]. == Села == Во Цапарско Поле има 13 села, меѓу кои најголеми се [[Цапари]] и [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]].<ref>''Годишен зборник на Земјоделско-шумарскиот факултет на Университетот-Скопје: Земјоделство; Земјоделско-шумарски факултет - 1954''</ref> Другите села се: [[Ротино]], [[Српци]], [[Рамна]], [[Лера]], [[Свиниште]], [[Стрежево]], [[Метимир]], [[Гопеш]], [[Доленци (Битолско)|Доленци]], [[Кажани]] и [[Маловиште]]. Во некои извори се изоставува селото [[Смилево]] од оваа област. == Население == На табелата е прикажан бројот на население во селата во Цапарско Поле низ сите пописни години:<ref>Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година) *Државен завод за статистика http://makstat.stat.gov.mk {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200203213035/http://makstat.stat.gov.mk/ |date=2020-02-03 }}.</ref> {| class="wikitable" |'''населено место''' |'''1948''' |'''1953''' |'''1961''' |'''1971''' |'''1981''' |'''1994''' |'''2002''' |- |1. Гопеш |243 |214 |97 |98 |/ |3 |/ |- |2. Доленци |428 |433 |434 |482 |466 |281 |265 |- |3. Ѓавато |1 554 |1 502 |1 116 |829 |523 |162 |122 |- |4. Кажани |138 |178 |134 |180 |165 |104 |75 |- |5. Лера |442 |485 |395 |378 |444 |153 |122 |- |6. Маловиште |504 |446 |334 |309 |257 |121 |98 |- |7. Метимир |184 |194 |143 |128 |87 |14 |10 |- |8. Рамна |310 |325 |299 |285 |256 |86 |61 |- |9. Ротино |575 |598 |573 |566 |513 |193 |113 |- |10. Свиниште |235 |235 |218 |164 |139 |/ |/ |- |11. Стрежево |366 |361 |356 |263 |366 |/ |/ |- |12. Српци |634 |650 |548 |497 |547 |111 |65 |- |13. Цапари |1 807 |1 809 |1 618 |1 468 |1 871 |565 |493 |- |'''ВКУПНО''' |'''7.420''' |'''7.430''' |'''6.275''' |'''5.647''' |'''5.634''' |'''1.793''' |'''1.424''' |} Највисоката бројка на население областа го имала во 1953 година, по што следуваат масовни миграции во [[Битола]], но и во прекуокеанските земји, а најмногу во [[Австралија]], за во 2002 година да брои само 1.424 жители или 80,8 % помалку во споредба со 1953 година. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Висорамнини во Македонија]] [[Категорија:Општина Битола]] [[Категорија:Историско-географски области во Македонија]] noi2j22bq4bk0fhfsn6f9feynug2gp4 5533124 5533110 2026-04-02T11:42:12Z Ehrlich91 24281 5533124 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Kazhani Tsapari IWW German Postcard.jpg|десно|мини|300п|Ѓаваткол - [[Кажани]] (лево) и [[Цапари]] (десно) за време на Првата светска војна]] '''Цапарско Поле''' (во минатото познато како '''Ѓават-Кол''' или '''Ѓаваткол''') — мал [[висорамнина|висорамнински]] предел во [[Македонија]], западно од [[Битола]], во горниот тек на реката [[Шемница]]. Од југ е заградено со [[Баба Планина]] со врвот [[Пелистер]] (2.601 м.), а од североисток со Бел Камен (1.431 м.) од запад со планината [[Бигла]], со превојот [[Ѓавато (превој)|Ѓавато]] (1.167 м.) од каде западно се префрла на соседната [[Преспанска Котлина]] со [[Преспанското Езеро]] и градот [[Ресен]]. Интересно е да се наведе дека преку превојот Ѓавато и Цапарско Поле поминувал римскиот пат [[Вија Егнација]]. Истовремено, Цапарско Поле или Ѓаваткол претставува мала мала [[историско-географска област]] во југозападниот дел на [[Македонија]].<ref>''АЛУШЕВСКИ, Илија. – Народни верувања во вампири во селата од Ѓаваткол''; 2004</ref> == Географија == Цапарско Поле се состои од три одделни мали котлини во источното подножје на планината [[Бигла]]. * Јужната котлина се наоѓа во горниот тек на реката [[Шемница]] и за центар го имало село [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]], бидејќи за време на османлиското ропство тоа село било најголемо. Покрај него во котлината влегуваат селата [[Маловиште]], [[Кажани]], [[Доленци (Битолско)|Доленци]], [[Лера]], [[Рамна]], [[Српци]], [[Ротино]] и [[Цапари]]. * Средната котлина се наѓа во средниот тек на реката Шемница, кој денес во најголем дел е зафатен [[Стрежевско Езеро|Стрежевското Езеро]]. Најголемо село тука, порано било влашкото село [[Гопеш]]. Покрај него во котлината влегуваат [[Метимир]], [[Свиниште]] кое сега е делумно потопено во водите на езерото Стрежево, но како сведок денес постои само црквата кај гробиштата и селото [[Стрежево]] кај кое денес е изградена браната на акумулацијата. * Северната долина е на реката [[Мраморица]] ([[Смилевска Река]]) односно горниот тек при што само едно село влегува во котлината - [[Смилево]]. == Историја == Во почетокот на [[XX век]], Ѓаваткол е посебна нахија во [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] за време на административната поделба на Отоманското Царство. Денес, оваа област е вклучена во [[Општина Битола]], а само селото Смилево е дел од [[Општина Демир Хисар]]. Традиционално во оваа област е населена со мешано население — [[Македонци]], [[Власи]] и нешто [[Албанци]]. == Села == [[Податотека:File:|десно|мини|300п|Панорама на областа]] Во Цапарско Поле има 13 села, меѓу кои најголеми се [[Цапари]] и [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]].<ref>''Годишен зборник на Земјоделско-шумарскиот факултет на Университетот-Скопје: Земјоделство; Земјоделско-шумарски факултет - 1954''</ref> Другите села се: [[Ротино]], [[Српци]], [[Рамна]], [[Лера]], [[Свиниште]], [[Стрежево]], [[Метимир]], [[Гопеш]], [[Доленци (Битолско)|Доленци]], [[Кажани]] и [[Маловиште]]. Во некои извори се изоставува селото [[Смилево]] од оваа област. == Население == На табелата е прикажан бројот на население во селата во Цапарско Поле низ сите пописни години:<ref>Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година) *Државен завод за статистика http://makstat.stat.gov.mk {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200203213035/http://makstat.stat.gov.mk/ |date=2020-02-03 }}.</ref> {| class="wikitable" |'''населено место''' |'''1948''' |'''1953''' |'''1961''' |'''1971''' |'''1981''' |'''1994''' |'''2002''' |- |1. Гопеш |243 |214 |97 |98 |/ |3 |/ |- |2. Доленци |428 |433 |434 |482 |466 |281 |265 |- |3. Ѓавато |1 554 |1 502 |1 116 |829 |523 |162 |122 |- |4. Кажани |138 |178 |134 |180 |165 |104 |75 |- |5. Лера |442 |485 |395 |378 |444 |153 |122 |- |6. Маловиште |504 |446 |334 |309 |257 |121 |98 |- |7. Метимир |184 |194 |143 |128 |87 |14 |10 |- |8. Рамна |310 |325 |299 |285 |256 |86 |61 |- |9. Ротино |575 |598 |573 |566 |513 |193 |113 |- |10. Свиниште |235 |235 |218 |164 |139 |/ |/ |- |11. Стрежево |366 |361 |356 |263 |366 |/ |/ |- |12. Српци |634 |650 |548 |497 |547 |111 |65 |- |13. Цапари |1 807 |1 809 |1 618 |1 468 |1 871 |565 |493 |- |'''ВКУПНО''' |'''7.420''' |'''7.430''' |'''6.275''' |'''5.647''' |'''5.634''' |'''1.793''' |'''1.424''' |} Највисоката бројка на население областа го имала во 1953 година, по што следуваат масовни миграции во [[Битола]], но и во прекуокеанските земји, а најмногу во [[Австралија]], за во 2002 година да брои само 1.424 жители или 80,8 % помалку во споредба со 1953 година. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Висорамнини во Македонија]] [[Категорија:Општина Битола]] [[Категорија:Историско-географски области во Македонија]] orlqh7wnzf89dwg0w8egl4tlmtnmayr 5533125 5533124 2026-04-02T11:42:32Z Ehrlich91 24281 5533125 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Kazhani Tsapari IWW German Postcard.jpg|десно|мини|300п|Ѓаваткол - [[Кажани]] (лево) и [[Цапари]] (десно) за време на Првата светска војна]] '''Цапарско Поле''' (во минатото познато како '''Ѓават-Кол''' или '''Ѓаваткол''') — мал [[висорамнина|висорамнински]] предел во [[Македонија]], западно од [[Битола]], во горниот тек на реката [[Шемница]]. Од југ е заградено со [[Баба Планина]] со врвот [[Пелистер]] (2.601 м.), а од североисток со Бел Камен (1.431 м.) од запад со планината [[Бигла]], со превојот [[Ѓавато (превој)|Ѓавато]] (1.167 м.) од каде западно се префрла на соседната [[Преспанска Котлина]] со [[Преспанското Езеро]] и градот [[Ресен]]. Интересно е да се наведе дека преку превојот Ѓавато и Цапарско Поле поминувал римскиот пат [[Вија Егнација]]. Истовремено, Цапарско Поле или Ѓаваткол претставува мала мала [[историско-географска област]] во југозападниот дел на [[Македонија]].<ref>''АЛУШЕВСКИ, Илија. – Народни верувања во вампири во селата од Ѓаваткол''; 2004</ref> == Географија == Цапарско Поле се состои од три одделни мали котлини во источното подножје на планината [[Бигла]]. * Јужната котлина се наоѓа во горниот тек на реката [[Шемница]] и за центар го имало село [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]], бидејќи за време на османлиското ропство тоа село било најголемо. Покрај него во котлината влегуваат селата [[Маловиште]], [[Кажани]], [[Доленци (Битолско)|Доленци]], [[Лера]], [[Рамна]], [[Српци]], [[Ротино]] и [[Цапари]]. * Средната котлина се наѓа во средниот тек на реката Шемница, кој денес во најголем дел е зафатен [[Стрежевско Езеро|Стрежевското Езеро]]. Најголемо село тука, порано било влашкото село [[Гопеш]]. Покрај него во котлината влегуваат [[Метимир]], [[Свиниште]] кое сега е делумно потопено во водите на езерото Стрежево, но како сведок денес постои само црквата кај гробиштата и селото [[Стрежево]] кај кое денес е изградена браната на акумулацијата. * Северната долина е на реката [[Мраморица]] ([[Смилевска Река]]) односно горниот тек при што само едно село влегува во котлината - [[Смилево]]. == Историја == Во почетокот на [[XX век]], Ѓаваткол е посебна нахија во [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] за време на административната поделба на Отоманското Царство. Денес, оваа област е вклучена во [[Општина Битола]], а само селото Смилево е дел од [[Општина Демир Хисар]]. Традиционално во оваа област е населена со мешано население — [[Македонци]], [[Власи]] и нешто [[Албанци]]. == Села == [[Податотека:Panorama na Caparsko pole.JPG|десно|мини|300п|Панорама на областа]] Во Цапарско Поле има 13 села, меѓу кои најголеми се [[Цапари]] и [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]].<ref>''Годишен зборник на Земјоделско-шумарскиот факултет на Университетот-Скопје: Земјоделство; Земјоделско-шумарски факултет - 1954''</ref> Другите села се: [[Ротино]], [[Српци]], [[Рамна]], [[Лера]], [[Свиниште]], [[Стрежево]], [[Метимир]], [[Гопеш]], [[Доленци (Битолско)|Доленци]], [[Кажани]] и [[Маловиште]]. Во некои извори се изоставува селото [[Смилево]] од оваа област. == Население == На табелата е прикажан бројот на население во селата во Цапарско Поле низ сите пописни години:<ref>Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година) *Државен завод за статистика http://makstat.stat.gov.mk {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200203213035/http://makstat.stat.gov.mk/ |date=2020-02-03 }}.</ref> {| class="wikitable" |'''населено место''' |'''1948''' |'''1953''' |'''1961''' |'''1971''' |'''1981''' |'''1994''' |'''2002''' |- |1. Гопеш |243 |214 |97 |98 |/ |3 |/ |- |2. Доленци |428 |433 |434 |482 |466 |281 |265 |- |3. Ѓавато |1 554 |1 502 |1 116 |829 |523 |162 |122 |- |4. Кажани |138 |178 |134 |180 |165 |104 |75 |- |5. Лера |442 |485 |395 |378 |444 |153 |122 |- |6. Маловиште |504 |446 |334 |309 |257 |121 |98 |- |7. Метимир |184 |194 |143 |128 |87 |14 |10 |- |8. Рамна |310 |325 |299 |285 |256 |86 |61 |- |9. Ротино |575 |598 |573 |566 |513 |193 |113 |- |10. Свиниште |235 |235 |218 |164 |139 |/ |/ |- |11. Стрежево |366 |361 |356 |263 |366 |/ |/ |- |12. Српци |634 |650 |548 |497 |547 |111 |65 |- |13. Цапари |1 807 |1 809 |1 618 |1 468 |1 871 |565 |493 |- |'''ВКУПНО''' |'''7.420''' |'''7.430''' |'''6.275''' |'''5.647''' |'''5.634''' |'''1.793''' |'''1.424''' |} Највисоката бројка на население областа го имала во 1953 година, по што следуваат масовни миграции во [[Битола]], но и во прекуокеанските земји, а најмногу во [[Австралија]], за во 2002 година да брои само 1.424 жители или 80,8 % помалку во споредба со 1953 година. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Висорамнини во Македонија]] [[Категорија:Општина Битола]] [[Категорија:Историско-географски области во Македонија]] mf1xvrha73gf07io4a9r7wzy7n0lf87 Ѓаваткол 0 1068030 5533109 4667620 2026-04-02T10:45:08Z Ehrlich91 24281 Пренасочување кон [[Цапарско Поле]] 5533109 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ: [[Цапарско Поле]] 3zdongloxjhxpcopj4f1s4c5u5qmeqj Мал шарен клукајдрвец 0 1076193 5532845 4960582 2026-04-01T16:09:07Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532845 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мал шарен клукајдрвец | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=100600632 |title=''Dendrocopos minor'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Малый пёстрый дятел на репейнике (Dendrocopos minor, fem), Крылатские холмы.jpg | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Клукајдрвци]] | familia = [[Picidae]] | genus = ''[[Dendrocopos]]'' | species = '''''D. minor''''' | binomial = ''Dendrocopos minor'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | synonyms = ''Dryobates minor'' }} '''Малиот шарен клукајдрвец''' (''Dendrocopos minor'') е член на семејството [[клукајдрвци]] (''Picidae''). Малиот клукајдрвец е населен во палеарктичкиот регион, но само некои подвидови се познати. Го има во [[Македонија]]. ==Опис== Заради неговата мала големина и неговата навика да поминува голем дел од времето во крошните на високите дрва во шумите и парковите, овој мал клукајдрвец е често незабележан, но ако е забележан на трупец може да биде идентификуван преку неговите широки шари на крилјата и линии низ долниот дел на грбот. Maшките клукајдрвци имаат светлоцрвена круна, кафеаво чело, црна лента над очите, и друга од почетокот на клунот до вратот. Тилот и горниот дел од грбот му се црни, но долниот дел на грбот е измешан со црно и бело. На крилјата има пошироки и повидливи линии, а на пердувите од надворешната страна на опашката се измешани. Долите делови се бели со ленти на слабиите. Клуновите и нозете се темносиви. Кај женските клукајдрвци круната е бела, но младите птици и од двата пола имаат повеќе или помалку црвеникаво на главата. Нема поголеми сезонски промени. ==Живеалиште и поведение== [[Image:DendrocoposMinorNaturalHabitat.jpg|thumb|left|300px|Поглед од напред]] Нивните навики се многу слични со тие на [[Голем шарен клукајдрвец|големиот шарен клукајдрвец]], и имаат ист мал и набит изглед, речиси триаголен, кога скокаат од дрво на дрво. Неговиот глас е како повторено "киик", гласно за една мала птица, и неговото вибрирачко брборење е поистакнато отколку тоа на останатите поголеми видови. Оваа замена за песна може да биде слушната цело време, но најчесто кога додворувањето почнува во почетокот на годината. Неговата исхрана составена од инсекти е слична на таа на големиот шарен клукајдрвец. Кога лови ларви во дрвата тие се ронат во скапаното дрво, и ѓубрето на подножјето на дрвото е често првата индикација дека инсектите ги напаѓаат погорните гранки. Од есен до пролет малиот шарен клукајдрвец најчесто лови инсекти, ларви кои живеат во дрва, а се храни и со тенки мртви гранки во живи дрва. Низ сезоната за парење, инсектите кои живет на површината од зеленилото и кората на дрвата сочинуваат зголемен износ на исхрана. Новороденчињата во главно се хранат со инсекти од површината, како и мушички и ларви. Ноќе спијат во стари дупки. Гнездо од изронети ларви е често показател дека таму има дупка со новороденчиња, бидејќи возрасните не ги носат со себе кога клукаат. Дупката е највообичаено на значителна висина од земјата и може да биде на висина од 9 или 10 метри. Тоа е помала дупка за разлика од таа на големиот шарен клукајдрвец, со пречник од 2 до 5&nbsp;см. [[File:Dendrocopos minor hortorum MHNT ZOO 2010 11 162 HdB Bois de Boulogne.jpg |thumb|''Dendrocopos minor '']] Оската варира, дупката на гнездото е често 30&nbsp;см под влезот. 5-8 убаво полирани бели јајца се снесуваат врз пилевина и ронки во доцната половина на мај, и дозволено е само едно легло. И двата родители лежат врз јајцата. Повремено стара или природна пилевина се употребува или додава. Малиот шарен клукајдрвец е најчесто постојан жител, но понекогаш може да биде и само посетител. Чести се годишни варијации на популацијата. Зимските температури можат да покажат директен ефект врз преживувањето на малиот шарен клукајдрвец, додека временските услови за време на пролет имаат индиректен ефект на парењето заради изобилството од храна. ==Наводи== {{Reflist}} == Литература == * Gorman, Gerard (2004): Woodpeckers of Europe: A Study of the European Picidae. Bruce Coleman, UK. ISBN 1-872842-05-4. {{en}} * Steen R., Selås V. & Stenberg I. 2006. Impact of weather on annual fluctuations in breeding numbers of Lesser Spotted Woodpecker Dendrocopos minor in Norway. Ardea 94(2): 225–231. (download article [http://www.miljofag.no/Articles/Woodpecker.html] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071009213623/http://www.miljofag.no/Articles/Woodpecker.html |date=2007-10-09 }}) {{en}} ==Надворешни врски== *[http://www.oiseaux.net/birds/photos/lesser.spotted.woodpecker.html Oiseaux] Photos * [http://www.ibercajalav.net/img/294_LesserSpottedWodpeckerminor.pdf Ageing and sexing (PDF; 4.6 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131112114912/http://www.ibercajalav.net/img/294_LesserSpottedWodpeckerminor.pdf |date=2013-11-12 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Клукајдрвци]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 4w1sdz2960h8cmfghgqax4v1bv2gtg5 Модроврана 0 1078182 5532864 5227375 2026-04-01T16:18:01Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532864 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Модроврана | status = NT | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106001033 |title=''Coracias garrulus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = European roller.jpg | image_caption = Возрасна единка | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Модроврани]] | familia = [[Coraciidae]] | genus = ''[[Coracias]]'' | species = '''''Модроврана''''' | binomial = ''Coracias garrulus'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 }} '''Модровраната''' (''Coracias garrulus'') или '''модровранката''' е единстената птица од ова семејство што гнезди во Европа. Ја има и во [[Македонија]]. Повообичаено, таа е распространета до Средниот Исток, Средна Азија и Мароко. ==Опис== [[File:European Roller.JPG|thumb|260px|left|Модроврана]] [[File:Coracias garrulus am.jpg|thumb|260px|left|Во Романија]] Модовраната е крупна птица, 29-32 см во должина, со 52-58 см распон на крилја; таа е претежно сина со портокалово-кафена боја на грбот. Модовраните често седат видливо на дрва, столбови и надземни проводници како [[свраки]]те, притоа барајќи големи инсекти, мали влекачи, глодачи и жаби за јадење. Паѓаат во очи со својот силен директен лет и брилијантна сина боја со црни летечки пердуви на крилјата. Половите се слични, само женката е малку посветла, а малечките личат на женките. Се огласуваат слично на враните со грубо гракање. ===Живеалиште и исхрана=== Ова е птица на топла, сува, отворена земја, претпочита дабова или борова шума. Обично живее во пар. Храната ја бара на дрвјата и по земја. Се храни со ситни безрбетници, инсекти, црви, влекачи, водоземци, но понекогаш јаде и растителна храна. ===Размножување=== [[File:Coracias garrulus MHNT ZOO 2010 11 161 Seville HdB.jpg|thumb|''Coracias garrulus'']] Модровраната се гнези во дупки на дрвја, речни брегови или стрмни ридови. Дупката во земјата ја копаат сами и таа е половина метар длабока со проширување на крајот, каде го сместуваат гнездото. Речиси воопшто не го постилаат или ретко го постилаат со меки материјали. Женката несе 4-6 бели јајца во размер 28х35мм, кои и двата родитела ги инкубираат 17 до 20 дена. Малечките го напуштаат гнездото по околу 28 дена, а дотогаш родителите ги хранат. Годишно имаат само едно легло. ==Статус== Модовраната има големa глобална популација, вклучувајќи приближно население од 100,000-220,000 птици во Европа. Меѓутоа, во периодот 1970-1990, бројот почна да се намалува, особено во Европа. За време од три генерации (15 години) падот надмина 30%. Во Русија таа исчезнала од северните делови. Заканите за видот вклучуваат: тешкотија за се селиње во неколку Средоземни земји, а стотици, можеби и илјади се застрелувани за храна во Оман секоја пролет. Користењето пестициди, како и менувањето на земјоделската и шумарската практика влијаат врз овие птици, односно им ја намалува достапноста на храната. Од овие и други причини, нејзиниот статус од најмалку загрозена се смени во речиси загрозен вид. ==Наводи==<!-- FaunAbh26:63. --> {{reflist}} * Lars Svensson and Peter J. Grant. ''Collins Bird Guide''. 1999. ==Надворешни врски== {{Ризница-ред|Coracias garrulus}} * European Roller - [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/446.pdf Species text in The Atlas of Southern African Birds]. * [http://ibc.lynxeds.com/species/european-roller-coracias-garrulus European Roller videos, photos & sounds] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131121033924/http://ibc.lynxeds.com/species/european-roller-coracias-garrulus |date=2013-11-21 }} on the Internet Bird Collection * [http://www.trakus.org/kods_bird/uye/?fsx=2fsdl15@d&idx=4193 European Roller From Turkey] * [http://www.oiseaux.net/birds/photos/european.roller.html Oiseaux] Photos *[http://www.ibercajalav.net/img/285_RollerCgarrulus.pdf Ageing and sexing (PDF; 4.5 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131112114352/http://www.ibercajalav.net/img/285_RollerCgarrulus.pdf |date=2013-11-12 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Сивоврановидни]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 3n6o9lys2d32bzl7xf41zkzrwowvfdl Мал црногрб галеб 0 1079492 5532844 4916445 2026-04-01T16:08:48Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532844 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мал црногрб галеб | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106003231 |title=''Larus fuscus'' | assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Larus-fuscus-taxbox.jpg | image_caption = | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Бекасови]] | familia = [[Галеби]] | genus = ''Larus'' | species = '''Мал црногрб галеб''' | binomial = ''Larus fuscus'' | binomial_authority = [[Карл Лине|Linnaeus]], [[Систем на природата|1758]] }} '''Малиот црногрб галеб''' (''Larus fuscus'') е птица од семејството на [[галеби]]те која живее на [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]], на бреговите од [[Европа]]. Ја има и во копното, крај езерата и реките. Таа е птица преселница која зимува јужно од [[Британски Острови|Британските Острови]] до западна [[Африка]]. Редовен зимски посетител е на источниот брег на [[Северна Америка]], веројатно од популацијата која се размножува во [[Исланд]]. Малиот црногрб балеб го има и во [[Македонија]]. ==Опис== Малиот црногрб галеб е помал од [[Сребренест галеб|сребренастиот галеб]]<ref>[http://www.allaboutbirds.org/guide/Lesser_Black-backed_Gull/lifehistory/ac Lesser Black-backed Gull], Cornell Lab of Ornithology</ref>. Тоа е голема птица, со должина од 48 до 56 см, распон на крилја 117-134 см и тежина од околу 770 грама, само мажјакот е малку покрупен. Клунот е долг од 4.2 до 5.8 см, а тарзусот од 5.2 до 6.9 см.<ref name="Olsen">''Gulls: Of North America, Europe, and Asia'' by Klaus Malling Olsen & Hans Larsson. Princeton University Press (2004). ISBN 978-0691119977.</ref><ref name="Harrison">Harrison, Peter, ''Seabirds: An Identification Guide''. Houghton Mifflin Harcourt (1991), ISBN 978-0-395-60291-1</ref><ref name = "CRC">''CRC Handbook of Avian Body Masses'' by John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (1992), ISBN 978-0-8493-4258-5.</ref> Кај возрасните птици пердувите на главата, вратот, долниот дел од телото и опашката се бели. Горниот дел од телото, вклучувајќи ја мантијата и примарните пердуви за летање се темносива или кафеаво-црна боја. Секундарните пердуви имаат бел раб на почетокот и крајот. Клунот им е прав, стиснат од страните и благо свиен надолу на крајот, со светложолта боја, со светла црвена дамка одоздола на кривината на клунот. Очите им се светложолти, а околу нив има прстен од црвеникава кожа. Нозете се жолти или жолто-портокалови. Главата им станува посива зимно време. Мажјаците и женките не се разликуваат. Младенчињата имаат скалести црно-кафени шарки по горниот дел од телото. Им треба 4 години да постигнат полна зрелост. Огласувањето му е подлабок звук што потсетува на плачење и смеење. ===Исхрана=== Во вода, во потрагата по храна користи различни техники, вклучувајќи нуркање од површината или од воздухот. Лови риби, мекотели, инсекти, црви, и ретко мали глодачи. На копно, бара храна во депониите и во близина на риболовните бродови. Ги уништува гнездата на другите птици, ги јаде јајцата и младенчињата. Јаде и растенија, плодови, семиња. ===Размножување=== Овие галеби се моногамни. Уште на почетокот на пролетта птиците се веќе спарени. Во периодот на додворување се однесуваат провокативно, тие се многу бучни, ја фрлаат главата наназад или ја наведнуваат нанапред, го хранат партнерот и сл. Тие гнездат во парови или во мали колонии, кои вклучуваат и до неколку десетици парови. Гнездото е на земја, обично во приморска ледина со трева или во дините. Кога во колонијата нема доволно простор, може да направи гнездо и на покривите на зградите. Гнездото го градат со мов, сува трева, пердуви и др. Снесуваат од 1 до 3 јајца, темнокафеава или маслинова боја со темни дамки. Периодот на инкубација е 24-27 дена, а инкубираат и мажјакот и женката. Првите денови по испилувањето младенчињата се во гнездото или во непосредна близина. На возраст од 10 дена, младенчињата се во можност да направат долги прошетки на растојание до 30 м, а почнуваат да летаат по 30-40 дена. Птиците достигнуваат полова зрелост по 4-5 години. ==Подвидови== Постојат 3 подвида: *''Larus fuscus fuscus'' *''Larus fuscus intermedius'' *''Larus fuscus graellsii'' ==Галерија== <gallery> File:Goeland adulte et juvénile.jpg|Мајка со младенче File:lesser black backed gull in flight.jpg|Во лет File:Flying ducks.jpg|Јато во борба по храна Larus fuscus graellsii MHNT.ZOO.2010.11.122.15.jpg |Museum specimen </gallery> ==Наводи==<!-- RevBrasOrnitol14:463 --> * "National Geographic" ''Field Guide to the Birds of North America'' ISBN 0-7922-6877-6 *'' Seabirds'' by Peter Harrison, ISBN 0-7470-1410-8 *''Handbook of the Birds of the World Vol 3'', Josep del Hoyo editor, ISBN 84-87334-10-5 *"National Audubon Society" ''The Sibley Guide to Birds'', by David Allen Sibley, ISBN 0-679-45122-6 Mayr, E.1964. ''Systematics and the Origin of Species.'' Standard Book Number: 486-21212-2 p.&nbsp;180. {{reflist}} ==Надворешни врски== * [http://www.gull-research.org/lbbg1cy/lbbg1cymay.html LBBG pages on www.gull-research.org] * [http://www.xs4all.nl/~daarruud/fuscus.html LBBGs in Amsterdam] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Галеби]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 0a2be1dpbu0q251zl9muhve7ic9g5pe Мала белочелна гуска 0 1081147 5532847 4919014 2026-04-01T16:09:49Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532847 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мала белочелна гуска | status = VU | status_system = IUCN3.1 | trend = down | image = Ente unbekannt 1.jpg | image_width = | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Гусковидни]] | familia = [[Патки]] | subfamilia = [[Anserinae]] | tribus = [[Anserini]] | genus = ''[[Anser (genus)|Anser]]'' | species = '''''Мала белочелна гуска''''' | binomial = ''Anser erythropus'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) }} [[File:Zwerggans (Anser erythropus) - Weltvogelpark Walsrode 2011.jpg|thumb|Мала белочелна гуска]] [[File:Anser erythropus MHNT.ZOO.2010.11.14.6.jpg|thumb|''Anser erythropus'']] [[File:Dwerggans-4961623.webm |left|thumb |Anser erythropus]] '''Малата белочелна гуска''' (''Anser erythropus'') е многу слична на [[Обична белочелна гуска|обичната белочелна гуска]] и е распространета во [[Азија]], но исто така ја има и во [[Европа]] и [[Македонија]], како и во северниот дел на Скандинавскиот Полуостров. ==Опис== Малата белочелна гуска е долга од 53 до 66 см и има распон на крилјата од 120 до 135 см. Таа е позната по своите светлопортокалови нозе и глувчеста боја на горните делови од крилјата. Карактеристично за нејзе е тоа што таа има воочливо бело лице, широки црни ленти кои поминуваат низ стомакот и жолтите прстени кои се наоѓаат околу очите. Нивната раса се смета дека е една од загрозените видови, но има програми кои ги воведуваат овие животни во дивината за нивната популација да зајакне. ==Размножување== Малата белочелна гуска е моногамна птица. Гнездото го прави директно на земја, често скриено под некој даб. Несе 4-5 белокремасти јајца, со големина 76 х 49&nbsp;мм и просечна тежина од 100 g. Ги инкубира само женката 25–28 дена. Малечките се испилуваат доволно развиени за да можат самостојно да се движат и хранат. ==Популацијата на Скандинавскиот Полуостров== Ова генетско различно население се проценува на околу 20 пара за размножување или од 60 до 80 од вкупниот број поединци. Тие се одгледуваат во Северна [[Норвешка]], а зимуваат во Грција, Бугарија и Турција. Нивно собиралиште е место кое се наоѓа во Унгарија, каде птиците поминуваат до два месеца во есента и еден месец во текот на пролетната преселба.<ref>{{Наведено списание|author= Lengyel S, Tar J, Rózsa L | title=Flock size measures of migrating Lesser White-fronted Geese Anser erythropus| format=pdf| journal=Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae| year=2012| volume=58|pages=297–303|url=http://www.zoologia.hu/list/LWfG.pdf}}</ref> ==Наводи==<!-- FaunAbh26:63. --> {{Reflist}} * {{IUCN2006|assessors=BirdLife International|year=2006|id=1575|title=Anser erythropus|downloaded=9 May 2006}} ==Надворешни врски== *[http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=377&m=0 BirdLife Species Factsheet.] *[http://cyberbirding.uib.no/photo/a_erythropus_01.php Cyberbirding – Lesser White-fronted Goose] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060221190824/http://cyberbirding.uib.no/photo/a_erythropus_01.php |date=2006-02-21 }} *[http://www.piskulka.net/ Portal to the Lesser White-fronted Goose by the Fennoscandian Lesser White-fronted Goose project] *[http://ibc.lynxeds.com/species/lesser-white-fronted-goose-anser-erythropus Lesser White-fronted Goose videos] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160516135612/http://ibc.lynxeds.com/species/lesser-white-fronted-goose-anser-erythropus |date=2016-05-16 }} on the Internet Bird Collection [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Гуски]] [[Категорија:Гусковидни]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 1172680q9x2ctpiy9qv8s8d0wazz3nf Магаре 0 1082105 5532837 5478966 2026-04-01T16:06:02Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532837 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Домашно магаре | fossil_range = | status = DOM | image = Donkey in Clovelly, North Devon, England.jpg | image_width = 250п | image_caption = домашно магаре | regnum = [[Животни]] | subregnum = [[Ткивни животни]] | phylum = [[Хордови]] | subphylum = [[‘Рбетници]] | classis = [[Цицачи]] | subclassis = [[Живородни цицачи]] | ordo = [[Непарнокопитни]] | familia = [[Коњи]] | genus =[[Коњи (род)|Коњи]] | species = [[Африканско диво магаре]] }} '''Магаре''' (''Equus asinus f. asinus, Equus asinus asinus'') ― [[Домашни животни|домашно животно]] со распространетост по целиот [[Земја (планета)|свет]]. Нивниот изворен облик е [[Африканско диво магаре|африканското магаре]] (''Equus asinus''), додека [[Азиско магаре|азиското магаре]], (''Equus hemionus''), не е никогаш [[припитомување|припитомено]]. Младото на магарето се нарекува '''прле'''.<ref>{{ДРМЈ|прле}}</ref> == Сегашен статус == Во светот биле пријавени околу 41 милиони магариња во 2006 година.<ref name=mon>{{cite book|author1=Waltraud Kugler |author2=Hans-Peter Grunenfelder |author3=Elli Broxham |title=Donkey Breeds in Europe: Inventory, Description, Need for Action, Conservation; Report 2007/2008|year=2008|archive-date=2 септември 2009|publisher=Monitoring Institute for Rare Breeds and Seeds in Europe|location=Санкт Гален, [[Швајцарија]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090902110918/http://www.save-foundation.net/pdf/donkey.pdf|url=http://www.save-foundation.net/pdf/donkey.pdf}}</ref> [[Кина]] имала најмногу со 11 милиони, проследена од [[Пакистан]], [[Етиопија]] и [[Мексико]]. Меѓутоа, заклучно со 2017 година, кинеското население се намалило на 3 милиони, а под притисок биле и [[африка]]нските населенија, како резултат на зголемената трговија и побарувачката за производи од магаре во Кина.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-41524710|title=Donkeys face 'biggest ever crisis'|last=Leithead|first=Alastair|date=7 октомври 2017|work=BBC News|access-date=20 април 2021|language=en-GB}}</ref> Некои истражувачи веруваат дека вистинскиот број може да биде нешто поголем бидејќи многу магариња не се броени.<ref name="Starkey 1997">[http://216.109.125.130/search/cache?p=donkey+population&fr=yfp-t-501&toggle=1&ei=UTF-8&u=www.atnesa.org/donkeys/donkeys-starkey-populations.pdf&w=donkey+population&d=NKJ_s5IFNnz9&icp=1&.intl=us Starkey, P. and M. Starkey. 1997. ''Regional and World trends in Donkey Populations''. Animal Traction Network for Eastern and Southern Africa (ATNESA)]{{dead link|date=декември 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Бројот на раси и процент на светското население за секој од светските региони според [[Организација за храна и земјоделство на ООН|ОХЗ]] во 2006 година бил:<ref name=mon /> {| class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto;" |- ! Регион !! Бр. на раси !! % на светско нас. |- | Африка || style="text-align:right;"|26 || style="text-align:right;"|26.9 |- | Азија и Тихи Океан || style="text-align:right;"|32 || style="text-align:right;"|37.6 |- | Европа и Кавказ || style="text-align:right;"|51 || style="text-align:right;"|3.7 |- | Латинска Америка и Кариби || style="text-align:right;"|24 || style="text-align:right;"|19.9 |- | Близок Исток || style="text-align:right;"|47 || style="text-align:right;"|11.8 |- | Соединети Држави и Канада || style="text-align:right;"|5 || style="text-align:right;"|0.1 |- | Свет || style="text-align:right;"|185 || style="text-align:right;"|41 милиони глави |} Во 1997 година, бројот на магариња во светот бил објавен дека продолжува да расте, како што тоа го правеле стабилно низ поголемиот дел од [[историја]]та; фактори наведени како придонесувачи за ова се зголемувањето на човечкото население, напредокот во економскиот развој и социјалната стабилност кај некои посиромашни држави, претворањето на [[шуми]]те во земјоделско земјиште и опсегот на земјиштето, зголемувањето на цените на моторните возила и горивата и популарноста на магарињата како [[Домашен миленик|домашни миленици]].<ref name="Starkey 1997"/><ref name="Blench 2000">Blench, R. 2000. ''The History and Spread of Donkeys in Africa''. Animal Traction Network for Eastern and Southern Africa (ATNESA)</ref> Оттогаш, според извештајот, светското население на магариња брзо се намалува, паѓајќи од 43,7 милиони на 43,5 милиони во периодот од 1995 до 2000 година, и на само 41 милион во 2006 година.<ref name=mon /> Падот на населението бил изразен во развиените земји; во [[Европа]], вкупниот број на магариња паднал од 3 милиони во 1944 година на нешто повеќе од 1 милион во 1994 година.<ref name=svend5>Starkey, Paul (1997) "Donkey Work", in Elisabeth Svendsen (ed.), ''The professional handbook of the donkey'', 3. издание. Лондон: Whittet Books. {{ISBN|978-1-873580-37-0}}. стр. 183–206.</ref> Информативниот систем за домашна животинска разновидност (ИС-ДЖР) на ОХЗ навел 189 магарешки раси во јуни 2011 година.<ref name=dad>{{cite web|title=DAD-IS&nbsp;— Domestic Animal Diversity Information System|url=http://dad.fao.org/|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|access-date=June 1, 2011}}</ref> Во 2000 година, бројот на магарешки раси евидентирани ширум светот бил 97, а во 1995 година бил 77. Брзото зголемување се должи на вниманието посветено на идентификацијата и препознавањето на расите на магариња од страна на проектот на животински генетски ресурси на ОХЗ. [37] Стапката на препознавање на нови раси е особено висока во некои развиени земји. На пример, во [[Франција]], само една раса, Баудет де Поату, била призната пред раните 90-ти; до 2005 година, уште шест раси на магариња имаа службено признавање.<ref name=inra>Bérard, Laurence; Marie Cegarra; Marcel Djama; Sélim Louafi; Philippe Marchenay; Bernard Roussel; François Verdeaux (2005) [http://www.foodquality-origin.org/documents/BiodiversityTK_Iddri_2006EN.pdf Biodiversity and Local Ecological Knowledge in France]{{dead link|date=декември 2016|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Institut National de la Recherche Agronomique; Centre de Coopération Internationale en Recherche Agronomique pour le Développement; Institut du Développement Durable et des Relations Internationales; Institut Français de la Biodiversité. {{ISBN|2-915819-06-8}} стр. 109. Посетено на 20 април 2021.</ref> Во просперитетните земји, грижата за магарињата и дома и во странство станала загрижувачка, а поставени биле и голем број прифатилишта за пензионирани и спасени магариња. Најголемото е „Магарешкото прифатилиште“ (The Donkey Sanctuary) во близина на Сидмаут, [[Англија]], кое исто така поддржува проекти за благосостојба на магарињата во [[Египет]], Етиопија, [[Индија]], [[Кенија]] и Мексико.<ref name="DS 2006">{{cite web|url=http://www.thedonkeysanctuary.org.uk/ |title=Home |publisher=The Donkey Sanctuary |access-date=20 април 2021}}</ref> ==Магарето како тема во уметноста и во популарната култура== ===Магарето како мотив во народното творештво=== * „Магарето што јадело грав“ - македонска народна приказна.<ref>''Македонски хумористични народни приказни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 10-11.</ref> * „Магаре јавај, магаре барај“ - македонска народна приказна.<ref>''Македонски хумористични народни приказни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 43-44.</ref> * „Загинатото магаре“ - македонска народна приказна.<ref>''Македонски хумористични народни приказни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 45-46.</ref> * „Прилепски бербер обрикол магаре“ - македонска народна приказна.<ref>''Македонски хумористични народни приказни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 27-28.</ref> * „Глава од магаре“ - [[Суфизам|суфиска]] приказна.<ref>''Суфиски приказни''. Скопје: Темплум, 2017, стр. 46.</ref> * „Волшебната масичка, златоносното магаре и колецот од вреќата“ – сказна на [[браќата Грим]].<ref>Браќа Грим, ''Храбриот кројач'', Детска радост, Скопје, 1980.</ref> ===Магарето како мотив во книжевноста=== * „Магарешка работа“ — басна на [[Михо Атанасовски]].<ref>Басни (избор). Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2009, стр. 46.</ref> * „Магарето и штурците“ - басна на американскиот писател [[Емброуз Бирс]].<ref>Емброуз Бирс, ''Басни''. Скопје: Темплум, 2016, стр. 32.</ref> * „Лавот, петелот и магарето“ - басна на Емброуз Бирс.<ref>Емброуз Бирс, ''Басни''. Скопје: Темплум, 2016, стр. 88.</ref> * „Магарето што го носело идолот“ - [[басна]] на старогрчкиот баснописец [[Езоп]].<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 39.</ref> * „Магарето и жабите“ - басна на старогрчкиот баснописец Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 40.</ref> * „Лавот, магарето и лисицата“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 99.</ref> * „Магарето и штурците“ — басна на Езоп.<ref>Басни (избор). Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2009, стр. 12.</ref> * „Магарето и офицерскиот коњ“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 87-88.</ref> * „Коњот и магарето“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 57.</ref> * „Лавот и магарето“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 97.</ref> * „Магарето, петелот и лавот“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 72.</ref> * „Магарето во лавовска кожа“ - басна на Езоп.<ref>Езоп, ''Басне (по Доситеју Обрадовићу)''. Београд: Просвета, 1963, стр. 42.</ref> * „Четириножните другарчиња“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Киро Донев]] од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 110-112.</ref> * „Балада за долгите уши“ — песна на македонскиот поет [[Славко Јаневски]].<ref>Славко Јаневски, ''Глуви команди''. Мисла, Скопје, 1966, стр. 50.</ref> * „Животот на едно богато магаре“ — расказ на македонскиот писател [[Игор Лозаноски]] од 2020 година.<ref>Игор Лозаноски, ''Исповед на еден телевизор', Темплум, Скопје, 2020, стр. 12.</ref> * „Животот на едно сиромашно магаре“ — расказ на македонскиот писател Игор Лозаноски од 2020 година.<ref>Игор Лозаноски, ''Исповед на еден телевизор', Темплум, Скопје, 2020, стр. 13.</ref> * „Долгоушестиот јунак и филозоф“ — расказ на македонскиот писател [[Ванчо Николески]].<ref>Ванчо Николески, ''Приказни од моето село''. Култура, Скопје, 1964, стр. 93-97.</ref> * „Магариња“ (латински: ''Asinaria'')- [[комедија]] на староримскиот писател [[Тит Макциј Плавт|Плавт]].<ref>„Белешка за писателот“, во: Т. М. Плаут, ''Скржавецот (Аулулариа)''. Скопје: Детска радост, 2013, стр. 134-135.</ref> * „Згода и незгода“ — басна на [[Бошко Смаќоски]].<ref>Басни (избор). Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2009, стр. 50-51.</ref> * „Три лалиња пред три магариња“ — басна во стихови на Бошко Смаќоски.<ref>Басни (избор). Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2009, стр. 51.</ref> * „Насамарено магаре“ — песна на македонскиот поет [[Васе Тодоров - Шлеговец]].<ref>Васе Тодоров - Шлеговец, ''Магија на детството''. Скопје: александар & александар, 2000, стр. 36.</ref> == Галерија == <center><gallery> Податотека:Магаре во Кратовско (2).jpg| Податотека:Магаре во Кратовско (1).jpg| Податотека:Магаре во Кратовско (3).jpg| Податотека:Магаре во Кратовско (4).jpg| Податотека:Магаре во Кратовско.jpg| Податотека:Магаре.jpg|Магаре во село [[Раштак]] Податотека:Магаре - Зоо Скопје.jpg|Магариња во [[Зоолошка градина Скопје|Зоо Скопје]] </gallery></center> == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Магариња|*]] [[Категорија:Животни|М]] [[Категорија:Домашни животни|М]] [[Категорија:Цицачи|М]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Животни во Зоолошка градина Скопје]] ru8w2taqygyo8vlqr3kpn7xghd56z1d Мал сокол 0 1084084 5532841 5371093 2026-04-01T16:07:54Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532841 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мал сокол | image = Falco columbarius Male.jpg | image_width = | image_caption = Мал сокол со улов | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=bli>{{IUCN|id=106003608 |title=''Falco columbarius'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Соколовидни]] | familia = [[Соколи]] | genus = ''Falco'' | species = '''''Мал сокол''''' | binomial = ''Falco columbarius'' | binomial_authority = [[Карл Лине]], 1758 | range_map = Falco columbarius distribution map.png | range_map_width = | range_map_caption = <small>Жолто: само лето. Зелено: цела година. Сино: само зима.</small> | diversity_link = #Subspecies | diversity = 3–9 [[подвид]]а <small>(see [[#Subspecies|text]])</small> | synonyms = ''Aesalon columbarius'' <small>(Linnaeus, 1758)</small><br/> ''Falco aesalon'' <small>Tunstall, 1771 (but see text)</small> }} '''Малиот сокол''' (''Falco columbarius'') е мала [[граблива птица]] од [[Ред (биологија)|редот]] соколовидни, семејството соколи. Се среќава и во [[Македонија]]. ==Опис== [[File:Merlin, juvenile, Ottawa.jpg|thumb|left|Мал сокол, ''F. c. columbarius'']] Оваа птица е долга од 24 до 33 см, со [[распон на крилја]]та од 50 до 73см. Машките тежат просечно околу 125-210гр, а женските 190-300гр. Мажјакот има сивкастосин грб, светложолт стомак со кафеавкастоцрвени или црни ленти. Женката и младите имаат сивкастокафеав грб и светложолт стомак со кафеави дамки. Двата пола освен тоа ја имаат и карактеристичната црна лента кај образите како и кај повеќето соколи. Новородените соколи се најпрво покриени со светложолти пердуви, кои подоцна им паѓаат и според полот им се оформуваат вистинските пердуви. [[File:Merlin_(Falco_columbarius)_440571875.jpg|thumb|left|Мал сокол]] ==Живеалиште== Малите соколи ги населуваат отворените места. Претпочитаат да живеат на места со пониска вегетација, и ги избегнуваат густите шуми како и пустите региони. Овие птици [[Преселба на птиците|се селат]] во текот на зимата на потопли места. Птиците од северна се селат во јужна [[Европа]] и северна [[Африка]], а птиците од [[Северна Америка]] во северните делови на [[Јужна Америка]]. ==Исхрана== [[File:MerlinchasingBlueJay08.jpg|thumb|left|Мал сокол во лов]] Малите соколи се хранат со [[цицачи]], [[влекачи]], [[глодачи]] како и помали [[птици]]. Овие птици се потпираат на нивната брзина и агилност при ловот. Ловат летајќи брзо и ниско над земјата (на висина помала од 1м) со цел да го изненадат пленот. Но, всушност поголемиот дел од својот плен го ловат во лет. ===Размножување=== [[File:Faucon émerillon MHNT.jpg|thumb|'' Falco columbarius'']] [[File:Falco columbarius chicks.jpg|thumb|right|Младенчиња]] Овој сокол се пари најчесто од мај до јуни. Се [[Птичје гнездо|гнездат]] на карпи или во некои ниски, густи грмушки. Малиот сокол не гради свои гнезда туку употребува импорвизирани гнезда, или пак некои напуштени. Снесуваат од 3 до 6 [[Јајце|јајца]]. Кафеавите јајца се со прилични димензии 40x31,5. [[Квачење|Инкубацијата]] трае од 28 до 32 дена, при што 90% од лежењето го извршува женката, а мажјакот лови. По изведувањето младенчињата се зависни од родителите околу 1 месец. ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons|Falco columbarius}} {{wikispecies|Falco columbarius}} * [http://www.merlinfalconfoundation.org Merlin Falcon Foundation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200218011414/http://www.merlinfalconfoundation.org/ |date=2020-02-18 }} A non-profit organization that researches the Coastal Forest Merlin's life history and educates scientists and citizens about this raptor's importance to the Northwest environment. * [http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Merlin.html Cornell Lab of Ornithology - Merlin] * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3570id.html USGS Patuxent - Merlin] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071231103532/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3570id.html |date=2007-12-31 }} * [http://www.birdwatching-bliss.com/falcon-photos.html Picture of Black Merlin (Falco columbarius suckleyi subspecies)] * [http://www.oiseaux.net/birds/photos/merlin.html Oiseaux] Photos. * [http://www.ibercajalav.net/img/133_MerlinF.columbarius.pdf Ageing and sexing (PDF; 5.3) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110723153317/http://www.ibercajalav.net/img/133_MerlinF.columbarius.pdf |date=2011-07-23 }} * [http://www.naturesound.org/this_weeks_recordings/Entries/2009/2/8_Seattle_merlins_(breeding_pair).html Sounds of Merlin by Martyn Stewart]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.peregrine-foundation.ca/raptors/Merlin.html Merlin]{{Мртва_врска|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Canadian Peregrine Foundation [[Категорија:Птици]] [[Категорија:Соколовидни]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 73hpcs30brt5b0wukcudfdcu1bnypek Лештарка 0 1084264 5532827 4991617 2026-04-01T16:01:27Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532827 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Лештарка | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = &nbsp;<ref>{{IUCN2008|assessors=[[BirdLife International]]|year=2004|id=141368|title=Bonasa bonasia|downloaded=11 мај 2006}}</ref> | image = Tetrastes bonasia.jpg | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Кокошковидни]] | familia = [[Фазани]] | subfamilia = [[Тетреби]] | genus = [[Лештарки]] | species = '''Лештарка''' | binomial = ''Tetrastes bonasia'' | binomial_authority = ([[Карл Линеј|Linnaeus]], 1758) | synonyms = ''Bonasa bonasia'' <small>(Linnaeus, 1758)</small> | synonyms_ref = <ref>{{нмс | author = Алан П. Питерсон | title=Птици на светот — Тековни научни имиња на птиците | url=http://www.zoonomen.net/avtax/frame.html | accessdate = 27 јануари 2010}} {{en}}</ref> |range_map=Tetrastes bonasia distribution revise map.png }} '''Лештарка''' или '''обична лештарка''' ({{науч|Tetrastes bonasia}} [[синоним (таксономија)|syn.]] ''Bonasa bonasia'') — [[птица]] од [[род (биологија)|родот]] [[лештарки]] (''Tetrastes'') и меѓу помалите членови на [[семејство (биологија)|семејството]] на [[тетреби]]те. [[Вид (биологија)|Видот]] е непреселнички, присутен ширум северна [[Евроазија]], на исток до [[Хокаидо]] (Јапонија), а на запад сè до средна и источна [[Европа]]. Живее во густи мешани [[четинари|иглолисни]] шуми, по можност онаму кајшто има [[смрча]]. Присутна е и во [[Македонија]]<ref>[http://www.mes.org.mk/PDFs/Other/Checklist%20of%20birds%20of%20Macedonia.pdf Некритички список на птиците во Македонија] - [[Македонско еколошко друштво]], 10 септември 2012</ref>, каде во 2014 г. се забележани 312 единки.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Zemjodelstvo__LovRibolov/125_Lov_reg_broj_mk.px/table/tableViewLayout1/?rxid=46ee0f64-2992-4b45-a2d9-cb4e5f7ec5ef|title=Лештарка - Бројна состојба на дивечот,по години по региони|publisher=Државен завод за статистика на РМ|accessdate=3 февруари 2016}}{{Мртва_врска|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Птичје гнездо|Гнездото]] го прави на земја и положува по 3–6 [[јајце|јајца]]. Женката ги [[квачење|квачи]] јајцата и самостојно се грижи за младите во текот на нивниот развој, што е типично за ловните птици. Птицата е долга 35-39 [[сантиметар|см]]. [[Пердув|Перјето]] има ситна шара, но горниот дел е претежно сив, крилата се кафеави, а од долната страна е просеано со дамки со костенлива боја. На главата мажјакот има кратка ќулавка што ја исправаат и црн врат обрабен со бело. Женката има помала ќулавка и нема црн врат. Во лет може да се забележи сивата опашка со црн завршеток. Мажјаците се огласуваат со ''ти-ти-ти-ти-ти'', додека пак женките имаат послеано ''тет-тет-тет-тет-тет''. Огласувањето и претањето на крилата честопати се единствениот начин да се утврди присуството на оваа птица, поради нејзината плашливост и густината на дрвјата што ги населува. Птицата се храни на земја, претежно со растенија. Во сезоната на парење исхраната ја дополнува со [[инсекти]]. == Наводи == {{наводи}} == Галерија == <gallery> Податотека:Gelinotte.jpg|Лештарки на илустрација од делото „Птици на Европа“ од [[Џон Гулд]] Податотека:Gélinotte des bois MHNT.jpg|Јајца од лештарка Податотека:Tetrastes bonasia 2.jpg|Лештарка со исправена ќулавка Податотека:Blason_Ville_fr_Caumont_l'Eventé(14).svg|Лештарка претставена на [[грб]]от на Комон Леванте, Франција </gallery> [[Категорија:Тетреби]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] rroqwa6x6ncbd6zz6ja9m23gno6z7p0 Мала црноглава сипка 0 1084710 5532854 5299300 2026-04-01T16:12:13Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532854 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мала црноглава сипка | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Parus palustris02.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = ''Paridae'' | genus = ''Poecile'' | species = '''''Мала црноглава сипка''''' | binomial = ''Poecile palustris'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | synonyms = ''Parus palustris'' }} '''Малата црноглава сипка''' ({{науч|Poecile palustris}}) е [[врапчевидни|врапчевидна]] птица од семејството на [[сипки]]те, блиска до [[планинска сипка|планинската сипка]]. Ја има во [[Македонија]]. ==Систематизација== Некои од научниците сметаат дека има 8<ref name="clements">{{Наведена книга | last = Clements | first = James F| authorlink = James Clements | title = The Clements Checklist of Birds of the World | url = http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/Clements%20Checklist%206 март 2%20December%202008.xls/view | publisher = Cornell University Press | location = | year = 2007 | page = | isbn = 978-0-8014-4501-9 }} Retrieved 25 January 2009</ref>, други, како на пример во ''Прирачникот на птиците во светот''<ref>{{Наведена мрежна страница | author= | title= Marsh Tit (Poecile palustris) | work= Internet Bird Collection | url= http://ibc.lynxeds.com/species/marsh-tit-poecile-palustris? | publisher= I | accessdate= 24 January 2009 | archive-date= 2012-02-02 | archive-url= https://web.archive.org/web/20120202090901/http://ibc.lynxeds.com/species/marsh-tit-poecile-palustris | url-status= dead }}</ref>, сметаат дека има 11 подвида од овој вид: * ''P. p. dresseri'', распространета во централна и јужна [[Англија]], [[Велс]] и западна [[Франција]];<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.the-soc.org.uk/sbr.php |title=архивски примерок |accessdate=2013-06-08 |archive-date=2013-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130306034708/http://www.the-soc.org.uk/sbr.php |url-status=dead }}</ref> малку е помала од ''palustris'' и покафеава или маслинова одозгора, а поизвалкана одоздола. Може да се помеша со планинската сипка; * ''P. p. palustris'', северна и Средна Европа, од јужна [[Скандинавија]], до [[Апенински Полуостров|Апенинскиот Полуостров]], до источна [[Полска]], [[Балкански Полуостров|Балканот]] и [[Грција]]; * ''P. p. italicus'', [[Француски Алпи]], [[Италија]] и [[Сицилија]]; слична е на ''dresseri'', но поизбраздена одозгора, а посветла одоздола;<ref name="bwpi"/> * ''P. p. stagnatilis'', источна Европа, Источен и [[Јужен Урал]] и северозападна [[Турција]]; * ''P. p. kabardensis'', [[Кавказ]] и североисточна Турција; * ''P. p. brevirostris'', централен и југоисточен [[Сибир]], северна [[Монголија]], североисточна [[Кина]] и северна [[Кореја]] * ''P. p. jeholicus'', североисточна Кина; * ''P. p. hellMayri'', источна Кина и јужна Кореја; * ''P. p. ernsti'', [[Јапонија]]; * ''P. p. hensoni'', Јапонија. ==Распространетост и живеалиште== [[Image:Hyacinthoides in Southwickwood0341.jpg|thumb|right|Типично живеалиште на сипката]] Малата црноглава сипка е распространета на околу 10 милиони квадратни километри, а светската популација е меѓу 6.1 милиони 12 милиони птици, само во Европа. Видот е класифициран во „најмалку загрозен“, иако има докази за намалување на популацијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=7015|title=Species factsheet: Parus palustris|author=|first=|date=|publisher=[[BirdLife International]]|archive-url=|archive-date=|accessdate=18 January 2009}}</ref> Распростанета е како постојан жител во умерена [[Европа]] и северна [[Азија]]. Ја има од северна [[Шпанија]], југoисточна [[Шкотска]], на исток кон западна [[Русија]], источна Азија, северна и западна [[Кина]] до [[Јапонија]]. Овие сипки се резидентни, не се преселници, но прават куси преселувања по сезоната на парење. Овие птици остануваат на својата територија за размножување преку целата година, најверојатно заради стратегијата што ја имаат за собирање храна.<ref name="migatlas"> {{Наведена книга | last = Wernham | first = C. V|author2=Toms, M.P., Marchant, J.H., Clark, J.A., Siriwardena, G.M. & Baillie, S.R. (eds) | authorlink = | title = The Migration Atlas: movements of the birds of Britain and Ireland | publisher = T. & A.D. Poyser | location = London | year = 2002 | pages = 592–593 | isbn = 0-7136-6514-9}}</ref> Малата црноглава сипка претежно се размножува и живее во низинските области, но може да достигне надморски височини до 1.300 метри. Претпочитаат големи области со влажна, широколисна шума, со дабови или буки, но исто така, живеат и во парковите, градините или овоштарниците.<ref>{{Наведено списание |last= Broughton |first= R. K |author2= Hinsley, S. A., Bellamy, P. E., Hill, R. A. & Rothery, P. |year= 2006 |title= Marsh Tit ''Poecile palustris'' territories in a British broad-leaved wood |journal= Ibis |volume= 148 |issue= 4|pages= 744–752 |url= http://www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1111/j.1474-919X.2006.00583.x |doi= 10.1111/j.1474-919X.2006.00583.x }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Retrieved 25 January 2009</ref> ==Опис== [[Image:Poecile palustris crop 2769.jpg|thumb|left]] [[Image:Sumpfmeise1.jpg|left|thumb]] Малата црноглава сипка има црна капа и тил со синкав сјај кога ќе се погледне одблизу. Црното „лигавче“ под клунот е мало. Горните делови, опашката и крилјата се сивокафеави, со посветли рабови на долниот дел од грбот. На upperparts, опашка и крилја се сивкасто-кафена, со малку побледи работ на tertials. Долните делови се белкави со светло окер или кафеава нијанса најсилна под крилјата и под опашката. Клунот е црн, а нозете темносива боја. Младенчињата се многу слични со возрасните, но со позамачкана црна капа и лигавче, посивкаст горни делови и побледи долни. Се здобиваат со перје на возрасни до септември.<ref name="bwpi">{{Наведена книга |last = |first = |title = BWPi: ''The Birds of the Western Palearctic'' on interactive DVD-ROM |year = 2004 |location=London |publisher = BirdGuides Ltd. and Oxford University Press |pages = |isbn = 1-898110-39-5}}</ref> Овие сипки се тешки 12 грама, долги од 11.5 до 12 см (од клунот до опашката) и имаат [[распон на крилја]]та од 19 см. Најстара забележана мала црноглава сипка во Европа е на возраст од 11 години и 11 месеци.<ref name="bto">{{Наведена мрежна страница| author = R. A. Robinson | title= Marsh Tit | work= BirdFacts | url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob14400.htm | publisher= [[British Trust for Ornithology]] | accessdate=18 January 2009}}</ref> ===Поведение=== Во зима, во јатата на сипките, ретко има повеќе од една или две мали црноглави сипки, а и сами ретко се среќаваат. Во грмушките и на гранките се однесува слично како другите сипки, и често виси наопаку со една нога. Има голем број одласувачки звуци, а најзастапенo е експлозивното ''пичуу'', а кога е вознемирен тоа се продолжува во ''пичуу-би-би-би-би''.<ref name="bwpi"/> За разлика од другите сипки, малата црноглава сипка има добро дефинирана песна како и широк репертоар. Поедини птици може да имаат повеќе од пет песни кои ги користат наизменично. Заедничките звуци што ги испуштаат се мили тонови како ''шип-шип-шип-шип-шип'' или потечно ''ту-ту-ту-ту-ту'', а понекогаш слатко ''туи-туи-туи-туи-туи''. ===Исхрана=== Напролет и налето овие сипки се хранат претежно со пајаци и инсекти, но и со семиња, вклучувајќи ги и оние од трњето, разните ореви, лешници, бобинки и сл. кои ги собираат наесен и во зима. Овие птици собираат и чуваат голем број семиња. При едно набљудување во Норвешка, тие изеле 43 и зачувале 83 семиња за еден час. Скришните места за чување семиња се на и во земјата, во под куп лисја на земјата, во трупци, под мов и под лишаите во дрвјата. Скриените семиња можат да бидат украдени од други сипки или други видови, па птиците често летаат од едно место на друго, пред да одлучат кое ќе биде местото за криење. Имаат тенденција да ги изберат старите скришни места, наместо да пронаоѓаат нови.<ref name="bwpi"/> ===Размножување=== [[File:Poecile palustris MHNT.ZOO.2010.11.179.3.jpg|thumb|''Poecile palustris '']] Малата црноглава сипка е моногамна, често и за цел живот. Еден пар останал заедно 6 години. [[Птичје гнездо|Гнездат]] обично во дупки од дрвја, но понекогаш во ѕидови или на земја. Користат направени куќички за птици.<ref name="migatlas"/> Може да искористат старо гнездо од планинска сипка и да го прошират, бидејќи самите не прават свои дупки. Дупката може да биде ниско на 1-2сантиметри од земја или, пак, високо на 10 метри. Во дупката постилаат меки тревки и пердувчиња.<ref name="bwpi"/> Несат 5-9 бели, со црвени дамки, [[Јајце|јајца]], доцна во април или мај. Ги [[Квачење|квачи]] само женката 14-16 дена. Почнува со квачењето откако ќе го снесе првото јајце, па затоа и испилувањето не е едновремено. Обично седи во близина на гнездото и испушта хсссс звук, ако некој ја вознемирува. Мажјакот помага со хранењето и грижата за пилињата, а ја носи речиси целата храна првите четири дена по испилувањето. Пилињата се здобиваат со перје по 18-21 ден.<ref name="bto"/> Тогаш родителите ги хранат уште 7 дена, па целосно се осамостојуваат. Семејството останува заедно 11-15 дена по првиот лет на младенчињата.<ref name="bwpi"/> ==Наводи==<!-- Evolution8:19. FieldMusNatHistZoolSer18:343. --> {{reflist}} * {{IUCN2006|assessors='''BirdLife International'''|year=2004|id=52077|title=Parus palustris|downloaded=12 May 2006}} {{Commons|Poecile palustris}} {{wikispecies|Poecile palustris}} ==Надворешни врски== * [http://www.ibercajalav.net/img/390_MarshTitPpalustris.pdf Пол и возраст (PDF; 2.0 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131112140840/http://www.ibercajalav.net/img/390_MarshTitPpalustris.pdf |date=2013-11-12 }} [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Сипки]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 7tqwb8wyr78fmouxd31fm2vm2ir1f6r Ливадски кос 0 1084755 5532830 4983705 2026-04-01T16:03:07Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532830 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ливадски кос | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=106006405 |title=''Turdus pilaris'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Turdus_pilaris2.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = [[Дроздови]] | genus = [[Дрозд]] | species = '''''Ливадски кос''''' | binomial = ''Turdus pilaris'' | binomial_authority = [[Карл Лине|Linnaeus]], 1758 }} [[File:Turdus pilaris MHNT.ZOO.2010.11.186.29.jpg|thumb|''Turdus pilaris'']] '''Ливадскиот кос''' ({{науч|Turdus pilaris}}) е член на [[семејство (биологија)|семејството]] [[дроздови]]. Се размножува во шумски и во предели со грмушки низ северна [[Европа]] и [[Азија]]. Таа е [[Преселба на птиците|птица преселничка]], со многу птици што живеат на север, кои се селат зиме на југ. Гнездат во дрвјата, лежејќи неколку [[Јајце|јајца]] во плетено [[Птичје гнездо|гнездо]]. Невообичаено за дроздовите, ливадските косови често гнездат во колонии, можеби за да се заштитат од големите гаврани. Преселничките се собираат во големи јата заедно со [[лисест дрозд|лисестиот дрозд]]. Сештојади се, кои јадат широк спектар [[инсекти]] и [[црви]] лете, а разни бобинки зиме. Ливадскиот кос е долг 22-27 см, со чисто кафеав грб, бел под крилјата, со сив заден дел и тил. Градите се светлопортокалови, а останиот долен дел му е бел. Градите и страните се многу точкави. По изглед, половите се слични. Ливадскиот кос е опишан од [[Карл Лине|Linnaeus]] во неговата ''Systema naturae'' (1758) под името ''Turdus pilaris''.<ref>{{la icon}} {{Наведена книга | last=Linnaeus | first=C | authorlink=Carolus Linnaeus | title=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata. | publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii). | year=1758| quote = T. rectricibus nigris : extimis margine interiore apice albicantibus, capite uropygioque cano. |pages=168}}</ref> Видот има широк опсег, на околу 10 милиони квадратни километри, голема популација, со приближно 28-48 милиони единки само во Европа. Според статусот спаѓа во категоријата на [[најмала загриженост]].<ref name=IUCN2012/> ==Наводи== {{reflist}} ==Надворешни врски== {{рв|Turdus pilaris}} {{Wikisource1911Enc|Fieldfare}} *[http://www.ibercajalav.net/img/345_FieldfareTpilaris.pdf Ageing and sexing (PDF; 1.4 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111226170304/http://www.ibercajalav.net/img/345_FieldfareTpilaris.pdf |date=2011-12-26 }} *[http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/8457214.stm BBC video] of Fieldfare in an English orchard [[Категорија:Дрозд]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] kedv95foogcardceriffvtlyh5t16f6 Мал тетреб 0 1084789 5532842 4478924 2026-04-01T16:08:11Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532842 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мал тетреб | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Black Grouse Nationalpark Bayerischer Wald.jpg | image_width = 200px | image_caption = Мал тетреб — мажјак | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Кокошковидни]] | familia = [[Фазани]] | subfamilia = [[Тетреби]] | genus = [[Тетреб]] | species = '''Мал тетреб''' | binomial = ''Tetrao tetrix'' | binomial_authority = ([[Карл Линеј|Linnaeus]], 1758) | synonyms = ''Lyrurus tetrix'' <small>L.</small><br/>''Lyurus tetrix'' |synonyms_ref = <ref>{{avibase|D4441CD6E9C993EF|Tetrao tetrix}}</ref> }} '''Мал тетреб''' или '''лирест тетреб''' ({{науч|Tetrao tetrix}}) — голема [[птица]] од [[потсемејство]]то на [[тетреби]]те (''Tetraoninae''). Птицата е [[преселба на птиците|непреселничка]], а се размножува ширум северна [[Евроазија]] во [[версиште|вресишта]] и [[тресетиште|тресетишта]] покрај [[корија|кории]], претежно од [[тајга|северен тип]]. Овој тетреб е во блиско сродство со [[кавкаски тетреб|кавкаскиот]]. Го има и во [[Македонија]].{{МЕД-Птици}} Женката е сивкасто-кафеава по боја и се огласува со гакање. [[Птичје гнездо|Гнездото]] го прави сама и самата се грижи за пилињата, што е типично за ловните птици. ==Опис== Малиот тетреб е всушност голема птица. Мажјаците се долги околу 53&nbsp;см и тежат од 1 до 1,5&nbsp;кг, додека пак женките се долги 40&nbsp;см, со тежина од 750&nbsp;гр до 1&nbsp;кг.<ref name=BWP>{{наведена книга |title=The Birds of the Western Palearctic [Abridged] |year=1997 |publisher=[[OUP]] |isbn=0-19-854099-X}}</ref> Мажјаците имаат карактеристично црно [[перје]], црвен подбрадок и бело обрабовање на крајот од крилата. Опашката има облик на инструментот [[лира]], па оттаму овој вид се нарекува и „лирест“. Се огласуваат силно, со гугуткави извици.<ref name=BWP/> ==Распространетост и живеалиште== Покрај [[Македонија]] и [[Балканот]], малиот тетреб живее низ поголем дел на [[Европа]], од [[Велика Британија]] (но не во [[Ирска]]), ширум [[Скандинавија]] и [[Естонија]], заклучно со [[Русија]]. Во источна Европа се среќава во [[Унгарија]], [[Латвија]], [[Литванија]], [[Полска]], [[Белорусија]], [[Романија]] и [[Украина]]. Присутен е на [[Алпи]]те и преостанати изолирани групи во [[Германија]], [[Франција]], [[Белгија]] и [[Холандија]].<ref name=BWP/> Во [[Данска]] се смета за исчезнат од 2001 г. ==Парење== Оваа птица има особено карактеристичен обред на парење. Напролет, уште во мугрите, мажјаците излегуваат на обичајно определен простор и „се топорат“ и се огласуваат со посебни извици за да го привлечат вниманието на женките. Овие собирања во западна Европа се ограничени на 40 птици, но во Русија знаат да достигнат од 150 до 200 учесници.<ref name=BWP/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://ibc.lynxeds.com/species/eurasian-black-grouse-tetrao-tetrix Видеоснимки, слики и огласување на малиот тетреб] — „Интернет-збирка на птици“ {{en}} * [http://www.nature-pictures.org/foto/69/ Слики и огласувања на малиот тетреб] {{en}} *{{ризница-ред|Lyrurus tetrix|Мал тетреб}} *{{викивидови-ред|Tetrao tetrix|Мал тетреб}} *{{field guide birds of the world|Tetrao tetrix}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Тетреби]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Птици на Европа]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 3puyj24jsvmh0c64t8syujxiqi4wwl1 Ливадска еја 0 1085710 5532828 5390927 2026-04-01T16:02:30Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532828 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ливадска еја | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106003411 |title=''Circus pygargus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Monties.jpg | range_map = Circus pygargus dis.PNG | range_map_caption = Зелено: размножување<br>Сино: зимување | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Соколовидни]]<br>(или [[Јастребовидни]]) | familia = [[Јастреби]] | genus = [[Еи]] | species = '''Ливадска еја''' | binomial = ''Circus pygargus'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) }} [[File:Montagu's Harrier, juvenile, Bangalore, India.jpg|thumb|Возрасна женка]] '''Ливадска еја''' ({{науч|Circus pygargus}}) — [[граблива птица]] [[Преселба на птиците|преселничка]] од семејството на [[јастреби]]те. Ја има во [[Македонија]]. ==Опис== [[Полов диморфизам|Разликата меѓу половите]] кај ливадската еја е особено изразена во перјето. Возрасните мажјаци се одликуваат со нивната севкупна бледо сива боја на пердувите спротивставени со црните краеви на крилјата. За разлика од другите [[еи]] овој вид има карактеристични црни ленти по должината на секундарните пердуви, и над и под крилјата, и ’рѓосани ленти на стомакот и слабините. Возрасните женки, пак, имаат во голема мера слични пердуви на [[Степска еја|степската]] и [[Полска еја|полската еја]]. Одоздола се претежно светли, жолто-кафеави, стомакот со надолжни ленти а крилјата со точки. Горните делови се целосно темнокафеави, освен белиот корен на опашката („задницата“), и малку посветите централни делови на крилјата. Младенчињата се слични со женките, само немаат линии и точки на стомакот и крилјата, туку се црвеникавокафеави одоздола. Ливадската еја е релативно мала грабливка, иако изгледа поголема заради големите крилја, долга е 43-47 см (само опашката е 16-18), со [[распон на крилја]]та 97-115 см. Мажјаците тежат во просек 265 г, а женките 345 г. Тие имаат особено грациозен лет, со моќно и елегантно замавнување на крилјата што оддава впечаток на лебдење со леснотија. ==Распространетост и живеалиште== Овој вид е распространет во поголемиот дел наз ападниот палеарктик. Во повеќето европски земји постои барем мала популација, освен во [[Норвешка]] каде што не е присутна. Опсегот се протега кон Далечниот Исток, [[Урал]], на запад до [[Португалија]] и на југ до северниот дел на [[Африка]], до [[Мароко]]. И покрај тоа што има широка распространетост, оваа птица не е честа во многу области, а најголема популација има во [[Франција]], [[Шпанија]], [[Русија]], [[Белорусија]] и [[Полска]]. Местата за размножување може да се променат и прошират надвор од познатиот опсег, но сепак јасни се знаците на намалена популација и пад. Овој вид живее во претежно умерена клима, но исто така и на [[Средоземје]]то или во посеверните краишта. Иако има примери на вгнездување до 1500 метри [[надморска височина]], оваа еја во суштина е низински вид, и гнезди најмногу во ливади, широки речни долини, рамнини, и на крајбрежјата на езера и мориња. Може да живее и во влажни, мочурливи места, иако тие често се помали и посуви отколку оние што ги користи [[Полска еја|полската еја]]. Исто така, користи вресишта, дини, пустари и степски живеалишта. Ако ни едно од овие живеалишта не ѝ се достапни, оваа еја ќе се насели на земјоделски фарми, каде што е ранлива заради бербите. Меѓу нив, ги избира особено пасиштата и нивите со житни култури како што се: [[пченица]]та, [[јачмен]]от, [[овес]]от и репката. Во Западна Европа, и до 70 проценти од популацијата живее во вештачки живеалишта. [[File:Montagu's Harrier- Male.JPG|thumb|Возрасен мажјак]] ==Преселба== Ливадската еја е [[Преселба на птиците|преселничка]] на долги релации. Птиците од [[Евроазија]] се селат во потсахарна [[Африка]], а оние од источните делови на опсегот се селат на Индискиот Потконтинент. Во Европа, првото заминување започнува на почетокот од август, а повеќето се заминати во средината на октомври. Патуваат опфаќајќи широк опсег преминувајќи го Средоземјето од различни страни. Во Африка се хранат претежно со инсекти и птици, а најмногу со скакулци.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.grauwekiekendief.nl/index_eng.php |title=Montagu's harrier migration at grauwekiekendief.nl |accessdate=2013-06-20 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929072243/http://www.grauwekiekendief.nl/index_eng.php |url-status=dead }}</ref> [[Image:Youngmonties.jpg|thumb|Малечки еи при преместување]] Пролетното враќање започнува во април, а речиси сите се вратени во мај. Има докази дека едногодишните младенчиња остануваат првата сезона во зимските живеалишта. [[File:Circus pygargus MHNT.ZOO.2010.11.97.2.jpg|thumb|''Circus pygargus'']] ==Лов и исхрана== Исхраната на ливадската еја се состои главно од мали [[глодачи]], мали [[птици]], [[змија|змии]], како и големи [[инсекти]]. Храната зависи од местото на живеење; на север обично јаде верверици и зајаци, а на југ глодачи и инсекти.<ref>[http://www.busards.com/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=29&Itemid=74 Salamolard M., Butet A., Leroux A., Bretagnolle V. (2000) Responses of an avian predator to variations in prey density at a temperate latitude. Ecology (Ecology) ISSN 0012-9658] Abstract: [http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=14099006]</ref> Пленот го лови летајќи ниско по определена маршрута со мала брзина (30 км/ч), што е типично за еите. За време на сезоната на парење, мажјакот ѝ носи храна на женката, а потоа и на младенчињата. Тоа се случува 5-6 пати дневно, а за време на инкубацијата 7-10 пати. Типично за еите е мажјакот да и ја дофрли храната на женката додека летаат, тој горе, таа подолу. Мажјакот опфаќа поголема област за лов, над 12 км, а женката лови во близина на гнездото, околу 1 км далечина и тоа само откако ќе се испилат јајцата. ==Поведение и размножување== Ливадската еја може да живее осамено, но и во колонии, и во и вон сезона на парење. Парот кој се размножува може да се вклучи во мала колонија од триесетина гнезда, понекогаш во близина од 10 м. Ова полуколонијално гнездење не е заради недостаток на место, туку повеќе заради подобра одбрана од грабливците.<ref>[http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=14099006 Arroyo, Beatriz; Mougeot, Francois; Brtagnolle, Vincent(2001) Colonial breeding and nest defence in Montagu's harrier (Circus pygargus) Behavioural ecology and sociobiology (Behav. ecol. sociobiol.) ISSN 0340-5443]</ref> Местото за гнездење го бранат обата родитела во опсег од 300-400 м, а кога се во колонија, одбраната може да биде заедничка. Размножувањето започнува кога птиците ќе се вратат од [[Преселба на птиците|преселба]], кога и двајцата започнуваат со додворување. Покажувањето содржи разни варијанти на летање, небесни игри, акробатски фигури, зависно од поединецот. Двата пола се покажуваат, испуштаат силни звуци, но мажјаците тоа го прават почесто и поспектакуларно. Размножувањето на ливадската еја започнува на возраст од 2-3 години, но понекогаш едногодишни женки може да почнат да гнездат. Обично тоа е со истиот партнер секоја година. [[Птичје гнездо|Гнездото]] го гради женката во високата вегетација. Тоа е проста конструкција направена од трева која се користи само една сезона. Женката несе 3-5 [[Јајце|јајца]], кои ги [[Квачење|квачи]] 27-40 дена. Младенчињата го напуштаат гнездото по 28-42 дена, а стануваат независни по две недели. Мажјакот може да биде полигамен и да има две женки со две легла, кои ги храни или истовремено или последователно. ==Стаус== Бројот на парови во западниот палеарктик е околу 35.000–50.000, а глобалната популација се проценува на околу 150.000 до 200.000 поединци. Бројот на еите е намален со модерното земјоделство и употребата на пестициди кои ги трујат и нив и нивниот плен. Покрај општиот негативен тренд има случаи каде популацијата им се зголемува, како на пример во [[Шведска]] и [[Германија]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.og-bayern.de/deutsch/pubs/orn_anz/anz_bd41h23_abs.htm |title=Belting, C. & R. M. Krüger: Population development and strategies for the protection of Montagu´s Harrier in Bavaria (Populationsentwicklung und Schutzstrategien für die Wiesenweihe Circus pygargus in Bayern). |accessdate=2013-06-20 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928174718/http://www.og-bayern.de/deutsch/pubs/orn_anz/anz_bd41h23_abs.htm |url-status=dead }}</ref> Овие случаи покажуваат дека ако им се овозможат животна средина која им одговара и доволно храна, тие лесно можат да се прилагодат и размножуваат. Во западна Европа 70% од еите се размножуваат во земјоделски фарми, особено насадени со житарки. Тоа ги прави ранливи и зависни од заштитата на гнездата. Разни организации партиципираат во заштитата на гнездата, во соработка со сопствениците на земјата. Гнездата или се дислоцираат или се создаваат заштитени простори околу нив каде нема да бидат вознемирувани.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.grauwekiekendief.nl/index_eng.php |title=Nest protection put into practice at grauwekiekendief.nl |accessdate=2013-06-20 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929072243/http://www.grauwekiekendief.nl/index_eng.php |url-status=dead }}</ref> Во [[Франција]] и на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]], просечно 60% од гнездата се заштитени на овој начин.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1017/S1367943002004031 |title=Beatriz Arroyo, Jesús T. García and Vincent Bretagnolle (2002) Conservation of the Montagu's harrier (Circus pygargus) in agricultural areas. Animal Conservation Vol. 5 Issue 4 Page 283 November 2002 |accessdate=2013-06-20 |archive-date=2019-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918184058/http://www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1017/S1367943002004031 |url-status=dead }}</ref> Статусот на ливадската еја, по овие мерки за заштита е во категоријата на [[најмала загриженост]]. ==Наводи== {{reflist}} ==Белешки==<!-- Forktail14:70. --> {{reflist}} * Cramp, S. and Simmons, K.E.L. (eds) (1980) ''The Birds of the Western Palearctic'', Vol. II, Oxford University Press. ISBN 0-19-857505-X * Gensbøl, Benny (1989). ''Collins guide to the Birds of Prey of Britain and Europe North Africa and the Middle East'', William Collins Sons and Co Ltd. ISBN 0-00-219176-8 ==Литература== Forsman, Dick (1995) [http://www.dutchbirding.nl/content/journal/pdf/1995-2.pdf Field identification of female and juvenile Montagu's and Pallid Harriers] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110928130122/http://www.dutchbirding.nl/content/journal/pdf/1995-2.pdf |date=2011-09-28 }} ''[[Dutch Birding]]'' 17(2):41-54 ==Надворешни врски== {{рв|Circus pygargus|Ливадска еја}} * Montagu's Harrier - [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/166.pdf Species text in The Atlas of Southern African Birds] * [http://www.grauwekiekendief.nl/index_eng.php www.grauwekiekendief.nl: Website of the Dutch Montagu's Harrier foundation] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070929072243/http://www.grauwekiekendief.nl/index_eng.php |date=2007-09-29 }} * http://www.ua.es/proyecto/cenizo/ Website of Montagu's Harrier satellite tracking in Spain(in Spanish) (See http://www.seaturtle.org/tracking/?project_id=139&dyn=1158053167 Direct access to maps page in English) * http://www.i-esfera.com/aguiluchos/index.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070929061345/http://www.i-esfera.com/aguiluchos/index.htm |date=2007-09-29 }} Photo gallery of Montagu's harriers showing the display flight and aerial food-pass *[http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Circus_pygargus/ ARKive] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080524045729/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Circus_pygargus/ |date=2008-05-24 }} Still images,video * [http://www.ibercajalav.net/img/115_Montagu'sHarrierCpygargus.pdf Ageing and sexing (PDF; 5.9 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131009004942/http://www.ibercajalav.net/img/115_Montagu%27sHarrierCpygargus.pdf |date=2013-10-09 }} [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Јастреби]] [[Категорија:Еи]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] qh3d1cav6hpvp94mpmih4a1bqvy72hb Лиска 0 1086438 5532834 4978338 2026-04-01T16:04:35Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532834 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Лиска | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=106002944 |title=''Fulica atra'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Лысуха (Fulica atra), Калининград.jpg | image_caption = | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Жеравовидни]] | familia = [[Блатни кокошки]] | genus = Fulica | species = '''Лиска''' | binomial = ''Fulica atra'' | binomial_authority = [[Карл Лине|Linnaeus]], [[1758]] | synonyms = * ''Fulica prior'' <small>De Vis, 1888</small><ref>Condon, H. T. (1975) ''Checklist of the Birds of Australia: Non-Passerines'' Royal Australasian Ornithologists Union, '''57''':311</ref> }} '''Лиската''' ({{науч|Fulica atra}}) е птица од [[семејство (биологија)|семејството]] [[блатни кокошки]]. Ја има и во [[Македонија]]. ==Распространетост== Лиската живее во целиот [[Стар Свет]] крај слатките води. Се размножува во [[Европа]], [[Азија]], [[Австралија]] и [[Африка]]. Во последно време, видот се проширил и во [[Нов Зеланд]]. Во поблагите региони лиската е постојан жител, а од постудените [[птица преселница|се сели]] во јужна и западна Азија зиме кога водите замрзнуваат. ==Опис== {{listen | filename = EurasianCoot.ogg | title = Огласување на лиската | description = | style = float:right }} Лиската е долга 32-42 см и тежи од 585 до 11000 грама. Претежно е црна со голем бел штит на лицето. Бидејќи е вид што плива, цврстите прсти се делумно поврзани со ципи. Младенчињата се посветли од возрасните, имаат белкави гради и им недостасува фацијалниот штит. Прејето на возрасни им се развива на 3-4 месечна возраст, а белиот фацијален штит на едногодишна возраст. Ова е бучна птица која создава различни повторливи звуци на прпорење, експлозивни или трубачки повици, често ноќе. ==Поведение== [[File:Eurasian Coot (Fulica atra) parents with five chicks.ogv|thumb|Родители со пилиња]] Лиската е многу помалку таинствена од другите [[блатни кокошки]] и може да се види како плива во отворени води или оди низ тревни површини. Таа е агресивна и многу територијална за време на сезоната на парење и тогаш обата родитела ја бранат територијата.<ref>Cave,A.J.; J.Visser; A.C. Perdeck. (1989). "Size and quality of the Coot (Fulica atra) territory in relation to age of its tenants and neighbours". ''Ardea'' '''77''': 87 - 97</ref> Вон сезоната на парење може да формира големо јато, можно заради избегнување на потенцијалните грабливци.<ref>van den Hout PJ (2006) "Dense foraging flotillas of Eurasian coots ''Fulica atra'' explained by predation by Ganges soft-shell turtle ''Aspideretus gangeticus''?". ''Ardea'' '''94''' (2): 271-274</ref> Не сака да лета, и кога полетува, всушност трча по површината на водата со многу прскање. Истото го прави, всушност без вистинско летање кога патува на кратки растојанија, потскокнува и поттрчнува по површината. Нејзиниот слаб лет не ветува дека може да прелета поголеми растојанија, но сепак, таа е во состојба да се сели и да прелета изненадувачки долги растојанија, претежно ноќе. Тогаш главата ѝ оди лево-десно, како кога плива и прави скокови и нурнувања при летот. ===Размножување=== [[Птичје гнездо|Гнездото]] го гради од трски и треви, како и од парчиња од пластика и хартија и го сместува на работ од крајбрежјето или на подводни плотови кои излегуваат од водата. Обично несат повеќе од 10 [[јајце|јајца]], понекогаш два-трипати во сезона. Само неколку од младите преживуваат. Тие се чест плен на [[чапји]]те и [[галеби]]те. Лиските можат да бидат многу сурови кон своите пилиња кога има недостаток од храна. Тие ќе ги удираат пилињата што молат за храна и ќе го прават тоа додека не престанат и не умрат од глад. Ако молењето продолжува, тие можат да го удираат пилето додека не го убијат.<ref>{{Наведена книга|last=Attenborough|first=David|title=The Life of Birds|publisher=Princeton University Press|location=Princeton|year=1998 Episode 9, 12 mins ff. |isbn=978-0-691-01633-7}}</ref> ===Исхрана=== Лиските се сештојади, и се исхрануваат со голем спектар на мали живи пленови вклучувајќи ги и јајцата на другите водни птици. Јадат алги, растенија, семиња и овошје.<ref>Martin R. Perrow, J. Hans Schutten, John R. Howes, Tim Holzer, F. Jane Madgwick and Adrian J. D. Jowitt (1997) "Interactions between coot (''Fulica atra'') and submerged macrophytes: the role of birds in the restoration process". ''[[Hydrobiologia]]'' '''342/343''': 241–255 {{doi|10.1023/A:1017007911190}}</ref> Покажува разни варијанти и техники на лов и исхрана и на земја и во вода. Се храни и од површината, но и нурка во потрага по храна.<ref>Brigitte J. Bakker and Robin A. Fordham (1993) "[http://www.notornis.org.nz/free_issues/Notornis_40-1993/Notornis_40_2_131.pdf Diving behaviour of the Australian Coot in a New Zealand lake] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090127002028/http://notornis.org.nz/free_issues/Notornis_40-1993/Notornis_40_2_131.pdf |date=2009-01-27 }}". ''Notornis'' '''40''' (2): 131–136</ref> ==Статус== За овие птици важи Договорот за заштита на африканско-евроазиските миграторни водни птици. ==Галерија== <gallery> File:Limmat - Dietikon IMG 5927.JPG|Гнездење во Швајцарија File:Eurasian-Coot--chick.jpg|Пиле во Австралија File:Лысуха с птенцами (Fulica atra), Калининград.jpg|Родителите ги хранат пилињата File:Sothöns-6.JPG|Возрасни лиски File:Common Coot- Bharatpur I IMG 8610.jpg|Јато лиски во Индија File:Eurasian Coot with open beak.jpg|Во парк во Холандија File:Eurasian coots - juveniles with adult.jpg|Возрасен со пар младенчиња </gallery> ==Наводи==<!-- Micronesica37:69. Zootaxa1131:49. --> {{reflist|2}} ==Надоврешни врски== {{рв|Fulica atra}} {{wikispecies|Fulica atra}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/common-coot-fulica-atra Eurasian Coot videos, photos & sounds] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130605020402/http://ibc.lynxeds.com/species/common-coot-fulica-atra |date=2013-06-05 }} on the Internet Bird Collection *[http://www.ibercajalav.net/img/155_CootFatra.pdf Ageing and sexing (PDF; 1.8 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131112104328/http://www.ibercajalav.net/img/155_CootFatra.pdf |date=2013-11-12 }} [[Категорија:Блатни кокошки]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 557f3y37dhcqokqdb52tnhbi4i1vbmq Мала дропла 0 1086514 5532849 4916369 2026-04-01T16:10:27Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532849 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мала дропла | image = Tetrax male 1.JPG | image_width = | image_caption = Мажјак | image2 = Tetrax tetrax femella.jpg | image2_caption = Женка | status = NT | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106002759 |title=''Tetrax tetrax'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | trend = down | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Жеравовидни]] | familia = [[Дропли]] | genus = '''''Tetrax''''' | genus_authority = [[Thomas Ignatius Maria Forster|T. Forster]], 1817 | species = '''Мала дропла''' | binomial = ''Tetrax tetrax'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) }} [[File:Tetrax tetrax MHNT.ZOO.2010.11.72.1.jpg|thumb|''Tetrax tetrax'']] '''Малата дропла''' ({{науч|Tetrax tetrax}}) е голема [[птици|птица]] од семејството на дроплите, единствен член на родот ''Tetrax''. Распространета е во јужна Европа и западна и Средна Азија. Јужната европска популација е претежно резидентна, но останатите се [[птици преселници]]. Средноевропската популација што се размножувала во [[Унгарија]] е изумрена веќе неколку децении. Оваа птица живеела и во [[Македонија]]. ==Живеалиште== [[Живеалиште (екологија)|Живеалиштето]] на малата дропла се широките тревни пространства и степи недопрени од човекот. Но, бидејќи такви има сè помалку, се стеснува и кругот на оваа птица, па таа полека исчезнува. Најверојатно, од тие причини е [[изумрен вид]] во Македонија. ==Опис== Иако е најмала од сите дропли, оваа птица е сепак голема колку фазан со должина од 42 до 45 см, [[распон на крилја]] - 83-91 см, и тежина 500-900 грама.<ref>[http://blx1.bio.org/birdsfacts/results/bob4420.htm British Trust for Ornithology-Little Bustard 2011]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Одозгора е песок боја со црни и бели шарки. При лет, долгите крилја се интензивно бели. За време на сезоната за парење, мажјакот е кафеав одозгора и бел одоздола, со сива глава и црн врат кој е обрабен и горе и долу со бела линија. Кај женките и мажјаците вон сезоната на парење недостига драматичниот врат, а женките се одоздола малку потемни. Младенчињата се како женките. Ова се тивки птици, иако мажјакот има впечатливо дувачко огласување ''прррт''. Малата дропла има оригинален лет. При преселбата лета со голема брзина и личи како таа да се тресе и потреперува во место, но во исто време се движи брзо напред. Во лет, крилјата испуштаат чуден свиреж кој се слуша далеку. Се собираат во јата, особено зимно време. Тие одат полека и претпочитаат да трчаат повеќе отколку да летаат. ===Размножување=== Сезоната на парење започнува во април. Кога се додворуваат мажјаците тапкаат на едно место, па се вивнуваат високо над земјата, свиркајќи со крилјата и мавтајќи до определена висина каде се замрзнуваат на 10-15 секунди, испуштаат едно ''црррр'' и потоа нагло паѓаат на земјата. Женките несат 3-5 [[јајце|јајца]]. Таа ги [[квачење|квачи]] јајцата седејќи мирни и тивко врз [[птичје гнездо|гнездото]] што се наоѓа на земја. Не се трга од гнездото и дозволува опасноста да се приближи, па често настрадува од тркалата на земјоделските машини. ===Исхрана=== Малата дропла е [[сештојад]]. Јаде [[инсекти]], [[глодачи]], [[влекачи]] и семиња. ==Наводи== {{commons|Tetrax tetrax}} {{reflist}} *Tomek, Teresa & Bocheński, Zygmunt (2005): Weichselian and Holocene bird remains from Komarowa Cave, Central Poland. ''Acta zoologica cracoviensia'' '''48A'''(1–2): 43–65. [http://www.ingentaconnect.com/search/download?pub=infobike%3a%2f%2fisez%2fazc%2f2005%2f00000048%2fF0020001%2fart00005&mimetype=application%2fpdf PDF fulltext] ==Надворешни врски== *[http://www.oiseaux.net/oiseaux/photos/outarde.canepetiere.html Oiseaux] Photos. [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] ou91vjnt4t6mjnhzh59t1jbw7savqrs Мала српоклуна шлука 0 1086869 5532853 4836154 2026-04-01T16:11:53Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532853 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Eurasian Curlew.jpg | image_width = 240px | image2 = Eurasian Curlew (Numenius arquata) (W1CDR0001389 BD26).ogg | status = NT | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106003012 |title=''Numenius arquata'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Бекасови]] | familia = [[Мочварки]] | genus = Numenius | species = '''Мала српоклуна шлука''' | binomial = ''Numenius arquata'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) }} '''Малата српоклуна шлука''' ({{науч|Numenius arquata}}), кај нас позната и како '''мал српоклун свиркач''', или народно '''шлука југајца''' е најраспространетата крајбрежна птица која се размножува низ умерена [[Европа]] и [[Азија]], ја има и во [[Македонија]]. [[File:Numenius arquata male flying.jpg|thumb|left|Мажјак во лет. Забележи ја „острата опашка“ формирана од нозете]] Во својот ранг, ова е најголема птица, со должина од 50 до 60 см, распон на крилјата од 89 до 106 см и тежина од 410 до 1360 грама.<ref name = "CRC">''CRC Handbook of Avian Body Masses'' by John B. Dunning Jr. (Editor). CRC Press (1992), ISBN 978-0-8493-4258-5.</ref> Претежно е сивкавокафеава и има многу долг свиен клун. Мажјаците и женките се идентични, освен што клунот на женките е малку подолг. Во принцип, тешко е да се распознае полот на птицата, освен кога се пар и се размножуваат. Повикот на оваа птица е гласно ''карлу-у''. Единствен вид што е сличен на оваа птица е [[шарена српоклуна шлука|шарената српоклуна шлука]] (''N. phaeopus''). Шарената е помала и има пократок клун кој е искривен повеќе на крајот отколку што е целиот свиен. При лет, нозете на птицата се споени наназад и формираат „остра опашка“. Малата српоклуна шлука е [[птица преселница]] која зимува во [[Африка]], јужна [[Европа]] и јужна [[Азија]]. Повремено некои птици заскитуваат и излегуваат од вообичаениот опсег.<ref>Wiles ''et al.'' (2000, 2004)</ref> Птицата е претежно внимателна и плашлива. Се собира во големи јата вон сезоната на парење, а се храни сондирајќи со клунот во меката земја барајќи мали [[безрбетници]], но собира и мали [[рак]]чиња и [[црви]] од површината, ако има прилика. [[Image:Eggs Numenius arquata.jpg|thumb|left|Гнездо со јајца]] [[Птичје гнездо|Гнездото]] е мала вдлабнатинка во [[тајга]]та, ливадата, или слично [[живеалиште]]. Несат 3-6 [[јајца]] во април или мај кои се [[квачење|инкубираат]] околу 1 месец. Nа оваа птица се однесува Договорот за заштита на африканско-евроазиските миграторни водни птици. Порано беше класифицирана во категоријата на [[најмала загриженост]], но сомнежите се дека е поретка отколку што се мислеше. Следејќи ја бројноста на птицата се заклучи дека е тоа неточно, и сега е во категоријата на [[речиси загрозен вид]] од 2008. Иако е вообичаена птица, нејзиниот број е во опаѓање. == Наводи == {{Reflist}} * Natural History Museum of Nova Scotia (NHMNS) (1998): Birds of Nova Scotia – [http://museum.gov.ns.ca/mnh/nature/nsbirds/bns0137.htm Eurasian Curlew] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080828083430/http://museum.gov.ns.ca/mnh/nature/nsbirds/bns0137.htm |date=2008-08-28 }}. Retrieved 2008-MAY-23. * Wiles, Gary J.; Worthington, David J.; Beck, Robert E. Jr.; Pratt, H. Douglas; Aguon, Celestino F. & Pyle, Robert L. (2000): Noteworthy Bird Records for Micronesia, with a Summary of Raptor Sightings in the Mariana Islands, 1988–1999. ''Micronesica'' '''32'''(2): 257–284. [http://www.uog.edu/up/micronesica/dynamicdata/assetmanager/images/vol32/wiles_etal.pdf PDF fulltext] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130423041229/http://www.uog.edu/up/micronesica/dynamicdata/assetmanager/images/vol32/wiles_etal.pdf |date=2013-04-23 }} * Wiles, Gary J.; Johnson, Nathan C.; de Cruz, Justine B.; Dutson, Guy; Camacho, Vicente A.; Kepler, Angela Kay; Vice, Daniel S.; Garrett, Kimball L.; Kessler, Curt C. & Pratt, H. Douglas (2004): New and Noteworthy Bird Records for Micronesia, 1986–2003. ''Micronesica'' '''37'''(1): 69–96. [http://www.uog.edu/up/micronesica/Vol37abstracts.asp HTML abstract] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090505164356/http://www.uog.edu/up/micronesica/Vol37abstracts.asp |date=2009-05-05 }} == Надворешни врски == {{Commons|Numenius arquata}} * (Eurasian) Curlew – [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/289.pdf Species text in The Atlas of Southern African Birds]. * [http://ibc.lynxeds.com/species/eurasian-curlew-numenius-arquata Eurasian Curlew videos, photos & sounds] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151123131218/http://ibc.lynxeds.com/species/eurasian-curlew-numenius-arquata |date=2015-11-23 }} on the Internet Bird Collection * [http://commons.wikimedia.org/wiki/File:17-dec-estuary.ogg Probing the Thames Estuary] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Мочварки]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] j5dkqfnjrxywsd9k4q6uepulz7d78c4 Мала пиштарка 0 1087781 5532850 4919187 2026-04-01T16:10:47Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532850 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мала пиштарка | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106001776 |title=''Apus apus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Apus apus -Barcelona, Spain-8 (1).jpg | image_width = 300px | image_caption= | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Пиштарковидни]] | familia = [[Пиштарки]] | genus = Apus | species = '''Мала пиштарка''' | binomial = ''Apus apus'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | range_map = Apus apus distribution map.png | range_map_width = 300px | range_map_caption = Распространетост }} '''Малата пиштарка''' ({{науч|Apus apus}}) е средно голема птица, надворешно многу слична на [[селска ластовичка|селската]] или [[градска ластовичка|градската ластовичка]], но малку поголема. Таа е сосема неповрзана со овие [[врапчевидни]] видови и спаѓаат во посебен [[ред (биологија)|ред]] ''Apodiformes'' (пиштарковидни). Сличноста произлегува од животниот стил кој е речиси ист. Научното име произлегува од старогрчките ''α'' „без“, и ''πούς'', „нозе“. Овие птици имаат многу кратки нозе кои ги користат за качување по вертикални гребени. Доброволно тие никогаш не се на земја, каде се многу ранливи на несреќи и од грабливци. ==Таксономија== Малата пиштарка е една од многуте [[вид]]ови опишани од [[Карл Лине]] во неговата ''Systema naturae'' во 1758. Претходниците на средноевропските [[подвид]]ови кои живееле за време на последното ледено доба, биле опишани како ''Apus apus palapus''. ==Опис== Малата пиштарка е долга 16-17 см и има [[распон на крилја]]та 38-40 см.<ref>[http://www.commonswift.org/swift_english.html Common Swift - Apus Apus<!-- Bot generated title -->]</ref> Тие се речиси целосно црнокафеави, освен малата бела или светла дамка кај брадата која не е видлива од далечина. Имаат кратка чаталеста опашка и многу долги наназад свиени крилја во форма на полумесечина или бумеранг. Нивниот повик е силно врескање во два различни тона, од кои повисокиот е од женките. Често прават „врескачки забави“ за време на летните вечери кога 10-20 птици летаат околу своето место за гнездење, пискајќи и добивајќи одговор од птиците што се во гнездата. Поголеми „врескачки забави“ се формираат на поголема [[надморска височина]], особено подоцна во сезоната на парење. Целта на овие забави не е сосема позната, но може да ја вклучува подготовката за „спиење на крило“, додека паровите сè уште ги минуваат ноќите во гнездо. ==Распространетост== Малите пиштарки се [[птица преселница|птици преселници]]. Летно време се размножуваат од [[Шпанија]] и [[Ирска]] на запад, до [[Кина]] и [[Сибир]] на исток. На југ, нивната распространетост достига до северна [[Африка]] ([[Мароко]] и [[Алжир]]), и ја има на Средниот Исток, во [[Израел]], [[Либан]] и [[Сирија]], преку [[Турција]], во цела [[Европа]] вклучувајќи ја и [[Македонија]], на север сè до [[Норвешка]] и [[Финска]]. Ги нема во Индија. Се селат во екваторска Африка. ==Поведение== ===Размножување=== [[Image:Mauersegler4.jpg|thumb|right|Младенче, сè уште неспособно да лета]] Пиштарките може да [[птичје гнездо|гнездат]] во дупки од [[клукајдрвести|клукајдрвци]] во старите шуми, како што се забележани 600 птици во Биаловиеската Шума во североисточна [[Полска]], или помала колонија во комбинирани гнезда - дупки од клукајдрвци и куќички за птици, во [[Шкотска]]. Поради намалување на природните вгнездувачки места, со уништување на шумите, сè повеќе пиштарки прифаќаат вештачки места во урбаните средини. Таму гнездата ги градат под тераси, прозорци, под стреи со природни материјали фатени во воздух и врзани со нивната плунка. Пиштарките создаваат парови кои живеат заедно повеќе години и често се враќаат на истото место за гнездење поправајќи си ги истите гнезда што се подразрушиле за време на нивното 40-неделно отсуство за време на преселбата. Младенчињата може да ја спуштат својата телесна температура и метаболизам ако има потреба, за да преживеат неколку дена без храна. ===Исхрана=== [[File:Apus apus flock flying 1.jpg|thumb|Неколку птици во лет]] Освен додека инкубираат, малите пиштарки го минуваат својот живот во воздух, ловејќи инсекти во лет, тие јадат, пијат, често и се размножуваат, па дури и спијат во лет.<ref>[http://www.commonswift.org/latest_english.html Common Swift - Apus Apus<!-- Bot generated title -->]</ref> Ниту една друга птица не поминува толку време во лет. Хранењето може да биде многу долго поради оддалеченоста, на места богати со [[инсекти]], како што се влажните краишта. Јата од над 2000 птици не се невообичаени да се видат над поплавени земјишта, езера и мочурливи речни делти кои се собираат таму во оддалеченост од 100 км полупречник. ==Галерија== <gallery> 12 lipca 06 r. muzealna pub 135.jpg|Млада птица 27.07.06r. 030.jpg 9 lipca 06 r. jerzyk 025.jpg Apus apus MHNT ZOO 2011 11 159 Le Louvres Paris.jpg| Common swift (Apus apus) nest box fight-20080806.ogv|Видео за тепачка меѓу две пиштарки за куќичка за птици </gallery> {{Commons|Apus apus}} ==Наводи== <references/> == Надворешни врски == * [http://www.swift-conservation.org/ Swift Conservation Homepage] * [http://www.commonswift.org/ The Common Swift website ] * [http://www.commonswift.org/APUSlife.html ''APUS''life The Virtual Magazine of the Common Swift ] * [http://www.birdsofbritain.co.uk/bird-guide/swift.htm Birds of Britain: The Swift] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080517143319/http://www.birdsofbritain.co.uk/bird-guide/swift.htm |date=2008-05-17 }} * [http://swiftwebcam.blogspot.com Live webcam pictures from a common swift nest] * [http://www.commonswift.org/Hand_rearing_Swifts.html Diet & Hand rearing] * [http://www.londons-swifts.org.uk/ London's Swifts Homepage] * [http://www.ibercajalav.net/img/277_SwiftAapus.pdf Ageing and sexing (PDF; 3.1 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131006220812/http://www.ibercajalav.net/img/277_SwiftAapus.pdf |date=2013-10-06 }} <!-- Boreas, Vol. 32, pp. 521–531. --> {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Пиштарки]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] m82qs1eb0cykzxhrrdd3thbsl1mlbom Ливадска треперка 0 1087973 5532829 5299241 2026-04-01T16:02:48Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532829 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ливадска треперка | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106008449 |title=''Anthus pratensis'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Meadowpippit2008 edit.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = [[Тресиопашки]] | genus = Anthus | species = '''Ливадска треперка''' | binomial = ''Anthus pratensis'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) }} '''Ливадската треперка''' ({{науч|Anthus pratensis}}) е мала [[врапчевидни|врапчевидна]] птица од [[семејство (биологија)|семејството]] на тресиопашките (''Motacillidae''), родот на треперките (''Anthus''); која се размножува претежно во северниот дел на Европа и северозападна Азија, од југоисточен [[Гренланд]] и [[Исланд]] до [[Урал]] во [[Русија]] на исток, и на југ до централна [[Франција]] и [[Романија]]; и има изолирана популација на [[Кавказ]]. Таа е [[птица преселница]] на речиси целиот свој опсег, која зимува во јужна Европа, северна Африка и југозападна Азија, но е резидентна во Ирска и Британија и во соседните области на западна Европа. Но, и тука, многу птици се селат на бреговите или пониските места зиме.<ref name=Snow>{{Наведена книга |title=The Birds of the Western Palearctic |last=Snow |first=D. W. |author =& Perrins, C. M.| edition = Concise | year=1998 |publisher=Oxford University Press |location= Oxford|isbn= 0-19-854099-X}}</ref><ref name=Hoyo>{{Наведена книга | last = Hoyo| first = J. del, et al. | title = [[Handbook of the Birds of the World|Handbook of the Birds of the World, vol. 9]]| publisher = Lynx Edicions| year = 2004 | location = Barcelona| pages = 763| isbn = 84-87334-69-5}}</ref> ==Опис== [[Image:Anthus pratensis.jpg|left|thumb|Ливадска треперка се перчи на бала од канап]] Ливадската треперка е широко распространета и често ја има во изобилие. Долга е 14.5-15 см и тежи 15-22 грама. Таа е незабележлива на земја со своите кафаевкави пердуви одозгора и кремави одоздола, со потемни линии низ целото перје; опашката е кафеава, со бели тенки рабови од страните. Има тесен клун и светли розовожолти нозе, а задната канџа е особено долга. Повикот ѝ е слабо ''ци-ци''. Едноставната повторлива песна ја пее при краток лет.<ref name=Snow/><ref name=Hoyo/> Птиците што се размножуваат во [[Ирска]] и западна [[Шкотска]] се малку потемни од оние во другите области и често се сметаат за подвид ''Anthus pratensis whistleri''.<ref name=Snow/><ref name=Hoyo/> ==Поведение== Живеалиштето на овој вид се отворените простори или некултивираните (или со слаб интензитет употребените земјоделски простори), како што се пасиштата, мочуришатата, ливадите. Зимно време се среќаваат кај солените мочуришта или ливади. Таа е многу земна птица, која секогаш се храни на земја, но понекогаш може да се види како се перчи на гранки или жици како набљудувачки места за грабливци.<ref name=Snow/><ref name=Hoyo/><ref name=ebcc>Hagemeijer, W. J. M. & Blair, M. J. eds. (1997). ''[[The EBCC Atlas of European Breeding Birds]]''. Poyser, London ISBN 0-85661-091-7.</ref> Многу е слична на [[црвеногушеста треперка|црвеногушестата треперка]] (''Anthus cervinus''), која е повеќе прошарана со линии и (само летно време) има портокаловоцрвено грло, и на [[шумска треперка|шумската треперка]] (''Anthus trivialis''), која е малку поголема, помалку прошарана, со посилни фацијални ознаки и пократка задна канџа. Песната на ливадската треперка на крајот забрзува, а онаа на шумската успорува.<ref name=Snow/><ref name=Hoyo/> [[File:Anthus pratensis nest 2.jpg|left|thumb|Гнездо со јајца]] [[File:Anthus pratensis MHNT.ZOO.2010.11.2.20.jpg|thumb|left| ''Anthus pratensis'']] [[File:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.150.16.jpg|thumb|left|''Cuculus canorus canorus'' + ''Anthus pratensis'']] Ливадската треперка се храни претежно со [[инсекти]] и други [[безрбетници]], со малечки нешта, до 5 мм долги. Исто така, јаде семиња и бобинки зимно време.<ref name=Snow/><ref name=Hoyo/> [[Птичје гнездо|Гнезди]] на земја во бујната вегетација, и несе 2-7 (најчесто 3-5) [[јајца]]. [[Инкубација]]та трае 11-15 дена, а пилињата се оперјуваат по 10-14 дена. Најчесто имаат две легла годишно. Овој вид е еден од најважните како домаќин на [[кукавица]]та, а како плен е важна за [[мал сокол|малиот сокол]] и [[полска еја|полската еја]].<ref name=Snow/><ref name=Hoyo/> ==Статус== Популацијата на овој вид изнесува околу 12 милиони парови. Многу е честа во северниот дел од нејзиниот опсег. Има по 80 пара на километар квадратен во северна Скандинавија и по 5 до 20 пара во појужниот дел од опсегот, а само по еден пар во обработливи земјишта.<ref name=Hoyo/><ref name=ebcc/> Мал број изолирани популации се забележани во планините на [[Шпанија]], [[Италија]], и на [[Балкански Полуостров|Балканот]].<ref name=Snow/> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Anthus pratensis}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/meadow-pipit-anthus-pratensis Meadow Pipit videos, photos & sounds] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130425183303/http://ibc.lynxeds.com/species/meadow-pipit-anthus-pratensis |date=2013-04-25 }} on the Internet Bird Collection *[http://www.ibercajalav.net/img/313_MeadowPipitApratensis.pdf Ageing and sexing (PDF; 1.8 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111226170040/http://www.ibercajalav.net/img/313_MeadowPipitApratensis.pdf |date=2011-12-26 }} [[Категорија:Тресиопашки]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] ngaky9bg6rysa70x6o4fmfa23x65911 Модар дрозд 0 1089106 5532863 5244153 2026-04-01T16:17:04Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532863 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Модар дрозд | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106006295 |title=''Monticola solitarius'' | assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Monticola solitarius philippensis.JPG | image_caption = Мажјак ''M. solitarius philippensis'' | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = [[Муварчиња]] | genus = Monticola | species = '''Модар дрозд''' | binomial = ''Monticola solitarius'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) }} '''Модриот дрозд''' ({{науч|Monticola solitarius}}) е птица од [[семејство (биологија)|семејството]] на [[муварчиња]]та (''Muscicapidae''), која порано беше сместена во семејството на [[дроздови]]те (''Turdidae''). ==Распространетост== Оваа птица се размножува низ јужна [[Европа]], вклучувајќи ја и [[Македонија]], северозападна [[Африка]], како и од [[Средна Азија]] до северна [[Кина]] и [[Малезија]]. Европските, северноафриканските и јужноазиските птици обично се постојани жители, ако се изземат преселбите на кратки растојанија (од повисоките во пониските предели и сл.), а останатите азиски популации се [[преселба на птиците|преселници]], кои зимуваат под [[Сахара]], во [[Индија]] и југоисточна Азија. Овие птици се ретки посетители на северна и западна Европа. ==Опис== Големината на овие птици е колку [[сколовранци]]те. Имаат должина од 21 до 23 см и имаат долг, тенок [[клун]]. Мажјакот, летно време е непогрешлив со своите модри пердуви на горниот дел, вратот и главата, темните крилја и ’рѓапортокалов стомак. Женките и младенчињата не се толку живописни, тие се темнокафеави одозгора и светлокафеави одоздола. И кај двата пола, на горниот дел од опашката го нема портокаловото како кај [[карпест дрозд|карпестиот дрозд]]. ==Поведение== Пеењето на модриот дрозд е слично како на карпестиот, чисто, мелодично, но е погласно. Животната средина на оваа птица се отворените планински предели, обично малку повисоко од карпестиот дрозд. Се храни со широк спектар [[инсекти]] и мали [[влекачи]], а по потреба и со [[бобинки]] и [[семе|семиња]]. [[Птичје гнездо|Гнездото]] го прави во шуплините на карпите и гребените. Обично несат 3-5 [[јајца]]. ==Во културата== Модриот дрозд е национална птица на [[Малта]] и ја имаше на малтешката 1 лира, која беше дел од претходната валута на земјата. ==Галерија== <gallery perrow=4 widths=160px heights=130px> File:Monticola solitarius -ground-8.jpg|Мажјак ''M. s. philippensis'' File:isohiodori_fem2.JPG|Женка во зима, Јапонија File:Blue Rock Thrush (Monticola solitarius)- pandoo race- Breeding Male at Jayanti, Duars, West Bengal W IMG 5310.jpg|Мажјак во сезона на парење, од расата ''pandoo'' од североисточна Индија File:BlueRockTrush LaCanada.jpg|Мажјак, доцна зима, Шпанија File:Blue Rock Thrush Maharashtra.jpg|Женка, доцна зима, Индија Monticola solitarius solitarius MHNT.ZOO.2010.11.190.1.jpg |''Monticola solitarius solitarius'' </gallery> == Наводи ==<!-- FieldMusNatHistZoolSer18:343. Forktail14:39,16:147. Micronesica32:257. --> {{reflist}} == Надворешни врски == {{рв|Monticola solitarius}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/blue-rock-thrush-monticola-solitarius Blue Rock Thrush videos, photos & sounds] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141027143150/http://ibc.lynxeds.com/species/blue-rock-thrush-monticola-solitarius |date=2014-10-27 }} on the Internet Bird Collection * [http://www.trakus.org/kods_bird/uye/?fsx=2fsdl15@d&idx=3833 Blue Rock Thrush from Turkey] * [http://www.ibercajalav.net/img/342_BlueRockThrushMsolitarius.pdf Ageing and sexing (PDF; 1.7 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100705031021/http://www.ibercajalav.net/img/342_BlueRockThrushMsolitarius.pdf |date=2010-07-05 }} [[Категорија:Дроздови]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] kkeo4eq87a449ckvxsxp5me69yb8rc2 Лисест дрозд 0 1089112 5532832 5299290 2026-04-01T16:03:59Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532832 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Лисест дрозд | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=106006406 |title=''Turdus iliacus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Redwing Turdus iliacus.jpg | image_width = 240px | image_caption = Возрасен ''T. i. iliacus'' | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = [[Дроздови]] | genus = [[Дрозд]] | species = '''Лисест дрозд''' | binomial = ''Turdus iliacus'' | binomial_authority = [[Карл Лине|Linnaeus]], 1766 | synonyms = ''Turdus musicus'' <small>L.</small> }} '''Лисестиот дрозд''' ({{науч|Turdus iliacus}}) е птица од [[семејство (биологија)|семејството]] [[дроздови]] (''Turdidae''), распространета во [[Европа]] и [[Азија]], и малку помала од сличниот [[дрозд пејач]]. Лисестиот дрозд презимува во [[Македонија]]. ==Таксономија и систематизација== Овој вид, како и многу други, за првпат е опишан од [[Карл Лине]] во неговата ''Systema naturae'' во 1758 под неговото сегашно [[научно име]].<ref>{{la icon}} {{Наведена книга | last=Linnaeus | first=C | authorlink=Carolus Linnaeus | title=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata. | publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii). | year=1758| quote =T. alis subtus flavescentibus, rectricibus tribus lateralibus apice utrinque albis.|pages=168}}</ref> Има два [[подвид]]а:<ref name=bwpc/><ref name=hbw/><ref name=thrushes/> *''T. i. iliacus'', номинираниот подвид, опишан од Лине, кој се размножува на копното од Евроазија; *''T. i. coburni'', опишан од Sharpe, 1901, кој се размножува во [[Исланд]] и [[Фарски Острови]], а зимува од западна [[Шкотска]] и јужна [[Ирска]] до северна [[Шпанија]]. Овој подвид е целосно малку потемен и сосема малку поголем од номинираниот. ==Опис== Лисестиот дрозд е долг 20-24 см и има [[распон на крилја]]та од 33 до 34.5 см, а тежи 50-75 грама. Половите се слични, со бледо кафеав грб и со темнокафеави точки на белите долни делови. Највпечатлива идентификациона одлика се црвените слабини и црвеното под крилјата, и кремавобелата лента над окото.<ref name=bwpc>Snow, D. W. & Perrins, C. M. (1998). ''The Birds of the Western Palearctic'' Concise Edition. OUP ISBN 0-19-854099-X.</ref><ref name=hbw>del Hoyo, J., Elliott, A., & Christie, D., eds. (2005). ''Handbook of the Birds of the World'' Vol. 10. Lynx Edicions, Barcelona ISBN 84-87334-72-5.</ref><ref name=thrushes>Clement, P., & Hathway, R. (2000). ''Thrushes'' Helm Identification Guides, London ISBN 0-7136-3940-7.</ref> Мажјакот има различни кратки песни, и свирка во лет. ==Распространетост и живеалиште== [[Image:Redwing.jpg|left|thumb|Глава од ''T. i. coburni'' во Исланд]] Се размножува во северните региони на Европа и Азија, од јужен [[Исланд]] до северна и речиси цела [[Шкотска]], на исток преку [[Скандинавија]], Балтичките држави, северна [[Полска]] и [[Белорусија]], и преку цела [[Русија]]. Последните години, ја прошири својата распространетост, во источна Европа ја има во северна [[Украина]], и на јужен [[Гренланд]], каде во 1990-1991 ја колонизираше областа околу [[Какорток]].<ref name=bwpc/><ref name=hbw/><ref name=thrushes/> Оваа птица често се меша со блискиот [[белограден кос]] во повисоките области.<ref name=Observerbirdseggs>{{Наведена книга |title=The Observer's Book of Birds' Eggs|author=Evans G|pages=78|year=1972 |publisher=Warne |location=London |isbn=0-7232-0060-2}}</ref> Таа е [[птица преселница]], која зимува во западна, централна и јужна [[Европа]], северозападна [[Африка]] и југозападна [[Азија]], до северен [[Иран]]. Птиците од некои делови на западната распространетост (особено од југозападна [[Норвешка]]) може да се постојани жители, без никакви миграции, а оние од источниот дел се селат најмалку 6.500-7.000 км, за да дојдат до своите зимувалишта.<ref name=bwpc/><ref name=hbw/><ref name=thrushes/> Повеќепати се забележани скитници од овој вид на североситочниот брег на [[Северна Америка]], како и двапати на северозападниот брег (еднаш во Вашингтон, 2005 и на Алјаска, во ноември 2011).<ref name=thrushes/> ==Поведение== Птиците што се селат често формираат преселнички јата од 10 до 200 или повеќе птици, често хранејќи се заедно со [[ливадски кос]], [[обичен кос]] и [[обичен сколовранец|сколовранци]], а понекогаш заедно со [[имеличар]]от, [[дрозд пејач|дроздот пејач]] и [[белограден кос|белоградниот кос]].<ref name=bwpc/><ref name=hbw/><ref name=thrushes/> За разлика од дроздот пејач, пономадскиот лисест дрозд не се враќа секогаш на истите места за зимување.<ref name=BWP>{{Наведена книга | last = Snow | first = David |author2= Perrins, Christopher M (editors)| title = The Birds of the Western Palearctic concise edition (2 volumes) | publisher = Oxford University Press |year = 1998| location =Oxford | isbn = 0-19-854099-X }} p1215–1218</ref> ===Размножување=== [[Image:Redwing nest.jpg|thumb|Гнездата често ги прават на земја.]] [[File:Turdus iliacus coburni MHNT.ZOO.2010.11.186.28.jpg|thumb|''Turdus iliacus coburni'']] Лисестиот дрозд се размножува во иглолисни и брезови шуми, како и во тундри. [[Птичје гнездо|Гнездото]] е уредно и го сместува во грмушки или на земја, каде несе 4-6 [[јајца]]. [[Квачење|Инкубацијата]] трае 12-13 дена. Пилињата се оперјуваат по 12-15 дена, а остануваат зависни од родителите уште 14 дена.<ref name=bwpc/><ref name=hbw/><ref name=thrushes/> ===Исхрана=== Овие птици се сештојади и се хранат со широк спектар [[инсекти]] и [[црви]] преку целата година, збогатувајќи ја исхраната со [[бобинки]] наесен и зиме.<ref name=bwpc/><ref name=hbw/><ref name=thrushes/> ==Статус== Лисестиот дрозд има широка распространетост од околу 10 милиони км², и голема популација, со 31 до 42 милиони единки само во Европа. Видон не се смета за загрозен, и е вклучен во категоријата на [[најмала загриженост]].<ref name=IUCN2012/> ==Наводи==<!-- CytogenetGenomeRes117:103. --> {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Turdus iliacus}} * [http://www.ibercajalav.net/img/347_RedwingTiliacus.pdf Возраст и пол (PDF; 2.2. MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111226170317/http://www.ibercajalav.net/img/347_RedwingTiliacus.pdf |date=2011-12-26 }} [[Категорија:Дрозд]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 4rc3q9g4bh8iplqbe8vwhd2qz1wkzvj Лисесто циганче 0 1089218 5532833 5244149 2026-04-01T16:04:18Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532833 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Лисесто циганче | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106006652 |title=''Phoenicurus phoenicurus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Gekraagde Roodstaart 20040627.JPG | image_width = 250px | image_caption = Мажјак<br />{{audio|Phoenicurus phoenicurus.ogg|Пеење}} | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = [[Муварчиња]] | genus = [[Циганчиња (птици)|Циганчиња]] | species = '''Лисесто циганче''' | binomial = ''Phoenicurus phoenicurus'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | subdivision_ranks = [[Подвид]]ови | subdivision = * ''Phoenicurus phoenicurus phoenicurus'' <small>Лисесто циганче</small> * ''Phoenicurus phoenicurus samamisicus'' <small>Југоисточно лисесто циганче</small> }} '''Лисестото циганче''' ({{науч|Phoenicurus phoenicurus}}), е мала [[врапчевидни|врапчевидна]] птица од [[семејство (биологија)|семејството]] на [[муварчиња]]та (''Muscicapidae''), која порано била сместена во семејството на [[дроздови]]те (''Turdidae''). ==Систематизација и распространетост== Прифатени се два [[подвид]]а. Номинираниот, ''P. p. phoenicurus'' кој го има низ цела Европа и достига до [[Сибир]]. Другиот подвид е ''P. p. samamisicus'' кој е распрострастранет појугоисточно, од [[Крим]] преку [[Турција]], [[Блискиот Исток]] до [[Средна Азија]]. Малку е помала од ''P. p. phoenicurus'' и кај возрасните мажјаци има слична бела дамка на крилјата како кај [[циганче (птица)|циганчето]]. Белата дамка, но малку поневпечатлтива ја има и кај младенчињата и кај женките. Подвидот е широко раширен во [[Турција]] и во јужниот дел на [[Балкански Полуостров|Балканот]], во [[Македонија]].<ref name=Hoyo/><ref name=Snow/> ==Опис== [[Image:Phoenicurus phoenicurus female.jpg|left|thumb|Женка]] [[File:Phoenicurus phoenicurus eggs.jpg|thumb|left|Гнездо со јајца]] Лисестото циганче во многу нешта е слично на [[црвеногушка]]та. Таа ги има истите општи особини, разговорливото поведение, има иста должина 13-14,5 см, но е малку потенка и полесна, тежи 11-23 г. Портокаловоцрвената [[опашка]] често ја ниша. Кај европските птици, само циганчето ('' Phoenicurus ochrurus'') има слично обоена опашка.<ref name=Hoyo>{{Наведена книга | last = Hoyo| first = J. del, et al. | title = Handbook of the Birds of the World, vol. 10| publisher = Lynx Edicions| year = 2005 | location = Barcelona| pages = 771| isbn = 84-87334-72-5}}</ref><ref name=Snow>{{Наведена книга |title=The Birds of the Western Palearctic |last=Snow |first=D. W. & Perrins, C. M.| edition = Concise | year=1998 |publisher=Oxford University Press |location= Oxford|isbn= 0-19-854099-X}}</ref> Мажјакот летно време има бледо сиви глава и горни делови, освен задникот и опашката, кои, како и слабините, под крилјата и долниот дел од крилјата се портокаловокостенливи. Челото е бело, а страните на лицето и градите се црни. Крилјата и двата централни пердуви на опашката се кафеави. Портокаловото од слабините се прелева во речиси бело на стомакот. [[Клун]]от и нозете се црни. Наесен, боите на мажјакот обледуваат и му даваат исплакнат израз. Женките се покафеави, со посветли долни делови, немаат црно и сјајно перје, а грлото им е белкаво. ==Живеалиште== Овие птици сакаат отворени, стари дабови или брезови шуми, со висока хоризонтална видливост, малку грмушки и дупки во старите дрвја каде ги сместуваат своите гнезда. Претпочитаат гнездото да им биде на работ од шумата, до чистините. Освен во шумите, птицата живее и во урбаните средини, во парковите и градините. Најчесто [[птичје гнездо|гнездото]] го прават во природните дупки на дрвјата, па во мртвите дрвја или дрвјата со мртви гранки, а користат и куќички за птици. Сакаат гнездото да им е покриено со многу [[мов]] и лишаи. Користат и стари иглолисни шуми, особено во северниот дел на опсегот.<ref name=Hoyo/><ref name=Snow/> ==Поведение== [[File:Phoenicurus phoenicurus - feeding poster(js).jpg|thumb|right|Исхраната на лисестото циганче]] Преку лето, оваа птица живее речиси во цела [[Европа]], западна [[Азија]] и северозападна [[Африка]]. Таа е [[птица преселница]] која зимува во централна [[Африка]] и [[Арабија]]. Напролет, на почетокот до средината на април, први пристигнуваат мажјаците,<ref>[http://www.rspb.org.uk/wildlife/birdguide/name/r/redstart/index.asp]</ref> често неколку дена пред женките. Во мај, несат 5-6 светлосини [[јајца]], а имаат и второ легло во текот на летото. Заминува за Африка меѓу средината на август и на почетокот од октомври. Се храни како другите муварчиња, со [[инсекти]] кои ги лови откако ќе пројдат покрај нив, значи претежно со летачки инсекти. Огласувањето му е разговорливо, а алармниот повик му е една тажна нота ''уит''.<ref name=Hoyo/> Песната на мажјакот е слична на црвеногушката, но само увертира, бидејќи има недовршен, изнемоштен крај. ==Наводи== {{reflist}} ==Надворешни врски== {{commons|Phoenicurus phoenicurus}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/common-redstart-phoenicurus-phoenicurus Common Redstart videos, photos & sounds] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130512021212/http://ibc.lynxeds.com/species/common-redstart-phoenicurus-phoenicurus |date=2013-05-12 }} on the Internet Bird Collection *[http://www.ibercajalav.net/img/332_RedstartsPphoenicurus.pdf Ageing and sexing (PDF; 3.5 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131112125921/http://www.ibercajalav.net/img/332_RedstartsPphoenicurus.pdf |date=2013-11-12 }} *[http://www.rspb.org.uk/wildlife/birdguide/name/r/redstart/index.aspx RSPB Website Description] * [http://www.stevenround-birdphotography.com/Redstart,%20Common.htm Common Redstart Images] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130810133444/http://stevenround-birdphotography.com/Redstart,%20Common.htm |date=2013-08-10 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Циганчиња (птици)]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 8l3xvoleor267hsiyrwoewh7fsoirl5 Лешникарка 0 1089617 5532825 5227292 2026-04-01T16:01:11Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532825 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Лешникарка | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=106005754 |title=''Nucifraga caryocatactes'' | assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Spotted Nutcracker.jpg | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = [[Врани]] | genus = Nucifraga | species = '''Лешникарка''' | binomial = ''Nucifraga caryocatactes'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) }} '''Лешникарката''' ({{науч|Nucifraga caryocatactes}}) е [[врапчевидни|врапчевидна]] сосема малку поголема од [[сојка]]та. Има многу поголем [[клун]] и потесна глава без никакви [[цуцулка|цуцулки]]. [[Пердув]]ите на телото се кафеави, со впечатливи бели точки и дамки. Крилјата и горниот дел од [[опашка]]та се црни со зеленкавосин сјај. Оваа птица ја има во [[Македонија]]. ==Таксономија и систематизација== Лешникарката е една од многуте видови опишани од [[Карл Лине|Linnaeus]] во неговата ''Systema Naturae'' од 18 век, и сè уште го носи истото [[научно име]] ''Nucifraga caryocatactes''.<ref>{{la icon}} {{Наведена книга | last=Linnaeus | first=C | authorlink=Carolus Linnaeus | title=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata. | publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii). | year=1758| pages=105 | quote = }}</ref> Називот е всушност редупликација - со исто значење, ''Nucifraga'' од латинскиот ''nucis'' лешник + ''frangere'' крши, и старогрчкото ''caryocatactes'': ''karuon'' лешник + ''kataseio'' крши.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob15570.htm |title=BTO Web: BirdFacts > crows > Nutcracker}}</ref> И во македонскиот јазик, името на птицата е поврзана со бинимниот назив - лешникарка. [[Подвид]]ови: * ''caryocatactes'' (Linnaeus, 1785), номинираниот подвид; од [[Скандинавија]] на север, до источна [[Европа]]. [[Кавказ]] и [[Казахстан]], што зимуваат во јужна [[Русија]]; * ''macrorhynchos'' (Brehm, 1823) северна и североисточна [[Азија]], се појавува и во северен [[Иран]], [[Кореја]] и [[Кина]], а скитник е во [[Турција]]; * ''rothschildi'' (Hartert, 1903) [[Тјеншан]], Казахстан и Кина; * ''japonica'' (Hartert, 1897) [[Јапонија]]; * ''owstoni'' (Ingram, 1910) [[Тајван]]; * ''interdicta'' (Kleinschmidt и Weigold, 1922) планините во Кина; * ''hemispila'' (Vigors, 1831) [[Хималаи]]; * ''macella'' (Thayer and Bangs, 1909) источни Хималаи до Тибет; * ''yunnanensis'' (Ingram 1910) југоисточна Кина. ==Опис== [[File:Nucifraga caryocatactes in Mount Tsubakuro 2002-07-27.jpg|thumb|left|Лешникарка]] Лешникарката е темнокафеава [[врани|врана]], со широки крилја и кратка [[опашка]]. Телото ѝ е средно до темно чоколадно кафеава боја, со многу бели точки по лицето, вратот, мантијата и долните делови. Има бел прстен околу очите, црнкавокафеава капа која досега до тилот, темни црнкави крилја со зеленосин сјај, целосно бел задник и темна опашка со бели агли од страните одоздола, а бела лента одозгора. Во лет се забележливи широките крилја, белиот задник и кратката опашка. Црниот клун е тенок и долг, со остар врв, а големината зависи од расата. Очите и нозете се црни. Лешникарката е долга 32-38 см и има распон на крилјата 49-53 см. Огласувањето е слично на [[сојка]]та и е гласно и остро. Може да се опише како ''краак-краак-краак-краак''. ==Поведение== [[Податотека:Nucifraga caryocatactes.lesnikarka vo mavrovo.webmhd.webm|лево|мини|Лешникарка во [[Маврово]], [[Македонија]]]] ===Исхрана=== [[Податотека:Nucifraga caryocatactes.lesnikarka vo mavrovo, makedonija.JPG|лево|мини|Лешникарка во [[Маврово]], [[Македонија]]]] Оваа птица се храни со семињата од шишарките на боровите (''Pinus'') и тоа, од видовите на постудените области, како што се: кинескиот бел бор ''P. armandii'', швајцарскиот бор ''P. cembra'', корејскиот бор ''P. koraiensis'', јапонскиот бел бор ''P. parviflora'', македонскиот бор (молика) [[Молика|''P. peuce'']], сибирските борови ''P. pumila'' и ''P. sibirica'', синиот бор ''P. wallichiana'', а во регионите кде ги нема овие борови, семињата од [[смрча]]та ''Picea'' и [[лешник]]от ''Corylus'' може да играат важна улога во нивната исхрана. Овие плодови може да имаат потврда кора, па тогаш птицата за да ги отвори ги користи нозете за придржување. Птицата секогаш ги складира семињата за подоцна, и благодарение на неа борот ''Pinus cembra'' кој целосно бил уништен од човекот, повторно расте на [[Алпи]]те и Средна Европа. Освен ова, таа се храни и со разни [[инсекти]], мали [[птици]], нивните [[јајца]] и пилиња, мали [[глодачи]] и [[мрша|мрши]] убиени по патиштата. ===Размножување=== [[File:Tannenhäher Ei.jpg|thumb|right|150px|Јајце]] Парот лешникарки остануваат заедно за цел живот, а нивната територија опфаќа 8-10 хектари. Овој вид секогаш многу рано гнезди, користејќи ги за исхрана семињата од шишарките складирани минатата есен. [[Птичје гнездо|Гнездото]] обично го прават високо на иглолисно дрво (понекогаш и на листопадно), од сончевата страна. Несат 2-4 [[јајца]] кои ги [[квачење|инкубираат]] 18 дена. Обата родитела ги хранат пилињата додека да се оперјат по 23 дена. Младите птици остануваат со родителите многу месеци за да ја научат техниката за складирање на храната потребна во нивната остра [[животна средина]]. ==Распространетост и живеалиште== Лешникарката има широка распространетост, од [[Скандинавија]] преку северна [[Европа]], [[Сибир]], до источна [[Азија]], вклучувајќи ја и [[Јапонија]], населувајќи ги огромните иглолисни шуми на север. Три други, издвоени популации живеат во планините со иглолисни шуми на југ, во централна и југоисточна [[Европа]] (на [[Алпи]]те и планините на [[Балкански Полуостров|Балканот]]); другата е на западни [[Хималаи]] и третата во западна [[Кина]]. Глобално, птицата има широк опсег од над 10 милони км². Исто така, има и голема глобална популација од 800.000 до 1.700.000 единки во Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=5754 |title=Birdlife International. Data Zone. Species factsheet: Nucifraga caryocatactes. Downloaded 20/11/2008}}</ref> Лешникарките [[преселба на птиците|не се преселници]], но може да ја напуштат својата територија при многу студено време и при недостаток на складираната храна. Ова најчесто го прави тенкоклуната источна раса ''macrorhynchos''. ==Наводи== {{reflist}} ==Надворешни врски== {{рв|Nucifraga caryocatactes|Лешникарка}} * *[http://ibc.lynxeds.com/species/spotted-nutcracker-nucifraga-caryocatactes Лешникарка - видео, фотографии и звуци] на интернет колекцијата птици *[http://cyberbirding.uib.no/photo/n_caryocatactes_02.php Norwegian Cyberbirding Nutcracker webpage] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051202144626/http://cyberbirding.uib.no/photo/n_caryocatactes_02.php |date=2005-12-02 }} *[http://www.birdclubkatwijk.nl/Gallery%20nieuw/Spotted%20Nutcracker.htm Spotted Nutcracker photographed in Panbos by Rene van Rossum on 2 November 1985] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20030915144213/http://www.birdclubkatwijk.nl/Gallery%20nieuw/Spotted%20Nutcracker.htm |date=2003-09-15 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Врани]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] fy97vvfl8yi7bqwe55k0azcdgln24ey Мало белогушесто грмушарче 0 1090666 5532855 5244151 2026-04-01T16:12:32Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532855 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мало белогушесто грмушарче | image = Sylvia curruca 1 (Martin Mecnarowski).jpg | image_width = | image_caption = | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106008076 |title=''Sylvia curruca'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = [[Грмушари]] | genus = Sylvia | species = '''Мало белогушесто грмушарче''' | binomial = ''Sylvia curruca'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) }} '''Малото белогушесто грмушарче''' ({{науч|Sylvia curruca}}) е вообичаена и широко распространета мала [[врапчевидни|врапчевидна]] птица, која се размножува низ умерена [[Европа]], освен на југозапад, и во [[Јужна Азија|Јужна]] и [[Средна Азија]]. Ја има и во [[Македонија]]. Таа е [[птица преселница]] која зимува во [[Африка]] јужно од [[Сахара]], во [[Арапски Полуостров|Арабија]] и [[Индија]]. ==Таксономија и систематизација== [[File:Lesser Whitethroat ( Sylvia curruca) at Bharatpur I IMG 5246.jpg|thumb|Мало белогушесто грмушарче, Индија]] [[File:Sylvia curruca 17-06-2009-192.jpg|мини|Мало белогушесто грмушарче во гнездо]] Видот за првпат е опишан од [[Карл Лине]], 1758 во неговата ''Systema Naturae''. Само два [[подвид]]а се издвојуваат од оваа птица и тие се мешаат и интегрираат во Средна Европа: * ''Sylvia curruca curruca'' – во западниот дел од опсегот; * ''Sylvia curruca blythi'' – во источниот дел од опсегот, врвот на главата е посветол и издвоен од лицето со бела линија над окото. Уште два [[таксон]]а има во зоната на интеграција, распространети од северниот дел на [[Касписко Море]] до [[Монголија]].<ref name=BWP>Snow, David W.; Perrins, Christopher M.; Doherty, Paul & Cramp, Stanley (1998): ''The complete birds of the western Palaearctic on CD-ROM''. Oxford University Press. ISBN 0-19-268579-1</ref> [[Филогенија]]та на овие два таксона не е доволно проучена и тие можеби ќе се префрлат во некој друг вид или ќе се сметаат само за хибриди: * ''Sylvia curruca/minula halimodendri'' * ''Sylvia curruca/minula telengitica'' [[File:Curruca curruca MHNT.ZOO.2010.11.196.47.jpg|thumb|''Curruca curruca'']] ==Опис== Кај малото белогушесто грмушарче половите не се разликуваат. Ова е мала птица, долга 11.5-13.5 см и тешка 12-16 грама. Горната страна од телото ѝ е кафеавосива, а долната белкава. Главата е темносива, со потемносиво преку очите, а грлото е бело. Малку е помала од [[обично грмушарче|обичното грмушарче]] и ја нема костенливата нијанса на крилјата. ==Поведение== [[Живеалиште]]то на малото белогушесто грмушарче се отворените предели со грмушки, рабовите од шумите или ретките шуми со густи грмушки. Се храни со [[инсекти]], но и со [[бобинки]] и меко [[овошје]]. Првите денови по пристигнувањето од [[преселба на птиците|преселбата]], мажјаците почнуваат да пеат и градат неколку недовршени [[птичје гнездо|гнезда]]. Кога ќе се формира парот, едно од гнездата го завршуваат заедно. Тоа се наоѓа ниско во грмушките на 0.2-1.5 метри, а понекогаш, но поретко, и на висина 6-8 метри. Несат 3-7, најчесто 5 [[јајца]], белкави со сивокафеави дамки. Пилињата го напуштаат гнездото на возраст од 11 до 13 дена, но уште не можат да летаат. Возрасните ги хранат до возраст од 3-4 недели. Пеењето на малото белогушесто грмушарче е брза, растреперена секвенца од ''тит'' или ''чи'' повици. ==Наводи== {{reflist}} {{рв|Sylvia curruca}} {{wikispecies|Sylvia curruca}} ==Надворешни врски== *[http://www.bsc-eoc.org/avibase/species.jsp?lang=EN&id=2D611EBB8110E076&ts=1221723559291&sec=summary Avibase]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds/546.html Руско мрежно место за безрбетниците во Русија - Мало белогушесто грмушарче, опис, фотографии и звуци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171205194651/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?birds%2F546.html |date=2017-12-05 }} [[Категорија:Грмушари]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 6yzx6uh0evux4616n25rd4363wa1hjp Мал трскар 0 1091048 5532843 5244150 2026-04-01T16:08:29Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532843 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мал трскар | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106007598 |title=''Acrocephalus schoenobaenus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Acrocephalus_schoenobaenus_1_(Marek_Szczepanek)-2.jpg | image_width = 250px | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = [[Трскари]] | genus = Acrocephalus | species = '''Мал трскар''' | binomial = ''Acrocephalus schoenobaenus'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) }} '''Малиот трскар''' ({{науч|Acrocephalus schoenobaenus}}) е [[врапчевидни|врапчевидна]] птица од [[клад]]от ''Sylvioidea'' (трскари), родот на трскарчињата (''Acrocephalus''). Тоа е средно голем трскар, со кафеав избразден грб и впечатлива светла линија над окото. [[Птица преселница]] е која ја минува [[Сахара]] за да дојде до [[Европа]] и [[Азија]] каде се размножува. Ја има и во [[Македонија]]. ==Опис== [[File:Acrocephalus schoenobaenus (in habitat).jpg|thumb|left|Типично живеалиште на малиот трскар во [[Белгија]]]] Малиот трскар е долг 11.5-13 см и тежок околу 12 грама.<ref name="birdfacts">{{Наведена мрежна страница| author = R. A. Robinson | title= Sedge Warbler | work= BirdFacts | url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob12430.htm | publisher= British Trust for Ornithology | accessdate=1 January 2009}}</ref> Горните делови од телото му се црвеникавокафеави и избраздени со потемни и посветли линии, а долните делови му се светли, белкавожолти. Над [[опашка]]та има еднобојна топлокафеава дамка која е во контраст со обичните крилја. Челото му е сплескано и во негова близина е впечатливата белкава линија над окото. Круната му е избраздена со црно, а клунот му е силен и зашилен. Нозете му се сивкави.<ref name="bwpi">{{Наведена книга |last = |first = |coauthors = |title = BWPi: ''The Birds of the Western Palearctic'' on interactive DVD-ROM |year = 2004 |location=London |publisher = BirdGuides Ltd. and Oxford University Press |pages = |isbn = 1-898110-39-5}}</ref> Половите се исти. ==Таксономија== Оваа птица за првпат е опишана од [[Карл Лине]] во неговата ''Systema naturae'', 1758 година. Научното име потекнува од старогрчкиот јазик: ''akros'', со значење 'зашилена' и ''kephale'' - 'глава'; ''skhoiniklos'' ('трски') и ''baino'' ('оди'). ==Распространетост и живеалиште== Малиот трскар е широко распространет, на околу 10 милиони км² и има голема популација од околу 8.8-15 милиони птици во [[Европа]].<ref>{{Наведена мрежна страница | author= | title= Sedge Warbler | work= Breeding Birds of the Wider Countryside | url= http://www.gardenbirdwatch.org.uk/birdtrends2005/wcrsedwa.shtml | publisher= [[British Trust for Ornithology]] | accessdate= 1 January 2009 | archive-date= 2012-02-19 | archive-url= https://web.archive.org/web/20120219135750/http://www.gardenbirdwatch.org.uk/birdtrends2005/wcrsedwa.shtml | url-status= dead }}</ref> Глобалните промени во популацијата не се мерени, но според Црвениот список, класифициран е во вид со [[најмала загриженост]].<ref>{{Наведена мрежна страница| author = | title= Sedge Warbler ''Acrocephalus schoenobaenus'' | work= Datazone | url=http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=7598 | publisher= [[BirdLife International]] | accessdate=1 January 2009}}</ref> Се размножува низ [[Европа]] и [[Западна Азија|Западна]] и [[Средна Азија]]. По размножувањето, таложи масти и се подготвува за [[преселба на птиците|преселба]] преку јужна Европа и Сахара, во август и септември. Истражувањата во [[Нигерија]] и [[Уганда]] сугерираат дека овие птици зимуваат на истото место година, по година.<ref name="migatlas">{{Наведена книга | last = Wernham | first = C. V. |author2=Toms, M. P., Marchant, J. H., Clark, J. A., Siriwardena, G. M. & Baillie, S. R. (eds). | authorlink = | title = The Migration Atlas: movements of the birds of Britain and Ireland | publisher = T. & A.D. Poyser | location = London | year = 2002 | pages = 544–547 | isbn = 0-7136-6514-9}}</ref> За разлика од другите членови на неговото семејство, малиот трскар поднесува постудени, облачни и влажни [[клима]]тски услови. Иако најчесто живее во мочуриштата, тој може да се најде и до 500 метри и повеќе, оддалечен од водата.<ref name="bwpi"/> ==Поведение== ===Размножување=== [[File:Acrocephalus schoenobaenus singing.jpg|thumb|Мал трскар пее]] [[File:Acrocephalus schoenobaenus MHNT.ZOO.2010.11.200.1.jpg|thumb|''Acrocephalus schoenobaenus'']] Песната му е разновидна, брза и весела, со милозвучни фрази и некои мимикрии,<ref name="bwpi"/> типични за ''Acrocephalus'', трскари. Составена е од фрази во случаен редослед, така што никогаш не е иста. Мажјаците кои имаат најбогат репертоар, се парат со најмногу женки.<ref name="birdfacts"/> Мажјакот започнува со пеењето само неколку часа по пристигнувањето од преселбата. Пее качен на повисоките трски или гранчиња од грмушките или од дрвјата додека рутински ја прелетува својата територија. Пее и додека лета, изведувајќи ги своите додворувачки акробации што содржат кревање во височина од 2-5 метра, еден круг таму, па бавно спуштање надолу, со крилјата често во форма на "V". Пеењето е во функција на привлекување на женката, а не за чување на територијата и престанува веднаш штом ќе си најде партнерка. Повиците за контакт може да се опишат како ''чиррр'' или слични на [[езерски галеб|езерскиот галеб]] ''кииррр'', ако брзо ги повторува означува повик за тревога.<ref name="bwpi"/> Мажјаците речиси секогаш се враќаат на истата тероторија за размножување, но женките помалку. Едно истражување од [[Англија]] покажало дека третина од мажјаците што се враќаат, се размножуваат на далечина од 50 метри од минатата година, а само 14% се оддалечуваат повеќе од 400 метри.<ref name="migatlas"/> Обично се моногамни, но не строго.<ref name="leisler">{{Наведено списание|last= Leisler |first= B. |author2= Wink, M. |year=2000 |title= Frequencies of multiple paternity in three ''Acrocephalus'' species (Aves: Sylviidae) with different mating systems (''A. palustris, A. arundinaceus, A. paludicola'') | format = | journal= Ethology, Ecology & Evolution |volume=12 |issue=|pages=237–249 | url=http://www.uni-heidelberg.de/institute/fak14/ipmb/phazb/pubwink/2000/14.%202000.pdf}}</ref> Мажјаците понекогаш практикуваат бигамија или промискуитет. Ако јајцата или пилињата се уништени, женката често го напушта мажјакот, кој ќе започне со пеењето за да најде друг партнер.<ref name="bwpi"/> Мажјакот брани територија од околу 0.1 до 0.2 хектари. [[Птичје гнездо|Гнездото]] го гради женката скриено ве вегатцијата на земја, највисоко до 50 см. Тоа има форма на чашка направено од трева, гранчиња и листови, врзани со пајакова мрежа, внатрешноста е направена од цветови од трска, животински влакна и друг мек материјал. Вткаено е меѓу вертикални стебленца. Леглото има 3-5 зеленкавожолти [[јајца]] со кафеави дамки.<ref name="obs">{{Наведена книга | last = Vere Benson | first = S. |author2=| authorlink = | title = The Observer's Book of Birds | publisher = Frederick Warne & Co. Ltd | location = London | year = 1966 | page = 71 | isbn = }}</ref> Женката ги [[квачење|лежи]] 14 дена,<ref name="birdfacts"/> а потоа обата родитела се грижат за пилињата, кои се оперјуваат по 13-14 дена. И откако ќе го напуштат гнездото, младенчињата уште 1-2 недели молат за храна.<ref name="bwpi"/> ===Исхрана=== [[File:Acrocephalus schoenobaenus.jpg|thumb|right|Мал трскар со храна во клунчето]] Пленот на малиот трскар вклучува: [[еднодневки]], [[водно коњче|водни коњчиња]], [[правокрилци|штурци и скакулци]], [[бубачки]], [[пеперуги]], [[мува|муви]] и сл. Од растенијата јаде [[боз]] и [[капина|капини]]. На крајот на јули, пред преселбата, се чини дека малите трскари бараат места со голем број растителни вошки, и остануваат таму подолго време пред почетокот на вистинската преселба. Птиците кои наталожиле доволно резерви масти се способни наеднаш да стигнат до зимувалиштата, а полесните птици се принудени да го прекинуваат патувањето неколкупати. Некои птици успеваат да ја удвојат својата тежина пред преселба. ==Наводи== {{reflist}} {{Ризница|Acrocephalus schoenobaenus|Мал трскар}} ==Надворешни врски== *[http://www.ibercajalav.net/img/356_SedgeWarblerAschoenobaenus.pdf Возраст и пол (PDF; 1.4 MB)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111226170358/http://www.ibercajalav.net/img/356_SedgeWarblerAschoenobaenus.pdf |date=2011-12-26 }} од Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze *[http://www.rspb.org.uk/sedgewarbler Мал трскар, фотографии и звуци] [[Категорија:Трскари]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] j327rapiec4yaf4wz37uxsu5v3rqy0k Разговор со корисник:SirGoldenBlade 3 1096963 5533139 5519725 2026-04-02T11:52:21Z Jtasevski123 69538 /* Земете учество во СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533139 wikitext text/x-wiki {{Добредојде}} [[User:Тиверополник|Тиверополник]] <small>([[User talk:Тиверополник|разговор]])</small> 01:26, 16 ноември 2013 (CET) ==DARM Challenge winner== {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Trophy.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Congratulation on DARM Challenge participation''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Congratulation, you are between the first five. Please contact me via e-mail, in order to send you the prize. -- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 00:20, 16 јули 2016 (CEST) |} ==DARM Challenge 2 winner== {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Trophy.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Congratulation on DARM Challenge 3 participation''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Congratulation, you are between the first five. Please contact me via e-mail, in order to send you the prize. -- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 јануари 2017 (CET) |} ==DARM Challenge 3 winner== {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Trophy.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Congratulation on DARM Challenge 2 participation''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Congratulation, you are between the first five. Please contact me via e-mail, in order to send you the prize. -- [[User:Violetova|Violetova]] <small>([[User talk:Violetova|разговор]])</small> 00:17, 18 декември 2017 (CET) |} == #WPWPMK == Здраво SirGoldenBlade, Добитник си на награда од предизвикот [[Википедија:Статии без илустрација 2023#Резултати|„Статии без илустрација“]]. За ваучерот што ти следува, ако не е проблем да ме побараш на мејл или на Фејсбук. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:56, 28 септември 2023 (CEST) [[Image:Tireless Contributor Barnstar.gif|30px|'''Награда за неуморниот уредувач''', [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] ]] - ѕвезда за неуморниот уредувач - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:13, 28 септември 2023 (CEST) == Coding errors on many of Macedonian Wikipedia's haplogroup pages == Several reference tags display errors in the color red on the new entry [[Хаплогрупа А (мтДНК)]] that you created. There are also various coding errors on other people's entries that are part of this month's genetics writing contest such as [[Хаплогрупа_B_(МтДНК)]] and [[Хаплогрупата_W]] that I hope somebody will fix. [[Special:Contributions/172.56.216.102|172.56.216.102]] <small>([[User talk:172.56.216.102|разговор]])</small> 23:13, 16 февруари 2024 (CET) == Наградени сте! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Податотека:Barnstar of Diligence Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Награда за трудољубивост''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | За трпеливоста и темелноста во покривањето на содржини од областа на генетиката. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 12:39, 18 август 2024 (CEST) |} == Контакт == Здраво SirGoldenBlade, <br> <br> Добитник сте на награда од натпреварот [[Википедија:Статии без илустрација 2024#Резултати|„Статии без илустрација“]]. За ваучерот што ви следува, ако не би ви било проблем да ми оставите ваша е-пошта за да се договориме околу деталите. Убав ден. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:18, 9 септември 2024 (CEST) == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Хемиски елементи и изотопи“ == Здраво SirGoldenBlade, те повикувам да се приклучиш на натпреварот „Хемиски елементи и изотопи“ и да создадеме повеќе статии за хемиските елементи и изотопи во периодот од 10 февруари до 9 март, со кој сакаме да создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Хемиски елементи и изотопи|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:17, 18 февруари 2025 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2025 == Здраво SirGoldenBlade, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2025“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 08:33, 1 април 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Управување со отпад“ == Здраво SirGoldenBlade, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Управување со отпад|Управување со отпад]]“, која ќе трае од 2 до 8 јуни 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Управување со отпад|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:55, 3 јуни 2025 (CEST) == Статии без илустрација 2025 == Добар ден SirGoldenBlade, ве повикувам да се приклучите на меѓународниот натпревар [[Википедија:Статии без илустрација 2025|Статии без илустрација 2025]], за вметнување на илустрации во статиите на кои им недостигаат. Натпреварот ќе трае од 1 јули сѐ до 31 август. Ако имате какви било прашања околу натпреварот можете да ме исконтактирате на мојата [[Разговор со корисник:Jtasevski123|разговорна страница]] или пак на [[Википедија:Статии без илустрација 2025|проектната страница]] за натпреварот. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 15:12, 1 јули 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Европска книжевност“. == Здраво SirGoldenBlade, те повикувам да се приклучиш на уредувачкиот натпревар „Европска книжевност“ кој ќе се одржи во периодот од 13 септември до 12 октомври, со кој сакаме да подобриме и создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:47, 11 септември 2025 (CEST) == Викисредба (23 септември 2025) == Добар ден SirGoldenBlade, ве поканувам на петата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 23 септември во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (23 септември 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 18:54, 21 септември 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Риби“ == Здраво SirGoldenBlade, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Риби|Риби]]“, која ќе трае од 21 до 27 ноември 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Риби|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме Википедија на македонски јазик. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:52, 19 ноември 2025 (CET) == Уредувачки денови и викенди 2026 == Добар ден, започна предизвикот [[Википедија:Уредувачки денови 2026|уредувачки денови]] и [[Википедија:Уредувачки викенди 2026|викенди]] за 2026 година. Ве поканувам да се приклучите на предизвикот, со тоа што од оваа година наградите ќе бидат на месечно ниво каде што треба да се исполнат следните услови: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии '''од тековниот месец'''. Ако имате какви било прашања слободно обратете ми се на мојата разговорна страница! Пријатен ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:08, 5 јануари 2026 (CET) == Викисредба (9 февруари 2026) == Добар ден SirGoldenBlade, ве поканувам на втората викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 9 февруари во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (9 февруари 2026)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на ''Google Maps''). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:39, 2 февруари 2026 (CET) == Уредувачки денови и викенди (февруари) == Добар ден SirGoldenBlade, добитник сте на наградата за уредувачки денови и викенди за месец [[Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/февруарски резултати|февруари]]. Би ве замолил да ме исконтактирате на е-поштата jovan@wikimedia.mk за да се договориме околу предавањето на награда. Убав ден, Јован. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 15:03, 2 март 2026 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво SirGoldenBlade, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:52, 2 април 2026 (CEST) s6at531nz3z2993oo0jsdrxz7ca45z7 Разговор со корисник:P.Nedelkovski 3 1100600 5533138 5503262 2026-04-02T11:52:01Z Jtasevski123 69538 /* Земете учество во СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533138 wikitext text/x-wiki {{Добредојде}} [[Корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="#00008B" size="3px">Р</font>''']] [[Разговор со корисник:Raso mk|'''<font face="Segoe Script" color="blue" size="3px">ашо</font>''']][[Image:Aero-stub img.svg]] 22:14, 7 јануари 2014 (CET) == Внатрешни врски и категории == Здраво. Забележувам дека доста уредувате и многу ми е драго. Би сакал да напоменам да не се забораваат внатрешните врски <code><nowiki>[[вака]]</nowiki></code> и ставање поконкретни категории во статиите Кои зборови да бидат внатрешни врски и како стие се прават (со | црта) најдобро ќе видите кога ги преведувате статиите од англиската. Нека се истите во квадратни загради и нека имаат исто категории, следејќи ги тамошните, со извесни прилагодувања, секако. Поздрав и приајтно уредување --[[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 21:24, 7 октомври 2014 (CEST) == Наградени сте! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Copyeditor Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Лекторска награда''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Продолжете само со вашата работа и со поправањето на грешките кои ги увидувате во нашите статии. Поздрав [[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:49, 4 јуни 2015 (CEST) |} Со извесно доцнење, благодарам за наградата. Поздрав, П. Неделковски 18:31, 9 септември 2015 (CEST) == Транскрипции == Здраво, бидејќи јас самиот се трудам да изнајдам логика на нештата понекогаш, особено за белгиските, француските, швајцарските велосипедисти, би ценел доколку би ми укажал најпрвин мене дека некое име на велосипедист е погрешно напишано, т.е. транскрибирано, за да подоцна јас да си средам со целосно заменување на тоа име по сите страници каде што се спомнува и секако да проверам дали е така, со цел да не правиме повеќекратни пренасочувања. Поздрав, Тони --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:49, 23 декември 2015 (CET) :Во ред. Поздрав, П. Неделковски 23:06, 23 декември 2015 (CET) ::Еве, Седрик Пино наместо Кедрик Пино. П. Неделковски 23:22, 23 декември 2015 (CET) :::{{Готово}}; Слободно кажувај и за други и ќе ги поправаме заедно --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 00:09, 24 декември 2015 (CET) Во истата статија треба да се променат имињата на трките: * Тур ди Финистер наместо Тур ду Финистер * Тур де Бретањ наместо Тур де Бретања * Тур ди О Вар наместо Тур ду От Вар * Гран при де ла Вил де Лилер наместо Гран при де ла Вил де Лил * Сиркуи де Лорен наместо Сиркут де Лорен * Шоле-Пеи де Лоар наместо Шоле-По де Лоара * Тур де ла Сом наместо Тур де ла Сома * Тур де Ванде наместо Тур де Вандеја * Тур де Поату-Шарант наместо Тур ду Поатс-Шарент * Гран при д’Увертир ла Марсејез наместо Гран При д’Увертир ла Марселеза Поздрав, П. Неделковски 17:32, 24 декември 2015 (CET) == Стихар == Здраво, гледам дека си ја создал статијава и навистина добро делува. Сепак, ретко кој обраќа внимание, а реално е многу потребно кај некои вакви статии, како оваа, која нема никакви црвени врски, па така статијата останува „осамена“, односно не е поврзана внатрешно со ниедна друга статија. Мој совет е да видиш и побараш преку пребарувачот горе и да вметнеш барем неколку врски до статијата, бидејќи реално има мала додадена вредност, ако една статија не се споменува на ниедно друго место. Така, јас вчера создавајќи ја статијата за Хемиска индустрија Велес, земав и направив три-четири врски, пред да ја создадам. Се надевам ме сфати што ти зборував. Поздрав :) --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:50, 13 февруари 2016 (CET) == СИЕ Пролет == Здраво Пецо, одлично што си се пријавил на натпреварот, но гледам дека прва статија ти е за македонска песна. Имено, темите од Македонија се наменети за другите уредници од другите земји кои ќе пишуваат за Македонија и другите земји, освен за нивната матична земја и обратно. Така, ти можеш да пишуваш за сите, но не за Македонија, како што и списокот со статии за Македонија ја нема објавено на целиот список со предлози од земјите. Сепак, за да избегнеме вакви несакани работи во иднина, ќе посочам со дополнителна објава. Поздрав и пријатно уредување --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:08, 21 март 2016 (CET) == Уредник == Здраво Пецо, само што ти доделив статус на уредник, што значи дека твоите уредувања во иднина нема да треба да бидат прегледувани од наша страна. Само продолжи да пишуваш на големиот број теми, како и да вршиш проверки и поправки на статиите. Поздрав и убави празници :) --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:36, 28 април 2016 (CEST) Благодарам Тони, продолжувам со работа. Ти ги честитам празниците и ти посакувам убав помин. П. Неделковски 21:58, 28 април 2016 (CEST) == {{subst:#switch:mk|es=CEE Primavera 2016 Encuesta|#default= CEE Spring 2016 Survey|hu=CEE Tavasz 2016 kérdőív|sq=Anketa e CEE Spring 2016|et=Kesk- ja Ida-Euroopa kevad (CEE Spring) 2016 küsitlus|tr=Orta ve Doğu Avrupa (CEE) Baha... == [[File:Logo CEE-t.png|right|170px]] Здраво, учесник во „СИЕ Пролет 2016“ Меѓународните организатори на натпреваруваат Ве замолуваат да ја пополните анкетата околу натпреварот. Многу е кратка. Ни дава статистички податоци и ни помага да го направиме следниот натпревар подобар. „Ве молам пополнете ја анкетата овде: https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_eLP1PKZWjSpIi45“ Со почит, <br />--[[:m:user:Ата|Ата]] via [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|MassMessage]] 15:29, 10 септември 2016 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Base@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Base/MassMessage/CEE_Spring-2016-participants&oldid=15897871 --> ==Алфред де Мисе== Очигледно настана мал курцшлус со статијава. Имено и јас создадов [[Алфред Де Мисе|истоимена статија]] на 15 јануари (додуша значително помала), а гледам и ти денес направи иста. Ако може мислење од [[Корисник:Kiril Simeonovski|Кирил]] и [[Корисник:Ehrlich91|Тони]] за ова. Инаку за да избегнеме ваква ситуација во иднина, најдобро прво провери на англиската верзија дали на левата страна има македонски превод од статијата. Поздрав и со среќа.--[[User:Retrohead|Retrohead]] <small>([[User talk:Retrohead|разговор]])</small> 23:01, 16 јануари 2017 (CET) :Сосема нормална појава. Можете и двајцата да ја пишете статијата во вашите табели. Според мое мислење, тебе Игор ќе те оцениме до моментот кога твојата статија била појавена, односно со таа големина, а статијата на Пецо, ќе ја сметаме како подобрување над таа големина. Сега ќе ставам шаблони за спојување на двете статии во една, при што треба да се задржат делови и од статијата на Игор, затоа што гледам дека сепак е поразлична. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 23:15, 16 јануари 2017 (CET) ::Ова е проблем на Википедија: една голема или мала буква прави разлика. Затоа ставаме пренасочувања, за да бидат „зафатени“ сличните а различни имиња за една иста статија. Поздрав -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 23:21, 16 јануари 2017 (CET) :::Не е проблем двајца учесници да пријават една иста статија и потоа да ги оцениме според нивнииот придонес во подобрување на статијата. Инаку, со цел да се спречи во иднина да се создаваат едни исти статии, мислам дека Жане е во право дека треба да се провери дали иста статија веќе постои и да се создаваат пренасочувања.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:12, 17 јануари 2017 (CET) ::::Се извинувам за непријатностите што ги предизвикав, но очигледно дека, иако мала, постои шанса за преклопување на написи. Најверојатно ќе треба на некој начин да се означи дека е почната работа на одредена статија. Поздрав до сите. П. Неделковски 20:33, 17 јануари 2017 (CET) == Уредувачки натпревар „Населени места во Егејска Македонија“ == Во тек е спроведувањето на уредувачкиот натпревар посветен на населените места во Егејска Македонија, за кои постојат илјадници започнати, но целосно несредени статии на Википедија на македонски јазик. Помогни и приклучи се во спроведувањето на овој уредувачки натпревар со средување на овие илјадници статии, со што значително би се подобрил квалитетот на самата Википедија. За натпреварот се обезбедени награди. Прочитајте ја самата [[Википедија:Уредувачки натпревар/Населени места во Егејска Македонија|проектна страница]], а за сите прашања стојам на располагање, како и за испраќање на самиот потребен материјал. Поздрав, [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:06, 10 март 2017 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A3%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%E2%80%9E%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D1%98%D1%81%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0%E2%80%9C&oldid=3576457 --> :Ehrlich91 благодарам на поканата, пратете ми го материјалот, ќе се обидам да дадам свој придонес. П. Неделковски 19:24, 11 март 2017 (CET) == Уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2017“ == Во тек е спроведувањето на меѓународниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2017“, кој учествуваат мноштво земји од Средна и Источна Европа, за чии земји недостигаат бројни статии на Википедија на македонски јазик. Помогни и приклучи се во спроведувањето на овој уредувачки натпревар со пишување на дел од предложените статии од самите организатори, со што значително би се подобрил квалитетот на самата Википедија. За натпреварот се обезбедени награди. Прочитајте ја самата [[Википедија:Уредувачки натпревар/СИЕ Пролет 2017|проектна страница]], а за сите прашања стојам на располагање. Поздрав, [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%98%D0%95_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82_2017&oldid=3583609 --> ==СИЕ Пролет 2017== Здраво Пецо. Ако може малку побрзо да се договорите со Тони околу исплата на наградите за СИЕ Пролет 2017, бидејќи и јас чекам сите добитници да остават адреса па да ни биде доставен наградниот купон. Благодарам за разбирањето.--[[User:Retrohead|Retrohead]] <small>([[User talk:Retrohead|разговор]])</small> 10:52, 1 јули 2017 (CEST) Испратено. Се извинувам за доцнењето. П. Неделковски 20:49, 3 јули 2017 (CEST) :Нема проблем. Честитки за победата.--[[User:Retrohead|Retrohead]] <small>([[User talk:Retrohead|разговор]])</small> 11:35, 4 јули 2017 (CEST) == Помогнете да се зголеми квалитетот на нашата Википедија == Здраво, од 25 септември (утре) започнува нов уредувачки натпревар насочен кон зголемување на општиот квалитет на нашата Википедија преку подобрување и средување на сите можни статии кои се обележани со посебни шаблони за средување. Помогнете да го зголемиме квалитетот на нашата Википедија. За најдобрите тројца уредници, како и за најдобрата статија подобрена во текот на натпреварот, обезбедени се награди. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Средување|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 15:52, 24 септември 2017 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5&oldid=3624141 --> == Уредувачки натпревар за вулкани == Здраво, во текот на целиот декември се одржува уредувачки натпревар насочен кон пишување статии за вулкани од сите земји во светот, со што би се зголемил опфатот на нашата Википедија на оваа тема. За најдобрите тројца уредници, како и за најдобрата статија и за оној кој ќе напише најмногу статии за вулкани од различни земји, обезбедени се награди. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Вулкани|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 18:11, 4 декември 2017 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B8&oldid=3648970 --> == 1000 статии што секоја Википедија мора да ги има == Здраво, во текот на од 5 февруари до 4 март ќе се уредувачки натпревар со цел создавање и подобрување на статии на тема „1000 статии што секоја Википедија мора да ги има“. Според овој критериум, македонската Википедија се наоѓа на 37. место и целта на натпреварот е да го подигнеме квалитетот на нашата Википедија, создавајќи и подобрувајќи статии кои се оценети како неопходни од целокупната заедница. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/1000 статии што секоја Википедија мора да ги има|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 22:54, 31 јануари 2018 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B8&oldid=3668318 --> == Почеток на регионалниот натпревар СИЕ Пролет 2018 == Здраво, во текот од 21 март до 31 мај ќе се одржува регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2018“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници по однапред предложени списоци. Се разбира, дозволено е и пишување статии надвор од предложените списоци на заедниците. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/СИЕ Пролет 2018|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 22:14, 19 март 2018 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B8&oldid=3695825 --> ==Логаритам== {| class="messagebox standard-talk" |- |[[Податотека:Cscr-featured.svg|50п]] |Статијата '''[[Логаритам]]''', која Вие ја создадовте и проширивте, го доби статусот „'''[[Портал:Избрана содржина|избрана статија]]'''“. Ве повикувам да продолжите со уредувањето на квалитетни статии кои во иднина би можеле да се стекнат со овој статус. |} Одлична работа!--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 23:55, 12 август 2018 (CEST) == Земете учество во натпреварот за средување на статии на нашата Википедија == Здраво, еден месец со почеток од 1 септември ќе трае уредувачкиот натпревар „Временски периоди“, чија цел е да се средат илјадниците постоечки статии поврзани со години, векови, години во области и слично. За натпреварот се обезбедени и награди. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Временски периоди|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 21:00, 2 септември 2018 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3770364 --> == Департмани во Франција == Однапред се радувам ако си имаш поставено за цел да ги направиш сите департмани во Франција :) --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:14, 8 јануари 2019 (CET) == Појаснување наместо Појаснителна == Пецо, именувањето на страниците за појаснување се нарекуваат „појаснување“, па така имаме Македонија (појаснување), наместо Македонија (појаснителна), нешто што забележав го користиш. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:17, 16 февруари 2019 (CET) @Ehrlich91, Ти благодарам ги променив статиите и врските со „појаснителна“. Поздрав П. Неделковски 18:56, 16 февруари 2019 (CET) == Регионален натпревар СИЕ Пролет 2019 == Здраво, во периодот од 21 март до 20 април ќе се одржува регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2019“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници по однапред предложени списоци. Се разбира, дозволено е и пишување статии надвор од предложените списоци на заедниците. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/СИЕ Пролет 2019|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3770364 --> == СИЕ Пролет 2019 == Hello [[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]! You might be interested in creating several articles of [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Spring_2019/Structure/Ukraine Top 100] (and in particular in the english there are the following articles: [[:en:Revolution on Granite]], [[:en:Hennadiy Udovenko]], [[:en:The Guide (film)]] , [[:en:HC Spartak Kyiv]], [[:en:Constitution of Pylyp Orlyk]], [[:en:Yuri Kondratyuk]], [[:en:Politics of Ukraine]], [[:en:Milena Rudnytska]], [[:en:Executed Renaissance]], [[:en:Optymistychna Cave]], [[:en:Mykola Skrypnyk]], [[:en:Mykola Mikhnovsky]], [[:en:Anatoliy Hrytsenko]], [[:en:Green Ukraine]] or на русском есть следующие статьи: [[:ru:Бердник, Олесь Павлович]] , [[:ru:Удовенко, Геннадий Иосифович]] , [[:ru:Конституция Филиппа Орлика]], [[:ru:Оптимистическая]], [[:ru:Шацкие озёра]] , [[:ru:Тінь Сонця]], [[:ru:Рудницкая, Милена Ивановна]], [[:ru:Поводырь (фильм, 2013)]], [[:ru:Патон, Борис Евгеньевич]], [[:ru:Вороной, Юрий Юрьевич]], [[:ru:Гриценко, Анатолий Степанович]], [[:ru:Горская, Алла Александровна]], [[:ru:Глузман, Семён Фишелевич]], [[:ru:Кухар, Екатерина Игоревна]], [[:ru:Сотник Олена Сергіївна]]). But the spelling of the names and surnames for the titles of the articles is better translated from the Ukrainian Wikipedia, because there are some distortions in some cases) or maybe [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_CEE_Spring_2019/Structure/Ukraine/Extended#Culture extended] list of articles of Ukrainian subjects? ---[[User:Yasnodark|Yasnodark]] <small>([[User talk:Yasnodark|разговор]])</small> 17:25, 12 април 2019 (CEST) ==Бројач на уредувања== Здраво, еве врска до бројачот на уредувања https://xtools.wmflabs.org/ec. Поздрав--[[User:Инокентиј|Инокентиј]] <small>([[User talk:Инокентиј|разговор]])</small> 16:32, 14 мај 2019 (CEST) == Наградени сте! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Податотека:Copyeditor Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Лекторска награда''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Здраво. Се обидувам да ја врзам словенечката статија за Оливера Ќорвезироска, со македонската, но не успевам. Може ли помош? https://sl.wikipedia.org/wiki/Olivera_Kjorverziroska [[User:Aa19|Aa19]] <small>([[User talk:Aa19|разговор]])</small> 08:56, 5 јуни 2019 (CEST) |} == translatewiki == Здраво. Ви предлагам да направите сметка на [[translatewiki:|translatewiki.net]] што е наменет за локализација на МедијаВики и други проекти. Исто така забележувам дека доста уредувате и создавате некои македонски зборови - можете да ги користите во преведувањето. Доколку имате проблем во некои поими, можете да го контактирате [[User:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] ([[translatewiki:User:Bjankuloski06|тој е и на translatewiki]]). Поздрав [[User:Vlad5250|Vlad5250]] <small>([[User talk:Vlad5250|разговор]])</small> 18:33, 15 јуни 2019 (CEST) :{{коментар}} {{одговор|Vlad5250}} Идејата во принцип е добра, но има еден значаен проблем. Јас сум секојдневно посветен на преведување таму, и доследно ги преведувам поимите со години, а тоа се во голема мера поими кои ги нема во правописот, во речници или во општа употреба. На Неделковски би му одзело премногу време да ги научи сите нив, а исто така и премногу работа на обајцата за да вршиме консултации и исправки со цел да се држи доследноста. Проблемот нема никаква врска со јазичните способности на колегата Неделковски (кои се исклучителни). Иако делува нелогично, ситуацијата е таква што уште еден човек би отворил повеќе работа место да се подобри делотворноста. Јас сум веќе наполно посветен на преводите, и тоа со години, па сите потреби се задоволени. Секако, сите предлози и коментари се добредојдени. Намерата не ми е да исклучам никого, туку чисто практична. Поздрав! --[[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 01:25, 16 јуни 2019 (CEST) ::{{коментар}} {{одговор|Bjankuloski06}}: Ви предлагам да вршите консултации со П.Неделковски во врска со искористување поими кои ги нема во правописот, во речници или во општата употреба. [[User:Vlad5250|Vlad5250]] <small>([[User talk:Vlad5250|разговор]])</small> 06:54, 16 јуни 2019 (CEST) == Да ги средиме статиите за државите во светот == Здраво, те повикувам да се приклучиш на натпреварот „Држави во светот“ и да ги подобриме статиите за државите во светот во периодот од 1 до 31 јули, со кој сакаме да ги подобриме статиите за државите во светот на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Држави во светот|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 16:44, 29 јуни 2019 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3859671 --> == Нов уредувачки натпревар == Здраво, те повикувам да се приклучиш на натпреварот „Автомобили“ и да создадеме повеќе статии за автомобилските модели во периодот од 20 септември до 19 октомври, со кој сакаме да создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Автомобили|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија.--[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 22:35, 17 септември 2019 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3878916 --> == Ракомет == Здраво, како што во Македонија е особено популарен ракометот, а темата на Википедија е доста слабо покриено, дојдовме до идеја да организираме уредувачки натпревар на тема „Ракомет“, со цел да ги подобриме постоечките статии, но и да создадеме нови. Натпреварот ќе се одржува цел декември. Има обезбедено награди за учество во натпреварот. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Ракомет|проектната страница за натпреварот]] и земи учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија.--[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 12:23, 30 ноември 2019 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3898255 --> == СИЕ Пролет 2020 == Здраво Пецо, само да те потсетувам дека согласно правилата на натпреварот „<nowiki>Секоја од создадените или дополнетите статии означувајте ги со шаблонот {{</nowiki>[[Предлошка:СИЕ Пролет 2020|СИЕ Пролет 2020]]<nowiki>}} на страниците од разговор.</nowiki>“. Доколку имаш проблем да се снајдеш, слободно прашај ме. Пример за вакво означување можеш да видиш [[Разговор:Туризам во Босна и Херцеговина|тука]], иако мислам дека ти текнува од лани како се означуваа. Поздрав --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 15:32, 13 април 2020 (CEST) == Кампања на меѓународно ниво за вметнување на фотографии/слики во статиите на кои им недостигаат == Почитуван П.Неделковски. Сакам да ве известам за кампањата на меѓународно ниво за вметнување на илустрации во википедиските статии на кои им недостигаат наречена „Статии без илустрација“ или на англиски јазик: Wikipedia Pages Wanting Photos (WPWP). Идејата е да се искористат фотографиите и останатите илустрации, кои веќе постојат на [https://commons.wikimedia.org/wiki/Main_Page Ризницата], и да се вметнат во соодветните статии на Википедија. На Википедија на македонски јазик, организатори на оваа кампања се здруженијата на граѓани „ГЛАМ Македонија“ и „Споделено знаење“. Кампањата трае од 1 јули од 31 август 2020 година и има награден фонд од 1.000 евра (1 награда – ваучер од вредност од 12 илјади денари и 8 награди – ваучери од вредност од 6 илјади денари). Дополнително, може да се освои и една од меѓународните награди бидејќи учесникот паралелно учествува на домашната и меѓународната кампања. Наградниот фонд на меѓународната кампања е: прва награда ваучер од 500 долари (САД); втора награда 400 долари; трета награда 300 долари. Како дополнителни награди се: награда за учесник кој поставил најголем број звучни илустрации во статии 200 долари; награда за учесник кој поставил најголем број на видео илустрации во стати 200 долари; награда за учесник кој е нов на Википедија и поставил најголем број на илустрации во статии 200 долари. Учесникот за да влезе во кругот на добитниците треба да закачи илустрации на најмалку 100 статии. [[Википедија:Статии без илустрација|Страница за кампањата]] која претставува и прирачник како се учествува. Доколку учествувате, среќно! [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 13:46, 30 јуни 2020 (CEST) == Честитки == Неделковски, сакам да ти упатам честитки за штотуку доделеното (од мене) администраторство. Сигурен сум дека ќе видиме доста полза од твоите нови права. Поздрав! --[[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 14:15, 14 јули 2020 (CEST) :{{одговор|Bjankuloski06}} Благодарам, како и досега во рамките на моите можности и расположливост ќе давам свој придонес. П. Неделковски 19:41, 14 јули 2020 (CEST) == Покана за учество во иницијативата „Цели за одржлив развој“ == '''[[Википедија:Цели за одржлив развој|Цели за одржлив развој]]''' претставува меѓународна иницијатива за збогатување на Википедија со содржини поврзани со [[Цели за одржлив развој|Целите за одржлив развој]] (ЦОР). Преку поврзување на заедница од стотици доброволни уредници од една страна и стручњаци за ЦОР од друга страна, иницијативата се стреми кон зголемување на свеста за целите, зајакнување на целокупното движење за нив и поставување основи за позадлабочено содржинско покривање на темите поврзани со целите во иднина. Во насока на поголема застапеност на темите поврзани со Целите за одржлив развој на македонски јазик, заедницата на Википедија на македонски јазик зема учество преку организирање уредувачка седмица во којашто ги повикува да се вклучат сите заинтересирани уредници и страни со стручни познавања на темата. Иницијативата временски се поклопува со Глобалната седмица на целите и е во времетраење од '''19-26 септември 2020''' година и со доделување на награди за најдобрите учесници. [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 15:12, 18 септември 2020 (CEST) == Земи учество во СИЕ Пролет 2021 == Здраво, во периодот од 1 до 30 април ќе се одржува регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2021“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници по однапред предложени списоци. Се разбира, дозволено е и пишување статии надвор од предложените списоци на заедниците. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја проектната страница за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија.[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 21:03, 3 април 2021 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=4491191 --> == Нова референца == На страна [[Игор Јанев]] додадов книга https://www.knjizara.com/Istorija-politickih-teorija-Igor-Janev-160464 .[[Special:Contributions/178.148.104.181|178.148.104.181]] <small>([[User talk:178.148.104.181|разговор]])</small> 02:24, 23 јуни 2021 (CEST) == Превод == Ако треба, Ве молам, поправете мојот македонски на страницата [[Етноцид]]. Благодарам.[[Special:Contributions/178.148.104.181|178.148.104.181]] <small>([[User talk:178.148.104.181|разговор]])</small> 02:33, 30 јуни 2021 (CEST) == Правопис == Здраво, во право си. Навистина е пр. н.е. :) Ова ме изненади, бидејќи отсекогаш го знаев како п.н.е. Така го пишувавме и на училиште, како што се сеќавам. И на Гугл транслејт го преведува п.н.е. Ова е проблем, зашто кај повеќето статии ја пишува погрешната кратенка. Поздрав и благодарам што ме поправи. Ете, научив нешто ново. [[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 19:49, 25 јули 2021 (CEST) :{{одговор|Andrew012p}} Нема на што. Со последниот правопис направија повеќе промени што претходно беа стандардни. Така со ТРМЈ беше „Европска унија“, а со Правописот (2017) е „Европска Унија“, па она што претходно го поправав во „унија“ морав да го враќам во „Унија“. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 22:00, 25 јули 2021 (CEST) == Referenca == Поздрав Неделковски, Ставив кај Јанев нова референца [https://www.lap-publishing.com/catalog/details//store/gb/book/978-620-4-71741-8/prespa-agreement-and-its-effects-on-macedonian-right-to-national-identity:][[User:Алфа БК|Алфа БК]] <small>([[User talk:Алфа БК|разговор]])</small> 13:30, 19 ноември 2021 (CET) :{{одговор|Алфа БК}} Прифатено.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 08:22, 20 ноември 2021 (CET) ::Благодарам! [[User:Алфа БК|Алфа БК]] <small>([[User talk:Алфа БК|разговор]])</small> 12:45, 21 ноември 2021 (CET) == Светец-заштитник == Здраво, зарем не треба статијата да биде светец заштитник без цртичка заради бр. 127 (стр. 65) од Правописот? Поздрав. [[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 17:46, 22 декември 2021 (CET) :{{одговор|Andrew012p}} Во право сте, благодарам. Статијата е преместена.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 19:16, 22 декември 2021 (CET) Здраво, ќе може да ја тргнеш цртичката од светец заштитник кај предлошката Инфокутија за држава? Види во статијата Македонија. Јас не знам како треба. Благодарам, поздрав. [[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 23:48, 27 јануари 2022 (CET) :{{одговор|Andrew012p}} Средено. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 19:26, 28 јануари 2022 (CET) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 19:18, 4 јануари 2022 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(5)&oldid=22532651 --> == Помош == Здраво Пеце. Итно ми треба помош. Во Српската википедија пишуваат северномакедонски наместо македонски. Јас секако не го дозволив тоа, и ги заклучија статиите со промени. Им објаснив дека според Преспанскиот договор само името на државата се смени, а не и придавките и националноста. Те молам оди кај статијата 2bona на српската статија и види во „разговор“ и „историја на уредувања“. Администраторите одлучија да направат дискусија и ќе видат што ќе направат на нивната Википедија. Помогни :) Поздрав. [[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 20:45, 8 јануари 2022 (CET) :Здраво Andrew. Гледам дека Elrich веќе одговорил и дека е во тек со темава. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 16:56, 9 јануари 2022 (CET) == Дрвопис == Здраво Неделковски. Забележав дека го имаш вратено поимот „дрвопис“, кој го заменив со „дрворез“. Иако е сосема солиден збор, јас не го наоѓам во речниците — [https://makedonski.gov.mk/corpus/s?q=%D0%B4%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81 овој] или [http://drmj.eu/search/%D0%B4%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81 овој]. Дали постои некој трет извор што не го знам? [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 01:10, 2 август 2022 (CEST) :Здраво Јанкуловски. На страниците за разговор на „Дрвопис“ и предлошката „Албрехт Дирер“ оставив објаснување за враќањето на зборот „дрвопис“. Новиот збор е воведен за да се направи разлика со „дрворез“ со значење „Изработка на предмети со сечење и длабење во дрво; резба, копаница. Олтар во дрворез.“, а овој поим треба да ја означи графичката техника на печатење од дрвена плоча-матрица. Зборот е скован по урнек на „бакропис“ кој исто така го нема во [[ОДРМЈ]], но го има во [[ДРМЈ]], како и „иконопис“. Во руската и бугарската Википедија употребен е грчкиот назив „ксилографија“ кој во ОДРМЈ и ДРМЈ е повеќезначен - опфаќа и дрворез и дрвопис. Во хрватската и српската Википедија употребен е „дрворез“, додека за „изработка на предмети со сечење и длабење во дрво“ го користат зборот „резба“ кој во ОДРМЈ и ДРМЈ е синоним за „дрворез“. Како дрвопис се среќава во неколку написи кои ги најдов на семрежјето: https://okno.mk/node/91983, https://patem.mk/2020/02/28/познатиот-уметник-грејсон-пери-стана/ :Во однос на опфатот на зборови на македонските речници очигледно е дека се многу троми, додека речниците на светските јазици на годишно ниво ги ажурираат нивните содржини со додавање на нови зборови (и по неколку стотини), нашите сè уште ги немаат внесено сите хемиски елементи, предлошките на единиците во СИ системот, медицински поими кои се наше секојдневие... Поздрав, [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 07:48, 2 август 2022 (CEST) == Статија == Здраво, сакав само да те прашам дали мислиш дека статијата [[Поход за сол]] е добро именувана? Од англиски — Salt March? Поход (во речникот има значење и како марш). Се двоумев меѓу Поход на сол и Поход за сол? Или пак Солен поход? Но тоа се однесува како да е од сол (солено). Пример имаме солна киселина, но тоа на англиски е hydrochloric. Што мислиш ти? Поздрав. [[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 23:30, 27 септември 2022 (CEST) :Здраво Ендрју. За мене најсоодветен е „Солен поход“. Тука „солен“ би бил со значење „што се однесува на сол“ што го има во речникот. Аналоген пример би бил „воден сообраќај“ каде „воден“ е со значење „што се однесува на вода“. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 07:55, 28 септември 2022 (CEST) ::Го променив. Фала ти. [[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 10:57, 28 септември 2022 (CEST) ==Контакт== Здраво, вие сте добитник на вредносен ваучер за кампањата Статии без илустрација. Ве молам контактирајте не ме за да се договориме за начин на подигање и други детали. Позз :Здраво Фросина. Мојата е-адреса е Peco.Nedelkovski@gmail.com. Поздрав, [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 07:32, 29 октомври 2022 (CEST) == здраво, имам понуда за вас == здраво, дали знаевте за нашата хумористична вики mk.neciklopedija.org/wiki/, здраво, јас сум МК01, препорачувам да помогнете на оваа вики [[Special:Contributions/212.35.169.233|212.35.169.233]] <small>([[User talk:212.35.169.233|разговор]])</small> 09:44, 26 ноември 2022 (CET) == Жданец - извори == Здраво, сакав да прашам дали имаш некаков извор околку демографија на Жданец, Козле или околните населби? Гледам дека во статијата за Жданец имаш напишано дека живеат кинези, турци и американци. Од каде е оваа информација? Благодарам однапред. [[Special:Contributions/130.15.33.195|130.15.33.195]] <small>([[User talk:130.15.33.195|разговор]])</small> 21:46, 10 април 2023 (CEST) :Здраво 130.15.33.195. Не сум внесувал податоци за оваа статија, само одбив некои уредувања кои очигледно не беа соодветни. Очигледно и ова не е во ред, па и тоа ќе го променам. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 18:51, 11 април 2023 (CEST) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php?lang=mk medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 6 August 2023 (UTC) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translatiors/mk&oldid=25414915 --> == Лукија или Луција? == Здраво, кај променетата статија „[[Света Луција пред судијата]]“, дали треба Луција (од италијански) или Лукија (латински)? Низ црковни страници е напишано Лукија, па во заграда Луција. Еве примери: [http://www.mpc.org.mk/kalendar/prolog.asp?id=0x85D1743EB7949279D76965FDBF3D86D87D39B0CA Македонска православна црква], [https://denovi.mk/dekemvri/26-121.html Денови.мк]. Во [https://www.wikidata.org/wiki/Q183240 Предмет на Википодатоци] претпочитав Лукија бидејќи ми изгледа како почесто име. Што мислиш ти? :Здраво Ендрју. Македонскиот правопис ги зема предвид традиционалното и класичното читање на латинските имиња и зборови, па не е проблем да се користат и двете, но не во ист текст. Лично мене ми е поблиско традицоналното читање затоа што така сум почнал да го учам латинскиот јазик. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:24, 10 септември 2023 (CEST) П.С. На [[user:Ivka20|Ivka20]] веќе ѝ реков да ги пишува имињата на статиите во Предмет на Википодатоци ама не го прави тоа на ниту една... --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 00:44, 8 септември 2023 (CEST) :Здраво, како се пишуваат статиите во Предмет на Википодатоци, не сум ставала зошто не знам и не ми е објаснето. Ако може објаснување па за следните ќе ги ставам. [[User:Ivka20|Ivka20]] <small>([[User talk:Ivka20|разговор]])</small> 12:09, 11 септември 2023 (CEST) :{{одговор|Andrew012p}} Вообичаено преведените статии автоматски се поврзани на Предмет на Википодатоци. Проверив неколку гледам дека се поврзани. За што конкретно станува збор?[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 18:16, 11 септември 2023 (CEST) ::{{одговор|P.Nedelkovski}}, сега е во ред. Кај некои статии кога ќе отворев на Предмет на Википодатоци кај делот ''Macedonian'' беа празни, а беа преведени. Сега е добро. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 13:10, 12 септември 2023 (CEST) == 65.23.226.155 == Please block 65.23.226.155, likely GRP. Harassment. --[[User:Lemonaka|Lemonaka]] <small>([[User talk:Lemonaka|разговор]])</small> 19:19, 14 септември 2023 (CEST) == #WPWPMK == Здраво P.Nedelkovski, Добитник си на награда од предизвикот [[Википедија:Статии без илустрација 2023#Резултати|„Статии без илустрација“]]. За ваучерот што ти следува, ако не е проблем да ме побараш на мејл или на Фејсбук. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:57, 28 септември 2023 (CEST) [[Image:Tireless Contributor Barnstar.gif|30px|'''Награда за неуморниот уредувач''', [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] ]] - ѕвезда за неуморниот уредувач - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:14, 28 септември 2023 (CEST) == Титули == Здраво, P.Nedelkovski, сметам дека „лејди“ треба со мала буква кај статијата „[[Портрет на лејди Тереза Ширли]]“, според правилото од Правописот стр. 42, бр. 56; и стр. 54, бр. 97 под ѓ). И да те прашам, како мислиш дека правилно би било на македонски [[Ку-клукс-клан|Ku Klux Klan]]? Го прашав творецот на Дигиталниот речник и ми рече дека правилно е „Кју-Клукс-Клан“, кај сите со голема буква бидејќи се сметало како еден збор, ама не сум сигурен. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 00:02, 1 ноември 2023 (CET) :{{одговор|Andrew012p}} Здраво Ендрју. Во право си, ти благодарам и ќе поправам. :Кју клукс клан е организација, нема сопствено име во својот состав, па нема причина другите зборови (освен почетниот) да се пишуваат со голема буква. Не гледам причина и зошто би имало цртички меѓу зборовите, не е скратеница како Би-би-си. Поздрав, [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 07:45, 1 ноември 2023 (CET) ::Не знам ни јас зошто со цртички (можеби поради стр. 64, бр. 118), но така е и на руски, српски, бугарски, украински итн. Интересно е кај Правописот стр. 48, бр. 70 под б), каде што правилото гласи само кај првиот дел со голема буква, а сепак има пример „[[Кока-Кола]]“, сите со голема буква напишано, така стои и на нашата Википедија. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 11:21, 1 ноември 2023 (CET) :::Штом нема објаснување значи дека е пропуст. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 06:36, 2 ноември 2023 (CET) == Аколут (и) == Здраво, P.Nedelkovski. За страницата „[[Аколут]]“ треба да биде поврзана на англиската [https://en.wikipedia.org/wiki/Altar_server Altar server] или [https://en.wikipedia.org/wiki/Acolyte Acolyte]? Читам дека можело за altar server да се каже и acolyte. А во таа теолошката книга, во заграда стои (И), тоа значи дека може и како „аколит“? Јас лично со тоа би одел. А за „Altar server“ да се преведе како „[[прислужник]]“? Види во Дигиталниот речник 2. значење. Зборот е многу општ, би можел да значи и altar server, acolyte, monk, novice, saxton, или пак servant, attendant. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 23:46, 13 ноември 2023 (CET) :Здраво Ендрју. Зборот „аколут“ не бев го сретнал додека не го видов речникот на протојереј Таковски. Го нема ни во [[ТРМЈ]], ни во [[ОДРМЈ]], а и при пребарување на семрежјето го дава само како маченикот Аколут Египетски. За вака опишаните помошници вообичаено сме го користеле зборот [[клисар]]. Според мене „клисар“ е „altar server“, а „аколут“ е „Acolyte“. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 19:46, 14 ноември 2023 (CET) ::Тогаш ќе треба страницата „Аколут“ да се преименува за превод на altar server. А за „клисар“ јас искрено сметам дека првенствено значи Sexton, и тој збор да биде како главен наслов за [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA оваа страница]. Од другите јазици, и на бугарски „клисар“ значи тоа. Изгледа дека сè уште немаме буквален збор за „altar server“, освен ако не го земеме „прислужник“. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 00:28, 16 ноември 2023 (CET) :::Би требало да побараме мислење од црковни лица кои повеќе ги познаваат обврските и задачите на клисарите/прислужниците. Секако има разлика меѓу католиците и православните што дополнително внесува двоумење. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 18:01, 16 ноември 2023 (CET) == Томас Кол == Здраво, П.Неделковски. Мислам дека правилна транскрипција е '[[Томас Коул|Томас Кол]]', наместо 'Коул'. Еве и овде стои така: [https://mk.artprinta.com/en-fr/products/thomas-cole-1837-view-of-florence-art-print-fine-art-reproduction-wall-art-id-aicofybmf Артпринта]. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 22:23, 18 декември 2023 (CET) :Здраво Ендрју. Ако се прочита првата реченица на наведената мрежна страница „Ова уметничко дело со наслов „Поглед на Фиренца“ е насликано од ''машки американски сликар'' Томас Кол.“ веднаш се гледа дека станува збор за машински превод, така што истата не може да служи како репер. :При одлуката дали да биде Коул и Кол се поведов од тоа што на Јутјуб прикази на негови дела јасно се слуша „Коул“, а исто така веќе беше транскрибиран на неколку јазици како „Коул“ (руски, бугарски, грчки). [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 07:39, 19 декември 2023 (CET) ::Така е, но исто како што „Џонс“ е одомаќинето кај нас наместо „Џоунс“, сметам дека и „Кол“ е така. И кај нашата Википедија има страници со „Кол“, а со „у“ нема. Од тие што ги има, и на српски е без „у“. Кај Правописот, најблизок пример најдов со „Coleridge“ = Колриџ, стр. 188. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 19:37, 19 декември 2023 (CET) :::Согласно ПМЈ: „''При пренесувањето на англиските гласови на македонски појдовна точка треба да биде нивниот изговор, а не начинот на кој се пишуваат, односно транскрипцијата да се бележи во однос на тоа како македонските говорители го перципираат конкретниот англиски глас.''“ [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 22:11, 19 декември 2023 (CET) == Њевр == Здраво, П.Неделковски. Според Правописот за француски, [[Њевр|Nièvre]] би се превело Ниевр (стр. 270). А, „њ“ се добива само кај „gn“ и „nh“ (стр. 272). --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 15:25, 29 декември 2023 (CET) :Здраво Ендрју. Според МФА (IPA, Меѓународна фонетска азбука) „Nièvre“ е [njɛvʁ] што според ПМЈ би требало да се транскрибира како Нјевр или Ниевр (нема еднозначност), а се слуша како Њевр. Пред мене некој веќе го имаше транскрибирано како Њевр и јас тоа го прифатив. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:59, 29 декември 2023 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 23:24, 3 февруари 2024 (CET) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 --> == Шпанска транскрипција == Здраво, П.Неделковски. Кај „[[Чавин де Хуантар]]“, според Правописот за шпански, буквата „h“ (х) не се чита при транскрибирање. Стр. 287. Правилно би било „Уантар“. Поздрав. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 19:07, 14 април 2024 (CEST) :Ти благодарам Ендрју. Поправено. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:16, 14 април 2024 (CEST) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear Wikimedian, You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process. This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 00:53, 3 мај 2024 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:RamzyM (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list_3&oldid=26721208 --> == Громобран == Здраво П.Неделковски, ако можеш да погледнеш кај „[[Громобран]]“ дали е правилно преведена сликата. Не сум сигурен за ground rod дали е заземјувач. Тука има слика на македонски и објаснување: https://pees.feit.ukim.edu.mk/predmeti/zzs/zzs.pdf. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 21:18, 19 мај 2024 (CEST) :Здраво Ендрју. Ти благодарам за вниманието и за преводот на сликата. Ground rod e заземјувач и на сликата од книгата на проф. Ачковски. Те молам на сликата промени го делот „громобран“ во „фаќалка“ како што е на сликата во книгата. Поздрав, [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:34, 19 мај 2024 (CEST) ::Променето. Поздрав. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 22:15, 19 мај 2024 (CEST) :::Ти благодарам.[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 07:24, 20 мај 2024 (CEST) == Проблем на Фањано == Почитуван П.Неделковски, Сте направиле повеќе корекции кај текстот на проблемот на Фањано кој јас го преведов и прилагодив од англиски на македонски јазик. Не ми е јасно зошто тоа сте го направиле?! Така, '''подножјата на висините на триаголник''' станале '''лежишта на надморски височини, остроаголен триаголник''' преминал во '''остар триаголник''' и слично. Ако мислите дека текстовите кои сум ги обработил треба да ги направите смешни и бесмислени, Ве молам да ми пишете и јас ќе престанам со уредување. Во иднина Ве молам да вршите корекции само на очигледни печатни грешки, а не текстот да заврши како нешто за потсмев со Wikipedia на македонски јазик. [[User:Petar SOKOLOSKI|Petar SOKOLOSKI]] <small>([[User talk:Petar SOKOLOSKI|разговор]])</small> 23:00, 2 јули 2024 (CEST) :Почитуван Петар СОКОЛОСКИ, Морам да не се согласам со вашите заклучоци. Со оглед дека Википедија ја чува историјата на промените за секоја статија, направив проверки во историјата на наведената статија и еве ги промените што сум ги направил. Првиот пат (во 17:54) сум ги направил овие промени: * „[[математичка оптимизација|за оптимизација]]“ е сменето во „за [[математичка оптимизација|оптимизација]]“ * Додадена поврзница на Џовани Фањано * „Оригиналниот“ заменет со „првичниот“ * „[[Инфинитезимално сметање|на пресметка]]“ е променето во „на [[Инфинитезимално сметање|пресметка]]“ * „Тоши“ сменето во „Тоски“ * „позиција“ заменето со „положба“ * „Исто така види“ заменето со „поврзано“ * Проблемот TSP со множества - додадена поврзница * „Референци“ заменето со „наводи“ * Додадена Категорија:Геометрија на триаголникот Вториот пат (17:56) сум внел само една ситна промена: * Проблем TSP со множества – ставен во нечленуван облик Очигледно дека не сум го направил тоа за што ме обвинувате. Љубезно би предложил да ја прегледате вашата првична верзија на статијата бидејќи излегува дека наведените грешки што ми ги припишувате мене потекнуваат оттаму. Поздрав, [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 18:40, 3 јули 2024 (CEST) == Палетар == Здраво, П.Неделковски. Сум работел во складиште, „[[виљушкар]]“ значи самото возило, а рачната машина за палети се нарекува службено „палетар“, иако разговорно низ складиштата ја нарекуваат „виљушкар“. Мислење да се преименува статијата „[[Нископодигнувачки виљушкар]]“ во „Палетар“? Поздрав. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 16:32, 18 јули 2024 (CEST) :Здраво Ендрју. Преименувана. Поздрав, [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 19:47, 18 јули 2024 (CEST) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 15:07, 26 јули 2024 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Ендосперм == Здраво, П.Неделковски. Дали мислиш кај сликата за „[[Ендосперм]]“ за „hull“ е добар преводот? Се мислев помеѓу „лушпа“, „обвивка“ и „мешунка“. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 22:41, 3 август 2024 (CEST) :Здраво Ендрју. Ти благодарам за преводот на сликата. Преводот е сосем во ред, усогласен со поимите во „[[зрно пченица]]“ и со [http://pharmanews.mk/anatomska-gradba-na-zrnoto-goce-vasilevski/ Анатомска градба на зрното].[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 18:14, 5 август 2024 (CEST) == Контакт == Здраво, П.Неделковски ве контактирам околу натпреварот Статии без илустрација 2024. Добитник сте на вредносен ваучер и би ве замолил да ми оставите ваша е-пошта за да ве исконтактирам околу деталите. Убав ден. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:06, 6 септември 2024 (CEST) == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:10, 7 октомври 2024 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Вретено (предење) == Здраво П. Неделковски, Зошто е тргнато моето уредување во делот „Вретеното како мотив во уметноста“. Имено, имав ставено едне расказ на Оливера Ќорвезироска, но не знам што е спорно во него за да биде избришано моето уредување. Поздрав [[User:ГП|ГП]] <small>([[User talk:ГП|разговор]])</small> 17:01, 31 октомври 2024 (CET) ::Здраво ГП, ::Веројатно сум направил грешка при поништувањето на вандализмот на „I am smiling“. Ги вратив последните уредување, но не гледам расказ од Оливера Ќорверзироска, туку од Сања Михајловиќ-Костадиновска. ::Благодарам на укажувањето. ::Поздрав,[[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:19, 31 октомври 2024 (CET) == Подарок статија за роденден на Википедија == Добра вечер П.Неделковски, Подарок статијата за роденден на Википедија е утре на 15 јануари. Поздрав,[[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 21:50, 14 јануари 2025 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:22, 26 јануари 2025 (CET) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Земете учество во СИЕ Пролет 2025 == Здраво P.Nedelkovski, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2025“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 08:33, 1 април 2025 (CEST) == Грмежна бура == Здраво, П.Неделковски. Кај статијата „[[Грмежна бура]]“, „грмежен“ го нема во Официјалниот и Дигиталниот речник. Според мене треба да биде „Грмежлива бура“. Што мислиш ти? Поздрав. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 01:14, 25 април 2025 (CEST) : Прифатено. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 07:39, 25 април 2025 (CEST) == Викисредба (29 мај 2025) == Добар ден Пецо, ве поканувам на третата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 29 мај во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (29 мај 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:09, 26 мај 2025 (CEST) :Благодарам на поканата, но најверојатно не ќе можам да стигнам. Поздрав, [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:57, 26 мај 2025 (CEST) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|разговор]]) 13:17, 29 мај 2025 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Земете учество во уредувачката седмица „Управување со отпад“ == Здраво P.Nedelkovski, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Управување со отпад|Управување со отпад]]“, која ќе трае од 2 до 8 јуни 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Управување со отпад|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:53, 3 јуни 2025 (CEST) == Викисредба (30 јуни 2025) == Добар ден P.Nedelkovski, ве поканувам на четвртата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 30 јуни во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (30 јуни 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:48, 27 јуни 2025 (CEST) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|разговор]]) 14:29, 16 јули 2025 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Уредувачки маратон - Филм == Добар ден P.Nedelkovski, ве повикувам да се приклучите на уредувачкиот маратон на тема '''„Филм“''' по повод меѓународната иницијатива '''[[metawiki:Wiki_Loves_Film|ВикиГоСакаФилмот]]'''. Маратонот е еднодневен, со што само ќе се вреднуваат статии создадени на 18 август, при што треба да одберете од наведениот [[metawiki:Wiki_Loves_Film/Articles|список]] и во опис да ставите #wikifilm. Една статија од новосоздадените ќе биде наградена со награда. Наградата ќе биде доделена јавно, во живо на [[Инстаграм]], преку извлекување. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки маратони - Филм|проектната страница]] за маратонот и земете учество. Ако имате какви било прашања слободно можете да ги поставите во одговор тука или да ми пишете на мојата разговорна страница. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:02, 18 август 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Европска книжевност“. == Здраво P.Nedelkovski, те повикувам да се приклучиш на уредувачкиот натпревар „Европска книжевност“ кој ќе се одржи во периодот од 13 септември до 12 октомври, со кој сакаме да подобриме и создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:38, 11 септември 2025 (CEST) == [[Special:Diff/5447219]] == Good day. What is the revert for? [[User:Minorax|Minorax]] <small>([[User talk:Minorax|разговор]])</small> 15:34, 14 септември 2025 (CEST) :Good day. The template „Бар теорија на музиката“ does not exist. Instead I put the corresponding text. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 15:42, 14 септември 2025 (CEST) == Викисредба (23 септември 2025) == Добар ден P.Nedelkovski, ве поканувам на петата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 23 септември во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (23 септември 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 18:54, 21 септември 2025 (CEST) == Страници за проверка == Почитуван P.Nedelkovski, сакам да ве замолам да ги погледнете следниве неколку страници што чекаат проверка. Страниците се од областа на македонската книжевност: романи и збирки од македонски автори. Претпоставувам дека оваа област ви е блиска и ќе ја ценам вашата помош страниците да се проверат. Сите страници ги имаат потребните карактеристики и наводи. Тука се насловите на 10те страници за проверка: Скапо е сонцето (поетска збирка); Кој го уби Едгар Алан По (роман); Насон прочитана книга (роман); Потпис: Трепетлика (поетска збирка); Сите авиони летаат над моето село (збирка раскази); Мртвите знаат најдобро (роман); Синот-риба (збирка раскази); Човек (поетска збирка); На грбот на неповратот (поетска збирка) и Олга Панкина. Ви благодарам и имајте убав ден! [[User:Morningvoice|Morningvoice]] <small>([[User talk:Morningvoice|разговор]])</small> 07:45, 30 септември 2025 (CEST) :Здраво Morningvoice. Ги погледав статиите и главна забелешка е што освртите се преобемни и целосно копирани од изворите. Можеби е подобро поглавјето да се преименува во „Анализа“, а да се даде резиме на поедини осврти со делумно цитирање и соодветни наводи. Поздрав, [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 18:11, 1 октомври 2025 (CEST) ::Благодарам за конструктивната забелешка. Ги скратив освртите и соодветно ги средив за секоја статија. Ќе ве молам да ги проверите следниве статии: Насон прочитана книга (роман); Потпис: Трепетлика (поетска збирка); Сите авиони летаат над моето село (збирка раскази); Мртвите знаат најдобро (роман); Синот-риба (збирка раскази); Човек (поетска збирка); На грбот на неповратот (поетска збирка) и Олга Панкина. Благодарам. [[User:Morningvoice|Morningvoice]] <small>([[User talk:Morningvoice|разговор]])</small> 14:14, 7 октомври 2025 (CEST) == Алкатраз или Алкатрас == Здраво П.Неделковски. Сакам да те прашам за мислење околу транскрипцијата за островот [[Алкатраз|Alcatraz]]. Како што истражив, зборот доаѓа од шпански „alcatraz“ што значи птицата „блуна“ (gannet), што воедно доаѓа од арапски во шпанскиот јазик. Кај нас, од шпански, „z“ секогаш станува „с“, но огромен дел на интернет е со „з“, како и во книги и преводи на филмови. Дали да го одомаќиниме така или да го преместам во „Алкатрас“ според најновиот правопис? Или можеби транскрипцијата е од англиски? Што мислиш ти? --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 12:49, 2 ноември 2025 (CET) :Здраво Ендрју. Јас сум за зачувување на „Алкатраз“ со оглед дека тој е веќе одомаќинет во македонските гласила и медиуми (не го најдов како Алктрас во македонските медиуми). Промената само ќе предизвика расправи и недоумици кај читателите кои ќе ги наоѓаат двете верзии. Вакви случаи на задржување на одомаќинети транскрипции има многу. Поздрав, [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 22:04, 2 ноември 2025 (CET) ::Се согласувам. Фала ти. Поздрав. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 12:59, 3 ноември 2025 (CET) == Земете учество во уредувачката седмица „Риби“ == Здраво P.Nedelkovski, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Риби|Риби]]“, која ќе трае од 21 до 27 ноември 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Риби|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме Википедија на македонски јазик. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:52, 19 ноември 2025 (CET) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:45, 19 ноември 2025 (CET) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Уредувачки денови и викенди 2026 == Добар ден, започна предизвикот [[Википедија:Уредувачки денови 2026|уредувачки денови]] и [[Википедија:Уредувачки викенди 2026|викенди]] за 2026 година. Ве поканувам да се приклучите на предизвикот, со тоа што од оваа година наградите ќе бидат на месечно ниво каде што треба да се исполнат следните услови: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии '''од тековниот месец'''. Ако имате какви било прашања слободно обратете ми се на мојата разговорна страница! Пријатен ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:08, 5 јануари 2026 (CET) == Лексикон по физика == Здраво, еве врска до лексиконот од Урумов - https://www.facebook.com/literatura.mk/photos/%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BD-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BE%D0%B4-%D0%B2%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80-%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2-%D0%BF%D1%80%D0%B2-%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BD-%D0%BF%D0%BE-%D1%84%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%98%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%B5/1653846624720542/ Прашање е дали може да се најде Поздрав [[User:Инокентиј|Инокентиј]] <small>([[User talk:Инокентиј|разговор]])</small> 13:37, 19 јануари 2026 (CET) :Ја најдов на kiwi.mk и ја нарачав, но ми се јавија дека ја немаат и дека ќе ми ги вратат парите. Гледам дека сè уште може да се нарачува (иако ја немаат). [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 15:17, 19 јануари 2026 (CET) == Викисредба (9 февруари 2026) == Добар ден P.Nedelkovski, ве поканувам на втората викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 9 февруари во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (9 февруари 2026)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на ''Google Maps''). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:38, 2 февруари 2026 (CET) :Благодарам на поканата. Веќе имам одредени обврски во наведениот термин, но ќе се обидам да ги усогласам. Поздрав, [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 18:10, 2 февруари 2026 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво P.Nedelkovski, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:52, 2 април 2026 (CEST) 9vco4eop7dk8ba18ivecskhc8zp9864 Предлошка:Функција 10 1101261 5532986 4324615 2026-04-02T06:18:17Z Bjankuloski06 332 5532986 wikitext text/x-wiki <table width="300" class="floatright wikitable"> {{ #if: {{{name|}}} | <tr> <td colspan="2" align="center" style="font-size:1.2em;background-color:#e0e0e0">'''{{{name}}}'''</td> </tr> }}{{ #if: {{{image |}}} | <tr> <td colspan="2" align="center" style="padding-top:.6em; padding-bottom:.6em;">[[Image:{{{image}}}|270px]] }}{{ #if: {{{caption |}}} | <br /><div style="background-color:#e7dcc3">{{{caption}}}</div> </tr> }}{{ #if: {{{heading1|}}} | <tr> <td colspan="2" style="background-color:#e0e0e0"> ''Основни особини'' </td> </tr> }}{{ #if: {{{type|}}} | <tr> <td width="140"> [[Вид функција]] </td> <td> {{{type}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{domain|}}} | <tr> <td width="140"> [[Домен на функција|Домен]] </td> <td> {{{domain}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{codomain|}}} | <tr> <td width="140"> [[Домен на функција|Кодомен]] </td> <td> {{{codomain}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{range|}}} | <tr> <td width="140"> [[Домен на функција|Слика]] </td> <td> {{{range}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{parity |}}} | <tr> <td width="140"> [[Парна и непарна функција|Паритет]] </td> <td> {{{parity}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{period|}}} | <tr> <td width="140"> [[Периодична функција|Периода]] </td> <td> {{{period}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{heading2|}}} | <tr> <td colspan="2" style="background-color:#e0e0e0"> ''Одредени вредности'' </td> </tr> }}{{ #if: {{{y-intercept|}}} | <tr> <td width="140"> [[Пресек со y-оската| Пресек со y-оската]]</td> <td> {{{y-intercept}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{y-intercept|}}} | <tr> <td width="140"> [[Нула на функција|Корен (нула)]] </td> <td> {{{root}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{asymptote|}}} | <tr> <td width="140"> [[Асимптота]] </td> <td> {{{asymptote}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{plusinf|}}} | <tr> <td width="140"> Вредност х=+∞ </td> <td> {{{plusinf}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{minusinf|}}} | <tr> <td width="140"> Вредност х=-∞ </td> <td> {{{minusinf}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{fixed|}}} | <tr> <td width="140"> [[Неподвижна точка (математика)|Неподвижна точка]]</td> <td> {{{fixed}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{vr1|}}} | <tr> <td width="140"> Вредност во {{{vr1}}} </td> <td> {{{f1}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{vr2|}}} | <tr> <td width="140"> Вредност во {{{vr2}}} </td> <td> {{{f2}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{vr3|}}} | <tr> <td width="140"> Вредност во {{{vr3}}} </td> <td> {{{f3}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{vr4|}}} | <tr> <td width="140"> Вредност во {{{vr4}}} </td> <td> {{{f4}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{vr5|}}} | <tr> <td width="140"> Вредност во {{{vr5}}} </td> <td> {{{f5}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{heading3|}}} | <tr> <td colspan="2" style="background-color:#e0e0e0"> ''Други особини'' </td> </tr> }}{{ #if: {{{max|}}} | <tr> <td width="140"> [[Екстремни_вредности|Максимум]] </td> <td> {{{max}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{min|}}} | <tr> <td width="140"> [[Екстремни_вредности|Минимум]] </td> <td> {{{min}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{derivative|}}} | <tr> <td width="140"> [[Извод|Извод]]</td> <td> {{{derivative}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{critical|}}} | <tr> <td width="140"> [[Критична точка (математика)|Критична точка]]</td> <td> {{{critical}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{inflection|}}} | <tr> <td width="140"> [[Превојна точка]]</td> <td> {{{inflection}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{other|}}} | <tr> <td width="140"> [[Другo]]</td> <td> {{{other}}} </td> </tr> }}{{ #if: {{{notes|}}} | <tr> <td colspan="2"><small>{{{notes}}}</small></td> </tr> }} </table> <noinclude>{{документација}}</noinclude> nk965dirg0kmrobyddcc1knuh1g837d Предлошка:Брак 10 1112060 5532951 3911418 2026-04-02T00:30:36Z Buli 2648 5532951 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Template:Marriage/styles.css"/> {{#if:{{{1|}}}||{{#if:{{{2|}}}{{{3|}}}{{{end|{{{reason|}}}}}} |{{#ifeq:{{{1|+}}}|{{{1|-}}}|<div class="marriage-line-margin3px">&#8203;</div>|{{main other|[[Category:Marriage template errors|Z{{PAGENAME}}]]}}}}}}}} <div class="marriage-display-inline">{{#if:{{{1|}}} |{{trim|{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}} |<div style="display:inline-block;line-height:normal;{{#if:{{{2|}}}{{in string|source={{{1}}}|target=<br|plain=true|nomatch=}}|margin-top:1px;white-space:normal;|{{str ≥ len|1={{#invoke:delink|delink|{{{1}}}}}|2=20|3=margin-top:1px;white-space:normal;}}}}">{{{1|}}}</div> {{#if:{{{2|}}} |{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}|<div class="marriage-line-margin2px">&#8203;</div>}} |{{#if:{{in string|source={{{1}}}|target=<br|plain=true|nomatch=}} |<div class="marriage-line-margin2px">&#8203;</div> |{{str ≥ len|1={{#invoke:delink|delink|{{{1}}}}}|2=20 |3=<div class="marriage-line-margin2px">&#8203;</div>}} }}}} |<div style="display:inline-block;line-height:normal;{{#if:{{in string|source={{{1}}}|target=<br|plain=true|nomatch=}}|margin-top:1px;white-space:normal;|{{str ≥ len|1={{#invoke:delink|delink|{{{1}}}}}|2={{if both|{{{2|}}}|{{{3|}}}|15|20}}|3=margin-top:1px;white-space:normal;}}}}">{{{1|}}}</div> {{#if:{{in string|source={{{1}}}|target=<br|plain=true|nomatch=}} |<div class="marriage-line-margin2px">&#8203;</div> |{{str ≥ len|1={{#invoke:delink|delink|{{{1}}}}}|2={{if both|{{{2|}}}|{{{3|}}}|15|20}} |3=<div class="marriage-line-margin2px">&#8203;</div>}}}} }}}}}}&#32;<div style="display:inline-block;{{#if:{{in string|source={{{1}}}|target=<br|plain=true|nomatch=}}|margin-bottom:1px;|{{str ≥ len|1={{#invoke:delink|delink|{{{1}}}}}|2={{if both|{{{2|}}}|{{{3|}}}|15|20}}|3=margin-bottom:1px;|4={{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}|{{#if:{{{2|}}}|margin-bottom:1px;}}}}}}}}">&#8203;</div>&#40;<!-- -->{{#if:{{{2|}}} |{{#ifeq:{{{end|{{{reason|+}}}}}}| |{{#switch:{{{3|}}} | = after&nbsp;}} |{{abbr|m.|married}}&nbsp;}}{{#ifeq:{{{2|}}}|{{YEAR|{{{2|}}}}} |{{{2|}}} |{{tooltip|dotted=no|1={{#iferror: {{YEAR|{{{2|}}}}} | {{main other|[[Category:Marriage template errors|I{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|invalid year}}|{{YEAR|{{{2|}}}}}}}|2={{{2|}}}}} }} |{{#if:{{{3|}}}{{{end|{{{reason|}}}}}}||{{#if:{{#property:P570}}||{{main other|[[Category:Marriage template errors|N{{PAGENAME}}]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}||{{#if:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}} | {{main other|[[Category:Marriage template errors|B{{PAGENAME}}]]}}before&nbsp;{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}} |{{error-small|date missing}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}|{{#if:{{{2|}}}{{{3|}}}|&#44;&#32;}}}}}} }}{{#if:{{{3|}}} |{{#ifeq:{{{end|{{{reason|}}}}}}| |{{#if:{{{2|}}}|&#x2060;&#8211;&#x2060;|{{#ifeq:{{{end|+}}}|{{{end|-}}} |{{#ifeq:{{{end|+}}}|{{{end|-}}} | until | before }} |{{#ifeq:{{{reason|+}}}|{{{reason|-}}} | until | before }}}}&nbsp;}} |{{#if:{{{2|}}} |&#59;&#32; }}{{#switch:{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}} | d | d. | died = died&nbsp;<!-- this used to be {{abbr|d.|died}} but caused confusion with "divorced" --> | div | div. | divorce | divorced = {{abbr|div.|divorced}}&nbsp; | sep | sep. | separated = {{abbr|sep.|separated}}&nbsp; <!-- commonly used reason for end --> | ann | ann. | annulled | annulment = {{abbr|ann.|annulled}}&nbsp; <!-- commonly used reason for end --> | she d. | her d. | she died | her death = {{#ifeq:{{#property:P21}}|male|died&nbsp;|{{main other|[[Category:Marriage template errors|X{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|"{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}}" is deprecated; use "died" instead.}}&nbsp;}} | he d. | his d. | he died | his death = {{#ifeq:{{#property:P21}}|female|died&nbsp;|{{main other|[[Category:Marriage template errors|X{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|"{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}}" is deprecated; use "died" instead.}}&nbsp;}} | w | w. | wid | wid. | widow | widowed = {{main other|[[Category:Marriage template errors|W{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|invalid reason}}&nbsp; | = <!--(reason marriage ended not supplied)--> | #default = {{{end|{{{reason|}}}}}}&nbsp; }} }}{{#ifeq:{{{3|}}} |{{Str ≠ len|{{{3}}}|4 |{{#ifexpr:{{#iferror:{{#time:Ymd|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=ymd}} }}|{{#time:Ymd}} }} >= {{#time:Ymd|{{{3|}}}}} |{{#ifexpr:{{#time:Ymd|{{if empty|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=ymd}}|{{tomorrow}} }}}} = {{#time:Ymd|{{{3|}}}}} |{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}} |{{YEAR|{{{3|}}}}} |{{main other|[[Category:Marriage template errors|D{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|<var>{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{First word|{{PAGENAMEBASE}}|sep=,}}'s date of death}}</var>|{{YEAR|{{{3|}}}}} }}}} |{{YEAR|{{{3|}}}}} }} |{{main other|[[Category:Marriage template errors|P{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|<var>{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{#ifexpr:{{#time:Ymd}} >= {{#time:Ymd|{{{3|}}}}}|posthumous|future}} date}}</var>|{{YEAR|{{{3|}}}}} }}}} |{{#ifexpr:{{#iferror:{{YEAR|{{#ifeq:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}}|Unknown||{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}}}} }}|{{#time:Y}} }} >= {{YEAR|{{{3|}}}}} |{{YEAR|{{{3|}}}}} |{{main other|[[Category:Marriage template errors|P{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|<var>{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{#ifexpr:{{#time:Y}} >= {{{3|}}}|posthumous|future}} year}}</var>|{{YEAR|{{{3|}}}}} }}}} }} |{{{3|}}} |{{tooltip|dotted=no|1={{#iferror: {{YEAR|{{{3|}}}}} | {{main other|[[Category:Marriage template errors|I{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|invalid year}} |{{Str ≠ len|{{{3}}}|4 |{{#ifexpr:{{#iferror:{{#time:Ymd|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=ymd}} }}|{{#time:Ymd}} }} >= {{#time:Ymd|{{{3|}}}}} |{{#ifexpr:{{#time:Ymd|{{if empty|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=ymd}}|{{tomorrow}} }}}} = {{#time:Ymd|{{{3|}}}}} |{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}} |{{YEAR|{{{3|}}}}} |{{main other|[[Category:Marriage template errors|D{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|<var>{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{First word|{{PAGENAMEBASE}}|sep=,}}'s date of death}}</var>|{{YEAR|{{{3|}}}}} }}}} |{{YEAR|{{{3|}}}}} }} |{{main other|[[Category:Marriage template errors|P{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|<var>{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{#ifexpr:{{#time:Ymd}} >= {{#time:Ymd|{{{3|}}}}}|posthumous|future}} date}}</var>|{{YEAR|{{{3|}}}}} }}}} |{{#ifexpr:{{#iferror:{{YEAR|{{#ifeq:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}}|Unknown||{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}}}} }}|{{#time:Y}} }} >= {{YEAR|{{{3|}}}}} |{{YEAR|{{{3|}}}}} |{{main other|[[Category:Marriage template errors|P{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|<var>{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{#ifexpr:{{#time:Y}} >= {{{3|}}}|posthumous|future}} year}}</var>|{{YEAR|{{{3|}}}}} }}}} }}}}|2={{{3|}}}}} }} |{{#if:{{{2|}}} |{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}|&#44;&#32;|}} }}{{#switch:{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}} | d | d. | died = died | div | div. | divorce | divorced = divorced | sep | sep. | separated = separated | ann | ann. | annulled | annulment = annulled | she d. | her d. | she died | her death = {{#ifeq:{{#property:P21}}|male|died|{{main other|[[Category:Marriage template errors|X{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|"{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}}" is deprecated; use "died" instead}}}} | he d. | his d. | he died | his death = {{#ifeq:{{#property:P21}}|female|died|{{main other|[[Category:Marriage template errors|X{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|"{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}}" is deprecated; use "died" instead}}}} | w | w. | wid | wid. | widow | widowed = {{main other|[[Category:Marriage template errors|W{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|invalid reason&nbsp}} | = <!--(reason marriage ended not supplied)--> | #default = {{{end|{{{reason|}}}}}} }} }}&#41;<wbr />&#8203;</div><!-- -->{{#invoke:Parameter validation|validateparams|module_options = Module:Parameter validation/default config}}<noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за форматирање]] </noinclude> s5aq5zj8pz56wucdv6ugic7gt1ibsif 5532955 5532951 2026-04-02T00:35:03Z Buli 2648 5532955 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Template:Marriage/styles.css"/> {{#if:{{{1|}}}||{{#if:{{{2|}}}{{{3|}}}{{{end|{{{reason|}}}}}} |{{#ifeq:{{{1|+}}}|{{{1|-}}}|<div class="marriage-line-margin3px">&#8203;</div>|{{main other|[[Category:Marriage template errors|Z{{PAGENAME}}]]}}}}}}}} <div class="marriage-display-inline">{{#if:{{{1|}}} |{{trim|{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}} |<div style="display:inline-block;line-height:normal;{{#if:{{{2|}}}{{in string|source={{{1}}}|target=<br|plain=true|nomatch=}}|margin-top:1px;white-space:normal;|{{str ≥ len|1={{#invoke:delink|delink|{{{1}}}}}|2=20|3=margin-top:1px;white-space:normal;}}}}">{{{1|}}}</div> {{#if:{{{2|}}} |{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}|<div class="marriage-line-margin2px">&#8203;</div>}} |{{#if:{{in string|source={{{1}}}|target=<br|plain=true|nomatch=}} |<div class="marriage-line-margin2px">&#8203;</div> |{{str ≥ len|1={{#invoke:delink|delink|{{{1}}}}}|2=20 |3=<div class="marriage-line-margin2px">&#8203;</div>}} }}}} |<div style="display:inline-block;line-height:normal;{{#if:{{in string|source={{{1}}}|target=<br|plain=true|nomatch=}}|margin-top:1px;white-space:normal;|{{str ≥ len|1={{#invoke:delink|delink|{{{1}}}}}|2={{if both|{{{2|}}}|{{{3|}}}|15|20}}|3=margin-top:1px;white-space:normal;}}}}">{{{1|}}}</div> {{#if:{{in string|source={{{1}}}|target=<br|plain=true|nomatch=}} |<div class="marriage-line-margin2px">&#8203;</div> |{{str ≥ len|1={{#invoke:delink|delink|{{{1}}}}}|2={{if both|{{{2|}}}|{{{3|}}}|15|20}} |3=<div class="marriage-line-margin2px">&#8203;</div>}}}} }}}}}}&#32;<div style="display:inline-block;{{#if:{{in string|source={{{1}}}|target=<br|plain=true|nomatch=}}|margin-bottom:1px;|{{str ≥ len|1={{#invoke:delink|delink|{{{1}}}}}|2={{if both|{{{2|}}}|{{{3|}}}|15|20}}|3=margin-bottom:1px;|4={{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}|{{#if:{{{2|}}}|margin-bottom:1px;}}}}}}}}">&#8203;</div>&#40;<!-- -->{{#if:{{{2|}}} |{{#ifeq:{{{end|{{{reason|+}}}}}}| |{{#switch:{{{3|}}} | = after&nbsp;}} |{{abbr|в.|венчани}}&nbsp;}}{{#ifeq:{{{2|}}}|{{YEAR|{{{2|}}}}} |{{{2|}}} |{{tooltip|dotted=no|1={{#iferror: {{YEAR|{{{2|}}}}} | {{main other|[[Category:Marriage template errors|I{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|invalid year}}|{{YEAR|{{{2|}}}}}}}|2={{{2|}}}}} }} |{{#if:{{{3|}}}{{{end|{{{reason|}}}}}}||{{#if:{{#property:P570}}||{{main other|[[Category:Marriage template errors|N{{PAGENAME}}]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}||{{#if:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}} | {{main other|[[Category:Marriage template errors|B{{PAGENAME}}]]}}before&nbsp;{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}} |{{error-small|date missing}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}|{{#if:{{{2|}}}{{{3|}}}|&#44;&#32;}}}}}} }}{{#if:{{{3|}}} |{{#ifeq:{{{end|{{{reason|}}}}}}| |{{#if:{{{2|}}}|&#x2060;&#8211;&#x2060;|{{#ifeq:{{{end|+}}}|{{{end|-}}} |{{#ifeq:{{{end|+}}}|{{{end|-}}} | until | before }} |{{#ifeq:{{{reason|+}}}|{{{reason|-}}} | until | before }}}}&nbsp;}} |{{#if:{{{2|}}} |&#59;&#32; }}{{#switch:{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}} | d | d. | died = died&nbsp;<!-- this used to be {{abbr|d.|died}} but caused confusion with "divorced" --> | div | div. | divorce | divorced = {{abbr|div.|divorced}}&nbsp; | sep | sep. | separated = {{abbr|sep.|separated}}&nbsp; <!-- commonly used reason for end --> | ann | ann. | annulled | annulment = {{abbr|ann.|annulled}}&nbsp; <!-- commonly used reason for end --> | she d. | her d. | she died | her death = {{#ifeq:{{#property:P21}}|male|died&nbsp;|{{main other|[[Category:Marriage template errors|X{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|"{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}}" is deprecated; use "died" instead.}}&nbsp;}} | he d. | his d. | he died | his death = {{#ifeq:{{#property:P21}}|female|died&nbsp;|{{main other|[[Category:Marriage template errors|X{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|"{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}}" is deprecated; use "died" instead.}}&nbsp;}} | w | w. | wid | wid. | widow | widowed = {{main other|[[Category:Marriage template errors|W{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|invalid reason}}&nbsp; | = <!--(reason marriage ended not supplied)--> | #default = {{{end|{{{reason|}}}}}}&nbsp; }} }}{{#ifeq:{{{3|}}} |{{Str ≠ len|{{{3}}}|4 |{{#ifexpr:{{#iferror:{{#time:Ymd|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=ymd}} }}|{{#time:Ymd}} }} >= {{#time:Ymd|{{{3|}}}}} |{{#ifexpr:{{#time:Ymd|{{if empty|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=ymd}}|{{tomorrow}} }}}} = {{#time:Ymd|{{{3|}}}}} |{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}} |{{YEAR|{{{3|}}}}} |{{main other|[[Category:Marriage template errors|D{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|<var>{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{First word|{{PAGENAMEBASE}}|sep=,}}'s date of death}}</var>|{{YEAR|{{{3|}}}}} }}}} |{{YEAR|{{{3|}}}}} }} |{{main other|[[Category:Marriage template errors|P{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|<var>{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{#ifexpr:{{#time:Ymd}} >= {{#time:Ymd|{{{3|}}}}}|posthumous|future}} date}}</var>|{{YEAR|{{{3|}}}}} }}}} |{{#ifexpr:{{#iferror:{{YEAR|{{#ifeq:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}}|Unknown||{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}}}} }}|{{#time:Y}} }} >= {{YEAR|{{{3|}}}}} |{{YEAR|{{{3|}}}}} |{{main other|[[Category:Marriage template errors|P{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|<var>{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{#ifexpr:{{#time:Y}} >= {{{3|}}}|posthumous|future}} year}}</var>|{{YEAR|{{{3|}}}}} }}}} }} |{{{3|}}} |{{tooltip|dotted=no|1={{#iferror: {{YEAR|{{{3|}}}}} | {{main other|[[Category:Marriage template errors|I{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|invalid year}} |{{Str ≠ len|{{{3}}}|4 |{{#ifexpr:{{#iferror:{{#time:Ymd|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=ymd}} }}|{{#time:Ymd}} }} >= {{#time:Ymd|{{{3|}}}}} |{{#ifexpr:{{#time:Ymd|{{if empty|{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=ymd}}|{{tomorrow}} }}}} = {{#time:Ymd|{{{3|}}}}} |{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}} |{{YEAR|{{{3|}}}}} |{{main other|[[Category:Marriage template errors|D{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|<var>{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{First word|{{PAGENAMEBASE}}|sep=,}}'s date of death}}</var>|{{YEAR|{{{3|}}}}} }}}} |{{YEAR|{{{3|}}}}} }} |{{main other|[[Category:Marriage template errors|P{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|<var>{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{#ifexpr:{{#time:Ymd}} >= {{#time:Ymd|{{{3|}}}}}|posthumous|future}} date}}</var>|{{YEAR|{{{3|}}}}} }}}} |{{#ifexpr:{{#iferror:{{YEAR|{{#ifeq:{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}}|Unknown||{{#invoke:WikidataIB|getValue|P570|fwd=ALL|maxvals=1|noicon=true|pd=yes|df=y}}}} }}|{{#time:Y}} }} >= {{YEAR|{{{3|}}}}} |{{YEAR|{{{3|}}}}} |{{main other|[[Category:Marriage template errors|P{{PAGENAME}}]]}}{{if preview|<var>{{colored link|red|Category:Marriage template errors|{{#ifexpr:{{#time:Y}} >= {{{3|}}}|posthumous|future}} year}}</var>|{{YEAR|{{{3|}}}}} }}}} }}}}|2={{{3|}}}}} }} |{{#if:{{{2|}}} |{{#if:{{{end|{{{reason|}}}}}}|&#44;&#32;|}} }}{{#switch:{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}} | d | d. | died = died | div | div. | divorce | divorced = divorced | sep | sep. | separated = separated | ann | ann. | annulled | annulment = annulled | she d. | her d. | she died | her death = {{#ifeq:{{#property:P21}}|male|died|{{main other|[[Category:Marriage template errors|X{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|"{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}}" is deprecated; use "died" instead}}}} | he d. | his d. | he died | his death = {{#ifeq:{{#property:P21}}|female|died|{{main other|[[Category:Marriage template errors|X{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|"{{lc:{{{end|{{{reason|}}}}}}}}" is deprecated; use "died" instead}}}} | w | w. | wid | wid. | widow | widowed = {{main other|[[Category:Marriage template errors|W{{PAGENAME}}]]}}{{error-small|invalid reason&nbsp}} | = <!--(reason marriage ended not supplied)--> | #default = {{{end|{{{reason|}}}}}} }} }}&#41;<wbr />&#8203;</div><!-- -->{{#invoke:Parameter validation|validateparams|module_options = Module:Parameter validation/default config}}<noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за форматирање]] </noinclude> sueap9svbdvnle1anpn11ljhx33th0w Леопардов смок 0 1112309 5532824 4835986 2026-04-01T16:00:39Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532824 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Леопардов смок | image = Elaphe situla.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | subphylum = [[’Рбетници]] | classis = [[Влекачи]] | ordo = [[Лушпари]] | subordo = [[Змии]] | familia = [[Смокови]] | subfamilia = [[Вистински смокови]] | genus = ''[[Zamenis]]'' | species = '''Леопардов смок''' | binomial = ''Zamenis situla'' | binomial_authority = ([[Карл Линеј|Linnaeus]], [[Систем на природата|1758]]) | synonyms = *''Coluber situla'' <small>Linnaeus, 1758</small> *''Coluber leopardinus'' <br><small>[[Шарл Лисјен Бонапарт|Bonaparte]], 1834</small> *''Callopeltis leopardinus'' <br><small>&mdash; Bonaparte, 1839</small> *''Natrix leopardina'' <small>&mdash; [[Едвард Дринкер Коуп|Cope]], 1862</small> *''Coronella quadrilineata'' <br><small>Jan, 1863</small> *''Coluber leopardinus'' <br><small>&mdash; [[Жорж Албер Буланже|Boulenger]], 1894</small> *''Elaphe situla'' <br><small>&mdash; Engelmann et al., 1993</small> *''Zamenis situla'' <br><small>&mdash; Venchi & Sindaco, 2006</small><ref name="Blgr1894">[[Жорж Албер Буланже|Boulenger GA]]. 1894. ''Catalogue of the Snakes in the British Museum (Natural History), Volume II., Containing the Conclusion of the Colubridæ Aglyphæ.'' London: Trustees of the British Museum (Natural History). (Taylor and Francis, printers). xi + 382 pp. + Plates I-XX. (''Coluber leopardinus'', pp. 41-42).</ref><ref>The Reptile Database. www.reptile-database.org.</ref> }} '''Леопардов смок''' ({{науч|Zamenis situla}} или ''Elaphe situla'') — вид неотровна [[змија]] од фамилијата на [[смокови]]те (''Colubridae'') [[ендемизам|ендемска]] во [[Европа]] (вклучувајќи ја [[Македонија]]<ref>{{наведено списание|last=Петковски|first=С|author2=В. Сидоровска и Г. Џукиќ|date=2000/1|title=Биодиверзитетот на фауната на змиите (''Reptilia: Serpentes'') во Македонија|journal=Екол. Зашт. Живот. Сред.|location=Скопје|volume=7|issue=1-2|pages=41-54|url=http://www.mes.org.mk/PDFs/Journal/Vol%2007/Petkovski%20et%20al.pdf}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>), [[Мала Азија]] и на [[Кавказ]]. ==Распространетост== Покрај [[Македонија]], леопардовиот смок се среќава во [[Албанија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Бугарија]], [[Грција]], [[Италија]], [[Малта]], [[Србија]], [[Турција]], [[Украина]], [[Хрватска]], [[Црна Гора]] и можеби на [[Кипар]].<ref name="Böhme2005"/> ==Опис== По боја, леопардовиот смок е сив или драп со низа црвеникави или кафеави напречни дамки на грбот, кои се обрабени со црно. Од секоја страна има низа мали црни точки, наизменични со грбните дамки. На задниот дел од главата и тилот стои белег во облик на буквата Y, а од едното до другото око преку предмеѓуочните лушпи има црн срповиден белег и црн појас од задочните лушпи косо до аголот на устата. Стомакот е бел, со црнa шаховница, или речиси сосема црн. Грбните лушпи се мазни и распоредени во 25 или 27 реда. ВОзрасните единки достигнуваат до 90&nbsp;см во должина, од кои 16&nbsp;см отпаѓаат на опашката.<ref name="Blgr1894"/> ==Живеалишта== Природно живее во [[честак]], на [[пасишта]], во [[насад]]и и селски бавчи.<ref name="Böhme2005">[[:de:Wolfgang Böhme (Zoologe)|Böhme W]], Lymberakis P, Ajtic R, Tok V, Ugurtas I, Sevinç M, Crochet P-A, Corti C, Haxhiu I. 2005. [http://www.iucnredlist.org/search/details.php/61444/all Zamenis situla]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [http://www.iucnredlist.org 2006 IUCN Red List of Threatened Species]</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Литература== *[[:fr:Edwin Nicholas Arnold|Arnold EN]]. Burton JA. 1978. ''A Field Guide to the Reptiles and Amphibians of Britain and Europe''. London: Collins. 272 pp. + Plates 1-40. ISBN 0-00-219318-3. (''Elaphe situla'', pp.&nbsp;197–198 + Plate 36 + Map 110 on p.&nbsp;266). *[[Карл Лине|Linnaeus C]]. 1758. ''Systema naturæ per regna tria naturæ, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, diferentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata.'' Stockholm: L. Salvius. 824 pp. (''Coluber situla'', p.&nbsp;223). *Venchi A, Sindaco R. 2006. Annotated checklist of the reptiles of the Mediterranean countries, with keys to species identification. Part 2 &mdash; Snakes (Reptilia, Serpentes). ''Annali del Museo di Storia Naturale "G. Doria", Genova'' '''98''': 259-364. == Поврзано == * [[Вистински смокови]] * [[Список на змии во Македонија]] == Надворешни врски == * {{EOL|794897}} {{Змии во Македонија}} [[Категорија:Смокови]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] iu546jn4g4ldlqyt3g9rmoqvi06nmc5 Мисирка 0 1126302 5532861 5491173 2026-04-01T16:15:17Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532861 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мисирка | fossil_range = {{геолошки опсег|5|0|ран [[миоцен]] - денес}} | image = 2006-ca-turkey.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Дива мисирка]] | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Кокошковидни]] | familia = [[Фазани]] | subfamilia = [[Мисирки (потсемејство)|Мисирки]] | subfamilia_authority = | genus = '''Мисирка''' | genus_authority = [[Карл Линеј|Линеј]], 1758 | subdivision_ranks = Видови | subdivision = ''[[Дива мисирка|M. gallopavo]]''<br> ''[[Паунова мисирка|M. ocellata]]'' }} '''Мисирка''' ({{науч|Meleagris}}) — {{био|род}} големи [[птици]] со потекло од [[Америка]]. Опфаќа два {{био|вид}}а: еден е [[дива мисирка|дивата мисирка]] (''Meleagris gallopavo'') од шумите на [[Мексико]] и [[САД]], подоцна [[припитомување|припитомената]] во облик на [[домашна мисирка|домашната мисирка]], а другата е [[паунова мисирка|пауновата мисирка]] (''Meleagris ocellata'') со потекло од шумите на полуостровот [[Јукатан]].<ref name="Farner and King">{{наведена книга |author= Donald Stanley Farner and James R. King|title=Avian biology |publisher=Academic Press |location=Boston |year=1971 |pages= |isbn=0-12-249408-3 |oclc= |doi=}}</ref> Мажјаците имаат забележлива месеста брадичка или израсток виснат од клунот. Како и многу други [[кокошковидни]] птици, мажјакот е поголем и многу пошарен од женката. ==Таксономија== [[Род (биологија)|Родот]] и припаѓа на [[семејство]]то на [[фазани]]те (''Phasianidae'') и е сместена во сопствено [[потсемејство]] [[Мисирки (потсемејство)|мисирки]] (''Meleagridinae'') од {{био|ред}}от на [[кокошковидни]]те (''Galliformes'').<ref>Crowe, Timothy M.; Bloomer, Paulette; Randi, Ettore; Lucchini, Vittorio; Kimball, Rebecca T.; Braun, Edward L. & Groth, Jeffrey G. (2006a): Supra-generic cladistics of landfowl (Order Galliformes). ''Acta Zoologica Sinica'' '''52'''(Supplement): 358–361. [http://people.biology.ufl.edu/ebraun/Papers/CBRLKBG06.pdf PDF fulltext] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100623123002/http://people.biology.ufl.edu/ebraun/Papers/CBRLKBG06.pdf |date=2010-06-23 }}</ref> ===Живи видови=== [[Податотека:Meleagris ocellata1.jpg|мини|десно|Паунова мисирка (мажјак).]] [[File:Meleagris gallopavo MHNT.ZOO.2010.11.9.30.jpg|thumb|Јајце на дива мисирка во [[Музеј Тулуз|Музејот Тулуз]].]] {| class="wikitable" |- ! Слика !! Научно име !! Обично име !! Распределеност |- |[[File:Wild turkey Point Pelee NP 2014.jpg|120px]] || ''Meleagris gallopavo'' || [[дива мисирка]] или [[домашна мисирка]] || [[шуми]]те на [[Северна Америка]], од [[Мексико]] (каде тие за прв пат биле припитомени од [[Маи]]те)<ref>{{Cite news|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2012/08/120809090706.htm|title=Earliest use of Mexican turkeys by ancient Maya|work=ScienceDaily|access-date=21 април 2021|language=en}}</ref> до среднозападни и источни [[САД|Соединети Држави]] и кон југоисточна [[Канада]] |- |[[File:Meleagris ocellata -Guatemala-8a.jpg|120px]] || ''Meleagris ocellata'' || [[паунова мисирка]] || шумите на полуостровот [[Јукатан]], [[Мексико]]<ref name="Farner and King"/> |- |} ==Фосилни наоди== Пронајдени се [[фосил]]и на разни [[изумрено животно|изумрени]] видови мисирки, почнувајќи од раниот [[миоцен]] (пред ~ 23 [[милион години|мг]]) * ''Meleagris'' - неодредени видови (ран [[плиоцен]] во долината Боун, [[САД]]) * ''Meleagris progenes'' (доцен плиоцен, округ Мид, САД) * ''Meleagris'' - неодредени видови (доцен плиоцен во копот Макасфалт, САД) * ''Meleagris californica'' (доцен плеистоцен на југозападот на САД) * ''Meleagris crassipes'' (доцен плеистоцен на југозападот на САД) == Корист од луѓето == Видот Meleagris gallopavo е јаден од луѓе. Најпрво биле припитомени од домородните народи на денешно [[Мексико]] од најмалку 800 п.н.е. па натаму. Потоа, овие припитомени или биле доведени во денешниот југозападен [[САД]] или самостојно се припитомиле по втор пат од домородното население во тој регион до 200 година п.н.е., најпрво користејќи ги за [[пердув]]и, кои биле користени на церемонии и за правење наметки и ќебиња.<ref name="discovery">{{cite web |url=https://www.seeker.com/native-americans-first-tamed-turkeys-2000-years-ago-1765012713.html |title=Native Americans First Tamed Turkeys 2,000 Years Ago |publisher=Seeker (Discovery News) |access-date=21 април 2021}}</ref> Мисирките први биле јадени од [[домородните Американци]] околу 1100 година.<ref name="discovery"/> Во споредба со дивите мисирки, домашните мисирки се изборно одгледувани за да растат со поголема големина за нивното месо.<ref name="OneKind-turkey-fact">{{cite web |url=http://www.onekind.org/education/animals_a_z/turkey |title=Amazing Facts About Turkey |publisher=OneKind |access-date=21 април 2021 |archive-date=2015-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224103918/http://www.onekind.org/education/animals_a_z/turkey |url-status=dead }}</ref><ref name="pbs-turkey-wild-domestic">{{cite web |url=https://www.pbs.org/wnet/nature/my-life-as-a-turkey-domesticated-versus-wild-graphic/7360/ |title=My Life as a Turkey – Domesticated versus Wild Graphic |publisher=PBS |access-date=21 април 2021}}</ref> Жителите на Соединетите Држави често јадат мисирка во посебни прилики како на [[Денот на благодарноста]] или [[Католички Божиќ|Божиќ]].<ref name="why-turkey-eat">{{наведен нестручен часопис |url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/recycled/2009/11/wherefore_turkey.html |title=Why do we eat turkey for Thanksgiving and Christmas? |magazine=Slate |date=25 ноември 2009 |access-date=21 април 2021}}</ref><ref name="wonderopolis-turkey-thanksgiving">{{cite web |url=http://wonderopolis.org/wonder/why-do-we-eat-turkey-on-thanksgiving/ |title=Why Do We Eat Turkey on Thanksgiving? |publisher=Wonderopolis |access-date=21 април 2021 |archive-date=2019-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009131008/https://www.wonderopolis.org/wonder/why-do-we-eat-turkey-on-thanksgiving/ |url-status=dead }}</ref> === Норфолшки мисирки === Во нејзините мемоари, Лејди Дороти Невил (1826–1913)<ref name=NEVILL>{{cite book |url=https://memory.loc.gov/service/gdc/scd0001/2007/20070601074ma/20070601074ma.pdf |title= Mannington and the Walpoles, Earls of Orford. With ten illustrations of Mannington Hall, Norfolk |last=Nevill |first=Lady Dorothy |location=London |publisher=Fine Art Society |date=1894 |page=22 |access-date=21 април 2021}}</ref> потсетува дека нејзиниот прадедо Хорејшио Волпол, I Оксфорски ерл (1723–1809), увезувал количина американски мисирки<ref name=NEVILL/> кои биле чувани во шумата околу Волтертон Хол и со голема веројатност биле ембрионско јато за познатата раса на [[Бронзена мисирка|норфолшки мисирки]] во денешно време. ==Мисирката како тема во уметноста== * „Мисирот и врабецот“ ([[српски]]: ''Ћурак и врабац'') - песна на српскиот поет [[Јован Јовановиќ-Змај]].<ref>Јован Јовановиħ Змај, ''Краљевина Лаждишажди''. Београд: Просвета, 1963, стр. 82-83.</ref> == Галерија == <gallery class="center" caption="" widths="220px" heights="160px"> Податотека:Мисирка - Зоо Скопје (1).jpg|Мисирка во [[Зоолошка градина Скопје|Зоо Скопје]] Податотека:Мисирка - Зоо Скопје (2).jpg|Мисирки во Зоо Скопје Податотека:Meleagris gallopavo displaying at Deer Island Open Space Preserve.jpg|Машка дива мисирка тетеравејќи се Податотека:Ocellated_Turkey.jpg|Мирирка во областа Чан Чич, [[Белиз]] </gallery> == Поврзано == * [[Живина]] == Наводи == {{наводи}} === Дополнителна литература === * Madge and McGowan. ''Pheasants, Partridges and Grouse''. ISBN 0-7136-3966-0. * National Geographic Society (2002). ''Field Guide to the Birds of North America''. Washington, D.C.: National Geographic Society. ISBN 0-7922-6877-6. * Porter, W. F. (1994). "Family Meleagrididae (Turkeys)". In del Hoyo, J., Elliott, A. & Sargatal, J. eds. ''Handbook of the Birds of the World, Vol. 2. New World Vultures to Guineafowl''. Barcelona: Lynx Edicions, pp.&nbsp;364–375. ISBN 84-87334-15-6. == Надворешни врски == {{рв|Meleagris}} {{викивидови-ред|Meleagris|Мисирка}} * {{EOL|18523}} [[Категорија:Мисирки]] [[Категорија:Ловни птици]] [[Категорија:Живина]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Животни во Зоолошка градина Скопје]] snnhe22a7w3yng6ba1429dxpy6cebza Триаголен бран 0 1127273 5532994 4827612 2026-04-02T06:24:42Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Фуриеови низи]]; додадена [[Категорија:Фурјеови редови]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532994 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Synthesis triangle.gif|мини|десно|300п|Анимација на адитивна синтеза на триаголен бран со растечка хармоничност.]] '''Триаголен бран''' — [[несинусоиден бранов облик]] со облик на [[триаголник]]. Тој претставува [[периодична функција|периодична]], [[делумно линеарна функција|делумно линеарна]], [[непрекинатост на функција|непрекината]] реална функција. Како и [[квадратен бран|квадратниот бран]], триаголниот бран содржи само хармоничност заради неговата [[парност на функција|непарна симетричност]]. Сепак, поголемата хармоничност опаѓа многу побрзо отколку кај квадратниот бран. == Хармоничност== Триаголниот бран е можно да се одреди приближно со [[адитивна синтеза]] преку додавање на непарна хармоничност на [[основна честота|основната честота]], множење на секој (4n-1)-ти хармонски член со -1 и намалување на хармоничноста за инверзниот квадрат на нивната рекативна честота во однос на основната. Оваа бесконечна [[Фуриеова низа]] конвергира кон триаголен бран со циклична честота {{math|''f''}} за период {{math|''t''}}: :<math>\begin{align} x_\mathrm{triangle}(t) & {} = \frac {8}{\pi^2} \sum_{k=0}^\infty (-1)^k \, \frac{ \sin \left( 2\pi(2k+1) ft \right)}{(2k+1)^2} \\ & {} = \frac{8}{\pi^2} \left( \sin (2\pi ft)-{1 \over 9} \sin (6\pi ft)+{1 \over 25} \sin (10\pi ft) - \cdots \right) \end{align}</math> == Дефиниции == [[Податотека:Waveforms.svg|мини|десно|300п|Приказ на [[Синусоиден бран|синусоиден]], [[Квадратен бран|квадратен]], триаголен и [[забест бран|забест]] бранов облик]] Друга дефиниција за триаголен бран со множество на вредности од -1 до 1 и период 2''a'' гласи: :<math> x(t)=\frac{2}{a} \left (t-a \left \lfloor\frac{t}{a}+\frac{1}{2} \right \rfloor \right )(-1)^\left \lfloor\frac{t}{a}+\frac{1}{2} \right \rfloor</math> каде што симболот <math>\scriptstyle \lfloor n \rfloor</math> означува [[цел дел]] од ''n''. Триаголниот бран исто така може да биде апсолутна вредност од [[забест бран|забестиот бран]]: :<math> x(t)= \left | 2 \left ( {t \over a} - \left \lfloor {t \over a} + {1 \over 2} \right \rfloor \right) \right | </math> или за мнжество на вредности од -1 до +1: :<math> x(t)= 2 \left | 2 \left ( {t \over a} - \left \lfloor {t \over a} + {1 \over 2} \right \rfloor \right) \right | - 1 </math> Понатаму, триаголниот бран може да се прикаже и како интеграл од квадратниит бран: :<math>\int\sgn(\sin(x))\,dx\,</math>. == Поврзано == * [[Триаголна функција]] * [[Несинусоиден бран]] == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Triangular waves}} * {{MathWorld|urlname=FourierSeriesTriangleWave|title=Fourier Series - Triangle Wave}} [[Категорија:Фурјеови редови]] [[Категорија:Бранови облици]] nl1yhmabuwrkfh1o3wdvcyrdm87gc93 5532995 5532994 2026-04-02T06:25:16Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ 5532995 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Synthesis triangle.gif|мини|десно|300п|Анимација на адитивна синтеза на триаголен бран со растечка хармоничност.]] '''Триаголен бран''' — [[несинусоиден бранов облик]] со облик на [[триаголник]]. Тој претставува [[периодична функција|периодична]], [[делумно линеарна функција|делумно линеарна]], [[непрекинатост на функција|непрекината]] реална функција. Како и [[квадратен бран|квадратниот бран]], триаголниот бран содржи само хармоничност заради неговата [[парност на функција|непарна симетричност]]. Сепак, поголемата хармоничност опаѓа многу побрзо отколку кај квадратниот бран. == Хармоничност== Триаголниот бран е можно да се одреди приближно со [[адитивна синтеза]] преку додавање на непарна хармоничност на [[основна честота|основната честота]], множење на секој (4n-1)-ти хармонски член со -1 и намалување на хармоничноста за инверзниот квадрат на нивната рекативна честота во однос на основната. Оваа бесконечна [[Фуриеова низа]] конвергира кон триаголен бран со циклична честота {{math|''f''}} за период {{math|''t''}}: :<math>\begin{align} x_\mathrm{triangle}(t) & {} = \frac {8}{\pi^2} \sum_{k=0}^\infty (-1)^k \, \frac{ \sin \left( 2\pi(2k+1) ft \right)}{(2k+1)^2} \\ & {} = \frac{8}{\pi^2} \left( \sin (2\pi ft)-{1 \over 9} \sin (6\pi ft)+{1 \over 25} \sin (10\pi ft) - \cdots \right) \end{align}</math> == Дефиниции == [[Податотека:Waveforms.svg|мини|десно|300п|Приказ на [[Синусоиден бран|синусоиден]], [[Квадратен бран|квадратен]], триаголен и [[забест бран|забест]] бранов облик]] Друга дефиниција за триаголен бран со множество на вредности од -1 до 1 и период 2''a'' гласи: :<math> x(t)=\frac{2}{a} \left (t-a \left \lfloor\frac{t}{a}+\frac{1}{2} \right \rfloor \right )(-1)^\left \lfloor\frac{t}{a}+\frac{1}{2} \right \rfloor</math> каде што симболот <math>\scriptstyle \lfloor n \rfloor</math> означува [[цел дел]] од ''n''. Триаголниот бран исто така може да биде апсолутна вредност од [[забест бран|забестиот бран]]: :<math> x(t)= \left | 2 \left ( {t \over a} - \left \lfloor {t \over a} + {1 \over 2} \right \rfloor \right) \right | </math> или за мнжество на вредности од -1 до +1: :<math> x(t)= 2 \left | 2 \left ( {t \over a} - \left \lfloor {t \over a} + {1 \over 2} \right \rfloor \right) \right | - 1 </math> Понатаму, триаголниот бран може да се прикаже и како интеграл од квадратниит бран: :<math>\int\sgn(\sin(x))\,dx\,</math>. == Поврзано == * [[Триаголна функција]] * [[Несинусоиден бран]] == Надворешни врски == {{рвр|Triangular waves}} * {{MathWorld|urlname=FourierSeriesTriangleWave|title=Fourier Series - Triangle Wave}} [[Категорија:Фурјеови редови]] [[Категорија:Бранови облици]] g5j89it9cjpk74g10kwynrow27seeyq Список на интеграли на рационални функции 0 1152532 5533083 3854115 2026-04-02T09:30:04Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Математичка анализа]]; додадена [[Категорија:Списоци на интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533083 wikitext text/x-wiki '''Список на [[интеграл]]и на [[рационална функција|рационални функции]]''': : <math>\int (ax + b)^n dx = \frac{(ax + b)^{n+1}}{a(n + 1)} \qquad\mbox{(for } n\neq -1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{dx}{ax + b} = \frac{1}{a}\ln\left|ax + b\right|</math> : <math>\int x(ax + b)^n dx = \frac{a(n + 1)x - b}{a^2(n + 1)(n + 2)} (ax + b)^{n+1} \qquad\mbox{(for }n \not\in \{-1, -2\}\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{ax + b} = \frac{x}{a} - \frac{b}{a^2}\ln\left|ax + b\right|</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{(ax + b)^2} = \frac{b}{a^2(ax + b)} + \frac{1}{a^2}\ln\left|ax + b\right|</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{(ax + b)^n} = \frac{a(1 - n)x - b}{a^2(n - 1)(n - 2)(ax + b)^{n-1}} \qquad\mbox{(for } n\not\in \{-1, -2\}\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{ax + b} = \frac{1}{a^3}\left(\frac{(ax + b)^2}{2} - 2b(ax + b) + b^2\ln\left|ax + b\right|\right)</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{(ax + b)^2} = \frac{1}{a^3}\left(ax + b - 2b\ln\left|ax + b\right| - \frac{b^2}{ax + b}\right)</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{(ax + b)^3} = \frac{1}{a^3}\left(\ln\left|ax + b\right| + \frac{2b}{ax + b} - \frac{b^2}{2(ax + b)^2}\right)</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{(ax + b)^n} = \frac{1}{a^3}\left(-\frac{1}{(n- 3)(ax + b)^{n-3}} + \frac{2b}{(n-2)(a + b)^{n-2}} - \frac{b^2}{(n - 1)(ax + b)^{n-1}}\right) \qquad\mbox{(for } n\not\in \{1, 2, 3\}\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{x(ax + b)} = -\frac{1}{b}\ln\left|\frac{ax+b}{x}\right|</math> : <math>\int\frac{dx}{x^2(ax+b)} = -\frac{1}{bx} + \frac{a}{b^2}\ln\left|\frac{ax+b}{x}\right|</math> : <math>\int\frac{dx}{x^2(ax+b)^2} = -a\left(\frac{1}{b^2(ax+b)} + \frac{1}{ab^2x} - \frac{2}{b^3}\ln\left|\frac{ax+b}{x}\right|\right)</math> : <math>\int\frac{dx}{x^2+a^2} = \frac{1}{a}\arctan\frac{x}{a}\,\!</math> : <math>\int\frac{dx}{x^2-a^2} = -\frac{1}{a}\,\mathrm{artanh}\frac{x}{a} = \frac{1}{2a}\ln\frac{a-x}{a+x} \qquad\mbox{(for }|x| < |a|\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{dx}{x^2-a^2} = -\frac{1}{a}\,\mathrm{arcoth}\frac{x}{a} = \frac{1}{2a}\ln\frac{x-a}{x+a} \qquad\mbox{(for }|x| > |a|\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{dx}{ax^2+bx+c} = \frac{2}{\sqrt{4ac-b^2}}\arctan\frac{2ax+b}{\sqrt{4ac-b^2}} \qquad\mbox{(for }4ac-b^2>0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{ax^2+bx+c} = \frac{2}{\sqrt{b^2-4ac}}\,\mathrm{artanh}\frac{2ax+b}{\sqrt{b^2-4ac}} = \frac{1}{\sqrt{b^2-4ac}}\ln\left|\frac{2ax+b-\sqrt{b^2-4ac}}{2ax+b+\sqrt{b^2-4ac}}\right| \qquad\mbox{(for }4ac-b^2<0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{ax^2+bx+c} = \frac{1}{2a}\ln\left|ax^2+bx+c\right|-\frac{b}{2a}\int\frac{dx}{ax^2+bx+c}</math> : <math>\int\frac{mx+n}{ax^2+bx+c}dx = \frac{m}{2a}\ln\left|ax^2+bx+c\right|+\frac{2an-bm}{a\sqrt{4ac-b^2}}\arctan\frac{2ax+b}{\sqrt{4ac-b^2}} \qquad\mbox{(for }4ac-b^2>0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{mx+n}{ax^2+bx+c}dx = \frac{m}{2a}\ln\left|ax^2+bx+c\right|+\frac{2an-bm}{a\sqrt{b^2-4ac}}\,\mathrm{artanh}\frac{2ax+b}{\sqrt{b^2-4ac}} \qquad\mbox{(for }4ac-b^2<0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{(ax^2+bx+c)^n} = \frac{2ax+b}{(n-1)(4ac-b^2)(ax^2+bx+c)^{n-1}}+\frac{(2n-3)2a}{(n-1)(4ac-b^2)}\int\frac{dx}{(ax^2+bx+c)^{n-1}}\,\!</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{(ax^2+bx+c)^n} = \frac{bx+2c}{(n-1)(4ac-b^2)(ax^2+bx+c)^{n-1}}-\frac{b(2n-3)}{(n-1)(4ac-b^2)}\int\frac{dx}{(ax^2+bx+c)^{n-1}}\,\!</math> : <math>\int\frac{dx}{x(ax^2+bx+c)} = \frac{1}{2c}\ln\left|\frac{x^2}{ax^2+bx+c}\right|-\frac{b}{2c}\int\frac{dx}{ax^2+bx+c}</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Рационални функции]] [[Категорија:Интегрално сметање]] [[Категорија:Интеграли]] tefpprmhlxawmvccclu5s0pjhqpsbl8 5533084 5533083 2026-04-02T09:30:10Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Интегрално сметање]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533084 wikitext text/x-wiki '''Список на [[интеграл]]и на [[рационална функција|рационални функции]]''': : <math>\int (ax + b)^n dx = \frac{(ax + b)^{n+1}}{a(n + 1)} \qquad\mbox{(for } n\neq -1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{dx}{ax + b} = \frac{1}{a}\ln\left|ax + b\right|</math> : <math>\int x(ax + b)^n dx = \frac{a(n + 1)x - b}{a^2(n + 1)(n + 2)} (ax + b)^{n+1} \qquad\mbox{(for }n \not\in \{-1, -2\}\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{ax + b} = \frac{x}{a} - \frac{b}{a^2}\ln\left|ax + b\right|</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{(ax + b)^2} = \frac{b}{a^2(ax + b)} + \frac{1}{a^2}\ln\left|ax + b\right|</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{(ax + b)^n} = \frac{a(1 - n)x - b}{a^2(n - 1)(n - 2)(ax + b)^{n-1}} \qquad\mbox{(for } n\not\in \{-1, -2\}\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{ax + b} = \frac{1}{a^3}\left(\frac{(ax + b)^2}{2} - 2b(ax + b) + b^2\ln\left|ax + b\right|\right)</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{(ax + b)^2} = \frac{1}{a^3}\left(ax + b - 2b\ln\left|ax + b\right| - \frac{b^2}{ax + b}\right)</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{(ax + b)^3} = \frac{1}{a^3}\left(\ln\left|ax + b\right| + \frac{2b}{ax + b} - \frac{b^2}{2(ax + b)^2}\right)</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{(ax + b)^n} = \frac{1}{a^3}\left(-\frac{1}{(n- 3)(ax + b)^{n-3}} + \frac{2b}{(n-2)(a + b)^{n-2}} - \frac{b^2}{(n - 1)(ax + b)^{n-1}}\right) \qquad\mbox{(for } n\not\in \{1, 2, 3\}\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{x(ax + b)} = -\frac{1}{b}\ln\left|\frac{ax+b}{x}\right|</math> : <math>\int\frac{dx}{x^2(ax+b)} = -\frac{1}{bx} + \frac{a}{b^2}\ln\left|\frac{ax+b}{x}\right|</math> : <math>\int\frac{dx}{x^2(ax+b)^2} = -a\left(\frac{1}{b^2(ax+b)} + \frac{1}{ab^2x} - \frac{2}{b^3}\ln\left|\frac{ax+b}{x}\right|\right)</math> : <math>\int\frac{dx}{x^2+a^2} = \frac{1}{a}\arctan\frac{x}{a}\,\!</math> : <math>\int\frac{dx}{x^2-a^2} = -\frac{1}{a}\,\mathrm{artanh}\frac{x}{a} = \frac{1}{2a}\ln\frac{a-x}{a+x} \qquad\mbox{(for }|x| < |a|\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{dx}{x^2-a^2} = -\frac{1}{a}\,\mathrm{arcoth}\frac{x}{a} = \frac{1}{2a}\ln\frac{x-a}{x+a} \qquad\mbox{(for }|x| > |a|\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{dx}{ax^2+bx+c} = \frac{2}{\sqrt{4ac-b^2}}\arctan\frac{2ax+b}{\sqrt{4ac-b^2}} \qquad\mbox{(for }4ac-b^2>0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{ax^2+bx+c} = \frac{2}{\sqrt{b^2-4ac}}\,\mathrm{artanh}\frac{2ax+b}{\sqrt{b^2-4ac}} = \frac{1}{\sqrt{b^2-4ac}}\ln\left|\frac{2ax+b-\sqrt{b^2-4ac}}{2ax+b+\sqrt{b^2-4ac}}\right| \qquad\mbox{(for }4ac-b^2<0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{ax^2+bx+c} = \frac{1}{2a}\ln\left|ax^2+bx+c\right|-\frac{b}{2a}\int\frac{dx}{ax^2+bx+c}</math> : <math>\int\frac{mx+n}{ax^2+bx+c}dx = \frac{m}{2a}\ln\left|ax^2+bx+c\right|+\frac{2an-bm}{a\sqrt{4ac-b^2}}\arctan\frac{2ax+b}{\sqrt{4ac-b^2}} \qquad\mbox{(for }4ac-b^2>0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{mx+n}{ax^2+bx+c}dx = \frac{m}{2a}\ln\left|ax^2+bx+c\right|+\frac{2an-bm}{a\sqrt{b^2-4ac}}\,\mathrm{artanh}\frac{2ax+b}{\sqrt{b^2-4ac}} \qquad\mbox{(for }4ac-b^2<0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{(ax^2+bx+c)^n} = \frac{2ax+b}{(n-1)(4ac-b^2)(ax^2+bx+c)^{n-1}}+\frac{(2n-3)2a}{(n-1)(4ac-b^2)}\int\frac{dx}{(ax^2+bx+c)^{n-1}}\,\!</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{(ax^2+bx+c)^n} = \frac{bx+2c}{(n-1)(4ac-b^2)(ax^2+bx+c)^{n-1}}-\frac{b(2n-3)}{(n-1)(4ac-b^2)}\int\frac{dx}{(ax^2+bx+c)^{n-1}}\,\!</math> : <math>\int\frac{dx}{x(ax^2+bx+c)} = \frac{1}{2c}\ln\left|\frac{x^2}{ax^2+bx+c}\right|-\frac{b}{2c}\int\frac{dx}{ax^2+bx+c}</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Рационални функции]] [[Категорија:Интеграли]] g8g3qnnx6pfihex6apbnhsyvzvjzh6e 5533085 5533084 2026-04-02T09:30:16Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533085 wikitext text/x-wiki '''Список на [[интеграл]]и на [[рационална функција|рационални функции]]''': : <math>\int (ax + b)^n dx = \frac{(ax + b)^{n+1}}{a(n + 1)} \qquad\mbox{(for } n\neq -1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{dx}{ax + b} = \frac{1}{a}\ln\left|ax + b\right|</math> : <math>\int x(ax + b)^n dx = \frac{a(n + 1)x - b}{a^2(n + 1)(n + 2)} (ax + b)^{n+1} \qquad\mbox{(for }n \not\in \{-1, -2\}\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{ax + b} = \frac{x}{a} - \frac{b}{a^2}\ln\left|ax + b\right|</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{(ax + b)^2} = \frac{b}{a^2(ax + b)} + \frac{1}{a^2}\ln\left|ax + b\right|</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{(ax + b)^n} = \frac{a(1 - n)x - b}{a^2(n - 1)(n - 2)(ax + b)^{n-1}} \qquad\mbox{(for } n\not\in \{-1, -2\}\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{ax + b} = \frac{1}{a^3}\left(\frac{(ax + b)^2}{2} - 2b(ax + b) + b^2\ln\left|ax + b\right|\right)</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{(ax + b)^2} = \frac{1}{a^3}\left(ax + b - 2b\ln\left|ax + b\right| - \frac{b^2}{ax + b}\right)</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{(ax + b)^3} = \frac{1}{a^3}\left(\ln\left|ax + b\right| + \frac{2b}{ax + b} - \frac{b^2}{2(ax + b)^2}\right)</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{(ax + b)^n} = \frac{1}{a^3}\left(-\frac{1}{(n- 3)(ax + b)^{n-3}} + \frac{2b}{(n-2)(a + b)^{n-2}} - \frac{b^2}{(n - 1)(ax + b)^{n-1}}\right) \qquad\mbox{(for } n\not\in \{1, 2, 3\}\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{x(ax + b)} = -\frac{1}{b}\ln\left|\frac{ax+b}{x}\right|</math> : <math>\int\frac{dx}{x^2(ax+b)} = -\frac{1}{bx} + \frac{a}{b^2}\ln\left|\frac{ax+b}{x}\right|</math> : <math>\int\frac{dx}{x^2(ax+b)^2} = -a\left(\frac{1}{b^2(ax+b)} + \frac{1}{ab^2x} - \frac{2}{b^3}\ln\left|\frac{ax+b}{x}\right|\right)</math> : <math>\int\frac{dx}{x^2+a^2} = \frac{1}{a}\arctan\frac{x}{a}\,\!</math> : <math>\int\frac{dx}{x^2-a^2} = -\frac{1}{a}\,\mathrm{artanh}\frac{x}{a} = \frac{1}{2a}\ln\frac{a-x}{a+x} \qquad\mbox{(for }|x| < |a|\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{dx}{x^2-a^2} = -\frac{1}{a}\,\mathrm{arcoth}\frac{x}{a} = \frac{1}{2a}\ln\frac{x-a}{x+a} \qquad\mbox{(for }|x| > |a|\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{dx}{ax^2+bx+c} = \frac{2}{\sqrt{4ac-b^2}}\arctan\frac{2ax+b}{\sqrt{4ac-b^2}} \qquad\mbox{(for }4ac-b^2>0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{ax^2+bx+c} = \frac{2}{\sqrt{b^2-4ac}}\,\mathrm{artanh}\frac{2ax+b}{\sqrt{b^2-4ac}} = \frac{1}{\sqrt{b^2-4ac}}\ln\left|\frac{2ax+b-\sqrt{b^2-4ac}}{2ax+b+\sqrt{b^2-4ac}}\right| \qquad\mbox{(for }4ac-b^2<0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{ax^2+bx+c} = \frac{1}{2a}\ln\left|ax^2+bx+c\right|-\frac{b}{2a}\int\frac{dx}{ax^2+bx+c}</math> : <math>\int\frac{mx+n}{ax^2+bx+c}dx = \frac{m}{2a}\ln\left|ax^2+bx+c\right|+\frac{2an-bm}{a\sqrt{4ac-b^2}}\arctan\frac{2ax+b}{\sqrt{4ac-b^2}} \qquad\mbox{(for }4ac-b^2>0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{mx+n}{ax^2+bx+c}dx = \frac{m}{2a}\ln\left|ax^2+bx+c\right|+\frac{2an-bm}{a\sqrt{b^2-4ac}}\,\mathrm{artanh}\frac{2ax+b}{\sqrt{b^2-4ac}} \qquad\mbox{(for }4ac-b^2<0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{(ax^2+bx+c)^n} = \frac{2ax+b}{(n-1)(4ac-b^2)(ax^2+bx+c)^{n-1}}+\frac{(2n-3)2a}{(n-1)(4ac-b^2)}\int\frac{dx}{(ax^2+bx+c)^{n-1}}\,\!</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{(ax^2+bx+c)^n} = \frac{bx+2c}{(n-1)(4ac-b^2)(ax^2+bx+c)^{n-1}}-\frac{b(2n-3)}{(n-1)(4ac-b^2)}\int\frac{dx}{(ax^2+bx+c)^{n-1}}\,\!</math> : <math>\int\frac{dx}{x(ax^2+bx+c)} = \frac{1}{2c}\ln\left|\frac{x^2}{ax^2+bx+c}\right|-\frac{b}{2c}\int\frac{dx}{ax^2+bx+c}</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Рационални функции]] hzyrppuslmnlk1mggele13nyv87vbup Список на интеграли на ирационални функции 0 1152533 5533077 4457838 2026-04-02T09:28:38Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Математичка анализа]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533077 wikitext text/x-wiki '''Список на [[интеграл]]и на ирационални [[функција|функции]]''': == Интеграли со a² - x² == : <math>\int\sqrt{a^2-x^2}\;dx = \frac{1}{2}\left(x\sqrt{a^2-x^2}+a^2\arcsin\frac{x}{a}\right) \qquad\mbox{(}|x|\leq|a|\mbox{)}</math> : <math>\int x\sqrt{a^2-x^2}\;dx = -\frac{1}{3}\sqrt{(a^2-x^2)^3} \qquad\mbox{(}|x|\leq|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{\sqrt{a^2-x^2}\;dx}{x} = \sqrt{a^2-x^2}-a\ln\left|\frac{a+\sqrt{a^2+x^2}}{x}\right| \qquad\mbox{(}|x|\leq|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{a^2-x^2}} = \arcsin\frac{x}{a} \qquad\mbox{(}|x|\leq|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{\sqrt{a^2-x^2}} = -\frac{x}{2}\sqrt{a^2-x^2}+\frac{a^2}{2}\arcsin\frac{x}{a} \qquad\mbox{(}|x|\leq|a|\mbox{)}</math> == Интеграли со x² + a² == : <math>\int\sqrt{x^2+a^2}\;dx = \frac{1}{2}\left(x\sqrt{x^2+a^2}+a^2\,\mathrm{arcsinh}\frac{x}{a}\right)</math> : <math>\int x\sqrt{x^2+a^2}\;dx=\frac13\sqrt{(x^2+a^2)^3}</math> : <math>\int\frac{\sqrt{x^2+a^2}\;dx}{x} = \sqrt{x^2+a^2}-a\ln\left|\frac{a+\sqrt{x^2+a^2}}{x}\right|</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{x^2+a^2}} = \mathrm{arcsinh}\frac{x}{a} = \ln\left|x+\sqrt{x^2+a^2}\right|</math> : <math>\int\frac{x\,dx}{\sqrt{x^2+a^2}} = \sqrt{x^2+a^2}</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{\sqrt{x^2+a^2}} = \frac{x}{2}\sqrt{x^2+a^2}-\frac{a^2}{2}\,\mathrm{arcsinh}\frac{x}{a} = \frac{x}{2}\sqrt{x^2+a^2}-\frac{a^2}{2}\ln\left|x+\sqrt{x^2+a^2}\right|</math> : <math>\int\frac{dx}{x\sqrt{x^2+a^2}} = -\frac{1}{a}\,\mathrm{arcsinh}\frac{a}{x} = -\frac{1}{a}\ln\left|\frac{a+\sqrt{x^2+a^2}}{x}\right|</math> == Интеграли со x² - a² == : <math>\int\sqrt{x^2-a^2}\;dx = \frac{1}{2}\left(x\sqrt{x^2-a^2}-\sgn x\,\mathrm{arccosh}\left|\frac{x}{a}\right|\right) \qquad\mbox{(za }|x|\ge|a|\mbox{)}</math> : <math>\int x\sqrt{x^2-a^2}\;dx = \frac{1}{3}\sqrt{(x^2-a^2)^3} \qquad\mbox{(za }|x|\ge|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{\sqrt{x^2-a^2}\;dx}{x} = \sqrt{x^2-a^2} - a\arccos\frac{a}{x} \qquad\mbox{(za }|x|\ge|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{x^2-a^2}} = \mathrm{arccosh}\frac{x}{a} = \ln\left(|x|+\sqrt{x^2-a^2}\right) \qquad\mbox{(za }|x|>|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{\sqrt{x^2-a^2}} = \sqrt{x^2-a^2} \qquad\mbox{(za }|x|>|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x^2\,dx}{\sqrt{x^2-a^2}} = \frac{x}{2}\sqrt{x^2-a^2}+\frac{a^2}{2}\,\mathrm{arccosh}\left|\frac{x}{a}\right| = \frac{1}{2}\left(x\sqrt{x^2-a^2}+a^2\ln\left(|x|+\sqrt{x^2-a^2}\right)\right) \qquad\mbox{(za }|x|>|a|\mbox{)}</math> == Интеграли со ax² + bx + c == : <math>\int{\sqrt{ax^2+bx+c}\;dx} = \frac{1}{8a^{3/2}} \left (2\sqrt{a} \cdot \left (b + 2ax \right ) \sqrt{c + x \left (b + ax \right )} - \left (b^2 - 4ac \right ) \log{ \left (b + 2x + 2\sqrt{a} \sqrt{ c + x \left (b + ax\right ) } \right ) } \right )</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}} = \frac{1}{\sqrt{a}}\ln\left|2\sqrt{a(ax^2+bx+c)}+2ax+b\right| \qquad\mbox{(za }a>0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}} = \frac{1}{\sqrt{a}}\,\mathrm{arcsinh}\frac{2ax+b}{\sqrt{4ac-b^2}} \qquad\mbox{(za }a>0\mbox{, }4ac-b^2>0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}} = \frac{1}{\sqrt{a}}\ln|2ax+b| \qquad\mbox{(za }a>0\mbox{, }4ac-b^2=0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}} = -\frac{1}{\sqrt{-a}}\arcsin\frac{2ax+b}{\sqrt{b^2-4ac}} \qquad\mbox{(za }a<0\mbox{, }4ac-b^2<0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}} = \frac{\sqrt{ax^2+bx+c}}{a}-\frac{b}{2a}\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}}</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Интегрално сметање]] [[Категорија:Интеграли]] 9gdp330d7efjg6dg6yvjbf0bdn1wt2w 5533078 5533077 2026-04-02T09:28:52Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Интегрално сметање]]; додадена [[Категорија:Списоци на интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533078 wikitext text/x-wiki '''Список на [[интеграл]]и на ирационални [[функција|функции]]''': == Интеграли со a² - x² == : <math>\int\sqrt{a^2-x^2}\;dx = \frac{1}{2}\left(x\sqrt{a^2-x^2}+a^2\arcsin\frac{x}{a}\right) \qquad\mbox{(}|x|\leq|a|\mbox{)}</math> : <math>\int x\sqrt{a^2-x^2}\;dx = -\frac{1}{3}\sqrt{(a^2-x^2)^3} \qquad\mbox{(}|x|\leq|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{\sqrt{a^2-x^2}\;dx}{x} = \sqrt{a^2-x^2}-a\ln\left|\frac{a+\sqrt{a^2+x^2}}{x}\right| \qquad\mbox{(}|x|\leq|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{a^2-x^2}} = \arcsin\frac{x}{a} \qquad\mbox{(}|x|\leq|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{\sqrt{a^2-x^2}} = -\frac{x}{2}\sqrt{a^2-x^2}+\frac{a^2}{2}\arcsin\frac{x}{a} \qquad\mbox{(}|x|\leq|a|\mbox{)}</math> == Интеграли со x² + a² == : <math>\int\sqrt{x^2+a^2}\;dx = \frac{1}{2}\left(x\sqrt{x^2+a^2}+a^2\,\mathrm{arcsinh}\frac{x}{a}\right)</math> : <math>\int x\sqrt{x^2+a^2}\;dx=\frac13\sqrt{(x^2+a^2)^3}</math> : <math>\int\frac{\sqrt{x^2+a^2}\;dx}{x} = \sqrt{x^2+a^2}-a\ln\left|\frac{a+\sqrt{x^2+a^2}}{x}\right|</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{x^2+a^2}} = \mathrm{arcsinh}\frac{x}{a} = \ln\left|x+\sqrt{x^2+a^2}\right|</math> : <math>\int\frac{x\,dx}{\sqrt{x^2+a^2}} = \sqrt{x^2+a^2}</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{\sqrt{x^2+a^2}} = \frac{x}{2}\sqrt{x^2+a^2}-\frac{a^2}{2}\,\mathrm{arcsinh}\frac{x}{a} = \frac{x}{2}\sqrt{x^2+a^2}-\frac{a^2}{2}\ln\left|x+\sqrt{x^2+a^2}\right|</math> : <math>\int\frac{dx}{x\sqrt{x^2+a^2}} = -\frac{1}{a}\,\mathrm{arcsinh}\frac{a}{x} = -\frac{1}{a}\ln\left|\frac{a+\sqrt{x^2+a^2}}{x}\right|</math> == Интеграли со x² - a² == : <math>\int\sqrt{x^2-a^2}\;dx = \frac{1}{2}\left(x\sqrt{x^2-a^2}-\sgn x\,\mathrm{arccosh}\left|\frac{x}{a}\right|\right) \qquad\mbox{(za }|x|\ge|a|\mbox{)}</math> : <math>\int x\sqrt{x^2-a^2}\;dx = \frac{1}{3}\sqrt{(x^2-a^2)^3} \qquad\mbox{(za }|x|\ge|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{\sqrt{x^2-a^2}\;dx}{x} = \sqrt{x^2-a^2} - a\arccos\frac{a}{x} \qquad\mbox{(za }|x|\ge|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{x^2-a^2}} = \mathrm{arccosh}\frac{x}{a} = \ln\left(|x|+\sqrt{x^2-a^2}\right) \qquad\mbox{(za }|x|>|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{\sqrt{x^2-a^2}} = \sqrt{x^2-a^2} \qquad\mbox{(za }|x|>|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x^2\,dx}{\sqrt{x^2-a^2}} = \frac{x}{2}\sqrt{x^2-a^2}+\frac{a^2}{2}\,\mathrm{arccosh}\left|\frac{x}{a}\right| = \frac{1}{2}\left(x\sqrt{x^2-a^2}+a^2\ln\left(|x|+\sqrt{x^2-a^2}\right)\right) \qquad\mbox{(za }|x|>|a|\mbox{)}</math> == Интеграли со ax² + bx + c == : <math>\int{\sqrt{ax^2+bx+c}\;dx} = \frac{1}{8a^{3/2}} \left (2\sqrt{a} \cdot \left (b + 2ax \right ) \sqrt{c + x \left (b + ax \right )} - \left (b^2 - 4ac \right ) \log{ \left (b + 2x + 2\sqrt{a} \sqrt{ c + x \left (b + ax\right ) } \right ) } \right )</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}} = \frac{1}{\sqrt{a}}\ln\left|2\sqrt{a(ax^2+bx+c)}+2ax+b\right| \qquad\mbox{(za }a>0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}} = \frac{1}{\sqrt{a}}\,\mathrm{arcsinh}\frac{2ax+b}{\sqrt{4ac-b^2}} \qquad\mbox{(za }a>0\mbox{, }4ac-b^2>0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}} = \frac{1}{\sqrt{a}}\ln|2ax+b| \qquad\mbox{(za }a>0\mbox{, }4ac-b^2=0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}} = -\frac{1}{\sqrt{-a}}\arcsin\frac{2ax+b}{\sqrt{b^2-4ac}} \qquad\mbox{(za }a<0\mbox{, }4ac-b^2<0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}} = \frac{\sqrt{ax^2+bx+c}}{a}-\frac{b}{2a}\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}}</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Ирационални функции]] [[Категорија:Интеграли]] efvlg5y6ui6hp3sopyz7luv9hxf36mp 5533079 5533078 2026-04-02T09:29:00Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533079 wikitext text/x-wiki '''Список на [[интеграл]]и на ирационални [[функција|функции]]''': == Интеграли со a² - x² == : <math>\int\sqrt{a^2-x^2}\;dx = \frac{1}{2}\left(x\sqrt{a^2-x^2}+a^2\arcsin\frac{x}{a}\right) \qquad\mbox{(}|x|\leq|a|\mbox{)}</math> : <math>\int x\sqrt{a^2-x^2}\;dx = -\frac{1}{3}\sqrt{(a^2-x^2)^3} \qquad\mbox{(}|x|\leq|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{\sqrt{a^2-x^2}\;dx}{x} = \sqrt{a^2-x^2}-a\ln\left|\frac{a+\sqrt{a^2+x^2}}{x}\right| \qquad\mbox{(}|x|\leq|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{a^2-x^2}} = \arcsin\frac{x}{a} \qquad\mbox{(}|x|\leq|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{\sqrt{a^2-x^2}} = -\frac{x}{2}\sqrt{a^2-x^2}+\frac{a^2}{2}\arcsin\frac{x}{a} \qquad\mbox{(}|x|\leq|a|\mbox{)}</math> == Интеграли со x² + a² == : <math>\int\sqrt{x^2+a^2}\;dx = \frac{1}{2}\left(x\sqrt{x^2+a^2}+a^2\,\mathrm{arcsinh}\frac{x}{a}\right)</math> : <math>\int x\sqrt{x^2+a^2}\;dx=\frac13\sqrt{(x^2+a^2)^3}</math> : <math>\int\frac{\sqrt{x^2+a^2}\;dx}{x} = \sqrt{x^2+a^2}-a\ln\left|\frac{a+\sqrt{x^2+a^2}}{x}\right|</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{x^2+a^2}} = \mathrm{arcsinh}\frac{x}{a} = \ln\left|x+\sqrt{x^2+a^2}\right|</math> : <math>\int\frac{x\,dx}{\sqrt{x^2+a^2}} = \sqrt{x^2+a^2}</math> : <math>\int\frac{x^2\;dx}{\sqrt{x^2+a^2}} = \frac{x}{2}\sqrt{x^2+a^2}-\frac{a^2}{2}\,\mathrm{arcsinh}\frac{x}{a} = \frac{x}{2}\sqrt{x^2+a^2}-\frac{a^2}{2}\ln\left|x+\sqrt{x^2+a^2}\right|</math> : <math>\int\frac{dx}{x\sqrt{x^2+a^2}} = -\frac{1}{a}\,\mathrm{arcsinh}\frac{a}{x} = -\frac{1}{a}\ln\left|\frac{a+\sqrt{x^2+a^2}}{x}\right|</math> == Интеграли со x² - a² == : <math>\int\sqrt{x^2-a^2}\;dx = \frac{1}{2}\left(x\sqrt{x^2-a^2}-\sgn x\,\mathrm{arccosh}\left|\frac{x}{a}\right|\right) \qquad\mbox{(za }|x|\ge|a|\mbox{)}</math> : <math>\int x\sqrt{x^2-a^2}\;dx = \frac{1}{3}\sqrt{(x^2-a^2)^3} \qquad\mbox{(za }|x|\ge|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{\sqrt{x^2-a^2}\;dx}{x} = \sqrt{x^2-a^2} - a\arccos\frac{a}{x} \qquad\mbox{(za }|x|\ge|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{x^2-a^2}} = \mathrm{arccosh}\frac{x}{a} = \ln\left(|x|+\sqrt{x^2-a^2}\right) \qquad\mbox{(za }|x|>|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{\sqrt{x^2-a^2}} = \sqrt{x^2-a^2} \qquad\mbox{(za }|x|>|a|\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x^2\,dx}{\sqrt{x^2-a^2}} = \frac{x}{2}\sqrt{x^2-a^2}+\frac{a^2}{2}\,\mathrm{arccosh}\left|\frac{x}{a}\right| = \frac{1}{2}\left(x\sqrt{x^2-a^2}+a^2\ln\left(|x|+\sqrt{x^2-a^2}\right)\right) \qquad\mbox{(za }|x|>|a|\mbox{)}</math> == Интеграли со ax² + bx + c == : <math>\int{\sqrt{ax^2+bx+c}\;dx} = \frac{1}{8a^{3/2}} \left (2\sqrt{a} \cdot \left (b + 2ax \right ) \sqrt{c + x \left (b + ax \right )} - \left (b^2 - 4ac \right ) \log{ \left (b + 2x + 2\sqrt{a} \sqrt{ c + x \left (b + ax\right ) } \right ) } \right )</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}} = \frac{1}{\sqrt{a}}\ln\left|2\sqrt{a(ax^2+bx+c)}+2ax+b\right| \qquad\mbox{(za }a>0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}} = \frac{1}{\sqrt{a}}\,\mathrm{arcsinh}\frac{2ax+b}{\sqrt{4ac-b^2}} \qquad\mbox{(za }a>0\mbox{, }4ac-b^2>0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}} = \frac{1}{\sqrt{a}}\ln|2ax+b| \qquad\mbox{(za }a>0\mbox{, }4ac-b^2=0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}} = -\frac{1}{\sqrt{-a}}\arcsin\frac{2ax+b}{\sqrt{b^2-4ac}} \qquad\mbox{(za }a<0\mbox{, }4ac-b^2<0\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{x\;dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}} = \frac{\sqrt{ax^2+bx+c}}{a}-\frac{b}{2a}\int\frac{dx}{\sqrt{ax^2+bx+c}}</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Ирационални функции]] 7sqx8xra0e4bai2inh0u4rfthzjrzvn Список на интеграли на тригонометриски функции 0 1152534 5533086 4538146 2026-04-02T09:30:43Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Математичка анализа]]; додадена [[Категорија:Списоци на интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533086 wikitext text/x-wiki == Интеграли на [[синус]]ни [[функција|функции]] == : <math>\int\sin ax\;\mathrm{d}x = -\frac{1}{a}\cos ax+C\,\!</math> : <math>\int\sin^2 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{x}{2} - \frac{1}{4a} \sin 2ax +C= \frac{x}{2} - \frac{1}{2a} \sin ax\cos ax +C\!</math> <br /> : <math>\int\sin^3 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{\cos 3ax}{12a} - \frac{3 \cos ax}{4a} +C\!</math> : <math>\int x\sin^2 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{x^2}{4} - \frac{x}{4a} \sin 2ax - \frac{1}{8a^2} \cos 2ax +C\!</math> : <math>\int x^2\sin^2 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{x^3}{6} - \left(\frac {x^2}{4a} - \frac{1}{8a^3} \right) \sin 2ax - \frac{x}{4a^2} \cos 2ax +C\!</math> <br /> : <math>\int\sin b_1x\sin b_2x\;\mathrm{d}x = \frac{\sin((b_2-b_1)x)}{2(b_2-b_1)}-\frac{\sin((b_1+b_2)x)}{2(b_1+b_2)}+C \qquad\mbox{(for }|b_1|\neq|b_2|\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\sin^n {ax}\;\mathrm{d}x = -\frac{\sin^{n-1} ax\cos ax}{na} + \frac{n-1}{n}\int\sin^{n-2} ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }n>2\mbox{)}\,\!</math> <br /> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin ax} = \frac{1}{a}\ln \left|\tan\frac{ax}{2}\right|+C</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin^n ax} = \frac{\cos ax}{a(1-n) \sin^{n-1} ax}+\frac{n-2}{n-1}\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin^{n-2}ax} \qquad\mbox{(for }n>1\mbox{)}\,\!</math> <br /> : <math>\int x\sin ax\;\mathrm{d}x = \frac{\sin ax}{a^2}-\frac{x\cos ax}{a}+C\,\!</math> : <math>\int x^n\sin ax\;\mathrm{d}x = -\frac{x^n}{a}\cos ax+\frac{n}{a}\int x^{n-1}\cos ax\;\mathrm{d}x = \sum_{k=0}^{2k\leq n} (-1)^{k+1} \frac{x^{n-2k}}{a^{1+2k}}\frac{n!}{(n-2k)!} \cos ax +\sum_{k=0}^{2k+1\leq n}(-1)^k \frac{x^{n-1-2k}}{a^{2+2k}}\frac{n!}{(n-2k-1)!} \sin ax \qquad\mbox{(for }n>0\mbox{)}\,\!</math> <br /> : <math>\int_{\frac{-a}{2}}^{\frac{a}{2}} x^2\sin^2 {\frac{n\pi x}{a}}\;\mathrm{d}x = \frac{a^3(n^2\pi^2-6)}{24n^2\pi^2} \qquad\mbox{(for }n=2,4,6...\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\sin ax}{x} \mathrm{d}x = \sum_{n=0}^\infty (-1)^n\frac{(ax)^{2n+1}}{(2n+1)\cdot (2n+1)!} +C\,\!</math> <br /> : <math>\int\frac{\sin ax}{x^n} \mathrm{d}x = -\frac{\sin ax}{(n-1)x^{n-1}} + \frac{a}{n-1}\int\frac{\cos ax}{x^{n-1}} \mathrm{d}x\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{1\pm\sin ax} = \frac{1}{a}\tan\left(\frac{ax}{2}\mp\frac{\pi}{4}\right)+C</math> <br /> : <math>\int\frac{x\;\mathrm{d}x}{1+\sin ax} = \frac{x}{a}\tan\left(\frac{ax}{2} - \frac{\pi}{4}\right)+\frac{2}{a^2}\ln\left|\cos\left(\frac{ax}{2}-\frac{\pi}{4}\right)\right|+C</math> : <math>\int\frac{x\;\mathrm{d}x}{1-\sin ax} = \frac{x}{a}\cot\left(\frac{\pi}{4} - \frac{ax}{2}\right)+\frac{2}{a^2}\ln\left|\sin\left(\frac{\pi}{4}-\frac{ax}{2}\right)\right|+C</math> <br /> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{1\pm\sin ax} = \pm x+\frac{1}{a}\tan\left(\frac{\pi}{4}\mp\frac{ax}{2}\right)+C</math> == Интеграли на [[косинус]]ни [[функција|функции]] == : <math>\int\cos ax\;\mathrm{d}x = \frac{1}{a}\sin ax+C\,\!</math> : <math>\int\cos^2 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{x}{2} + \frac{1}{4a} \sin 2ax +C = \frac{x}{2} + \frac{1}{2a} \sin ax\cos ax +C\!</math> : <math>\int\cos^n ax\;\mathrm{d}x = \frac{\cos^{n-1} ax\sin ax}{na} + \frac{n-1}{n}\int\cos^{n-2} ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }n>0\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int x\cos ax\;\mathrm{d}x = \frac{\cos ax}{a^2} + \frac{x\sin ax}{a}+C\,\!</math> : <math>\int x^2\cos^2 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{x^3}{6} + \left(\frac {x^2}{4a} - \frac{1}{8a^3} \right) \sin 2ax + \frac{x}{4a^2} \cos 2ax +C\!</math> : <math>\int x^n\cos ax\;\mathrm{d}x = \frac{x^n\sin ax}{a} - \frac{n}{a}\int x^{n-1}\sin ax\;\mathrm{d}x\,= \sum_{k=0}^{2k+1\leq n} (-1)^{k} \frac{x^{n-2k-1}}{a^{2+2k}}\frac{n!}{(n-2k-1)!} \cos ax +\sum_{k=0}^{2k\leq n}(-1)^{k} \frac{x^{n-2k}}{a^{1+2k}}\frac{n!}{(n-2k)!} \sin ax \!</math> : <math>\int\frac{\cos ax}{x} \mathrm{d}x = \ln|ax|+\sum_{k=1}^\infty (-1)^k\frac{(ax)^{2k}}{2k\cdot(2k)!}+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\cos ax}{x^n} \mathrm{d}x = -\frac{\cos ax}{(n-1)x^{n-1}}-\frac{a}{n-1}\int\frac{\sin ax}{x^{n-1}} \mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\cos ax} = \frac{1}{a}\ln\left|\tan\left(\frac{ax}{2}+\frac{\pi}{4}\right)\right|+C</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\cos^n ax} = \frac{\sin ax}{a(n-1) \cos^{n-1} ax} + \frac{n-2}{n-1}\int\frac{\mathrm{d}x}{\cos^{n-2} ax} \qquad\mbox{(for }n>1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{1+\cos ax} = \frac{1}{a}\tan\frac{ax}{2}+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{1-\cos ax} = -\frac{1}{a}\cot\frac{ax}{2}+C\,\!</math> : <math>\int\frac{x\;\mathrm{d}x}{1+\cos ax} = \frac{x}{a}\tan\frac{ax}{2} + \frac{2}{a^2}\ln\left|\cos\frac{ax}{2}\right|+C</math> : <math>\int\frac{x\;\mathrm{d}x}{1-\cos ax} = -\frac{x}{a}\cot\frac{ax}{2}+\frac{2}{a^2}\ln\left|\sin\frac{ax}{2}\right|+C</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{1+\cos ax} = x - \frac{1}{a}\tan\frac{ax}{2}+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{1-\cos ax} = -x-\frac{1}{a}\cot\frac{ax}{2}+C\,\!</math> : <math>\int\cos a_1x\cos a_2x\;\mathrm{d}x = \frac{\sin(a_2-a_1)x}{2(a_2-a_1)}+\frac{\sin(a_2+a_1)x}{2(a_2+a_1)}+C \qquad\mbox{(for }|a_1|\neq|a_2|\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли на [[тангенс]]ни [[функција|функции]] == : <math>\int\tan ax\;\mathrm{d}x = -\frac{1}{a}\ln|\cos ax|+C = \frac{1}{a}\ln|\sec ax|+C\,\!</math> : <math>\int\tan^n ax\;\mathrm{d}x = \frac{1}{a(n-1)}\tan^{n-1} ax-\int\tan^{n-2} ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{q \tan ax + p} = \frac{1}{p^2 + q^2}(px + \frac{q}{a}\ln|q\sin ax + p\cos ax|)+C \qquad\mbox{(for }p^2 + q^2\neq 0\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\tan ax + 1} = \frac{x}{2} + \frac{1}{2a}\ln|\sin ax + \cos ax|+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\tan ax - 1} = -\frac{x}{2} + \frac{1}{2a}\ln|\sin ax - \cos ax|+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\tan ax\;\mathrm{d}x}{\tan ax + 1} = \frac{x}{2} - \frac{1}{2a}\ln|\sin ax + \cos ax|+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\tan ax\;\mathrm{d}x}{\tan ax - 1} = \frac{x}{2} + \frac{1}{2a}\ln|\sin ax - \cos ax|+C\,\!</math> == Интеграли на [[секанс]]ни [[функција|функции]] == :<math>\int \sec{ax} \, \mathrm{d}x = \frac{1}{a}\ln{\left| \sec{ax} + \tan{ax}\right|}+C</math> :<math>\int \sec^2{x} \, \mathrm{d}x = \tan{x}+C</math> :<math>\int \sec^n{ax} \, \mathrm{d}x = \frac{\sec^{n-2}{ax} \tan {ax}}{a(n-1)} \,+\, \frac{n-2}{n-1}\int \sec^{n-2}{ax} \, \mathrm{d}x \qquad \mbox{ (for }n \ne 1\mbox{)}\,\!</math> :<math>\int \sec^n{x} \, \mathrm{d}x = \frac{\sec^{n-2}{x}\tan{x}}{n-1} \,+\, \frac{n-2}{n-1}\int \sec^{n-2}{x}\,\mathrm{d}x</math> :<math>\int \frac{\mathrm{d}x}{\sec{x} + 1} = x - \tan{\frac{x}{2}}+C</math> :<math>\int \frac{\mathrm{d}x}{\sec{x} - 1} = - x - \cot{\frac{x}{2}}+C</math> == Интеграли на [[косеканс]]ни [[функција|функции]] == :<math>\int \csc{ax} \, \mathrm{d}x = \frac{1}{a}\ln{\left| \csc{ax}-\cot{ax}\right|}+C</math> :<math>\int \csc^2{x} \, \mathrm{d}x = -\cot{x}+C</math> :<math>\int \csc^n{ax} \, \mathrm{d}x = -\frac{\csc^{n-1}{ax} \cos{ax}}{a(n-1)} \,+\, \frac{n-2}{n-1}\int \csc^{n-2}{ax} \, \mathrm{d}x \qquad \mbox{ (for }n \ne 1\mbox{)}\,\!</math> :<math>\int \frac{\mathrm{d}x}{\csc{x} + 1} = x - \frac{2\sin{\frac{x}{2}}}{\cos{\frac{x}{2}}+\sin{\frac{x}{2}}}+C</math> :<math>\int \frac{\mathrm{d}x}{\csc{x} - 1} = \frac{2\sin{\frac{x}{2}}}{\cos{\frac{x}{2}}-\sin{\frac{x}{2}}}-x+C</math> == Интеграли на [[котангенс]]ни [[функција|функции]] == :<math>\int\cot ax\;\mathrm{d}x = \frac{1}{a}\ln|\sin ax|+C\,\!</math> : <math>\int\cot^n ax\;\mathrm{d}x = -\frac{1}{a(n-1)}\cot^{n-1} ax - \int\cot^{n-2} ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{1 + \cot ax} = \int\frac{\tan ax\;\mathrm{d}x}{\tan ax+1}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{1 - \cot ax} = \int\frac{\tan ax\;\mathrm{d}x}{\tan ax-1}\,\!</math> == Интеграли [[синус]]ни и на [[косинус]]ни [[функција|функции]] == : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\cos ax\pm\sin ax} = \frac{1}{a\sqrt{2}}\ln\left|\tan\left(\frac{ax}{2}\pm\frac{\pi}{8}\right)\right|+C</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{(\cos ax\pm\sin ax)^2} = \frac{1}{2a}\tan\left(ax\mp\frac{\pi}{4}\right)+C</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{(\cos x + \sin x)^n} = \frac{1}{n-1}\left(\frac{\sin x - \cos x}{(\cos x + \sin x)^{n - 1}} - 2(n - 2)\int\frac{\mathrm{d}x}{(\cos x + \sin x)^{n-2}} \right)</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax + \sin ax} = \frac{x}{2} + \frac{1}{2a}\ln\left|\sin ax + \cos ax\right|+C</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax - \sin ax} = \frac{x}{2} - \frac{1}{2a}\ln\left|\sin ax - \cos ax\right|+C</math> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax + \sin ax} = \frac{x}{2} - \frac{1}{2a}\ln\left|\sin ax + \cos ax\right|+C</math> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax - \sin ax} = -\frac{x}{2} - \frac{1}{2a}\ln\left|\sin ax - \cos ax\right|+C</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{\sin ax(1+\cos ax)} = -\frac{1}{4a}\tan^2\frac{ax}{2}+\frac{1}{2a}\ln\left|\tan\frac{ax}{2}\right|+C</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{\sin ax(1-\cos ax)} = -\frac{1}{4a}\cot^2\frac{ax}{2}-\frac{1}{2a}\ln\left|\tan\frac{ax}{2}\right|+C</math> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax(1+\sin ax)} = \frac{1}{4a}\cot^2\left(\frac{ax}{2}+\frac{\pi}{4}\right)+\frac{1}{2a}\ln\left|\tan\left(\frac{ax}{2}+\frac{\pi}{4}\right)\right|+C</math> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax(1-\sin ax)} = \frac{1}{4a}\tan^2\left(\frac{ax}{2}+\frac{\pi}{4}\right)-\frac{1}{2a}\ln\left|\tan\left(\frac{ax}{2}+\frac{\pi}{4}\right)\right|+C</math> : <math>\int\sin ax\cos ax\;\mathrm{d}x = -\frac{1}{2a}\cos^2 ax +C\,\!</math> : <math>\int\sin a_1x\cos a_2x\;\mathrm{d}x = -\frac{\cos((a_1-a_2)x)}{2(a_1-a_2)} -\frac{\cos((a_1+a_2)x)}{2(a_1+a_2)} +C\qquad\mbox{(for }|a_1|\neq|a_2|\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\sin^n ax\cos ax\;\mathrm{d}x = \frac{1}{a(n+1)}\sin^{n+1} ax +C\qquad\mbox{(for }n\neq -1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\sin ax\cos^n ax\;\mathrm{d}x = -\frac{1}{a(n+1)}\cos^{n+1} ax +C\qquad\mbox{(for }n\neq -1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\sin^n ax\cos^m ax\;\mathrm{d}x = -\frac{\sin^{n-1} ax\cos^{m+1} ax}{a(n+m)}+\frac{n-1}{n+m}\int\sin^{n-2} ax\cos^m ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }m,n>0\mbox{)}\,\!</math> : исто така: <math>\int\sin^n ax\cos^m ax\;\mathrm{d}x = \frac{\sin^{n+1} ax\cos^{m-1} ax}{a(n+m)} + \frac{m-1}{n+m}\int\sin^n ax\cos^{m-2} ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }m,n>0\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin ax\cos ax} = \frac{1}{a}\ln\left|\tan ax\right|+C</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin ax\cos^n ax} = \frac{1}{a(n-1)\cos^{n-1} ax}+\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin ax\cos^{n-2} ax} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin^n ax\cos ax} = -\frac{1}{a(n-1)\sin^{n-1} ax}+\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin^{n-2} ax\cos ax} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{\cos^n ax} = \frac{1}{a(n-1)\cos^{n-1} ax} +C\qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\sin^2 ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax} = -\frac{1}{a}\sin ax+\frac{1}{a}\ln\left|\tan\left(\frac{\pi}{4}+\frac{ax}{2}\right)\right|+C</math> : <math>\int\frac{\sin^2 ax\;\mathrm{d}x}{\cos^n ax} = \frac{\sin ax}{a(n-1)\cos^{n-1}ax}-\frac{1}{n-1}\int\frac{\mathrm{d}x}{\cos^{n-2}ax} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\sin^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax} = -\frac{\sin^{n-1} ax}{a(n-1)} + \int\frac{\sin^{n-2} ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\sin^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^m ax} = \frac{\sin^{n+1} ax}{a(m-1)\cos^{m-1} ax}-\frac{n-m+2}{m-1}\int\frac{\sin^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^{m-2} ax} \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : исто така: <math>\int\frac{\sin^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^m ax} = -\frac{\sin^{n-1} ax}{a(n-m)\cos^{m-1} ax}+\frac{n-1}{n-m}\int\frac{\sin^{n-2} ax\;\mathrm{d}x}{\cos^m ax} \qquad\mbox{(for }m\neq n\mbox{)}\,\!</math> : исто така: <math>\int\frac{\sin^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^m ax} = \frac{\sin^{n-1} ax}{a(m-1)\cos^{m-1} ax}-\frac{n-1}{m-1}\int\frac{\sin^{n-2} ax\;\mathrm{d}x}{\cos^{m-2} ax} \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{\sin^n ax} = -\frac{1}{a(n-1)\sin^{n-1} ax} +C\qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\cos^2 ax\;\mathrm{d}x}{\sin ax} = \frac{1}{a}\left(\cos ax+\ln\left|\tan\frac{ax}{2}\right|\right) +C</math> : <math>\int\frac{\cos^2 ax\;\mathrm{d}x}{\sin^n ax} = -\frac{1}{n-1}\left(\frac{\cos ax}{a\sin^{n-1} ax)}+\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin^{n-2} ax}\right) \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{\cos^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^m ax} = -\frac{\cos^{n+1} ax}{a(m-1)\sin^{m-1} ax} - \frac{n-m-2}{m-1}\int\frac{\cos^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^{m-2} ax} \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : исто така: <math>\int\frac{\cos^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^m ax} = \frac{\cos^{n-1} ax}{a(n-m)\sin^{m-1} ax} + \frac{n-1}{n-m}\int\frac{\cos^{n-2} ax\;\mathrm{d}x}{\sin^m ax} \qquad\mbox{(for }m\neq n\mbox{)}\,\!</math> : исто така: <math>\int\frac{\cos^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^m ax} = -\frac{\cos^{n-1} ax}{a(m-1)\sin^{m-1} ax} - \frac{n-1}{m-1}\int\frac{\cos^{n-2} ax\;\mathrm{d}x}{\sin^{m-2} ax} \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли на [[синус]]ни и [[тангенс]]ни функции == : <math>\int \sin ax \tan ax\;\mathrm{d}x = \frac{1}{a}(\ln|\sec ax + \tan ax| - \sin ax)+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\tan^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^2 ax} = \frac{1}{a(n-1)}\tan^{n-1} (ax) +C\qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли на [[косинус]]ни и [[тангенс]]ни функции == : <math>\int\frac{\tan^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^2 ax} = \frac{1}{a(n+1)}\tan^{n+1} ax +C\qquad\mbox{(for }n\neq -1\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли на [[синус]]ни и [[котангенс]]ни функции == : <math>\int\frac{\cot^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^2 ax} = -\frac{1}{a(n+1)}\cot^{n+1} ax +C\qquad\mbox{(for }n\neq -1\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли на [[косинус]]ни и [[котангенс]]ни функции == : <math>\int\frac{\cot^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^2 ax} = \frac{1}{a(1-n)}\tan^{1-n} ax +C\qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли со симетрични граници == : <math>\int_{{-c}}^{{c}}\sin {x}\;\mathrm{d}x = 0 \!</math> : <math>\int_{{-c}}^{{c}}\cos {x}\;\mathrm{d}x = 2\int_{{0}}^{{c}}\cos {x}\;\mathrm{d}x = 2\int_{{-c}}^{{0}}\cos {x}\;\mathrm{d}x = 2\sin {c} \!</math> : <math>\int_{{-c}}^{{c}}\tan {x}\;\mathrm{d}x = 0 \!</math> : <math>\int_{-\frac{a}{2}}^{\frac{a}{2}} x^2\cos^2 {\frac{n\pi x}{a}}\;\mathrm{d}x = \frac{a^3(n^2\pi^2-6)}{24n^2\pi^2} \qquad\mbox{(for }n=1,3,5...\mbox{)}\,\!</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Тригонометриски функции]] [[Категорија:Интегрално сметање]] [[Категорија:Интеграли]] [[Категорија:Тригонометрија]] 911oga98ejlruexr9u7im38xzv8muik 5533087 5533086 2026-04-02T09:30:53Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Интегрално сметање]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533087 wikitext text/x-wiki == Интеграли на [[синус]]ни [[функција|функции]] == : <math>\int\sin ax\;\mathrm{d}x = -\frac{1}{a}\cos ax+C\,\!</math> : <math>\int\sin^2 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{x}{2} - \frac{1}{4a} \sin 2ax +C= \frac{x}{2} - \frac{1}{2a} \sin ax\cos ax +C\!</math> <br /> : <math>\int\sin^3 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{\cos 3ax}{12a} - \frac{3 \cos ax}{4a} +C\!</math> : <math>\int x\sin^2 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{x^2}{4} - \frac{x}{4a} \sin 2ax - \frac{1}{8a^2} \cos 2ax +C\!</math> : <math>\int x^2\sin^2 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{x^3}{6} - \left(\frac {x^2}{4a} - \frac{1}{8a^3} \right) \sin 2ax - \frac{x}{4a^2} \cos 2ax +C\!</math> <br /> : <math>\int\sin b_1x\sin b_2x\;\mathrm{d}x = \frac{\sin((b_2-b_1)x)}{2(b_2-b_1)}-\frac{\sin((b_1+b_2)x)}{2(b_1+b_2)}+C \qquad\mbox{(for }|b_1|\neq|b_2|\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\sin^n {ax}\;\mathrm{d}x = -\frac{\sin^{n-1} ax\cos ax}{na} + \frac{n-1}{n}\int\sin^{n-2} ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }n>2\mbox{)}\,\!</math> <br /> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin ax} = \frac{1}{a}\ln \left|\tan\frac{ax}{2}\right|+C</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin^n ax} = \frac{\cos ax}{a(1-n) \sin^{n-1} ax}+\frac{n-2}{n-1}\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin^{n-2}ax} \qquad\mbox{(for }n>1\mbox{)}\,\!</math> <br /> : <math>\int x\sin ax\;\mathrm{d}x = \frac{\sin ax}{a^2}-\frac{x\cos ax}{a}+C\,\!</math> : <math>\int x^n\sin ax\;\mathrm{d}x = -\frac{x^n}{a}\cos ax+\frac{n}{a}\int x^{n-1}\cos ax\;\mathrm{d}x = \sum_{k=0}^{2k\leq n} (-1)^{k+1} \frac{x^{n-2k}}{a^{1+2k}}\frac{n!}{(n-2k)!} \cos ax +\sum_{k=0}^{2k+1\leq n}(-1)^k \frac{x^{n-1-2k}}{a^{2+2k}}\frac{n!}{(n-2k-1)!} \sin ax \qquad\mbox{(for }n>0\mbox{)}\,\!</math> <br /> : <math>\int_{\frac{-a}{2}}^{\frac{a}{2}} x^2\sin^2 {\frac{n\pi x}{a}}\;\mathrm{d}x = \frac{a^3(n^2\pi^2-6)}{24n^2\pi^2} \qquad\mbox{(for }n=2,4,6...\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\sin ax}{x} \mathrm{d}x = \sum_{n=0}^\infty (-1)^n\frac{(ax)^{2n+1}}{(2n+1)\cdot (2n+1)!} +C\,\!</math> <br /> : <math>\int\frac{\sin ax}{x^n} \mathrm{d}x = -\frac{\sin ax}{(n-1)x^{n-1}} + \frac{a}{n-1}\int\frac{\cos ax}{x^{n-1}} \mathrm{d}x\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{1\pm\sin ax} = \frac{1}{a}\tan\left(\frac{ax}{2}\mp\frac{\pi}{4}\right)+C</math> <br /> : <math>\int\frac{x\;\mathrm{d}x}{1+\sin ax} = \frac{x}{a}\tan\left(\frac{ax}{2} - \frac{\pi}{4}\right)+\frac{2}{a^2}\ln\left|\cos\left(\frac{ax}{2}-\frac{\pi}{4}\right)\right|+C</math> : <math>\int\frac{x\;\mathrm{d}x}{1-\sin ax} = \frac{x}{a}\cot\left(\frac{\pi}{4} - \frac{ax}{2}\right)+\frac{2}{a^2}\ln\left|\sin\left(\frac{\pi}{4}-\frac{ax}{2}\right)\right|+C</math> <br /> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{1\pm\sin ax} = \pm x+\frac{1}{a}\tan\left(\frac{\pi}{4}\mp\frac{ax}{2}\right)+C</math> == Интеграли на [[косинус]]ни [[функција|функции]] == : <math>\int\cos ax\;\mathrm{d}x = \frac{1}{a}\sin ax+C\,\!</math> : <math>\int\cos^2 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{x}{2} + \frac{1}{4a} \sin 2ax +C = \frac{x}{2} + \frac{1}{2a} \sin ax\cos ax +C\!</math> : <math>\int\cos^n ax\;\mathrm{d}x = \frac{\cos^{n-1} ax\sin ax}{na} + \frac{n-1}{n}\int\cos^{n-2} ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }n>0\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int x\cos ax\;\mathrm{d}x = \frac{\cos ax}{a^2} + \frac{x\sin ax}{a}+C\,\!</math> : <math>\int x^2\cos^2 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{x^3}{6} + \left(\frac {x^2}{4a} - \frac{1}{8a^3} \right) \sin 2ax + \frac{x}{4a^2} \cos 2ax +C\!</math> : <math>\int x^n\cos ax\;\mathrm{d}x = \frac{x^n\sin ax}{a} - \frac{n}{a}\int x^{n-1}\sin ax\;\mathrm{d}x\,= \sum_{k=0}^{2k+1\leq n} (-1)^{k} \frac{x^{n-2k-1}}{a^{2+2k}}\frac{n!}{(n-2k-1)!} \cos ax +\sum_{k=0}^{2k\leq n}(-1)^{k} \frac{x^{n-2k}}{a^{1+2k}}\frac{n!}{(n-2k)!} \sin ax \!</math> : <math>\int\frac{\cos ax}{x} \mathrm{d}x = \ln|ax|+\sum_{k=1}^\infty (-1)^k\frac{(ax)^{2k}}{2k\cdot(2k)!}+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\cos ax}{x^n} \mathrm{d}x = -\frac{\cos ax}{(n-1)x^{n-1}}-\frac{a}{n-1}\int\frac{\sin ax}{x^{n-1}} \mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\cos ax} = \frac{1}{a}\ln\left|\tan\left(\frac{ax}{2}+\frac{\pi}{4}\right)\right|+C</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\cos^n ax} = \frac{\sin ax}{a(n-1) \cos^{n-1} ax} + \frac{n-2}{n-1}\int\frac{\mathrm{d}x}{\cos^{n-2} ax} \qquad\mbox{(for }n>1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{1+\cos ax} = \frac{1}{a}\tan\frac{ax}{2}+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{1-\cos ax} = -\frac{1}{a}\cot\frac{ax}{2}+C\,\!</math> : <math>\int\frac{x\;\mathrm{d}x}{1+\cos ax} = \frac{x}{a}\tan\frac{ax}{2} + \frac{2}{a^2}\ln\left|\cos\frac{ax}{2}\right|+C</math> : <math>\int\frac{x\;\mathrm{d}x}{1-\cos ax} = -\frac{x}{a}\cot\frac{ax}{2}+\frac{2}{a^2}\ln\left|\sin\frac{ax}{2}\right|+C</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{1+\cos ax} = x - \frac{1}{a}\tan\frac{ax}{2}+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{1-\cos ax} = -x-\frac{1}{a}\cot\frac{ax}{2}+C\,\!</math> : <math>\int\cos a_1x\cos a_2x\;\mathrm{d}x = \frac{\sin(a_2-a_1)x}{2(a_2-a_1)}+\frac{\sin(a_2+a_1)x}{2(a_2+a_1)}+C \qquad\mbox{(for }|a_1|\neq|a_2|\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли на [[тангенс]]ни [[функција|функции]] == : <math>\int\tan ax\;\mathrm{d}x = -\frac{1}{a}\ln|\cos ax|+C = \frac{1}{a}\ln|\sec ax|+C\,\!</math> : <math>\int\tan^n ax\;\mathrm{d}x = \frac{1}{a(n-1)}\tan^{n-1} ax-\int\tan^{n-2} ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{q \tan ax + p} = \frac{1}{p^2 + q^2}(px + \frac{q}{a}\ln|q\sin ax + p\cos ax|)+C \qquad\mbox{(for }p^2 + q^2\neq 0\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\tan ax + 1} = \frac{x}{2} + \frac{1}{2a}\ln|\sin ax + \cos ax|+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\tan ax - 1} = -\frac{x}{2} + \frac{1}{2a}\ln|\sin ax - \cos ax|+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\tan ax\;\mathrm{d}x}{\tan ax + 1} = \frac{x}{2} - \frac{1}{2a}\ln|\sin ax + \cos ax|+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\tan ax\;\mathrm{d}x}{\tan ax - 1} = \frac{x}{2} + \frac{1}{2a}\ln|\sin ax - \cos ax|+C\,\!</math> == Интеграли на [[секанс]]ни [[функција|функции]] == :<math>\int \sec{ax} \, \mathrm{d}x = \frac{1}{a}\ln{\left| \sec{ax} + \tan{ax}\right|}+C</math> :<math>\int \sec^2{x} \, \mathrm{d}x = \tan{x}+C</math> :<math>\int \sec^n{ax} \, \mathrm{d}x = \frac{\sec^{n-2}{ax} \tan {ax}}{a(n-1)} \,+\, \frac{n-2}{n-1}\int \sec^{n-2}{ax} \, \mathrm{d}x \qquad \mbox{ (for }n \ne 1\mbox{)}\,\!</math> :<math>\int \sec^n{x} \, \mathrm{d}x = \frac{\sec^{n-2}{x}\tan{x}}{n-1} \,+\, \frac{n-2}{n-1}\int \sec^{n-2}{x}\,\mathrm{d}x</math> :<math>\int \frac{\mathrm{d}x}{\sec{x} + 1} = x - \tan{\frac{x}{2}}+C</math> :<math>\int \frac{\mathrm{d}x}{\sec{x} - 1} = - x - \cot{\frac{x}{2}}+C</math> == Интеграли на [[косеканс]]ни [[функција|функции]] == :<math>\int \csc{ax} \, \mathrm{d}x = \frac{1}{a}\ln{\left| \csc{ax}-\cot{ax}\right|}+C</math> :<math>\int \csc^2{x} \, \mathrm{d}x = -\cot{x}+C</math> :<math>\int \csc^n{ax} \, \mathrm{d}x = -\frac{\csc^{n-1}{ax} \cos{ax}}{a(n-1)} \,+\, \frac{n-2}{n-1}\int \csc^{n-2}{ax} \, \mathrm{d}x \qquad \mbox{ (for }n \ne 1\mbox{)}\,\!</math> :<math>\int \frac{\mathrm{d}x}{\csc{x} + 1} = x - \frac{2\sin{\frac{x}{2}}}{\cos{\frac{x}{2}}+\sin{\frac{x}{2}}}+C</math> :<math>\int \frac{\mathrm{d}x}{\csc{x} - 1} = \frac{2\sin{\frac{x}{2}}}{\cos{\frac{x}{2}}-\sin{\frac{x}{2}}}-x+C</math> == Интеграли на [[котангенс]]ни [[функција|функции]] == :<math>\int\cot ax\;\mathrm{d}x = \frac{1}{a}\ln|\sin ax|+C\,\!</math> : <math>\int\cot^n ax\;\mathrm{d}x = -\frac{1}{a(n-1)}\cot^{n-1} ax - \int\cot^{n-2} ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{1 + \cot ax} = \int\frac{\tan ax\;\mathrm{d}x}{\tan ax+1}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{1 - \cot ax} = \int\frac{\tan ax\;\mathrm{d}x}{\tan ax-1}\,\!</math> == Интеграли [[синус]]ни и на [[косинус]]ни [[функција|функции]] == : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\cos ax\pm\sin ax} = \frac{1}{a\sqrt{2}}\ln\left|\tan\left(\frac{ax}{2}\pm\frac{\pi}{8}\right)\right|+C</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{(\cos ax\pm\sin ax)^2} = \frac{1}{2a}\tan\left(ax\mp\frac{\pi}{4}\right)+C</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{(\cos x + \sin x)^n} = \frac{1}{n-1}\left(\frac{\sin x - \cos x}{(\cos x + \sin x)^{n - 1}} - 2(n - 2)\int\frac{\mathrm{d}x}{(\cos x + \sin x)^{n-2}} \right)</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax + \sin ax} = \frac{x}{2} + \frac{1}{2a}\ln\left|\sin ax + \cos ax\right|+C</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax - \sin ax} = \frac{x}{2} - \frac{1}{2a}\ln\left|\sin ax - \cos ax\right|+C</math> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax + \sin ax} = \frac{x}{2} - \frac{1}{2a}\ln\left|\sin ax + \cos ax\right|+C</math> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax - \sin ax} = -\frac{x}{2} - \frac{1}{2a}\ln\left|\sin ax - \cos ax\right|+C</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{\sin ax(1+\cos ax)} = -\frac{1}{4a}\tan^2\frac{ax}{2}+\frac{1}{2a}\ln\left|\tan\frac{ax}{2}\right|+C</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{\sin ax(1-\cos ax)} = -\frac{1}{4a}\cot^2\frac{ax}{2}-\frac{1}{2a}\ln\left|\tan\frac{ax}{2}\right|+C</math> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax(1+\sin ax)} = \frac{1}{4a}\cot^2\left(\frac{ax}{2}+\frac{\pi}{4}\right)+\frac{1}{2a}\ln\left|\tan\left(\frac{ax}{2}+\frac{\pi}{4}\right)\right|+C</math> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax(1-\sin ax)} = \frac{1}{4a}\tan^2\left(\frac{ax}{2}+\frac{\pi}{4}\right)-\frac{1}{2a}\ln\left|\tan\left(\frac{ax}{2}+\frac{\pi}{4}\right)\right|+C</math> : <math>\int\sin ax\cos ax\;\mathrm{d}x = -\frac{1}{2a}\cos^2 ax +C\,\!</math> : <math>\int\sin a_1x\cos a_2x\;\mathrm{d}x = -\frac{\cos((a_1-a_2)x)}{2(a_1-a_2)} -\frac{\cos((a_1+a_2)x)}{2(a_1+a_2)} +C\qquad\mbox{(for }|a_1|\neq|a_2|\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\sin^n ax\cos ax\;\mathrm{d}x = \frac{1}{a(n+1)}\sin^{n+1} ax +C\qquad\mbox{(for }n\neq -1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\sin ax\cos^n ax\;\mathrm{d}x = -\frac{1}{a(n+1)}\cos^{n+1} ax +C\qquad\mbox{(for }n\neq -1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\sin^n ax\cos^m ax\;\mathrm{d}x = -\frac{\sin^{n-1} ax\cos^{m+1} ax}{a(n+m)}+\frac{n-1}{n+m}\int\sin^{n-2} ax\cos^m ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }m,n>0\mbox{)}\,\!</math> : исто така: <math>\int\sin^n ax\cos^m ax\;\mathrm{d}x = \frac{\sin^{n+1} ax\cos^{m-1} ax}{a(n+m)} + \frac{m-1}{n+m}\int\sin^n ax\cos^{m-2} ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }m,n>0\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin ax\cos ax} = \frac{1}{a}\ln\left|\tan ax\right|+C</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin ax\cos^n ax} = \frac{1}{a(n-1)\cos^{n-1} ax}+\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin ax\cos^{n-2} ax} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin^n ax\cos ax} = -\frac{1}{a(n-1)\sin^{n-1} ax}+\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin^{n-2} ax\cos ax} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{\cos^n ax} = \frac{1}{a(n-1)\cos^{n-1} ax} +C\qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\sin^2 ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax} = -\frac{1}{a}\sin ax+\frac{1}{a}\ln\left|\tan\left(\frac{\pi}{4}+\frac{ax}{2}\right)\right|+C</math> : <math>\int\frac{\sin^2 ax\;\mathrm{d}x}{\cos^n ax} = \frac{\sin ax}{a(n-1)\cos^{n-1}ax}-\frac{1}{n-1}\int\frac{\mathrm{d}x}{\cos^{n-2}ax} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\sin^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax} = -\frac{\sin^{n-1} ax}{a(n-1)} + \int\frac{\sin^{n-2} ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\sin^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^m ax} = \frac{\sin^{n+1} ax}{a(m-1)\cos^{m-1} ax}-\frac{n-m+2}{m-1}\int\frac{\sin^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^{m-2} ax} \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : исто така: <math>\int\frac{\sin^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^m ax} = -\frac{\sin^{n-1} ax}{a(n-m)\cos^{m-1} ax}+\frac{n-1}{n-m}\int\frac{\sin^{n-2} ax\;\mathrm{d}x}{\cos^m ax} \qquad\mbox{(for }m\neq n\mbox{)}\,\!</math> : исто така: <math>\int\frac{\sin^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^m ax} = \frac{\sin^{n-1} ax}{a(m-1)\cos^{m-1} ax}-\frac{n-1}{m-1}\int\frac{\sin^{n-2} ax\;\mathrm{d}x}{\cos^{m-2} ax} \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{\sin^n ax} = -\frac{1}{a(n-1)\sin^{n-1} ax} +C\qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\cos^2 ax\;\mathrm{d}x}{\sin ax} = \frac{1}{a}\left(\cos ax+\ln\left|\tan\frac{ax}{2}\right|\right) +C</math> : <math>\int\frac{\cos^2 ax\;\mathrm{d}x}{\sin^n ax} = -\frac{1}{n-1}\left(\frac{\cos ax}{a\sin^{n-1} ax)}+\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin^{n-2} ax}\right) \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{\cos^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^m ax} = -\frac{\cos^{n+1} ax}{a(m-1)\sin^{m-1} ax} - \frac{n-m-2}{m-1}\int\frac{\cos^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^{m-2} ax} \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : исто така: <math>\int\frac{\cos^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^m ax} = \frac{\cos^{n-1} ax}{a(n-m)\sin^{m-1} ax} + \frac{n-1}{n-m}\int\frac{\cos^{n-2} ax\;\mathrm{d}x}{\sin^m ax} \qquad\mbox{(for }m\neq n\mbox{)}\,\!</math> : исто така: <math>\int\frac{\cos^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^m ax} = -\frac{\cos^{n-1} ax}{a(m-1)\sin^{m-1} ax} - \frac{n-1}{m-1}\int\frac{\cos^{n-2} ax\;\mathrm{d}x}{\sin^{m-2} ax} \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли на [[синус]]ни и [[тангенс]]ни функции == : <math>\int \sin ax \tan ax\;\mathrm{d}x = \frac{1}{a}(\ln|\sec ax + \tan ax| - \sin ax)+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\tan^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^2 ax} = \frac{1}{a(n-1)}\tan^{n-1} (ax) +C\qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли на [[косинус]]ни и [[тангенс]]ни функции == : <math>\int\frac{\tan^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^2 ax} = \frac{1}{a(n+1)}\tan^{n+1} ax +C\qquad\mbox{(for }n\neq -1\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли на [[синус]]ни и [[котангенс]]ни функции == : <math>\int\frac{\cot^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^2 ax} = -\frac{1}{a(n+1)}\cot^{n+1} ax +C\qquad\mbox{(for }n\neq -1\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли на [[косинус]]ни и [[котангенс]]ни функции == : <math>\int\frac{\cot^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^2 ax} = \frac{1}{a(1-n)}\tan^{1-n} ax +C\qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли со симетрични граници == : <math>\int_{{-c}}^{{c}}\sin {x}\;\mathrm{d}x = 0 \!</math> : <math>\int_{{-c}}^{{c}}\cos {x}\;\mathrm{d}x = 2\int_{{0}}^{{c}}\cos {x}\;\mathrm{d}x = 2\int_{{-c}}^{{0}}\cos {x}\;\mathrm{d}x = 2\sin {c} \!</math> : <math>\int_{{-c}}^{{c}}\tan {x}\;\mathrm{d}x = 0 \!</math> : <math>\int_{-\frac{a}{2}}^{\frac{a}{2}} x^2\cos^2 {\frac{n\pi x}{a}}\;\mathrm{d}x = \frac{a^3(n^2\pi^2-6)}{24n^2\pi^2} \qquad\mbox{(for }n=1,3,5...\mbox{)}\,\!</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Тригонометриски функции]] [[Категорија:Интеграли]] [[Категорија:Тригонометрија]] lhn29v23igqnvdtkkfdwcdqs10cedxe 5533088 5533087 2026-04-02T09:31:02Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533088 wikitext text/x-wiki == Интеграли на [[синус]]ни [[функција|функции]] == : <math>\int\sin ax\;\mathrm{d}x = -\frac{1}{a}\cos ax+C\,\!</math> : <math>\int\sin^2 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{x}{2} - \frac{1}{4a} \sin 2ax +C= \frac{x}{2} - \frac{1}{2a} \sin ax\cos ax +C\!</math> <br /> : <math>\int\sin^3 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{\cos 3ax}{12a} - \frac{3 \cos ax}{4a} +C\!</math> : <math>\int x\sin^2 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{x^2}{4} - \frac{x}{4a} \sin 2ax - \frac{1}{8a^2} \cos 2ax +C\!</math> : <math>\int x^2\sin^2 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{x^3}{6} - \left(\frac {x^2}{4a} - \frac{1}{8a^3} \right) \sin 2ax - \frac{x}{4a^2} \cos 2ax +C\!</math> <br /> : <math>\int\sin b_1x\sin b_2x\;\mathrm{d}x = \frac{\sin((b_2-b_1)x)}{2(b_2-b_1)}-\frac{\sin((b_1+b_2)x)}{2(b_1+b_2)}+C \qquad\mbox{(for }|b_1|\neq|b_2|\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\sin^n {ax}\;\mathrm{d}x = -\frac{\sin^{n-1} ax\cos ax}{na} + \frac{n-1}{n}\int\sin^{n-2} ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }n>2\mbox{)}\,\!</math> <br /> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin ax} = \frac{1}{a}\ln \left|\tan\frac{ax}{2}\right|+C</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin^n ax} = \frac{\cos ax}{a(1-n) \sin^{n-1} ax}+\frac{n-2}{n-1}\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin^{n-2}ax} \qquad\mbox{(for }n>1\mbox{)}\,\!</math> <br /> : <math>\int x\sin ax\;\mathrm{d}x = \frac{\sin ax}{a^2}-\frac{x\cos ax}{a}+C\,\!</math> : <math>\int x^n\sin ax\;\mathrm{d}x = -\frac{x^n}{a}\cos ax+\frac{n}{a}\int x^{n-1}\cos ax\;\mathrm{d}x = \sum_{k=0}^{2k\leq n} (-1)^{k+1} \frac{x^{n-2k}}{a^{1+2k}}\frac{n!}{(n-2k)!} \cos ax +\sum_{k=0}^{2k+1\leq n}(-1)^k \frac{x^{n-1-2k}}{a^{2+2k}}\frac{n!}{(n-2k-1)!} \sin ax \qquad\mbox{(for }n>0\mbox{)}\,\!</math> <br /> : <math>\int_{\frac{-a}{2}}^{\frac{a}{2}} x^2\sin^2 {\frac{n\pi x}{a}}\;\mathrm{d}x = \frac{a^3(n^2\pi^2-6)}{24n^2\pi^2} \qquad\mbox{(for }n=2,4,6...\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\sin ax}{x} \mathrm{d}x = \sum_{n=0}^\infty (-1)^n\frac{(ax)^{2n+1}}{(2n+1)\cdot (2n+1)!} +C\,\!</math> <br /> : <math>\int\frac{\sin ax}{x^n} \mathrm{d}x = -\frac{\sin ax}{(n-1)x^{n-1}} + \frac{a}{n-1}\int\frac{\cos ax}{x^{n-1}} \mathrm{d}x\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{1\pm\sin ax} = \frac{1}{a}\tan\left(\frac{ax}{2}\mp\frac{\pi}{4}\right)+C</math> <br /> : <math>\int\frac{x\;\mathrm{d}x}{1+\sin ax} = \frac{x}{a}\tan\left(\frac{ax}{2} - \frac{\pi}{4}\right)+\frac{2}{a^2}\ln\left|\cos\left(\frac{ax}{2}-\frac{\pi}{4}\right)\right|+C</math> : <math>\int\frac{x\;\mathrm{d}x}{1-\sin ax} = \frac{x}{a}\cot\left(\frac{\pi}{4} - \frac{ax}{2}\right)+\frac{2}{a^2}\ln\left|\sin\left(\frac{\pi}{4}-\frac{ax}{2}\right)\right|+C</math> <br /> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{1\pm\sin ax} = \pm x+\frac{1}{a}\tan\left(\frac{\pi}{4}\mp\frac{ax}{2}\right)+C</math> == Интеграли на [[косинус]]ни [[функција|функции]] == : <math>\int\cos ax\;\mathrm{d}x = \frac{1}{a}\sin ax+C\,\!</math> : <math>\int\cos^2 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{x}{2} + \frac{1}{4a} \sin 2ax +C = \frac{x}{2} + \frac{1}{2a} \sin ax\cos ax +C\!</math> : <math>\int\cos^n ax\;\mathrm{d}x = \frac{\cos^{n-1} ax\sin ax}{na} + \frac{n-1}{n}\int\cos^{n-2} ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }n>0\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int x\cos ax\;\mathrm{d}x = \frac{\cos ax}{a^2} + \frac{x\sin ax}{a}+C\,\!</math> : <math>\int x^2\cos^2 {ax}\;\mathrm{d}x = \frac{x^3}{6} + \left(\frac {x^2}{4a} - \frac{1}{8a^3} \right) \sin 2ax + \frac{x}{4a^2} \cos 2ax +C\!</math> : <math>\int x^n\cos ax\;\mathrm{d}x = \frac{x^n\sin ax}{a} - \frac{n}{a}\int x^{n-1}\sin ax\;\mathrm{d}x\,= \sum_{k=0}^{2k+1\leq n} (-1)^{k} \frac{x^{n-2k-1}}{a^{2+2k}}\frac{n!}{(n-2k-1)!} \cos ax +\sum_{k=0}^{2k\leq n}(-1)^{k} \frac{x^{n-2k}}{a^{1+2k}}\frac{n!}{(n-2k)!} \sin ax \!</math> : <math>\int\frac{\cos ax}{x} \mathrm{d}x = \ln|ax|+\sum_{k=1}^\infty (-1)^k\frac{(ax)^{2k}}{2k\cdot(2k)!}+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\cos ax}{x^n} \mathrm{d}x = -\frac{\cos ax}{(n-1)x^{n-1}}-\frac{a}{n-1}\int\frac{\sin ax}{x^{n-1}} \mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\cos ax} = \frac{1}{a}\ln\left|\tan\left(\frac{ax}{2}+\frac{\pi}{4}\right)\right|+C</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\cos^n ax} = \frac{\sin ax}{a(n-1) \cos^{n-1} ax} + \frac{n-2}{n-1}\int\frac{\mathrm{d}x}{\cos^{n-2} ax} \qquad\mbox{(for }n>1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{1+\cos ax} = \frac{1}{a}\tan\frac{ax}{2}+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{1-\cos ax} = -\frac{1}{a}\cot\frac{ax}{2}+C\,\!</math> : <math>\int\frac{x\;\mathrm{d}x}{1+\cos ax} = \frac{x}{a}\tan\frac{ax}{2} + \frac{2}{a^2}\ln\left|\cos\frac{ax}{2}\right|+C</math> : <math>\int\frac{x\;\mathrm{d}x}{1-\cos ax} = -\frac{x}{a}\cot\frac{ax}{2}+\frac{2}{a^2}\ln\left|\sin\frac{ax}{2}\right|+C</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{1+\cos ax} = x - \frac{1}{a}\tan\frac{ax}{2}+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{1-\cos ax} = -x-\frac{1}{a}\cot\frac{ax}{2}+C\,\!</math> : <math>\int\cos a_1x\cos a_2x\;\mathrm{d}x = \frac{\sin(a_2-a_1)x}{2(a_2-a_1)}+\frac{\sin(a_2+a_1)x}{2(a_2+a_1)}+C \qquad\mbox{(for }|a_1|\neq|a_2|\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли на [[тангенс]]ни [[функција|функции]] == : <math>\int\tan ax\;\mathrm{d}x = -\frac{1}{a}\ln|\cos ax|+C = \frac{1}{a}\ln|\sec ax|+C\,\!</math> : <math>\int\tan^n ax\;\mathrm{d}x = \frac{1}{a(n-1)}\tan^{n-1} ax-\int\tan^{n-2} ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{q \tan ax + p} = \frac{1}{p^2 + q^2}(px + \frac{q}{a}\ln|q\sin ax + p\cos ax|)+C \qquad\mbox{(for }p^2 + q^2\neq 0\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\tan ax + 1} = \frac{x}{2} + \frac{1}{2a}\ln|\sin ax + \cos ax|+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\tan ax - 1} = -\frac{x}{2} + \frac{1}{2a}\ln|\sin ax - \cos ax|+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\tan ax\;\mathrm{d}x}{\tan ax + 1} = \frac{x}{2} - \frac{1}{2a}\ln|\sin ax + \cos ax|+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\tan ax\;\mathrm{d}x}{\tan ax - 1} = \frac{x}{2} + \frac{1}{2a}\ln|\sin ax - \cos ax|+C\,\!</math> == Интеграли на [[секанс]]ни [[функција|функции]] == :<math>\int \sec{ax} \, \mathrm{d}x = \frac{1}{a}\ln{\left| \sec{ax} + \tan{ax}\right|}+C</math> :<math>\int \sec^2{x} \, \mathrm{d}x = \tan{x}+C</math> :<math>\int \sec^n{ax} \, \mathrm{d}x = \frac{\sec^{n-2}{ax} \tan {ax}}{a(n-1)} \,+\, \frac{n-2}{n-1}\int \sec^{n-2}{ax} \, \mathrm{d}x \qquad \mbox{ (for }n \ne 1\mbox{)}\,\!</math> :<math>\int \sec^n{x} \, \mathrm{d}x = \frac{\sec^{n-2}{x}\tan{x}}{n-1} \,+\, \frac{n-2}{n-1}\int \sec^{n-2}{x}\,\mathrm{d}x</math> :<math>\int \frac{\mathrm{d}x}{\sec{x} + 1} = x - \tan{\frac{x}{2}}+C</math> :<math>\int \frac{\mathrm{d}x}{\sec{x} - 1} = - x - \cot{\frac{x}{2}}+C</math> == Интеграли на [[косеканс]]ни [[функција|функции]] == :<math>\int \csc{ax} \, \mathrm{d}x = \frac{1}{a}\ln{\left| \csc{ax}-\cot{ax}\right|}+C</math> :<math>\int \csc^2{x} \, \mathrm{d}x = -\cot{x}+C</math> :<math>\int \csc^n{ax} \, \mathrm{d}x = -\frac{\csc^{n-1}{ax} \cos{ax}}{a(n-1)} \,+\, \frac{n-2}{n-1}\int \csc^{n-2}{ax} \, \mathrm{d}x \qquad \mbox{ (for }n \ne 1\mbox{)}\,\!</math> :<math>\int \frac{\mathrm{d}x}{\csc{x} + 1} = x - \frac{2\sin{\frac{x}{2}}}{\cos{\frac{x}{2}}+\sin{\frac{x}{2}}}+C</math> :<math>\int \frac{\mathrm{d}x}{\csc{x} - 1} = \frac{2\sin{\frac{x}{2}}}{\cos{\frac{x}{2}}-\sin{\frac{x}{2}}}-x+C</math> == Интеграли на [[котангенс]]ни [[функција|функции]] == :<math>\int\cot ax\;\mathrm{d}x = \frac{1}{a}\ln|\sin ax|+C\,\!</math> : <math>\int\cot^n ax\;\mathrm{d}x = -\frac{1}{a(n-1)}\cot^{n-1} ax - \int\cot^{n-2} ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{1 + \cot ax} = \int\frac{\tan ax\;\mathrm{d}x}{\tan ax+1}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{1 - \cot ax} = \int\frac{\tan ax\;\mathrm{d}x}{\tan ax-1}\,\!</math> == Интеграли [[синус]]ни и на [[косинус]]ни [[функција|функции]] == : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\cos ax\pm\sin ax} = \frac{1}{a\sqrt{2}}\ln\left|\tan\left(\frac{ax}{2}\pm\frac{\pi}{8}\right)\right|+C</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{(\cos ax\pm\sin ax)^2} = \frac{1}{2a}\tan\left(ax\mp\frac{\pi}{4}\right)+C</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{(\cos x + \sin x)^n} = \frac{1}{n-1}\left(\frac{\sin x - \cos x}{(\cos x + \sin x)^{n - 1}} - 2(n - 2)\int\frac{\mathrm{d}x}{(\cos x + \sin x)^{n-2}} \right)</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax + \sin ax} = \frac{x}{2} + \frac{1}{2a}\ln\left|\sin ax + \cos ax\right|+C</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax - \sin ax} = \frac{x}{2} - \frac{1}{2a}\ln\left|\sin ax - \cos ax\right|+C</math> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax + \sin ax} = \frac{x}{2} - \frac{1}{2a}\ln\left|\sin ax + \cos ax\right|+C</math> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax - \sin ax} = -\frac{x}{2} - \frac{1}{2a}\ln\left|\sin ax - \cos ax\right|+C</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{\sin ax(1+\cos ax)} = -\frac{1}{4a}\tan^2\frac{ax}{2}+\frac{1}{2a}\ln\left|\tan\frac{ax}{2}\right|+C</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{\sin ax(1-\cos ax)} = -\frac{1}{4a}\cot^2\frac{ax}{2}-\frac{1}{2a}\ln\left|\tan\frac{ax}{2}\right|+C</math> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax(1+\sin ax)} = \frac{1}{4a}\cot^2\left(\frac{ax}{2}+\frac{\pi}{4}\right)+\frac{1}{2a}\ln\left|\tan\left(\frac{ax}{2}+\frac{\pi}{4}\right)\right|+C</math> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax(1-\sin ax)} = \frac{1}{4a}\tan^2\left(\frac{ax}{2}+\frac{\pi}{4}\right)-\frac{1}{2a}\ln\left|\tan\left(\frac{ax}{2}+\frac{\pi}{4}\right)\right|+C</math> : <math>\int\sin ax\cos ax\;\mathrm{d}x = -\frac{1}{2a}\cos^2 ax +C\,\!</math> : <math>\int\sin a_1x\cos a_2x\;\mathrm{d}x = -\frac{\cos((a_1-a_2)x)}{2(a_1-a_2)} -\frac{\cos((a_1+a_2)x)}{2(a_1+a_2)} +C\qquad\mbox{(for }|a_1|\neq|a_2|\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\sin^n ax\cos ax\;\mathrm{d}x = \frac{1}{a(n+1)}\sin^{n+1} ax +C\qquad\mbox{(for }n\neq -1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\sin ax\cos^n ax\;\mathrm{d}x = -\frac{1}{a(n+1)}\cos^{n+1} ax +C\qquad\mbox{(for }n\neq -1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\sin^n ax\cos^m ax\;\mathrm{d}x = -\frac{\sin^{n-1} ax\cos^{m+1} ax}{a(n+m)}+\frac{n-1}{n+m}\int\sin^{n-2} ax\cos^m ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }m,n>0\mbox{)}\,\!</math> : исто така: <math>\int\sin^n ax\cos^m ax\;\mathrm{d}x = \frac{\sin^{n+1} ax\cos^{m-1} ax}{a(n+m)} + \frac{m-1}{n+m}\int\sin^n ax\cos^{m-2} ax\;\mathrm{d}x \qquad\mbox{(for }m,n>0\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin ax\cos ax} = \frac{1}{a}\ln\left|\tan ax\right|+C</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin ax\cos^n ax} = \frac{1}{a(n-1)\cos^{n-1} ax}+\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin ax\cos^{n-2} ax} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin^n ax\cos ax} = -\frac{1}{a(n-1)\sin^{n-1} ax}+\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin^{n-2} ax\cos ax} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\sin ax\;\mathrm{d}x}{\cos^n ax} = \frac{1}{a(n-1)\cos^{n-1} ax} +C\qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\sin^2 ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax} = -\frac{1}{a}\sin ax+\frac{1}{a}\ln\left|\tan\left(\frac{\pi}{4}+\frac{ax}{2}\right)\right|+C</math> : <math>\int\frac{\sin^2 ax\;\mathrm{d}x}{\cos^n ax} = \frac{\sin ax}{a(n-1)\cos^{n-1}ax}-\frac{1}{n-1}\int\frac{\mathrm{d}x}{\cos^{n-2}ax} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\sin^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax} = -\frac{\sin^{n-1} ax}{a(n-1)} + \int\frac{\sin^{n-2} ax\;\mathrm{d}x}{\cos ax} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\sin^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^m ax} = \frac{\sin^{n+1} ax}{a(m-1)\cos^{m-1} ax}-\frac{n-m+2}{m-1}\int\frac{\sin^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^{m-2} ax} \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : исто така: <math>\int\frac{\sin^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^m ax} = -\frac{\sin^{n-1} ax}{a(n-m)\cos^{m-1} ax}+\frac{n-1}{n-m}\int\frac{\sin^{n-2} ax\;\mathrm{d}x}{\cos^m ax} \qquad\mbox{(for }m\neq n\mbox{)}\,\!</math> : исто така: <math>\int\frac{\sin^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^m ax} = \frac{\sin^{n-1} ax}{a(m-1)\cos^{m-1} ax}-\frac{n-1}{m-1}\int\frac{\sin^{n-2} ax\;\mathrm{d}x}{\cos^{m-2} ax} \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\cos ax\;\mathrm{d}x}{\sin^n ax} = -\frac{1}{a(n-1)\sin^{n-1} ax} +C\qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : <math>\int\frac{\cos^2 ax\;\mathrm{d}x}{\sin ax} = \frac{1}{a}\left(\cos ax+\ln\left|\tan\frac{ax}{2}\right|\right) +C</math> : <math>\int\frac{\cos^2 ax\;\mathrm{d}x}{\sin^n ax} = -\frac{1}{n-1}\left(\frac{\cos ax}{a\sin^{n-1} ax)}+\int\frac{\mathrm{d}x}{\sin^{n-2} ax}\right) \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{\cos^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^m ax} = -\frac{\cos^{n+1} ax}{a(m-1)\sin^{m-1} ax} - \frac{n-m-2}{m-1}\int\frac{\cos^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^{m-2} ax} \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}\,\!</math> : исто така: <math>\int\frac{\cos^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^m ax} = \frac{\cos^{n-1} ax}{a(n-m)\sin^{m-1} ax} + \frac{n-1}{n-m}\int\frac{\cos^{n-2} ax\;\mathrm{d}x}{\sin^m ax} \qquad\mbox{(for }m\neq n\mbox{)}\,\!</math> : исто така: <math>\int\frac{\cos^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^m ax} = -\frac{\cos^{n-1} ax}{a(m-1)\sin^{m-1} ax} - \frac{n-1}{m-1}\int\frac{\cos^{n-2} ax\;\mathrm{d}x}{\sin^{m-2} ax} \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли на [[синус]]ни и [[тангенс]]ни функции == : <math>\int \sin ax \tan ax\;\mathrm{d}x = \frac{1}{a}(\ln|\sec ax + \tan ax| - \sin ax)+C\,\!</math> : <math>\int\frac{\tan^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^2 ax} = \frac{1}{a(n-1)}\tan^{n-1} (ax) +C\qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли на [[косинус]]ни и [[тангенс]]ни функции == : <math>\int\frac{\tan^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^2 ax} = \frac{1}{a(n+1)}\tan^{n+1} ax +C\qquad\mbox{(for }n\neq -1\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли на [[синус]]ни и [[котангенс]]ни функции == : <math>\int\frac{\cot^n ax\;\mathrm{d}x}{\sin^2 ax} = -\frac{1}{a(n+1)}\cot^{n+1} ax +C\qquad\mbox{(for }n\neq -1\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли на [[косинус]]ни и [[котангенс]]ни функции == : <math>\int\frac{\cot^n ax\;\mathrm{d}x}{\cos^2 ax} = \frac{1}{a(1-n)}\tan^{1-n} ax +C\qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}\,\!</math> == Интеграли со симетрични граници == : <math>\int_{{-c}}^{{c}}\sin {x}\;\mathrm{d}x = 0 \!</math> : <math>\int_{{-c}}^{{c}}\cos {x}\;\mathrm{d}x = 2\int_{{0}}^{{c}}\cos {x}\;\mathrm{d}x = 2\int_{{-c}}^{{0}}\cos {x}\;\mathrm{d}x = 2\sin {c} \!</math> : <math>\int_{{-c}}^{{c}}\tan {x}\;\mathrm{d}x = 0 \!</math> : <math>\int_{-\frac{a}{2}}^{\frac{a}{2}} x^2\cos^2 {\frac{n\pi x}{a}}\;\mathrm{d}x = \frac{a^3(n^2\pi^2-6)}{24n^2\pi^2} \qquad\mbox{(for }n=1,3,5...\mbox{)}\,\!</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Тригонометриски функции]] [[Категорија:Тригонометрија]] 8s4845yteoth7rrfb75ncnsaslp2ube Список на интеграли на експоненцијални функции 0 1152535 5533069 5525986 2026-04-02T09:26:47Z Bjankuloski06 332 5533069 wikitext text/x-wiki '''Списoк на [[интеграл]]и на експоненцијални [[функција|функции]]''': : <math>\int e^{cx}\;dx = \frac{1}{c} e^{cx}</math> : <math>\int a^{cx}\;dx = \frac{1}{c \ln a} a^{cx} \qquad\mbox{(for } a > 0,\mbox{ }a \ne 1\mbox{)}</math> : <math>\int xe^{cx}\; dx = \frac{e^{cx}}{c^2}(cx-1)</math> : <math>\int x^2 e^{cx}\;dx = e^{cx}\left(\frac{x^2}{c}-\frac{2x}{c^2}+\frac{2}{c^3}\right)</math> : <math>\int x^n e^{cx}\; dx = \frac{1}{c} x^n e^{cx} - \frac{n}{c}\int x^{n-1} e^{cx} dx</math> : <math>\int\frac{e^{cx}\; dx}{x} = \ln|x| +\sum_{i=1}^\infty\frac{(cx)^i}{i\cdot i!}</math> : <math>\int\frac{e^{cx}\; dx}{x^n} = \frac{1}{n-1}\left(-\frac{e^{cx}}{x^{n-1}}+c\int\frac{e^{cx} dx}{x^{n-1}}\right) \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int e^{cx}\ln x\; dx = \frac{1}{c}e^{cx}\ln|x|-\operatorname{Ei}\,(cx)</math> : <math>\int e^{cx}\sin bx\; dx = \frac{e^{cx}}{c^2+b^2}(c\sin bx - b\cos bx)</math> : <math>\int e^{cx}\cos bx\; dx = \frac{e^{cx}}{c^2+b^2}(c\cos bx + b\sin bx)</math> : <math>\int e^{cx}\sin^n x\; dx = \frac{e^{cx}\sin^{n-1} x}{c^2+n^2}(c\sin x-n\cos x)+\frac{n(n-1)}{c^2+n^2}\int e^{cx}\sin^{n-2} x\;dx</math> : <math>\int e^{cx}\cos^n x\; dx = \frac{e^{cx}\cos^{n-1} x}{c^2+n^2}(c\cos x+n\sin x)+\frac{n(n-1)}{c^2+n^2}\int e^{cx}\cos^{n-2} x\;dx</math> :<math>\int x e^{c x^2 }\; dx= \frac{1}{2c} \; e^{c x^2}</math> :<math>\int {1 \over \sigma\sqrt{2\pi} }\,e^{-{(x-\mu )^2 / 2\sigma^2}}\; dx= \frac{1}{2 \sigma} (1 + \mbox{erf}\,\frac{x-\mu}{\sigma \sqrt{2}})</math> :<math>\int e^{x^2}\,dx = e^{x^2}\left (\sum_{r=1}^n\frac{1}{2^n x^{2n-1}} \right)+ \frac {2n-1}{2^n}\int \frac{e^{x^2}\;dx}{x^{2n}} </math> :<math>\int_{-\infty}^{\infty} e^{-ax^2}\,dx=\sqrt{\pi \over a}</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Список на интеграли|Експоненцијални функции]] [[Категорија:Експоненцијали]] fvpee0wdv32bwq6y7z3p9hch71cshha 5533071 5533069 2026-04-02T09:27:01Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Список на интеграли]]; додадена [[Категорија:Списоци на интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533071 wikitext text/x-wiki '''Списoк на [[интеграл]]и на експоненцијални [[функција|функции]]''': : <math>\int e^{cx}\;dx = \frac{1}{c} e^{cx}</math> : <math>\int a^{cx}\;dx = \frac{1}{c \ln a} a^{cx} \qquad\mbox{(for } a > 0,\mbox{ }a \ne 1\mbox{)}</math> : <math>\int xe^{cx}\; dx = \frac{e^{cx}}{c^2}(cx-1)</math> : <math>\int x^2 e^{cx}\;dx = e^{cx}\left(\frac{x^2}{c}-\frac{2x}{c^2}+\frac{2}{c^3}\right)</math> : <math>\int x^n e^{cx}\; dx = \frac{1}{c} x^n e^{cx} - \frac{n}{c}\int x^{n-1} e^{cx} dx</math> : <math>\int\frac{e^{cx}\; dx}{x} = \ln|x| +\sum_{i=1}^\infty\frac{(cx)^i}{i\cdot i!}</math> : <math>\int\frac{e^{cx}\; dx}{x^n} = \frac{1}{n-1}\left(-\frac{e^{cx}}{x^{n-1}}+c\int\frac{e^{cx} dx}{x^{n-1}}\right) \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int e^{cx}\ln x\; dx = \frac{1}{c}e^{cx}\ln|x|-\operatorname{Ei}\,(cx)</math> : <math>\int e^{cx}\sin bx\; dx = \frac{e^{cx}}{c^2+b^2}(c\sin bx - b\cos bx)</math> : <math>\int e^{cx}\cos bx\; dx = \frac{e^{cx}}{c^2+b^2}(c\cos bx + b\sin bx)</math> : <math>\int e^{cx}\sin^n x\; dx = \frac{e^{cx}\sin^{n-1} x}{c^2+n^2}(c\sin x-n\cos x)+\frac{n(n-1)}{c^2+n^2}\int e^{cx}\sin^{n-2} x\;dx</math> : <math>\int e^{cx}\cos^n x\; dx = \frac{e^{cx}\cos^{n-1} x}{c^2+n^2}(c\cos x+n\sin x)+\frac{n(n-1)}{c^2+n^2}\int e^{cx}\cos^{n-2} x\;dx</math> :<math>\int x e^{c x^2 }\; dx= \frac{1}{2c} \; e^{c x^2}</math> :<math>\int {1 \over \sigma\sqrt{2\pi} }\,e^{-{(x-\mu )^2 / 2\sigma^2}}\; dx= \frac{1}{2 \sigma} (1 + \mbox{erf}\,\frac{x-\mu}{\sigma \sqrt{2}})</math> :<math>\int e^{x^2}\,dx = e^{x^2}\left (\sum_{r=1}^n\frac{1}{2^n x^{2n-1}} \right)+ \frac {2n-1}{2^n}\int \frac{e^{x^2}\;dx}{x^{2n}} </math> :<math>\int_{-\infty}^{\infty} e^{-ax^2}\,dx=\sqrt{\pi \over a}</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Експоненцијални функции]] [[Категорија:Експоненцијали]] dss46r4jxrccrj1us9ucod1kvctbd1r Список на интеграли на логаритамски функции 0 1152536 5533080 3854121 2026-04-02T09:29:20Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Математичка анализа]]; додадена [[Категорија:Списоци на интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533080 wikitext text/x-wiki '''Списoк на [[интеграл]]и на логаритамски [[функција|функции]]''': ''x''&gt;0 важи за сите интеграли во оваа статија. : <math>\int\ln cx\,dx = x\ln cx - x</math> : <math>\int (\ln x)^2\; dx = x(\ln x)^2 - 2x\ln x + 2x</math> : <math>\int (\ln cx)^n\; dx = x(\ln cx)^n - n\int (\ln cx)^{n-1} dx \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{dx}{\ln x} = \ln|\ln x| + \ln x + \sum^\infty_{i=2}\frac{(\ln x)^i}{i\cdot i!}</math> : <math>\int \frac{dx}{(\ln x)^n} = -\frac{x}{(n-1)(\ln x)^{n-1}} + \frac{1}{n-1}\int\frac{dx}{(\ln x)^{n-1}} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int x^m\ln x\;dx = x^{m+1}\left(\frac{\ln x}{m+1}-\frac{1}{(m+1)^2}\right) \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int x^m (\ln x)^n\; dx = \frac{x^{m+1}(\ln x)^n}{m+1} - \frac{n}{m+1}\int x^m (\ln x)^{n-1} dx \qquad\mbox{(for }m,n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{(\ln x)^n\; dx}{x} = \frac{(\ln x)^{n+1}}{n+1} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{\ln x\,dx}{x^m} = -\frac{\ln x}{(m-1)x^{m-1}}-\frac{1}{(m-1)^2 x^{m-1}} \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{(\ln x)^n\; dx}{x^m} = -\frac{(\ln x)^n}{(m-1)x^{m-1}} + \frac{n}{m-1}\int\frac{(\ln x)^{n-1} dx}{x^m} \qquad\mbox{(for }m,n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{x^m\; dx}{(\ln x)^n} = -\frac{x^{m+1}}{(n-1)(\ln x)^{n-1}} + \frac{m+1}{n-1}\int\frac{x^m dx}{(\ln x)^{n-1}} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{dx}{x\ln x} = \ln|\ln x|</math> : <math>\int \frac{dx}{x^n\ln x} = \ln|\ln x| + \sum^\infty_{i=1} (-1)^i\frac{(n-1)^i(\ln x)^i}{i\cdot i!}</math> : <math>\int \frac{dx}{x (\ln x)^n} = -\frac{1}{(n-1)(\ln x)^{n-1}} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \sin (\ln x)\;dx = \frac{x}{2}(\sin (\ln x) - \cos (\ln x))</math> : <math>\int \cos (\ln x)\;dx = \frac{x}{2}(\sin (\ln x) + \cos (\ln x))</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Логаритамски функции]] [[Категорија:Интегрално сметање]] [[Категорија:Интеграли]] ns1xb3sr4rxm5nmrq42fg14l0nrzg5m 5533081 5533080 2026-04-02T09:29:25Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Интегрално сметање]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533081 wikitext text/x-wiki '''Списoк на [[интеграл]]и на логаритамски [[функција|функции]]''': ''x''&gt;0 важи за сите интеграли во оваа статија. : <math>\int\ln cx\,dx = x\ln cx - x</math> : <math>\int (\ln x)^2\; dx = x(\ln x)^2 - 2x\ln x + 2x</math> : <math>\int (\ln cx)^n\; dx = x(\ln cx)^n - n\int (\ln cx)^{n-1} dx \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{dx}{\ln x} = \ln|\ln x| + \ln x + \sum^\infty_{i=2}\frac{(\ln x)^i}{i\cdot i!}</math> : <math>\int \frac{dx}{(\ln x)^n} = -\frac{x}{(n-1)(\ln x)^{n-1}} + \frac{1}{n-1}\int\frac{dx}{(\ln x)^{n-1}} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int x^m\ln x\;dx = x^{m+1}\left(\frac{\ln x}{m+1}-\frac{1}{(m+1)^2}\right) \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int x^m (\ln x)^n\; dx = \frac{x^{m+1}(\ln x)^n}{m+1} - \frac{n}{m+1}\int x^m (\ln x)^{n-1} dx \qquad\mbox{(for }m,n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{(\ln x)^n\; dx}{x} = \frac{(\ln x)^{n+1}}{n+1} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{\ln x\,dx}{x^m} = -\frac{\ln x}{(m-1)x^{m-1}}-\frac{1}{(m-1)^2 x^{m-1}} \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{(\ln x)^n\; dx}{x^m} = -\frac{(\ln x)^n}{(m-1)x^{m-1}} + \frac{n}{m-1}\int\frac{(\ln x)^{n-1} dx}{x^m} \qquad\mbox{(for }m,n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{x^m\; dx}{(\ln x)^n} = -\frac{x^{m+1}}{(n-1)(\ln x)^{n-1}} + \frac{m+1}{n-1}\int\frac{x^m dx}{(\ln x)^{n-1}} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{dx}{x\ln x} = \ln|\ln x|</math> : <math>\int \frac{dx}{x^n\ln x} = \ln|\ln x| + \sum^\infty_{i=1} (-1)^i\frac{(n-1)^i(\ln x)^i}{i\cdot i!}</math> : <math>\int \frac{dx}{x (\ln x)^n} = -\frac{1}{(n-1)(\ln x)^{n-1}} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \sin (\ln x)\;dx = \frac{x}{2}(\sin (\ln x) - \cos (\ln x))</math> : <math>\int \cos (\ln x)\;dx = \frac{x}{2}(\sin (\ln x) + \cos (\ln x))</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Логаритамски функции]] [[Категорија:Интеграли]] arnq3u4fp4v78x63desnvsgeykgdn5l 5533082 5533081 2026-04-02T09:29:31Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533082 wikitext text/x-wiki '''Списoк на [[интеграл]]и на логаритамски [[функција|функции]]''': ''x''&gt;0 важи за сите интеграли во оваа статија. : <math>\int\ln cx\,dx = x\ln cx - x</math> : <math>\int (\ln x)^2\; dx = x(\ln x)^2 - 2x\ln x + 2x</math> : <math>\int (\ln cx)^n\; dx = x(\ln cx)^n - n\int (\ln cx)^{n-1} dx \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{dx}{\ln x} = \ln|\ln x| + \ln x + \sum^\infty_{i=2}\frac{(\ln x)^i}{i\cdot i!}</math> : <math>\int \frac{dx}{(\ln x)^n} = -\frac{x}{(n-1)(\ln x)^{n-1}} + \frac{1}{n-1}\int\frac{dx}{(\ln x)^{n-1}} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int x^m\ln x\;dx = x^{m+1}\left(\frac{\ln x}{m+1}-\frac{1}{(m+1)^2}\right) \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int x^m (\ln x)^n\; dx = \frac{x^{m+1}(\ln x)^n}{m+1} - \frac{n}{m+1}\int x^m (\ln x)^{n-1} dx \qquad\mbox{(for }m,n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{(\ln x)^n\; dx}{x} = \frac{(\ln x)^{n+1}}{n+1} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{\ln x\,dx}{x^m} = -\frac{\ln x}{(m-1)x^{m-1}}-\frac{1}{(m-1)^2 x^{m-1}} \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{(\ln x)^n\; dx}{x^m} = -\frac{(\ln x)^n}{(m-1)x^{m-1}} + \frac{n}{m-1}\int\frac{(\ln x)^{n-1} dx}{x^m} \qquad\mbox{(for }m,n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{x^m\; dx}{(\ln x)^n} = -\frac{x^{m+1}}{(n-1)(\ln x)^{n-1}} + \frac{m+1}{n-1}\int\frac{x^m dx}{(\ln x)^{n-1}} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \frac{dx}{x\ln x} = \ln|\ln x|</math> : <math>\int \frac{dx}{x^n\ln x} = \ln|\ln x| + \sum^\infty_{i=1} (-1)^i\frac{(n-1)^i(\ln x)^i}{i\cdot i!}</math> : <math>\int \frac{dx}{x (\ln x)^n} = -\frac{1}{(n-1)(\ln x)^{n-1}} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \sin (\ln x)\;dx = \frac{x}{2}(\sin (\ln x) - \cos (\ln x))</math> : <math>\int \cos (\ln x)\;dx = \frac{x}{2}(\sin (\ln x) + \cos (\ln x))</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Логаритамски функции]] ki1y27bgezfbsywfjc357ksesrgymzj Список на интеграли на хиперболични функции 0 1152552 5533089 5525987 2026-04-02T09:31:27Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Математичка анализа]]; додадена [[Категорија:Списоци на интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533089 wikitext text/x-wiki '''Списoк na [[интеграл]]и на хиперболични [[функција|функции]]''': : <math>\int\sinh cx\,dx = \frac{1}{c}\cosh cx</math> : <math>\int\cosh cx\,dx = \frac{1}{c}\sinh cx</math> : <math>\int\sinh^2 cx\,dx = \frac{1}{4c}\sinh 2cx - \frac{x}{2}</math> : <math>\int\cosh^2 cx\,dx = \frac{1}{4c}\sinh 2cx + \frac{x}{2}</math> : <math>\int\sinh^n cx\,dx = \frac{1}{cn}\sinh^{n-1} cx\cosh cx - \frac{n-1}{n}\int\sinh^{n-2} cx\,dx \qquad\mbox{(for }n>0\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\sinh^n cx\,dx = \frac{1}{c(n+1)}\sinh^{n+1} cx\cosh cx - \frac{n+2}{n+1}\int\sinh^{n+2}cx\,dx \qquad\mbox{(for }n<0\mbox{, }n\neq -1\mbox{)}</math> : <math>\int\cosh^n cx\,dx = \frac{1}{cn}\sinh cx\cosh^{n-1} cx + \frac{n-1}{n}\int\cosh^{n-2} cx\,dx \qquad\mbox{(for }n>0\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\cosh^n cx\,dx = -\frac{1}{c(n+1)}\sinh cx\cosh^{n+1} cx - \frac{n+2}{n+1}\int\cosh^{n+2}cx\,dx \qquad\mbox{(for }n<0\mbox{, }n\neq -1\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sinh cx} = \frac{1}{c} \ln\left|\tanh\frac{cx}{2}\right|</math> : исто така: <math>\int\frac{dx}{\sinh cx} = \frac{1}{c} \ln\left|\frac{\cosh cx - 1}{\sinh cx}\right|</math> : исто така: <math>\int\frac{dx}{\sinh cx} = \frac{1}{c} \ln\left|\frac{\sinh cx}{\cosh cx + 1}\right|</math> : исто така: <math>\int\frac{dx}{\sinh cx} = \frac{1}{c} \ln\left|\frac{\cosh cx - 1}{\cosh cx + 1}\right|</math> : <math>\int\frac{dx}{\cosh cx} = \frac{2}{c} \arctan e^{cx}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sinh^n cx} = \frac{\cosh cx}{c(n-1)\sinh^{n-1} cx}-\frac{n-2}{n-1}\int\frac{dx}{\sinh^{n-2} cx} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\cosh^n cx} = \frac{\sinh cx}{c(n-1)\cosh^{n-1} cx}+\frac{n-2}{n-1}\int\frac{dx}{\cosh^{n-2} cx} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{\cosh^n cx}{\sinh^m cx} dx = \frac{\cosh^{n-1} cx}{c(n-m)\sinh^{m-1} cx} + \frac{n-1}{n-m}\int\frac{\cosh^{n-2} cx}{\sinh^m cx} dx \qquad\mbox{(for }m\neq n\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\frac{\cosh^n cx}{\sinh^m cx} dx = -\frac{\cosh^{n+1} cx}{c(m-1)\sinh^{m-1} cx} + \frac{n-m+2}{m-1}\int\frac{\cosh^n cx}{\sinh^{m-2} cx} dx \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\frac{\cosh^n cx}{\sinh^m cx} dx = -\frac{\cosh^{n-1} cx}{c(m-1)\sinh^{m-1} cx} + \frac{n-1}{m-1}\int\frac{\cosh^{n-2} cx}{\sinh^{m-2} cx} dx \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{\sinh^m cx}{\cosh^n cx} dx = \frac{\sinh^{m-1} cx}{c(m-n)\cosh^{n-1} cx} + \frac{m-1}{m-n}\int\frac{\sinh^{m-2} cx}{\cosh^n cx} dx \qquad\mbox{(for }m\neq n\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\frac{\sinh^m cx}{\cosh^n cx} dx = \frac{\sinh^{m+1} cx}{c(n-1)\cosh^{n-1} cx} + \frac{m-n+2}{n-1}\int\frac{\sinh^m cx}{\cosh^{n-2} cx} dx \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\frac{\sinh^m cx}{\cosh^n cx} dx = -\frac{\sinh^{m-1} cx}{c(n-1)\cosh^{n-1} cx} + \frac{m-1}{n-1}\int\frac{\sinh^{m -2} cx}{\cosh^{n-2} cx} dx \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int x\sinh cx\,dx = \frac{1}{c} x\cosh cx - \frac{1}{c^2}\sinh cx</math> : <math>\int x\cosh cx\,dx = \frac{1}{c} x\sinh cx - \frac{1}{c^2}\cosh cx</math> : <math>\int \tanh cx\,dx = \frac{1}{c}\ln|\cosh cx|</math> : <math>\int \coth cx\,dx = \frac{1}{c}\ln|\sinh cx|</math> : <math>\int \tanh^n cx\,dx = -\frac{1}{c(n-1)}\tanh^{n-1} cx+\int\tanh^{n-2} cx\,dx \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \coth^n cx\,dx = -\frac{1}{c(n-1)}\coth^{n-1} cx+\int\coth^{n-2} cx\,dx \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \sinh bx \sinh cx\,dx = \frac{1}{b^2-c^2} (b\sinh cx \cosh bx - c\cosh cx \sinh bx) \qquad\mbox{(for }b^2\neq c^2\mbox{)}</math> : <math>\int \cosh bx \cosh cx\,dx = \frac{1}{b^2-c^2} (b\sinh bx \cosh cx - c\sinh cx \cosh bx) \qquad\mbox{(for }b^2\neq c^2\mbox{)}</math> : <math>\int \cosh bx \sinh cx\,dx = \frac{1}{b^2-c^2} (b\sinh bx \sinh cx - c\cosh bx \cosh cx) \qquad\mbox{(for }b^2\neq c^2\mbox{)}</math> : <math>\int \sinh (ax+b)\sin (cx+d)\,dx = \frac{a}{a^2+c^2}\cosh(ax+b)\sin(cx+d)-\frac{c}{a^2+c^2}\sinh(ax+b)\cos(cx+d)</math> : <math>\int \sinh (ax+b)\cos (cx+d)\,dx = \frac{a}{a^2+c^2}\cosh(ax+b)\cos(cx+d)+\frac{c}{a^2+c^2}\sinh(ax+b)\sin(cx+d)</math> : <math>\int \cosh (ax+b)\sin (cx+d)\,dx = \frac{a}{a^2+c^2}\sinh(ax+b)\sin(cx+d)-\frac{c}{a^2+c^2}\cosh(ax+b)\cos(cx+d)</math> : <math>\int \cosh (ax+b)\cos (cx+d)\,dx = \frac{a}{a^2+c^2}\sinh(ax+b)\cos(cx+d)+\frac{c}{a^2+c^2}\cosh(ax+b)\sin(cx+d)</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Хиперболични функции]] [[Категорија:Интегрално сметање]] [[Категорија:Интеграли]] [[Категорија:Експоненцијали]] b6a6vo4vv1ofno0svm687w377d587jn 5533090 5533089 2026-04-02T09:31:33Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Интегрално сметање]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533090 wikitext text/x-wiki '''Списoк na [[интеграл]]и на хиперболични [[функција|функции]]''': : <math>\int\sinh cx\,dx = \frac{1}{c}\cosh cx</math> : <math>\int\cosh cx\,dx = \frac{1}{c}\sinh cx</math> : <math>\int\sinh^2 cx\,dx = \frac{1}{4c}\sinh 2cx - \frac{x}{2}</math> : <math>\int\cosh^2 cx\,dx = \frac{1}{4c}\sinh 2cx + \frac{x}{2}</math> : <math>\int\sinh^n cx\,dx = \frac{1}{cn}\sinh^{n-1} cx\cosh cx - \frac{n-1}{n}\int\sinh^{n-2} cx\,dx \qquad\mbox{(for }n>0\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\sinh^n cx\,dx = \frac{1}{c(n+1)}\sinh^{n+1} cx\cosh cx - \frac{n+2}{n+1}\int\sinh^{n+2}cx\,dx \qquad\mbox{(for }n<0\mbox{, }n\neq -1\mbox{)}</math> : <math>\int\cosh^n cx\,dx = \frac{1}{cn}\sinh cx\cosh^{n-1} cx + \frac{n-1}{n}\int\cosh^{n-2} cx\,dx \qquad\mbox{(for }n>0\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\cosh^n cx\,dx = -\frac{1}{c(n+1)}\sinh cx\cosh^{n+1} cx - \frac{n+2}{n+1}\int\cosh^{n+2}cx\,dx \qquad\mbox{(for }n<0\mbox{, }n\neq -1\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sinh cx} = \frac{1}{c} \ln\left|\tanh\frac{cx}{2}\right|</math> : исто така: <math>\int\frac{dx}{\sinh cx} = \frac{1}{c} \ln\left|\frac{\cosh cx - 1}{\sinh cx}\right|</math> : исто така: <math>\int\frac{dx}{\sinh cx} = \frac{1}{c} \ln\left|\frac{\sinh cx}{\cosh cx + 1}\right|</math> : исто така: <math>\int\frac{dx}{\sinh cx} = \frac{1}{c} \ln\left|\frac{\cosh cx - 1}{\cosh cx + 1}\right|</math> : <math>\int\frac{dx}{\cosh cx} = \frac{2}{c} \arctan e^{cx}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sinh^n cx} = \frac{\cosh cx}{c(n-1)\sinh^{n-1} cx}-\frac{n-2}{n-1}\int\frac{dx}{\sinh^{n-2} cx} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\cosh^n cx} = \frac{\sinh cx}{c(n-1)\cosh^{n-1} cx}+\frac{n-2}{n-1}\int\frac{dx}{\cosh^{n-2} cx} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{\cosh^n cx}{\sinh^m cx} dx = \frac{\cosh^{n-1} cx}{c(n-m)\sinh^{m-1} cx} + \frac{n-1}{n-m}\int\frac{\cosh^{n-2} cx}{\sinh^m cx} dx \qquad\mbox{(for }m\neq n\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\frac{\cosh^n cx}{\sinh^m cx} dx = -\frac{\cosh^{n+1} cx}{c(m-1)\sinh^{m-1} cx} + \frac{n-m+2}{m-1}\int\frac{\cosh^n cx}{\sinh^{m-2} cx} dx \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\frac{\cosh^n cx}{\sinh^m cx} dx = -\frac{\cosh^{n-1} cx}{c(m-1)\sinh^{m-1} cx} + \frac{n-1}{m-1}\int\frac{\cosh^{n-2} cx}{\sinh^{m-2} cx} dx \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{\sinh^m cx}{\cosh^n cx} dx = \frac{\sinh^{m-1} cx}{c(m-n)\cosh^{n-1} cx} + \frac{m-1}{m-n}\int\frac{\sinh^{m-2} cx}{\cosh^n cx} dx \qquad\mbox{(for }m\neq n\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\frac{\sinh^m cx}{\cosh^n cx} dx = \frac{\sinh^{m+1} cx}{c(n-1)\cosh^{n-1} cx} + \frac{m-n+2}{n-1}\int\frac{\sinh^m cx}{\cosh^{n-2} cx} dx \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\frac{\sinh^m cx}{\cosh^n cx} dx = -\frac{\sinh^{m-1} cx}{c(n-1)\cosh^{n-1} cx} + \frac{m-1}{n-1}\int\frac{\sinh^{m -2} cx}{\cosh^{n-2} cx} dx \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int x\sinh cx\,dx = \frac{1}{c} x\cosh cx - \frac{1}{c^2}\sinh cx</math> : <math>\int x\cosh cx\,dx = \frac{1}{c} x\sinh cx - \frac{1}{c^2}\cosh cx</math> : <math>\int \tanh cx\,dx = \frac{1}{c}\ln|\cosh cx|</math> : <math>\int \coth cx\,dx = \frac{1}{c}\ln|\sinh cx|</math> : <math>\int \tanh^n cx\,dx = -\frac{1}{c(n-1)}\tanh^{n-1} cx+\int\tanh^{n-2} cx\,dx \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \coth^n cx\,dx = -\frac{1}{c(n-1)}\coth^{n-1} cx+\int\coth^{n-2} cx\,dx \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \sinh bx \sinh cx\,dx = \frac{1}{b^2-c^2} (b\sinh cx \cosh bx - c\cosh cx \sinh bx) \qquad\mbox{(for }b^2\neq c^2\mbox{)}</math> : <math>\int \cosh bx \cosh cx\,dx = \frac{1}{b^2-c^2} (b\sinh bx \cosh cx - c\sinh cx \cosh bx) \qquad\mbox{(for }b^2\neq c^2\mbox{)}</math> : <math>\int \cosh bx \sinh cx\,dx = \frac{1}{b^2-c^2} (b\sinh bx \sinh cx - c\cosh bx \cosh cx) \qquad\mbox{(for }b^2\neq c^2\mbox{)}</math> : <math>\int \sinh (ax+b)\sin (cx+d)\,dx = \frac{a}{a^2+c^2}\cosh(ax+b)\sin(cx+d)-\frac{c}{a^2+c^2}\sinh(ax+b)\cos(cx+d)</math> : <math>\int \sinh (ax+b)\cos (cx+d)\,dx = \frac{a}{a^2+c^2}\cosh(ax+b)\cos(cx+d)+\frac{c}{a^2+c^2}\sinh(ax+b)\sin(cx+d)</math> : <math>\int \cosh (ax+b)\sin (cx+d)\,dx = \frac{a}{a^2+c^2}\sinh(ax+b)\sin(cx+d)-\frac{c}{a^2+c^2}\cosh(ax+b)\cos(cx+d)</math> : <math>\int \cosh (ax+b)\cos (cx+d)\,dx = \frac{a}{a^2+c^2}\sinh(ax+b)\cos(cx+d)+\frac{c}{a^2+c^2}\cosh(ax+b)\sin(cx+d)</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Хиперболични функции]] [[Категорија:Интеграли]] [[Категорија:Експоненцијали]] 2nzp4ny4ho2krir0ulibas8tew9cxwd 5533091 5533090 2026-04-02T09:31:39Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533091 wikitext text/x-wiki '''Списoк na [[интеграл]]и на хиперболични [[функција|функции]]''': : <math>\int\sinh cx\,dx = \frac{1}{c}\cosh cx</math> : <math>\int\cosh cx\,dx = \frac{1}{c}\sinh cx</math> : <math>\int\sinh^2 cx\,dx = \frac{1}{4c}\sinh 2cx - \frac{x}{2}</math> : <math>\int\cosh^2 cx\,dx = \frac{1}{4c}\sinh 2cx + \frac{x}{2}</math> : <math>\int\sinh^n cx\,dx = \frac{1}{cn}\sinh^{n-1} cx\cosh cx - \frac{n-1}{n}\int\sinh^{n-2} cx\,dx \qquad\mbox{(for }n>0\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\sinh^n cx\,dx = \frac{1}{c(n+1)}\sinh^{n+1} cx\cosh cx - \frac{n+2}{n+1}\int\sinh^{n+2}cx\,dx \qquad\mbox{(for }n<0\mbox{, }n\neq -1\mbox{)}</math> : <math>\int\cosh^n cx\,dx = \frac{1}{cn}\sinh cx\cosh^{n-1} cx + \frac{n-1}{n}\int\cosh^{n-2} cx\,dx \qquad\mbox{(for }n>0\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\cosh^n cx\,dx = -\frac{1}{c(n+1)}\sinh cx\cosh^{n+1} cx - \frac{n+2}{n+1}\int\cosh^{n+2}cx\,dx \qquad\mbox{(for }n<0\mbox{, }n\neq -1\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sinh cx} = \frac{1}{c} \ln\left|\tanh\frac{cx}{2}\right|</math> : исто така: <math>\int\frac{dx}{\sinh cx} = \frac{1}{c} \ln\left|\frac{\cosh cx - 1}{\sinh cx}\right|</math> : исто така: <math>\int\frac{dx}{\sinh cx} = \frac{1}{c} \ln\left|\frac{\sinh cx}{\cosh cx + 1}\right|</math> : исто така: <math>\int\frac{dx}{\sinh cx} = \frac{1}{c} \ln\left|\frac{\cosh cx - 1}{\cosh cx + 1}\right|</math> : <math>\int\frac{dx}{\cosh cx} = \frac{2}{c} \arctan e^{cx}</math> : <math>\int\frac{dx}{\sinh^n cx} = \frac{\cosh cx}{c(n-1)\sinh^{n-1} cx}-\frac{n-2}{n-1}\int\frac{dx}{\sinh^{n-2} cx} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{dx}{\cosh^n cx} = \frac{\sinh cx}{c(n-1)\cosh^{n-1} cx}+\frac{n-2}{n-1}\int\frac{dx}{\cosh^{n-2} cx} \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{\cosh^n cx}{\sinh^m cx} dx = \frac{\cosh^{n-1} cx}{c(n-m)\sinh^{m-1} cx} + \frac{n-1}{n-m}\int\frac{\cosh^{n-2} cx}{\sinh^m cx} dx \qquad\mbox{(for }m\neq n\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\frac{\cosh^n cx}{\sinh^m cx} dx = -\frac{\cosh^{n+1} cx}{c(m-1)\sinh^{m-1} cx} + \frac{n-m+2}{m-1}\int\frac{\cosh^n cx}{\sinh^{m-2} cx} dx \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\frac{\cosh^n cx}{\sinh^m cx} dx = -\frac{\cosh^{n-1} cx}{c(m-1)\sinh^{m-1} cx} + \frac{n-1}{m-1}\int\frac{\cosh^{n-2} cx}{\sinh^{m-2} cx} dx \qquad\mbox{(for }m\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int\frac{\sinh^m cx}{\cosh^n cx} dx = \frac{\sinh^{m-1} cx}{c(m-n)\cosh^{n-1} cx} + \frac{m-1}{m-n}\int\frac{\sinh^{m-2} cx}{\cosh^n cx} dx \qquad\mbox{(for }m\neq n\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\frac{\sinh^m cx}{\cosh^n cx} dx = \frac{\sinh^{m+1} cx}{c(n-1)\cosh^{n-1} cx} + \frac{m-n+2}{n-1}\int\frac{\sinh^m cx}{\cosh^{n-2} cx} dx \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : исто така: <math>\int\frac{\sinh^m cx}{\cosh^n cx} dx = -\frac{\sinh^{m-1} cx}{c(n-1)\cosh^{n-1} cx} + \frac{m-1}{n-1}\int\frac{\sinh^{m -2} cx}{\cosh^{n-2} cx} dx \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int x\sinh cx\,dx = \frac{1}{c} x\cosh cx - \frac{1}{c^2}\sinh cx</math> : <math>\int x\cosh cx\,dx = \frac{1}{c} x\sinh cx - \frac{1}{c^2}\cosh cx</math> : <math>\int \tanh cx\,dx = \frac{1}{c}\ln|\cosh cx|</math> : <math>\int \coth cx\,dx = \frac{1}{c}\ln|\sinh cx|</math> : <math>\int \tanh^n cx\,dx = -\frac{1}{c(n-1)}\tanh^{n-1} cx+\int\tanh^{n-2} cx\,dx \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \coth^n cx\,dx = -\frac{1}{c(n-1)}\coth^{n-1} cx+\int\coth^{n-2} cx\,dx \qquad\mbox{(for }n\neq 1\mbox{)}</math> : <math>\int \sinh bx \sinh cx\,dx = \frac{1}{b^2-c^2} (b\sinh cx \cosh bx - c\cosh cx \sinh bx) \qquad\mbox{(for }b^2\neq c^2\mbox{)}</math> : <math>\int \cosh bx \cosh cx\,dx = \frac{1}{b^2-c^2} (b\sinh bx \cosh cx - c\sinh cx \cosh bx) \qquad\mbox{(for }b^2\neq c^2\mbox{)}</math> : <math>\int \cosh bx \sinh cx\,dx = \frac{1}{b^2-c^2} (b\sinh bx \sinh cx - c\cosh bx \cosh cx) \qquad\mbox{(for }b^2\neq c^2\mbox{)}</math> : <math>\int \sinh (ax+b)\sin (cx+d)\,dx = \frac{a}{a^2+c^2}\cosh(ax+b)\sin(cx+d)-\frac{c}{a^2+c^2}\sinh(ax+b)\cos(cx+d)</math> : <math>\int \sinh (ax+b)\cos (cx+d)\,dx = \frac{a}{a^2+c^2}\cosh(ax+b)\cos(cx+d)+\frac{c}{a^2+c^2}\sinh(ax+b)\sin(cx+d)</math> : <math>\int \cosh (ax+b)\sin (cx+d)\,dx = \frac{a}{a^2+c^2}\sinh(ax+b)\sin(cx+d)-\frac{c}{a^2+c^2}\cosh(ax+b)\cos(cx+d)</math> : <math>\int \cosh (ax+b)\cos (cx+d)\,dx = \frac{a}{a^2+c^2}\sinh(ax+b)\cos(cx+d)+\frac{c}{a^2+c^2}\cosh(ax+b)\sin(cx+d)</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–1992, ISBN 2-88124-097-6. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, 2008, ISBN 1-58488-956-X. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Хиперболични функции]] [[Категорија:Експоненцијали]] 9hf8qgl5c9nl9nbrn0eyofyvdf7a8m4 Национален парк Абшерон 0 1156033 5533037 5469557 2026-04-02T07:09:46Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533037 wikitext text/x-wiki {{Infobox Historic Site | size = | caption = | name = Национален парк Зангезур{{малзак|Abşeron Milli Parkı}} | image = | location = [[Ваку]] | locmapin = Азербејџан | lat_degrees = 40 | lat_minutes = 17 | lat_seconds = 01 | lat_direction = N | long_degrees = 50 | long_minutes = 21 | long_seconds = 34 | long_direction = E | area = 7,83 км² | visitation_year = | governing_body = [[Република Азербејџан]]<br />Министерство за екологија и природни ресурси | designation1 = | designation1_date = 8 февруари 2005 | designation2 = | designation2_type = | designation2_criteria = | designation2_number = | designation2_date = | designation2_free1name = | designation2_free1value = }} '''Национален парк Абшерон''' ({{langx|az|Abşeron Milli Parkı}}) — национален парк на [[Азербејџан]], кој бил основан на 8 февруари 2005 година со декрет на [[Претседател на Азербејџан|претседателот]] на Азербејџан, [[Илхам Алиев]], на површина од 7,83 км² во административната територија на округот Азизбејов во градот [[Баку]], врз основа на Државниот природен резерват Абшерон.<ref>[http://www.tourism.az/?menu=6&submenu=50&lang=eng Azerbaijan National Parks] from [http://www.tourism.az/ Tourism Azerbaijan] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090414204820/http://www.tourism.az/ |date=2009-04-14 }} април 2009.</ref> == Државен природен резерват Абшерон == Државниот природен резерват Абшерон бил создаден во јули 1969 година со цел да ги заштити [[Газела|газелите]], [[Касписка фока|касписки фоки]] и водените птици кои ја населуваат територијата. Климата во областа е [[Степска клима|степка]], која преминува во пустинска. Видовите и фитомасата на [[флора]]та се пресиромашни тука, растенија се менуваат во зависност од водата и солта во областа. Крајбрежните морски песочни растенија (42,6%), ливади и трева (13,2%), едногодишни солени треви (5,2%) се раширени во областа. == Поврзано == * [[Список на национални паркови во Азербејџан]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.eco.gov.az/en/ab-milli%20parki/ Национален парк Абшерон] {{en}} {{Национални паркови во Азербејџан}} [[Категорија:МСЗП-Категорија II]] [[Категорија:Национални паркови во Азербејџан]] 9046hzeuivywq7c56k3e0r8r560v63f Протеолиза 0 1156661 5533057 4895932 2026-04-02T08:26:50Z Gurther 105215 5533057 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=април 2026}} '''Протеолиза''' е разложувањето на [[белковина|белковините]] на помали [[полипептид]]и или [[аминокиселини]]. Некатализирана, [[хидролиза]]та на [[пептидна врска|пептидните врски]] се одвива екстремно бавно, во период од стотина години. Протеолизата типично е катализирана од клеточни [[ензим]]и, наречени [[протеази]]. Протеолизата во организмите има повеќе цели; на пример, дигестивните ензими ги разложуваат белковините од храната за да обезбедат аминокиселини за организмот, додека протеолитичката обработка на полипептидниот синџир после неговата синтеза може да биде неопходна за добивање на активна белковина. [[Категорија:Метаболизам]] 7ik3gf6feuoi2qq0cn5ipppbxwe6dpi 5533058 5533057 2026-04-02T08:27:33Z Gurther 105215 5533058 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=април 2026}} '''Протеолиза''' е разложувањето на [[белковина|белковините]] на помали [[полипептид]]и или [[аминокиселини]]. Некатализирана, [[хидролиза]]та на [[пептидна врска|пептидните врски]] се одвива екстремно бавно, во период од стотина години. Протеолизата типично е катализирана од клеточни [[ензим]]и, наречени [[протеази]]. Протеолизата во организмите има повеќе цели; на пример, дигестивните ензими ги разложуваат белковините од храната за да обезбедат аминокиселини за организмот, додека протеолитичката обработка на полипептидниот синџир после неговата синтеза може да биде неопходна за добивање на активна белковина. {{Хемија-никулец}} [[Категорија:Метаболизам]] lxxnep0m2cpf2lqcxm2icpgkbv0rnzd Список на интеграли на инверзни тригонометриски функции 0 1164717 5533072 3893351 2026-04-02T09:27:29Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Математичка анализа]]; додадена [[Категорија:Списоци на интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533072 wikitext text/x-wiki Списоков е попис на [[интеграл]]ите (антидеривации на функции) на [[рационална функција|рационалните функции]] за интегранди кои содржат [[инверзна тригонометриска функција|инверзни тригонометриски функции]] (познати и како „аркус функции“). За целосен список на интеграли на функции, да се погледа [[таблични интеграли]]. Постојат три вообичаени начини за обележување на инверзните тригонометриски функции. На пример функцијата arcus sinus би можела да се запише како „sin<sup>&minus;1</sup>“, „asin'“, или „arcsin“ како што е користено во оваа статија. == Arcus sinus == :<math>\int\arcsin(x)\,dx= x\arcsin(x)+ {\sqrt{1-x^2}}+C</math> :<math>\int\arcsin(a\,x)\,dx= x\arcsin(a\,x)+ \frac{\sqrt{1-a^2\,x^2}}{a}+C</math> :<math>\int x\arcsin(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arcsin(a\,x)}{2}- \frac{\arcsin(a\,x)}{4\,a^2}+ \frac{x\sqrt{1-a^2\,x^2}}{4\,a}+C</math> :<math>\int x^2\arcsin(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arcsin(a\,x)}{3}+ \frac{\left(a^2\,x^2+2\right)\sqrt{1-a^2\,x^2}}{9\,a^3}+C</math> :<math>\int x^m\arcsin(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arcsin(a\,x)}{m+1}\,-\, \frac{a}{m+1}\int \frac{x^{m+1}}{\sqrt{1-a^2\,x^2}}\,dx\quad(m\ne-1)</math> :<math>\int\arcsin(a\,x)^2\,dx= -2\,x+x\arcsin(a\,x)^2+ \frac{2\sqrt{1-a^2\,x^2}\arcsin(a\,x)}{a}+C</math> :<math>\int\arcsin(a\,x)^n\,dx= x\arcsin(a\,x)^n\,+\, \frac{n\sqrt{1-a^2\,x^2}\arcsin(a\,x)^{n-1}}{a}\,-\, n\,(n-1)\int\arcsin(a\,x)^{n-2}\,dx</math> :<math>\int\arcsin(a\,x)^n\,dx= \frac{x\arcsin(a\,x)^{n+2}}{(n+1)\,(n+2)}\,+\, \frac{\sqrt{1-a^2\,x^2}\arcsin(a\,x)^{n+1}}{a\,(n+1)}\,-\, \frac{1}{(n+1)\,(n+2)}\int\arcsin(a\,x)^{n+2}\,dx\quad(n\ne-1,-2)</math> == Arcus cosinus == :<math>\int\arccos(x)\,dx= x\arccos(x)- {\sqrt{1-x^2}}+C</math> :<math>\int\arccos(a\,x)\,dx= x\arccos(a\,x)- \frac{\sqrt{1-a^2\,x^2}}{a}+C</math> :<math>\int x\arccos(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arccos(a\,x)}{2}- \frac{\arccos(a\,x)}{4\,a^2}- \frac{x\sqrt{1-a^2\,x^2}}{4\,a}+C</math> :<math>\int x^2\arccos(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arccos(a\,x)}{3}- \frac{\left(a^2\,x^2+2\right)\sqrt{1-a^2\,x^2}}{9\,a^3}+C</math> :<math>\int x^m\arccos(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arccos(a\,x)}{m+1}\,+\, \frac{a}{m+1}\int \frac{x^{m+1}}{\sqrt{1-a^2\,x^2}}\,dx\quad(m\ne-1)</math> :<math>\int\arccos(a\,x)^2\,dx= -2\,x+x\arccos(a\,x)^2- \frac{2\sqrt{1-a^2\,x^2}\arccos(a\,x)}{a}+C</math> :<math>\int\arccos(a\,x)^n\,dx= x\arccos(a\,x)^n\,-\, \frac{n\sqrt{1-a^2\,x^2}\arccos(a\,x)^{n-1}}{a}\,-\, n\,(n-1)\int\arccos(a\,x)^{n-2}\,dx</math> :<math>\int\arccos(a\,x)^n\,dx= \frac{x\arccos(a\,x)^{n+2}}{(n+1)\,(n+2)}\,-\, \frac{\sqrt{1-a^2\,x^2}\arccos(a\,x)^{n+1}}{a\,(n+1)}\,-\, \frac{1}{(n+1)\,(n+2)}\int\arccos(a\,x)^{n+2}\,dx\quad(n\ne-1,-2)</math> == Arcus tangens == :<math>\int\arctan(x)\,dx= x\arctan(x)- \frac{\ln\left(x^2+1\right)}{2}+C</math> :<math>\int\arctan(a\,x)\,dx= x\arctan(a\,x)- \frac{\ln\left(a^2\,x^2+1\right)}{2\,a}+C</math> :<math>\int x\arctan(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arctan(a\,x)}{2}+ \frac{\arctan(a\,x)}{2\,a^2}-\frac{x}{2\,a}+C</math> :<math>\int x^2\arctan(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arctan(a\,x)}{3}+ \frac{\ln\left(a^2\,x^2+1\right)}{6\,a^3}-\frac{x^2}{6\,a}+C</math> :<math>\int x^m\arctan(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arctan(a\,x)}{m+1}- \frac{a}{m+1}\int \frac{x^{m+1}}{a^2\,x^2+1}\,dx\quad(m\ne-1)</math> == Arcus cotangens == :<math>\int\arccot(x)\,dx= x\arccot(x)+ \frac{\ln\left(x^2+1\right)}{2}+C</math> :<math>\int\arccot(a\,x)\,dx= x\arccot(a\,x)+ \frac{\ln\left(a^2\,x^2+1\right)}{2\,a}+C</math> :<math>\int x\arccot(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arccot(a\,x)}{2}+ \frac{\arccot(a\,x)}{2\,a^2}+\frac{x}{2\,a}+C</math> :<math>\int x^2\arccot(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arccot(a\,x)}{3}- \frac{\ln\left(a^2\,x^2+1\right)}{6\,a^3}+\frac{x^2}{6\,a}+C</math> :<math>\int x^m\arccot(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arccot(a\,x)}{m+1}+ \frac{a}{m+1}\int \frac{x^{m+1}}{a^2\,x^2+1}\,dx\quad(m\ne-1)</math> == Arcus secans == :<math>\int\arcsec(x)\,dx= x\arcsec(x)-\operatorname{arcosh}|x|+C</math> :<math>\int\arcsec(a\,x)\,dx= x\arcsec(a\,x)- \frac{1}{a}\,\operatorname{arcosh}|ax|+C</math> :<math>\int x\arcsec(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arcsec(a\,x)}{2}- \frac{x}{2\,a}\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}+C</math> :<math>\int x^2\arcsec(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arcsec(a\,x)}{3}\,-\, \frac{\operatorname{arcosh}|ax|}{6\,a^3}\,-\, \frac{x^2}{6\,a}\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}\,+\,C</math> :<math>\int x^m\arcsec(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arcsec(a\,x)}{m+1}\,-\, \frac{1}{a\,(m+1)}\int \frac{x^{m-1}}{\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}}\,dx\quad(m\ne-1)</math> == Arcus cosecans == :<math>\int\arccsc(x)\,dx= x\arccsc(x) \, + \, \ln\left|x+\sqrt{x^2-1}\right|\,+\,C= x\arccsc(x)\,+\, \operatorname{arcosh}(x)\,+\,C </math> :<math>\int\arccsc(a\,x)\,dx= x\arccsc(a\,x)+ \frac{1}{a}\,\operatorname{artanh}\,\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}+C</math> :<math>\int x\arccsc(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arccsc(a\,x)}{2}+ \frac{x}{2\,a}\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}+C</math> :<math>\int x^2\arccsc(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arccsc(a\,x)}{3}\,+\, \frac{1}{6\,a^3}\,\operatorname{artanh}\,\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}\,+\, \frac{x^2}{6\,a}\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}\,+\,C</math> :<math>\int x^m\arccsc(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arccsc(a\,x)}{m+1}\,+\, \frac{1}{a\,(m+1)}\int \frac{x^{m-1}}{\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}}\,dx\quad(m\ne-1)</math> {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Инверзни тригонометриски функции]] [[Категорија:Интегрално сметање]] [[Категорија:Интеграли]] 3n48usj4exzjxbb2lsc1wjbdj6uoeb0 5533073 5533072 2026-04-02T09:27:35Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Интегрално сметање]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533073 wikitext text/x-wiki Списоков е попис на [[интеграл]]ите (антидеривации на функции) на [[рационална функција|рационалните функции]] за интегранди кои содржат [[инверзна тригонометриска функција|инверзни тригонометриски функции]] (познати и како „аркус функции“). За целосен список на интеграли на функции, да се погледа [[таблични интеграли]]. Постојат три вообичаени начини за обележување на инверзните тригонометриски функции. На пример функцијата arcus sinus би можела да се запише како „sin<sup>&minus;1</sup>“, „asin'“, или „arcsin“ како што е користено во оваа статија. == Arcus sinus == :<math>\int\arcsin(x)\,dx= x\arcsin(x)+ {\sqrt{1-x^2}}+C</math> :<math>\int\arcsin(a\,x)\,dx= x\arcsin(a\,x)+ \frac{\sqrt{1-a^2\,x^2}}{a}+C</math> :<math>\int x\arcsin(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arcsin(a\,x)}{2}- \frac{\arcsin(a\,x)}{4\,a^2}+ \frac{x\sqrt{1-a^2\,x^2}}{4\,a}+C</math> :<math>\int x^2\arcsin(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arcsin(a\,x)}{3}+ \frac{\left(a^2\,x^2+2\right)\sqrt{1-a^2\,x^2}}{9\,a^3}+C</math> :<math>\int x^m\arcsin(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arcsin(a\,x)}{m+1}\,-\, \frac{a}{m+1}\int \frac{x^{m+1}}{\sqrt{1-a^2\,x^2}}\,dx\quad(m\ne-1)</math> :<math>\int\arcsin(a\,x)^2\,dx= -2\,x+x\arcsin(a\,x)^2+ \frac{2\sqrt{1-a^2\,x^2}\arcsin(a\,x)}{a}+C</math> :<math>\int\arcsin(a\,x)^n\,dx= x\arcsin(a\,x)^n\,+\, \frac{n\sqrt{1-a^2\,x^2}\arcsin(a\,x)^{n-1}}{a}\,-\, n\,(n-1)\int\arcsin(a\,x)^{n-2}\,dx</math> :<math>\int\arcsin(a\,x)^n\,dx= \frac{x\arcsin(a\,x)^{n+2}}{(n+1)\,(n+2)}\,+\, \frac{\sqrt{1-a^2\,x^2}\arcsin(a\,x)^{n+1}}{a\,(n+1)}\,-\, \frac{1}{(n+1)\,(n+2)}\int\arcsin(a\,x)^{n+2}\,dx\quad(n\ne-1,-2)</math> == Arcus cosinus == :<math>\int\arccos(x)\,dx= x\arccos(x)- {\sqrt{1-x^2}}+C</math> :<math>\int\arccos(a\,x)\,dx= x\arccos(a\,x)- \frac{\sqrt{1-a^2\,x^2}}{a}+C</math> :<math>\int x\arccos(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arccos(a\,x)}{2}- \frac{\arccos(a\,x)}{4\,a^2}- \frac{x\sqrt{1-a^2\,x^2}}{4\,a}+C</math> :<math>\int x^2\arccos(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arccos(a\,x)}{3}- \frac{\left(a^2\,x^2+2\right)\sqrt{1-a^2\,x^2}}{9\,a^3}+C</math> :<math>\int x^m\arccos(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arccos(a\,x)}{m+1}\,+\, \frac{a}{m+1}\int \frac{x^{m+1}}{\sqrt{1-a^2\,x^2}}\,dx\quad(m\ne-1)</math> :<math>\int\arccos(a\,x)^2\,dx= -2\,x+x\arccos(a\,x)^2- \frac{2\sqrt{1-a^2\,x^2}\arccos(a\,x)}{a}+C</math> :<math>\int\arccos(a\,x)^n\,dx= x\arccos(a\,x)^n\,-\, \frac{n\sqrt{1-a^2\,x^2}\arccos(a\,x)^{n-1}}{a}\,-\, n\,(n-1)\int\arccos(a\,x)^{n-2}\,dx</math> :<math>\int\arccos(a\,x)^n\,dx= \frac{x\arccos(a\,x)^{n+2}}{(n+1)\,(n+2)}\,-\, \frac{\sqrt{1-a^2\,x^2}\arccos(a\,x)^{n+1}}{a\,(n+1)}\,-\, \frac{1}{(n+1)\,(n+2)}\int\arccos(a\,x)^{n+2}\,dx\quad(n\ne-1,-2)</math> == Arcus tangens == :<math>\int\arctan(x)\,dx= x\arctan(x)- \frac{\ln\left(x^2+1\right)}{2}+C</math> :<math>\int\arctan(a\,x)\,dx= x\arctan(a\,x)- \frac{\ln\left(a^2\,x^2+1\right)}{2\,a}+C</math> :<math>\int x\arctan(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arctan(a\,x)}{2}+ \frac{\arctan(a\,x)}{2\,a^2}-\frac{x}{2\,a}+C</math> :<math>\int x^2\arctan(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arctan(a\,x)}{3}+ \frac{\ln\left(a^2\,x^2+1\right)}{6\,a^3}-\frac{x^2}{6\,a}+C</math> :<math>\int x^m\arctan(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arctan(a\,x)}{m+1}- \frac{a}{m+1}\int \frac{x^{m+1}}{a^2\,x^2+1}\,dx\quad(m\ne-1)</math> == Arcus cotangens == :<math>\int\arccot(x)\,dx= x\arccot(x)+ \frac{\ln\left(x^2+1\right)}{2}+C</math> :<math>\int\arccot(a\,x)\,dx= x\arccot(a\,x)+ \frac{\ln\left(a^2\,x^2+1\right)}{2\,a}+C</math> :<math>\int x\arccot(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arccot(a\,x)}{2}+ \frac{\arccot(a\,x)}{2\,a^2}+\frac{x}{2\,a}+C</math> :<math>\int x^2\arccot(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arccot(a\,x)}{3}- \frac{\ln\left(a^2\,x^2+1\right)}{6\,a^3}+\frac{x^2}{6\,a}+C</math> :<math>\int x^m\arccot(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arccot(a\,x)}{m+1}+ \frac{a}{m+1}\int \frac{x^{m+1}}{a^2\,x^2+1}\,dx\quad(m\ne-1)</math> == Arcus secans == :<math>\int\arcsec(x)\,dx= x\arcsec(x)-\operatorname{arcosh}|x|+C</math> :<math>\int\arcsec(a\,x)\,dx= x\arcsec(a\,x)- \frac{1}{a}\,\operatorname{arcosh}|ax|+C</math> :<math>\int x\arcsec(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arcsec(a\,x)}{2}- \frac{x}{2\,a}\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}+C</math> :<math>\int x^2\arcsec(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arcsec(a\,x)}{3}\,-\, \frac{\operatorname{arcosh}|ax|}{6\,a^3}\,-\, \frac{x^2}{6\,a}\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}\,+\,C</math> :<math>\int x^m\arcsec(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arcsec(a\,x)}{m+1}\,-\, \frac{1}{a\,(m+1)}\int \frac{x^{m-1}}{\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}}\,dx\quad(m\ne-1)</math> == Arcus cosecans == :<math>\int\arccsc(x)\,dx= x\arccsc(x) \, + \, \ln\left|x+\sqrt{x^2-1}\right|\,+\,C= x\arccsc(x)\,+\, \operatorname{arcosh}(x)\,+\,C </math> :<math>\int\arccsc(a\,x)\,dx= x\arccsc(a\,x)+ \frac{1}{a}\,\operatorname{artanh}\,\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}+C</math> :<math>\int x\arccsc(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arccsc(a\,x)}{2}+ \frac{x}{2\,a}\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}+C</math> :<math>\int x^2\arccsc(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arccsc(a\,x)}{3}\,+\, \frac{1}{6\,a^3}\,\operatorname{artanh}\,\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}\,+\, \frac{x^2}{6\,a}\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}\,+\,C</math> :<math>\int x^m\arccsc(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arccsc(a\,x)}{m+1}\,+\, \frac{1}{a\,(m+1)}\int \frac{x^{m-1}}{\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}}\,dx\quad(m\ne-1)</math> {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Инверзни тригонометриски функции]] [[Категорија:Интеграли]] cumsmyrcd05mfo7xy36tnhyah853s6a 5533074 5533073 2026-04-02T09:27:52Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533074 wikitext text/x-wiki Списоков е попис на [[интеграл]]ите (антидеривации на функции) на [[рационална функција|рационалните функции]] за интегранди кои содржат [[инверзна тригонометриска функција|инверзни тригонометриски функции]] (познати и како „аркус функции“). За целосен список на интеграли на функции, да се погледа [[таблични интеграли]]. Постојат три вообичаени начини за обележување на инверзните тригонометриски функции. На пример функцијата arcus sinus би можела да се запише како „sin<sup>&minus;1</sup>“, „asin'“, или „arcsin“ како што е користено во оваа статија. == Arcus sinus == :<math>\int\arcsin(x)\,dx= x\arcsin(x)+ {\sqrt{1-x^2}}+C</math> :<math>\int\arcsin(a\,x)\,dx= x\arcsin(a\,x)+ \frac{\sqrt{1-a^2\,x^2}}{a}+C</math> :<math>\int x\arcsin(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arcsin(a\,x)}{2}- \frac{\arcsin(a\,x)}{4\,a^2}+ \frac{x\sqrt{1-a^2\,x^2}}{4\,a}+C</math> :<math>\int x^2\arcsin(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arcsin(a\,x)}{3}+ \frac{\left(a^2\,x^2+2\right)\sqrt{1-a^2\,x^2}}{9\,a^3}+C</math> :<math>\int x^m\arcsin(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arcsin(a\,x)}{m+1}\,-\, \frac{a}{m+1}\int \frac{x^{m+1}}{\sqrt{1-a^2\,x^2}}\,dx\quad(m\ne-1)</math> :<math>\int\arcsin(a\,x)^2\,dx= -2\,x+x\arcsin(a\,x)^2+ \frac{2\sqrt{1-a^2\,x^2}\arcsin(a\,x)}{a}+C</math> :<math>\int\arcsin(a\,x)^n\,dx= x\arcsin(a\,x)^n\,+\, \frac{n\sqrt{1-a^2\,x^2}\arcsin(a\,x)^{n-1}}{a}\,-\, n\,(n-1)\int\arcsin(a\,x)^{n-2}\,dx</math> :<math>\int\arcsin(a\,x)^n\,dx= \frac{x\arcsin(a\,x)^{n+2}}{(n+1)\,(n+2)}\,+\, \frac{\sqrt{1-a^2\,x^2}\arcsin(a\,x)^{n+1}}{a\,(n+1)}\,-\, \frac{1}{(n+1)\,(n+2)}\int\arcsin(a\,x)^{n+2}\,dx\quad(n\ne-1,-2)</math> == Arcus cosinus == :<math>\int\arccos(x)\,dx= x\arccos(x)- {\sqrt{1-x^2}}+C</math> :<math>\int\arccos(a\,x)\,dx= x\arccos(a\,x)- \frac{\sqrt{1-a^2\,x^2}}{a}+C</math> :<math>\int x\arccos(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arccos(a\,x)}{2}- \frac{\arccos(a\,x)}{4\,a^2}- \frac{x\sqrt{1-a^2\,x^2}}{4\,a}+C</math> :<math>\int x^2\arccos(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arccos(a\,x)}{3}- \frac{\left(a^2\,x^2+2\right)\sqrt{1-a^2\,x^2}}{9\,a^3}+C</math> :<math>\int x^m\arccos(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arccos(a\,x)}{m+1}\,+\, \frac{a}{m+1}\int \frac{x^{m+1}}{\sqrt{1-a^2\,x^2}}\,dx\quad(m\ne-1)</math> :<math>\int\arccos(a\,x)^2\,dx= -2\,x+x\arccos(a\,x)^2- \frac{2\sqrt{1-a^2\,x^2}\arccos(a\,x)}{a}+C</math> :<math>\int\arccos(a\,x)^n\,dx= x\arccos(a\,x)^n\,-\, \frac{n\sqrt{1-a^2\,x^2}\arccos(a\,x)^{n-1}}{a}\,-\, n\,(n-1)\int\arccos(a\,x)^{n-2}\,dx</math> :<math>\int\arccos(a\,x)^n\,dx= \frac{x\arccos(a\,x)^{n+2}}{(n+1)\,(n+2)}\,-\, \frac{\sqrt{1-a^2\,x^2}\arccos(a\,x)^{n+1}}{a\,(n+1)}\,-\, \frac{1}{(n+1)\,(n+2)}\int\arccos(a\,x)^{n+2}\,dx\quad(n\ne-1,-2)</math> == Arcus tangens == :<math>\int\arctan(x)\,dx= x\arctan(x)- \frac{\ln\left(x^2+1\right)}{2}+C</math> :<math>\int\arctan(a\,x)\,dx= x\arctan(a\,x)- \frac{\ln\left(a^2\,x^2+1\right)}{2\,a}+C</math> :<math>\int x\arctan(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arctan(a\,x)}{2}+ \frac{\arctan(a\,x)}{2\,a^2}-\frac{x}{2\,a}+C</math> :<math>\int x^2\arctan(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arctan(a\,x)}{3}+ \frac{\ln\left(a^2\,x^2+1\right)}{6\,a^3}-\frac{x^2}{6\,a}+C</math> :<math>\int x^m\arctan(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arctan(a\,x)}{m+1}- \frac{a}{m+1}\int \frac{x^{m+1}}{a^2\,x^2+1}\,dx\quad(m\ne-1)</math> == Arcus cotangens == :<math>\int\arccot(x)\,dx= x\arccot(x)+ \frac{\ln\left(x^2+1\right)}{2}+C</math> :<math>\int\arccot(a\,x)\,dx= x\arccot(a\,x)+ \frac{\ln\left(a^2\,x^2+1\right)}{2\,a}+C</math> :<math>\int x\arccot(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arccot(a\,x)}{2}+ \frac{\arccot(a\,x)}{2\,a^2}+\frac{x}{2\,a}+C</math> :<math>\int x^2\arccot(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arccot(a\,x)}{3}- \frac{\ln\left(a^2\,x^2+1\right)}{6\,a^3}+\frac{x^2}{6\,a}+C</math> :<math>\int x^m\arccot(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arccot(a\,x)}{m+1}+ \frac{a}{m+1}\int \frac{x^{m+1}}{a^2\,x^2+1}\,dx\quad(m\ne-1)</math> == Arcus secans == :<math>\int\arcsec(x)\,dx= x\arcsec(x)-\operatorname{arcosh}|x|+C</math> :<math>\int\arcsec(a\,x)\,dx= x\arcsec(a\,x)- \frac{1}{a}\,\operatorname{arcosh}|ax|+C</math> :<math>\int x\arcsec(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arcsec(a\,x)}{2}- \frac{x}{2\,a}\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}+C</math> :<math>\int x^2\arcsec(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arcsec(a\,x)}{3}\,-\, \frac{\operatorname{arcosh}|ax|}{6\,a^3}\,-\, \frac{x^2}{6\,a}\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}\,+\,C</math> :<math>\int x^m\arcsec(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arcsec(a\,x)}{m+1}\,-\, \frac{1}{a\,(m+1)}\int \frac{x^{m-1}}{\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}}\,dx\quad(m\ne-1)</math> == Arcus cosecans == :<math>\int\arccsc(x)\,dx= x\arccsc(x) \, + \, \ln\left|x+\sqrt{x^2-1}\right|\,+\,C= x\arccsc(x)\,+\, \operatorname{arcosh}(x)\,+\,C </math> :<math>\int\arccsc(a\,x)\,dx= x\arccsc(a\,x)+ \frac{1}{a}\,\operatorname{artanh}\,\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}+C</math> :<math>\int x\arccsc(a\,x)\,dx= \frac{x^2\arccsc(a\,x)}{2}+ \frac{x}{2\,a}\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}+C</math> :<math>\int x^2\arccsc(a\,x)\,dx= \frac{x^3\arccsc(a\,x)}{3}\,+\, \frac{1}{6\,a^3}\,\operatorname{artanh}\,\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}\,+\, \frac{x^2}{6\,a}\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}\,+\,C</math> :<math>\int x^m\arccsc(a\,x)\,dx= \frac{x^{m+1}\arccsc(a\,x)}{m+1}\,+\, \frac{1}{a\,(m+1)}\int \frac{x^{m-1}}{\sqrt{1-\frac{1}{a^2\,x^2}}}\,dx\quad(m\ne-1)</math> {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Инверзни тригонометриски функции]] pqh2pdttmaspkix3bdjeu2p8mc5v939 Насадени камења 0 1175824 5532996 5408274 2026-04-02T06:26:09Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532996 wikitext text/x-wiki {{Infobox Protected area | name = Насадени камења<br/>Побити камъни | alt_name = Камена пустина, Скаменета шума | iucn_category = | photo = File:Bosque de Piedra, provincia de Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 73.jpg | photo_alt = | photo_caption = „Побитите камења“ | photo_width = 280px | map = | map_alt = | map_caption = | map_width = | location = [[Варненска Област]], [[Бугарија]] | nearest_city = [[Аксаково]] | lat_d = 43 | lat_m = 13 | lat_s = 35 | lat_NS = N | long_d = 27 | long_m = 42 | long_s = 24 | long_EW = E | coords = {{coord|43|13|35|N|27|42|24|E|display=inline,title|type:landmark_region:BG}} | coords_ref = | area = 13 км<sup>2</sup> | established = 1937 | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | world_heritage_site = | url = }} '''Насадени камења''' ({{langx|bg|Побити камъни}}) (до 29 јуни 1942 година ''Дикилиташ'') - камени формации во [[Варненска Област|Варненската Област]] во [[Бугарија]]. == Местоположба == Насадените камења се наоѓаат на 18&nbsp;km од [[Варна]], од двете страни на патот [[Варна]] – [[Софија]] околу селата [[Сленчево]], [[Баново]] и [[Страшимирово]] и градот [[Девња]]. Распределени се во големи и мали групи на површина од 7&nbsp;км<sup>2</sup>. == Опис == Претставуваат [[камен]]и столбови со различна височина – од 5 до 7 m, дебелина – од 0,3 до 3 m. Изгледаат како насадени во песокот и оттаму им доаѓа името. Столбовите се без цврсти основи, шупливи и пополнети со [[песок]]. Некои од нив се наоѓаат на катови со вкупна висина од 5 m. == Потекло == За нивното потекло има многу хипотези, кои може да се поделат главно во две групи – за нивно органско и за нивно неорганско потекло. Првaта е поврзана со коралните организми. Според втората нивното потекло се објаснува со атмосферското влијание на карпите, односно нивната ерозија, или образувањето на песочно-варовни наслаги. За да бидат заштитени, во 1937 година се прогласени за природна знаменитост. Месноста во која се наоѓаат Насадените камења, е единствена природно формирана пустина во [[Источна Европа]] и една од двете природно формирани пустини во [[Европа]]. Втората е пустината „Табернас“ во [[Шпанија]]. == Галерија == <center><gallery caption=""> Image:Bosque de Piedra, provincia de Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 101.jpg | Image:Bosque de Piedra, provincia de Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 72.jpg | Image:Bosque de Piedra, provincia de Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 77.jpg | Image:Bosque de Piedra, provincia de Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 79.jpg | Image:Bosque de Piedra, provincia de Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 80.jpg | Image:Bosque de Piedra, provincia de Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 82.jpg | Image:Bosque de Piedra, provincia de Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 84.jpg | </gallery></center> == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Pobiti kamani|Побити камъни}} * {{Наведена мрежна страница | title = '''Побити камъни''' – профил в Изпълнителна агенция по околна среда | url = http://pdbase.government.bg/zpo/bg/area.jsp?NEM_Partition=1&categoryID=6&areaID=167 | accessdate = 2014-07-28 | archive-date = 2014-07-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140729001841/http://pdbase.government.bg/zpo/bg/area.jsp?NEM_Partition=1&categoryID=6&areaID=167 | url-status = dead }} * [http://www.varna-bg.com/museums/pobitikamani/st_f_bg.htm '''Побити камъни''' – Любомир Димитров] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070517072302/http://www.varna-bg.com/museums/pobitikamani/st_f_bg.htm |date=2007-05-17 }} * [http://velina.info/favorite_places/pobiti_kamani/ '''Побити камъни''' – Снимки и информация] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150908234122/http://velina.info/favorite_places/pobiti_kamani/ |date=2015-09-08 }} * [http://morskivestnik.com/compass/news/2015/022015/022015_19.html По време на Кримската война полк. Хамилтън преоткрива за света Побитите камъни, в „Морски вестник“] * [http://morskivestnik.com/compass/news/2015/022015/022015_38.html Виктор Тепляков открива за света Побитите камъни, в „Морски вестник“] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Бугарија]] [[Категорија:Географија на Бугарија]] [[Категорија:Заштитени месности во Бугарија]] sjhfdn0k6kp4y7vwl0q5chbz7o5x8mz Национален парк Рила 0 1175876 5533050 4997630 2026-04-02T08:03:52Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533050 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје | name = Национален парк Рила | iucn_category = II | photo =Rila 7 lakes circus panorama edit1.jpg | photo_caption = Панорамски поглед на [[Седум Рилски Езера|Седумте Рилски Езера]], еден од познатите белези на националниот парк | location = [[Рила]], [[Бугарија]] | nearest_city = [[Дупница]], [[Самоков]] | map = | relief = 1 | coordinates = {{coord|42|11|N|23|35|E|format=dms|display=inline,title}} | area = 810,46 км<sup>2</sup> | established = 24 февруари 1992 | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = [http://www.moew.government.bg/?&lang=en Министерство за животна средина и води на Бугарија] }} '''Национален парк „Рила“''' — најголемиот од трите [[национален парк|национални паркови]] на територијата на [[Бугарија]]. Овие територии се прогласени за [[национален парк]] на 24 февруари 1992 година. Паркот опфаќа територија со површина од над 81&nbsp;000 [[хектар]]и во централните и највисоки делови на [[планина]]та [[Рила]]. Истиот е создаден со цел запазување на неколку одделни [[екосистеми]], како и на одделни историски и културни објекти од национална важност. Од територијата на паркот извира една од најдолгите [[река|реки]] на [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] - [[Марица]]. Паркот се простира на [[надморска височина]] меѓу 800 и 2.925 [[метар|м]] и на неговата територија се наоѓаат 120 природни [[езеро|езера]], повеќето со [[ледник|ледничко]] потекло. Националниот парк Рила се простира меѓу 41°53´ и 42°19´ северна [[географска ширина]] и меѓу 23°07´ и 23°55´ источна [[географска должина]]. На територијата на паркот се наоѓа највисокиот врв на Балканскиот Полуостров - [[Мусала]]. На територијата на паркот се наоѓаат четири бугарски [[резерват]]и - [[Парангалица]], [[Централен рилски резерват]], [[Ибар]] и [[Скакавица (резерват)|Скакавица]]. Националниот парк Рила е една од најголемите [[заштитена територија|заштитени територии]] во [[Европа]]. Двата резервата „Парангалица“ и „[[Маричини Езера]]“ се дел од светската мрежа на [[биосферен резерват|биосферни резервати]] по програмата на [[УНЕСКО]] "Човек и биосфера". == Природни особености == === Клима === Паркот целосно влегува во планинската климатска област, која е определена од климатската поделба на области со надморска височина над 1000 м. Планина Рила се наоѓа на границата меѓу [[Средоземни климатски појас|средоземни]] и [[континентален климатски појас]]. Најниските температури во националниот парк се измерени на неговата највисока точка&nbsp;— врвот Мусала. Најниската измерена [[температура]] во паркот Рила е -31,2° [[Целзиус|С]], а највисоката температура на врвот Мусала е 18,7°С. Температурата останува негативна во текот на девет од месеци. Во [[лето|летните]] месеци температурата ретко надминува 15°С. Во високите делови на паркот средната влажност на воздухот е околу 80%, како најсуви се студените [[зима|зимски]] месеци, кога [[влажност]]та на воздухот понекогаш паѓа под 50%. Во текот на зимата врнежите се големи&nbsp;— над 20% од средниот годишен просек на [[врнеж]]и. Првата снежна покривка во пониските делови на паркот се образува кон крајот на есента или почетокот на зимата - [[15 декември|15]] - [[30 декември]], во посеверните и [[20 декември|20]] - 30 декември во јужните падини на планината. Стабилна снежна покривка се задржува над 200 дена во годината, што е доста висок коефициент за таа географска ширина. Во пониските делови најдебелата снежна покривка се образува во текот на месец [[февруари]], додека во високите — во текот на [[март]]. Во текот на последните зимски месеци снежната покривка во деловите со надморска височина над 2 000 м достига дебелина од над 2 м. За паркот се карактеристични силните [[ветар|ветрови]] со брзина од над 30 [[Метар во секунда|m/s]]. Ветровите со таква брзина вообичаено дуваат од [[запад]]. Во највисоките места средната месечна брзина на ветровите надминува 10&nbsp;m/s. === Води === И покрај тоа што паркот не зазема толкав голем дел од територијата на Бугарија, од него извираат близу 4% од сите реки во Бугарија. Националниот парк е расположен во една од најбогатите зони богати со вода на територијата на Балканскиот Полуостров. Протокот на реките, кои извираат од паркот, имаат проток од 74&nbsp;240 м<sup>3</sup> годишно, а волуменот на водите во езерата и [[блато|блатата]] - 8&nbsp;500 м<sup>3</sup>. Врнежите во највисоките делови на паркот се во рамките 100 – 1250&nbsp;mm/m<sup>2</sup>, а во ниските — околу 800&nbsp;mm/m<sup>2</sup>. Снежната покривка започнува да се топи во месец [[април]], што предизвикува нагло зголемување на водостојот на реките. Исто така, од топењето на снеговите доаѓа основното количество од [[пивка вода]], која се користи во блиските населени места. === Почви === Горските површини на паркот се простираат на надморска височина меѓу 700 и 2 000 метра. Кафеави горски почви се среќаваат во пониските делови на паркот, а во високите планинско-горски темноцрвени почви. Во високопланинскиот појас се среќаваат планинско-горските темноцрвени и планинско-ливадните почви. == Флора == Поголемиот дел од територијата на паркот е покриен со столетни шуми од [[смрека]], [[молика]] и [[бел бор]]. Паркот се одликува со голем број на [[ендем]]и (видови со ограничена географска распространетост) и [[реликт]]и (видови, остатоци од далечното минато). Вкупниот број на ендеми е 57, од кои локални се 3 вида, бугарски – 18, а 36 вида се балкански ендеми. Вкупниот број на реликти на територијата на паркот е 105 (74 вида од [[ледено доба|леденото доба]] и 31 вид од [[терцијар]]от).<ref>{{Наведена мрежна страница | publisher = rilanationalpark.bg | year = 2011 | url = http://www.rilanationalpark.bg/?submid=14&lang=bg | title = Растителнија свјат во Национален парк рила | work = rilanationalpark.bg | accessdate = }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | publisher = rilanationalpark.bg | year = 2011 | url = http://www.rilanationalpark.bg/?submid=26&lang=bg | title = Гъби во Национален парк Рила | work = rilanationalpark.bg | accessdate = }}</ref> === Шуми === Шумите покриват 2/3 од површината на целиот парк и претставуваат преку 1,5% од сите шумски површини во Бугарија. Околу 42&nbsp;500 хектари, односно 52% од територијата е пошумена. Останатата површина е околу 10&nbsp;500 хектари и во неа се вклучени алпските пасишта во највисоките делови на Рила. Средната надморска височина на шумите во националниот парк е 1800 м, што е релативно голема височина. Над 3/4 од горите се во појасот меѓу1500 и 2300 метри. Тоа што просечната надморска височина на шумите е релативно висока, укажува на добро развиените [[иглолисни]] видови, од кои најраспространети се видовите [[смрча]], [[бел бор]], [[молика]] и [[ела]]. [[Листопадни растенија|Листопадните]] шуми заземаат многу помала територија. Тие главно се претставени со [[бука]], [[горун]] и [[трепетлика]]. Основните шумски површини се покриени со мешани шуми. Во повеќето од нив учество земаат и листопадни видови дрвја. Карактеристични за паркот се столетните зимзелени шуми. Просечната возраст на четинарите е 91 година, а на листопадните - 74. Вкупно, просечната возраст на дрвјата во резерватот е 90 години. Вкупниот волумен на потенцијалниот дрвен материјал во шумите на паркот е 6 милиони м<sup>3</sup>. == Фауна == Животинскиот свет е многу богат. Евидентирани се близу 3 000 [[безрбетници|безрбетни животни]], како и 172 вида [[‘Рбетници]]. Има околу 100 вида [[птици]], што е 30% од евидентираните птици во Бугарија. Од ‘рбетниците во националниот парк над 100 се впишани во Црвената книга на Бугарија, а 15 и во [[Црвена книга на Европа|Црвената книга на Европа]]. Од безрбетните животни има 40 кои се вклучени во меѓународните списоци за заштита на [[природа]]та. === ‘Рбетници === Во паркот вкупно се евидентирани 172 вида ‘Рбетници. Над 160 од нив претставуваат голем интерес не само во Бугарија, туку и во Европа. ==== Цицачи ==== Во националниот парк Рила се евидентирани 48 вида [[цицачи]]. Од нив има 10 вида [[лилјаци]], 22 вида ситни и 16 вида крупни цицачи. Неколку од овие видови се балкански ендеми. Од големо значење се [[кафеава мечка|кафеавата мечка]] и [[дива коза|дивата коза]] како и волкот, чија распространетост во Бугарија е многу ограничена. ==== Птици ==== На територијата на паркот се гнездат 99 вида [[птици]], што е близу 1/3 од бројот на сите видови птици во Бугарија. ==== Влекачи и водоземци ==== [[Влекачи]]те и [[водоземци]]те во паркот се претставени со вкупно 80 вида. Тоа е релативно висок број, што се должи најмногу на големата разлика во надморската височина, како и на климатското разнообразие. [[Македонски гуштер|Македонскиот гуштер]] е балкански ендем. Исто така евидентирани се три реликтни вида - [[алпски тритон]], [[планинска водна жаба]] и [[живороден гуштер]]. Алпскиот тритон е вид загрозени од исчезнување во цел свет. ==== Риби ==== Во паркот има многу водни басени&nbsp;— реки и езера. во националниот парк се евидентирани 18 вида риби, три од кои се загрозени од исчезнување. === Безрбетни животни === [[File:Rila ants nest.JPG|thumb|[[Мравјалник]] на [[Седумте Рилски Езера]]]] Во националниот парк има големо разнообразие од безрбетни животни. Евидентирани се близу 3000 вида безрбетни животни, меѓу кои има претставници на сите основни групи. Голем број од тие животни претставуваат особен интерес. 312 од безрбетниците се впишани во списоците на ретки животни. Близу 250 се ендемски видови, колку што се и реликтните. Најмногу се видовите од групите [[бумбари]], [[пеперуги]], [[пајаковидни]]. == Туризам == Рила е една од планините, во која [[туризам|туризмот]] е многу развиен. На територијата на националниот парк се намират голем број одморалишта, наменети за зимски и летен туризам. Во паркот се наоѓаат неколку одморалишта и туристички градови. Истите главно се наменети за зимски туризам. Еден од најпопуларните рилски одморалишта, што се наоѓа во рамките на паркот е [[Боровец]]. == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Национален парк Пирин]] * [[Национален парк Централен Балкан]] * [[Заштитени територии во Бугарија]] ==Литература== *{{Наведена мрежна страница | title = '''Национален парк "Рила"''', профил во Изпълнителна агенција по околна среда | url = http://pdbase.government.bg/zpo/bg/area.jsp?NEM_Partition=1&categoryID=2&areaID=3 | accessdate = }}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Надворешни врски == * [http://www.rilanationalpark.bg Официјално мрежно место на Националниот парк Рила] * [http://www.bg-parks.net/main.php?act=parks&park=rila Информација за Националниот парк Рила] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Национални паркови во Бугарија]] [[Категорија:Рила]] [[Категорија:Географија на Пиринска Македонија]] [[Категорија:Биосферни резервати во Бугарија]] ij92h311q13qtntzzgt102o09edef0i Мобилен телефон (филм од 2003) 0 1181894 5532961 4502572 2026-04-02T00:51:58Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532961 wikitext text/x-wiki '''Мобилен телефон''' - кинески [[филм]] од 2003 година, во [[режија]] на Сјаоганг Фенг, по [[сценарио]]то на Џенјин Лиу. Главните улоги ги играат: Ју Ге, Бингбинг Фан и Тонгшенг Хан. Филмот доживеал огромен успех на киноблагајните.<ref name="maccinema.com">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx |title=Кинотека на Македонија, „Филмска програма - февруари 2017“ (пристапено на 7.3.2017) |accessdate=2017-10-07 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002093657/http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx |url-status=dead }}</ref> ==Содржина== Филмот се врти околу двајца успешни мажи чии бракови ќе бидат уништени кога нивните жени ќе ги откријат нивните вонбрачни афери, преку трагите што останале на мобилните [[телефон]]и. Генерално, филмот ја истражува улогата на мобилните телефони во интерперсоналниот комплекс на односите помеѓу мажите и жените во современа Кина, каде брзиот развој на [[Информатичка технологија|информатичката технологија]] има огромно влијание врз начините на кои луѓето комуницираат. Јан е ТВ-водител и има афера со Ву, млада привлечна жена. Јан постојано ги брише трагите на мобилниот за неговата жена Ју да не го открие. Една вечер, Јан ѝ кажува на Ју дека оди на состанок со Феи, а наместо тоа оди на рандеву со Ву и го исклучува мобилниот. Неговата жена го бара и откако не може да го добие, се јавува кај Феи...<ref name="maccinema.com"/> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Кинески филмови]] [[Категорија:Филмови од 2003 година]] kkkyl14u4d5kwj8h3vrervxe9o4kox7 Жена 0 1185807 5532897 5531719 2026-04-01T18:44:22Z ГП 23995 /* Жената како мотив во поезијата */ дополнување 5532897 wikitext text/x-wiki [[Податотека:The_Birth_of_Venus_detail_-_Venus.jpg|мини|''Раѓањето на Венера'', слика на [[Сандро Ботичели]] (околу 1485)]] '''Жена''' — [[човек]] од женскиот пол. Терминот ''жена'' е обично резервиран за возрасни личности од женскиот пол, а терминот [[девојка]] е вообичаениот термин за женско дете или адолесцент. Жените обично се способни за раѓање од [[пубертет]]от до [[менопауза]]та. == Потекло на поимот == Зборот поттекнува од прасловенскиот збор жена, кој поттекнува од праиндоевропскииот gʷḗn. === Биолошки симбол === Симболот за планетата и божицата [[Венера (планета)|Венера]] или [[Афродита]] е знак кој исто така се користи во биологијата за означување на женскиот пол.<ref>Jose A. Fadul. ''Encyclopedia of Theory & Practice in Psychotherapy & Counseling'' p. 337.</ref> == Терминологија == '''Женственоста''' е период во животот на човечко суштество од женски пол откако таа поминала низ детството и адолесценцијата, генерално на околу 18 годишна возраст. Зборот ''жена'' може да се користи генерално, за сите луѓе од женски пол или поконкретно, за означување на возрасни луѓе од женски пол во контраст со зборот ''девојка''. Изразот „женскост“ едноставно се однесува на состојбата на постоење како жена, со поминувањето на менархе; „женственост“ се користи во однос на родовите улоги. Менархе, појавата на менструацијата, се јавува во просек на возраст од 12-13. Многу култури имаат обреди за премин, влкучувајќи некои гранки на [[Христијанство]]то,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/religion/religions/christianity/ritesrituals/confirmation_1.shtml|title=BBC&nbsp;— Religions&nbsp;— Christianity: Confirmation|accessdate=2017-02-04}}</ref> [[Бар мицва и Бат мицва|Бат мицвата]] во [[Јудаизам|Јудаизмот]], или дури само обичај на посебна прослава за одреден [[роденден]] (обично помеѓу 12 и 21 години). == Биологија и пол == [[Податотека:Scheme_female_reproductive_system-mk.svg|десно|мини|[[Женски репродуктивен систем|Женскиот репродуктивен систем]]]] [[Податотека:Sky_spectral_karyotype.png|десно|мини|Женскиот [[кариотип]]]] Во однос на [[биологија]]та, женските полови органи се вклучени во репродуктивниот систем, додека секундарните полови одлики се вклучени во негувањето на деца. [[Јајчник|Јајниците]], во прилог на нивната регулаторна функција при производството на хормони, произведуваат и женски гамети наречени [[Јајце-клетка|јајце-клетки]] кои, кога [[Оплодување|оплодени]] од машки гамети ([[Сперматозоид|сперма]]), формираат нови генетски поединци. Грлото на матката е орган со [[ткиво]] за заштита и одгледување на фетусот и со [[мускул]]и за породување преку [[Родница|вагината]]. Изразот „вагина“ често се користи колоквијално и неточно за означување на [[вулва]]та односно надворешната женска гениталија, која се состои од (во прилог на вагината) лабијата, [[дразница]]та и [[Мочен канал|уретрата]]. [[Дојка|Градите]] на жената еволуирале од потната жлезда и стекнале функција да произведуват [[млеко]], хранливо лачење кое е највпечатливата одлика на [[цицачи]]те. За време на почетокот на феталниот развој, ембрионите и од двата пола изгледаат полово-неутрални. Како и во случаите без два пола, како што се видовите кои [[Бесполово размножување|се размножуваат бесполово]], полово-неутралниот изглед е поблиску до женскиот изглед. Фетусот обично се развива во машки, ако е изложен на значителен износ на [[тестостерон]] (бидејќи фетусот има Y хромозом од таткото). Инаку, фетусот стандардно се развива во женски, обично кога фетусот има X-хромозом од таткото, но исто така, и кога таткото не придонесе ниту X ниту Y хромозом. Нерамнотежата на мајчините хормонални нивоа и некои хемикалии (или лекови) можат да ги променат секундарните полови одлики на фетусите. Жените обично имаат [[кариотип]] 46,XX, но околу една во 1 000 жени има кариотип 47,XXX, а една во 2 500 [[Тарнеров синдром|45,X]]. Тој се разликува од типичниот машкиот кариотип 46,XY; оттука, хромозомите [[X-хромозом|X]] и Y се познати како женски и машки, соодветно. Затоа што луѓето ја наследуваат митохондриската [[ДНК]] само од мајката, генетските студии на женската линија имаат тенденција да се фокусираат на митохондриската ДНК. [[Податотека:11-stages-womanhood-1840s.jpg|лево|мини|„Животот и возраста на жената - фази на женскиот живот од лулката до гробот“, 1849.]] Иако се раѓаат помалку жени отколку мажи (соодносот е околу 1:1,05), поради подолг животен век, постојат само 81 мажи на возраст од 60 или повеќе за секои 100 жени на истата возраст. Вообичаено, жените имаат подолг животен век отколку мажите, а<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=why-is-life-expectancy-lo|title=Why is life expectancy longer for women than it is for men?|date=2004-08-30|publisher=Scientific American|accessdate=2009-10-17}}</ref> тоа се должи на комбинацијата од неколку фактори: [[генетика]]та (излишни и различни [[ген]]и се присутни на [[Одредување на пол|половите хромозоми]] кај жените); [[социологија]]та и особено изборите во однос на [[здравје]]то (како [[самоубиство]]то или употребата на [[Цигара|цигарите]] и [[Алкохолен пијалак|алкохолот]]); присуството на женскиот хормон [[естроген]], кој има кардиопротективен ефект кај жените пред [[менопауза]]та; и ефектот од високите нивоа на андрогени кај мажите. Од вкупниот број на човечкото население, во 2015 година имало 101,8 мажи на секои 100 жени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2015.htm|title=United Nations Statistics Division&nbsp;— Demographic and Social Statistics|accessdate=2017-02-04}}</ref> Кај телата на девојчињата настануваат неколку промени за време на [[пубертет]]от, кој е процес на физички промени со што детското тело преминува во возрасно тело, способно за полова репродукција. Тој е инициран од страна на [[хормон]]ални сигнали од [[мозок]]от до [[Гонада|гонадите]]. Како одговор на сигналите, гонадите произведуваат хормони кои го стимулираат либидото и растот, функцијата и трансформацијата на мозокот, [[Коска|коските]], [[мускул]]ите, [[крв]]та, [[кожа]]та, косата, градите, како и половите органи. Физичкиот развој—висината и тежината—се забрзува во првата половина на пубертетот и не завршува сè додека детето нема развиено возрасно тело. До созревањето на репродуктивните способности, претпубертетските, физички разлики меѓу момчињата и девојчињата се однесуваат на гениталијата. Пубертетот е процес кој обично се случува на возраст помеѓу 10 и 16 години. Главната ознака за пубертетот кај девојките е менархе, појавата на [[менструација]], која се јавува во просек на возраст помеѓу 12 и 13 години.<ref name="Tanner">(Tanner, 1990).</ref><ref name="U.S. menarche">{{Наведено списание|vauthors=Anderson SE, Dallal GE, Must A|title=Relative weight and race influence average age at menarche: results from two nationally representative surveys of US girls studied 25 years apart|journal=Pediatrics|volume=111|issue=4 Pt 1|pages=844–50|date=April 2003|pmid=12671122|doi=10.1542/peds.111 април 844}}</ref><ref name="Canadian menarche">{{Наведено списание|year=2010|title=Age at menarche in Canada: results from the National Longitudinal Survey of Children & Youth|journal=BMC Public Health|publisher=BMC Public Health|volume=10|page=736|doi=10.1186/1471-2458-10-736|pmc=3001737|pmid=21110899}}</ref><ref name="UK menarche">{{Наведена книга|last=Hamilton-Fairley|first=Diana|title=Obstetrics and Gynaecology|url=http://vstudentworld.yolasite.com/resources/final_yr/gynae_obs/Hamilton%20Fairley%20Obstetrics%20and%20Gynaecology%20Lecture%20Notes%202%20Ed.pdf|edition=Second|publisher=Blackwell Publishing|access-date=2018-02-17|archive-date=2018-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20181009065351/http://vstudentworld.yolasite.com/resources/final_yr/gynae_obs/Hamilton%20Fairley%20Obstetrics%20and%20Gynaecology%20Lecture%20Notes%202%20Ed.pdf|url-status=dead}}</ref> Повеќето девојчиња поминуваат преку менархе по што можат да останат [[Бременост|бремени]].<ref>Menarche and menstruation can be absent due to many conditions of which the most frequent is [//en.wikipedia.org/wiki/Primary_amenorrhea primary amenorrhea].</ref> Проучувањето на женската репродукција и репродуктивни органи се нарекува [[гинекологија]]та.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/gynaecology|title=gynaecology&nbsp;— definition of gynaecology in English {{!}} Oxford Dictionaries|accessdate=2017-02-04|archive-date=2017-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170204170101/https://en.oxforddictionaries.com/definition/gynaecology|url-status=dead}}</ref> == Здравје == [[Податотека:Pregnancy_26_weeks_1.jpg|мини|Бремена жена]] Женското здравје се однесува на здравствените проблеми специфични за женската анатомија. Постојат некои болести кои претежно влијаат врз жените, како што е лупусот. Исто така, постојат некои полови болести кои се наоѓаат почесто или исклучиво кај жените, на пример, [[рак на дојка]], [[Рак на грло на матка|рак на грлото на матката]] или [[рак на јајници]]те. Жените и мажите можат да имаат различни симптоми за иста болест и исто така можат да одговорат на медицински третман поинаку. Оваа област на медицински истражувања се изучува од полово-заснованата медицина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ec.europa.eu/programmes/horizon2020/en/news/advancing-case-gender-based-medicine|title=Advancing the case for gender-based medicine&nbsp;— Horizon 2020 - European Commission|language=en|accessdate=2017-02-04}}</ref> Прашањето за здравјето на жените е покренато од страна на многу [[Феминизам|феминисти]], особено кога [[Репродуктивно здравје|репродуктивното здравје]] е во прашање. Здравјето на жените е сместено во рамките на едно пошироко тело на знаење кое се наведува од страна на, меѓу другите, [[Светска здравствена организација|Светската здравствена организација]], која го смета за особена важноста полот како социјален детерминант на здравјето.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.who.int/social_determinants |title=архивски примерок |accessdate=2018-02-17 |archive-date=2018-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180924232338/http://www.who.int/social_determinants/ |url-status=dead }}</ref> Мајчинската смртност се дефинира од [[Светска здравствена организација|Светската здравствена организација]] како "смртта на жена во текот на бременоста или во рок од 42 дена од денот на прекинување на бременоста, без оглед на времетраењето и местото на бременоста, од која било причина поврзана со или влошена од бременоста или нејзиниот менаџмент, но не и од случајни причини."<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.who.int/healthinfo/statistics/indmaternalmortality/en/|title=WHO &#124; Maternal mortality ratio (per 100 000 live births)|publisher=Who.int|accessdate=2014-04-19}}</ref> Околу 99% од мајчинските смртни случаи се во земјите во развој. Повеќе од половина од нив се случуваат во [[потсахарска Африка]] и речиси една третина во [[Јужна Азија]]. Главните причини за мајчинската смртност се тешкото крвавење (најчесто крвавење по породувањето), инфекции (обично по породувањето), [[прееклампсија]] и еклампсија, небезбеден абортус и компликации при бременоста од [[маларија]] и [[Синдром на стекнат имунолошки дефицит|ХИВ/СИДА]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs348/en/|title=WHO &#124; Maternal mortality|publisher=Who.int|accessdate=2014-04-19}}</ref> Повеќето европски земји, Австралија, како и Јапонија и Сингапур се многу безбедни во однос на породувањето, додека потсахарските земји се најопасни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html|title=The World Factbook|publisher=Cia.gov|accessdate=2014-04-19|archive-date=2019-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190430052357/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2223rank.html|url-status=dead}}</ref> == Репродуктивните права и слободи == [[Податотека:Sterilization_states.jpg|мини|Постер од 1921 година од конференција за [[евгеника]] која ги прикажува американските држави кои воведоле законодавство за стерилизација]] Репродуктивните права се [[Природни и законски права|права]] и слободи кои се однесуваат на репродукција и [[репродуктивно здравје]]. Меѓународната федерација на гинекологија и акушерство изјави дека:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.figo.org/projects/reproductive_and_sexual_health|title=Resolution on Reproductive and Sexual Health &#124; International Federation of Gynecology and Obstetrics|publisher=Figo.org|accessdate=2014-04-19|archive-date=2014-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223203421/http://www.figo.org/projects/reproductive_and_sexual_health|url-status=dead}}</ref> : (...) човековите права на жените вклучуваат нивно право да имаат контрола над и да одлучуваат слободно и одговорно за прашањата поврзани со сексуалноста, вклучувајќи го сексуалното и репродуктивното здравје, без присила, дискриминација и насилство. Еднакви односи помеѓу жените и мажите во однос на прашањата за сексуални односи и репродукција, вклучувајќи ги и целосното почитување на интегритетот на личноста, нужната меѓусебна почит, согласноста и заедничката одговорност за сексуалното однесување и неговите последици. Повреди на репродуктивните права вклучуваат: присилна бременост, присилна стерилизација и присилен абортус. Присилната стерилизација била практикува за време на првата половина на 20 век од страна на многу од западните земји. Присилната стерилизација и присилниот абортус, во моментов се практикуваат во земјите како што се [[Узбекистан]] и Кина, обично при абортирање на женски фетуси.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.bbc.co.uk/news/magazine-17612550|title=Uzbekistan's policy of secretly sterilising women|date=12 April 2012|work=BBC News}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b01fjx63|title=BBC Radio 4 - Crossing Continents, Forced Sterilisation in Uzbekistan|date=2012-04-16|publisher=Bbc.co.uk|accessdate=2014-04-19}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/regions/asia-pacific/china/130409/china-mother-dies-after-forced-sterilization-one-child-policy|title=China 'one-child' policy: Mother of 2 dies after forced sterilization|date=2013-04-09|publisher=GlobalPost|accessdate=2014-04-19}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/thousands-risk-forced-sterilization-china-2010-04-22|title=Thousands at risk of forced sterilization in China &#124; Amnesty International|publisher=Amnesty.org|accessdate=2014-04-19|archive-date=2013-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130529125647/https://www.amnesty.org/en/news-and-updates/thousands-risk-forced-sterilization-china-2010-04-22}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18435126|title=China forced abortion photo sparks outrage|date=14 June 2012|work=BBC News}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hrnk.org/uploads/pdfs/HRNK_HiddenGulag2_Web_5-18.pdf |title=архивска копија |accessdate=2018-02-17 |archive-date=2015-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150313045221/http://www.hrnk.org/uploads/pdfs/HRNK_HiddenGulag2_Web_5-18.pdf |url-status=dead }}</ref> Недостатокот на соодветни закони за сексуалното насилство во комбинација со недостатокот на пристап до [[контрацепција]] и/или [[абортус]], се главна причина за присилната бременост. == Културата и родовите улоги == [[Податотека:Weaving_profile.jpg|мини|Текстилната работа е традиционално и историски женско занимање во многу култури.]] Традиционално, жените од средната класа биле вклучени во домашните задачи, со потенцирање на детската заштита. За сиромашните жени, особено тие од [[Работничка класа|работничката класа]], економска неопходност ги присили да бараат вработување надвор од домот. Многу од занимањата кои им биле достапни биле со пониски плати од оние достапни за мажите. Со промените во пазарот на трудот за жените станало достапно вработувањето не само во фабрики туку и во пореспектабилни канцелариски работни места за кои се барало повеќе образование, учеството на жените во САД во работната сила се зголеми од 6% во 1900 до 23% во 1923 година. Овие промени во однос на работната сила довеле до промени во однос на ставовите за жените на работа, овозможувајќи за револуцијата која резултираше со тоа што жените станале ориентирани кон кариерата и образованието. [[Податотека:WomanFactory1940s.jpg|мини|За време на [[Втора светска војна|втората светска војна]], некои жени вршиле улоги кои, инаку, би се сметале за машки според културата на времето]] Во 1970-тите, многу женски академици, вклучувајќи ги и научниците, избегнувале да имаат деца. Меѓутоа, во текот на 1980-тите години, институциите се обиделе да ги еквализираат условите за мажите и жените на работното место. И покрај тоа, нееднаквостите во домот ги отежнувале можностите на жените да успеат колку и мажите. Професионалните жени сè уште генерално се сметаат за одговорни за домашниот труд и за грижата на децата. Тие имаат "двојно оптоварување", кое не им дозволува да имаат време и енергија за да успеат во своите кариери. Исто така, иако има зголемување во однос на усвојувањето на егалитарни родови улоги во домот од страна на и жените и мажите, неодамнешно истражување покажа дека жените се фокусирале на работите за моралноста, правичноста и благосостојбата, додека мажите се фокусирале на социјалните конвенции.<ref>Gere, J., & Helwig, C. C. (2012). Young adults' attitudes and reasoning about gender oles in the family context. "Psychology of Women Quarterly, 36", 301-313. doi: [http://pwq.sagepub.com/ 10.1177/0361684312444272] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130317042125/http://pwq.sagepub.com/ |date=2013-03-17 }}</ref> До почетокот на 20-от век, американските женски колеџи барале нивните женски членови на факултетот да останат немажени, врз основа на тоа дека не би можеле да имаат две професии со полно работно време одеднаш. Според Шибингер, "Да се биде научник и сопруга и мајка е товар од општеството кое очекува од жените почесто отколку од мажите да го стават семејството пред кариерата.".<ref>{{Наведена книга|title=Has Feminism Changed Science? : Science and Private Life|last=Schiebinger|first=Londa|publisher=Harvard University Press|year=1999|location=[[Cambridge, Massachusetts]]|pages=92–103}}</ref> Движењата се залагаат за [[Еднакви можности|еднаквост на можности]]те за двата пола и [[Граѓански и политички права|еднакви права]] независно од полот. Преку комбинација на [[Економија|економски]]те промени и напорите на [[Феминизам|женското]] движење, во последниве децении жените во многу општества сега имаат пристап до кариери надвор од традиционалните. Иако поголем број на жени добиваат високо образование, нивните плати често се пониски од оние на мажите. CBS News тврди дека во 2005 година во САД жените на возраст од 30 до 44 со универзитетска диплома заработувале само 62% од она го заработувале слично квалификуваните мажи, пониска стапка отколку во сите освен 3 од 19-те земји за кои статистики биле достапни. Некои западни нации со поголема нееднаквост во однос на платите се Германија, Нов Зеланд и Швајцарија.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/09/13/national/main838207_page2.shtml?tag=contentMain;contentBody|title=U.S. Education Slips In Rankings|date=13 September 2005|work=CBS News|access-date=2018-02-17|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604093210/https://www.cbsnews.com/news/us-education-slips-in-rankings/|url-status=dead}}</ref> === Насилството врз жените === [[Податотека:Campaign_road_sign_against_female_genital_mutilation_(cropped).jpg|мини|Кампања против женска генитална мутилација&nbsp;– знак во близина на Капчорва, [[Уганда]]]] [[Податотека:Torturing_and_execution_of_witches_in_medieval_miniature.jpg|мини|Палење „вештерки“]] [[Податотека:Chinese_girl_from_one_of_the_Japanese_Army's_'comfort_battalions'.jpg|мини| Млада кинеска жена од еден од „баталјоните на задоволството“ на Кралската јапонска армија, интервјуирана од [[Сојузници од Втората светска војна|сојузнички]] офицер.]] Декларацијата за елиминација на насилство врз жените на ОН го дефинира „насилството врз жените“, како:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm|title=A/RES/48/104. Declaration on the Elimination of Violence against Women|publisher=Un.org|accessdate=2014-04-19}}</ref>{{Цитат|секој акт на полово насилство што резултира со, или може да резултира со физичка, сексуална или ментална штета или страдање на жените, вклучувајќи и закани за такви дејства, принуда или произволно лишување од слобода, без разлика дали се случува во јавниот или приватниот живот.}} и идентификува три форми на таквото насилство: она што се случува ''во семејството'', она ''во рамките на општата заедница'' и она што е сторено или поддржано ''од страна на државата''. Таа, исто така, наведува дека "''насилството против жените е манифестација на историски нееднакви односи на моќ меѓу мажите и жените''".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.un-documents.net/a48r104.htm|title=A/RES/48/104 - Declaration on the Elimination of Violence against Women&nbsp;— UN Documents: Gathering a body of global agreements|last=United Nations General Assembly|publisher=UN Documents|accessdate=2014-04-19}}</ref> Насилството против жените и понатаму останува широко распространет проблем, поткрепен од страна на патријархалните општествени вредности, недостатокот од соодветни закони и недостаток на спроведување на постојните закони. Социјалните норми кои постојат во многу делови од светот го попречуваат напредокот кон заштита на жените од насилството.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.childinfo.org/attitudes_data.php|title=Statistics by Area&nbsp;— Attitudes towards wife-beating&nbsp;— Statistical table|publisher=Childinfo.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704112113/http://www.childinfo.org/attitudes_data.php|archive-date=2014-07-04|url-status=dead|accessdate=2014-04-19}}</ref> Во студија од 2010 година спроведена од страна на Pew Research Center покажа дека каменувањето како казна за прељуба беше поддржано од страна на 82% од испитаниците во [[Египет]] и [[Пакистан]], 70% во [[Јордан]], 56% [[Нигерија]] и 42% во [[Индонезија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pewglobal.org/2010/12/02/muslims-around-the-world-divided-on-hamas-and-hezbollah/|title=Muslim Publics Divided on Hamas and Hezbollah &#124; Pew Research Center's Global Attitudes Project|publisher=Pewglobal.org|accessdate=2014-04-19}}</ref> Специфични форми на насилство кои влијаат врз жените вклучуваат: женската генитална мутилација, трговијата со луѓе, проституцијата, принудниот брак, силувањето, [[Сексуално малтретирање|сексуалната злоупотреба]], убиствата за чест, фрлање на киселина и насилство поврзано со миразот. Владите можат да бидат соучесници во насилство против жените, на пример преку практиките на каменување (како казна за прељуба). Исто така, има многу форми на насилство кои историски биле претежно против жените, особено [[Лов на вештерки|ловот на вештерки]], жртвата на вдовиците (на пример, сати) и врзувањето на стапалата. Просекуцијата на жени обвинети за [[Маѓесништво|вештерство]] има долга традиција, на пример судењата за вештерство во раниот модерен период (помеѓу 15 и 18 век) биле чести во Европа и во европските колонии во Северна Америка. Денес и понатаму постојат региони на светот (како што се делови на потсахарска Африка, рурална северна Индија и Папуа Нова Гвинеја) каде верувањето во магии се одржува од страна на многу луѓе и жените обвинети за вештерство се изложени на сериозно насилство.<ref>http://scholarship.law.duke.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1129&context=djcil#H2N1</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.mrc.ac.za/crime/witchhunts.pdf |title=архивски примерок |accessdate=2018-02-17 |archive-date=2017-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506125641/http://www.mrc.ac.za/crime/witchhunts.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-21363894|title=Woman burned alive for 'sorcery' in Papua New Guinea|date=7 February 2013|work=BBC News}}</ref> Покрај тоа исто така постојат земји кои имаат кривично законодавство против практикување на вештерство. Во [[Саудиска Арабија]], вештерство останува кривично дело [[Смртна казна|казниво со смрт]], и во 2011 година земјата има отцепено глава на жена поради "гатање и магии".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnesty.org/en/news/saudi-arabia-beheading-sorcery-shocking-2011-12-12|title=Saudi Arabia: Beheading for 'sorcery' shocking &#124; Amnesty International|publisher=Amnesty.org|accessdate=2014-04-19|archive-date=2015-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150216194406/http://www.amnesty.org/en/news/saudi-arabia-beheading-sorcery-shocking-2011-12-12}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://edition.cnn.com/2011/12/13/world/meast/saudi-arabia-beheading/|title=Saudi woman beheaded for 'witchcraft and sorcery' - CNN.com|date=14 December 2011|work=CNN}}</ref> Одредени форми на насилство против жените биле признаени како кривични дела само во текот на последниве децении и не се универзално забранети, така што многу земји продолжуваат да ги дозволуваат. Ова е особено случај со брачното силување.<ref>In 2006, the UN Secretary-General's ''In-depth study on all forms of violence against women'' found that (pg 113): "Marital rape May be prosecuted in at least 104 States. Of these, 32 have made marital rape a specific criminal offence, while the remaining 74 do not exempt marital rape from general rape provisions. Marital rape is not a prosecutable offence in at least 53 States. Four States criminalize marital rape only when the spouses are judicially separated. Four States are considering legislation that would allow marital rape to be prosecuted."[https://www.un.org/womenwatch/daw/vaw/publications/English%20Study.pdf]</ref><ref>In [//en.wikipedia.org/wiki/England_and_Wales England and Wales], marital rape was made illegal in 1991. The views of Sir Matthew Hale, a 17th-century jurist, published in ''The History of the Pleas of the Crown (1736)'', stated that a husband cannot be guilty of the rape of his wife because the wife "''hath given up herself in this kind to her husband, which she cannot retract''"; in England and Wales this would remain law for more than 250 years, until it was abolished by the [//en.wikipedia.org/wiki/Appellate_Committee_of_the_House_of_Lords Appellate Committee of the House of Lords], [http://www.bailii.org/uk/cases/UKHL/1991/12.html in the case of ''R v R'' in 1991.]</ref> Во западниот свет, има тренд кон обезбедување на полова еднаквост во [[брак]]от и гонењето на случаите на [[семејно насилство]], но во многу делови од светот жените сè уште губат значајни законски права при влегување во брак.<ref>For example, in [//en.wikipedia.org/wiki/Yemen Yemen], marriage regulations state that a wife must obey her husband and must not leave home without his permission.[http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrc/docs/ngos/Yemen%27s%20darkside-discrimination_Yemen_HRC101.pdf] In [//en.wikipedia.org/wiki/Iraq Iraq] husbands have a legal right to "punish" their wives. The criminal code states at Paragraph 41 that there is no crime if an act is committed while exercising a legal right; examples of legal rights include: "The punishment of a wife by her husband, the disciplining by parents and teachers of children under their authority within certain limits prescribed by law or by custom".{{Наведена мрежна страница|url=http://law.case.edu/saddamtrial/documents/Iraqi_Penal_Code_1969.pdf|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021100954/http://law.case.edu/saddamtrial/documents/Iraqi_Penal_Code_1969.pdf|archive-date=2012-10-21|url-status=dead|accessdate=2012-10-21}} In the [//en.wikipedia.org/wiki/Democratic_Republic_of_Congo Democratic Republic of Congo] the Family Code states that the husband is the head of the household; the wife owes her obedience to her husband; a wife has to live with her husband wherever he chooses to live; and wives must have their husbands' authorization to bring a case in court or to initiate other legal proceedings.[https://www.hrw.org/reports/2002/drc/Congo0602-09.htm]</ref> Сексуалното насилство врз жените во голема мера се зголемува за време на [[војна]]та и [[Војна|вооружените конфликти]], за време на воена окупација или етнички конфликти; најчесто во форма на воено силување и сексуално ропство. Во Колумбија, вооружениот конфликт исто така резултираше со зголемување на сексуалното насилство против жените.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amnesty.org/en/news/colombian-authorities-fail-stop-or-punish-sexual-violence-against-women-2012-10-04|title=Colombian authorities fail to stop or punish sexual violence against women &#124; Amnesty International|publisher=Amnesty.org|accessdate=2014-04-19|archive-date=2014-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328150658/http://www.amnesty.org/en/news/colombian-authorities-fail-stop-or-punish-sexual-violence-against-women-2012-10-04|url-status=dead}}</ref> Законите и политиките за насилство против жените се разликуваат според јурисдикцијата. Во [[Европска Унија|Европската Унија]], сексуалната злоупотреба и трговијата со луѓе се предмет на директиви.<ref>Directive 2002/73/EC&nbsp;— equal treatment of 23 September 2002 amending Council Directive 76/207/EEC on the implementation of the principle of equal treatment for men and women as regards access to employment, vocational training and promotion, and working conditions [http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:1976L0207:20021005:EN:PDF]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:101:0001:0011:EN:PDF|title=DIRECTIVE 2011/36/EU OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL of 5 April 2011 on preventing and combating trafficking in human beings and protecting its victims, and replacing Council Framework Decision 2002/629/JH}}</ref> == Облека, мода и закони за облека == {{Повеќе слики}}Жените во различни делови од светот се облекуваат  на различни начини, со што нивниот избор на облека зависи од локалната култура, верските постулати и традиции, општествените норми и модните трендови, меѓу другите фактори. Различни општества имаат различни идеи за скромноста. Меѓутоа, во многу јурисдикции, жениските избори во однос на облеката не се секогаш слободни, со закони за ограничување на она што тие можат или не можат да го носат. Ова е особено случајот во однос на исламската облека. Додека одредени јурисдикции законски ја мандатираат облеката, други земји го забрануваат или ограничуваат носењето на одредена облека (како што е бурката/покривањето на лицето) на јавни места (на пример во [[Франција]]). Овие закони се доста контроверзни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://doc.es.amnesty.org/cgi-bin/ai/BRSCGI/WOMENS%20RIGHT%20TO%20CHOOSE%20THEIR%20DRESS%20FREE%20OF%20COERCION?CMD=VEROBJ&MLKOB=29309215959|title=Women’s right to choose their dress, free of coercion|date=4 March 2011|publisher=[[Amnesty International]]|accessdate=2018-02-17|archive-date=2013-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927134431/https://doc.es.amnesty.org/cgi-bin/ai/BRSCGI/WOMENS%20RIGHT%20TO%20CHOOSE%20THEIR%20DRESS%20FREE%20OF%20COERCION?CMD=VEROBJ&MLKOB=29309215959|url-status=dead}}</ref> == Плодноста и семејниот живот == [[Податотека:Countriesbyfertilityrate.svg|мини|300x300пкс|Светска мапа која ја покажува вкупната стапка на фертилитет (TFR), според [[„Светска книга на факти“ на ЦИА|CIA ''World Factbook'']] од 2015 година. {{col-begin}} {{col-break}} {{легенда|#AE23AE|7–8 Children}} {{легенда|#FF00FF|6–7 Children}} {{легенда|#FF0000|5–6 Children}} {{легенда|#FF6600|4–5 Children}} {{col-break}} {{легенда|#FFFF00|3–4 Children}} {{легенда|#00FF00|2–3 Children}} {{легенда|#35B0E3|1–2 Children}} {{легенда|#3555E3|0–1 Children}} {{col-end}}]] [[Податотека:Bhutan_(63774069).jpg|мини|Мајка и дете во [[Бутан]].]] Вкупната стапка на фертилитет (TFR) - просечен број на деца родени од една жена во текот на нејзиниот живот — значително се разликува помеѓу различни региони на светот. Во 2016 година, највисоко проценувана TFR беше во [[Нигер]] (6.62 деца родени по жена), а најниска во [[Сингапур]] (0.82 деца/жена).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html|title=The World Factbook&nbsp;— Central Intelligence Agency|accessdate=2018-02-17|archive-date=2009-10-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028133713/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html|url-status=dead}}</ref> Додека поголемиот дел од земјите во потсахарска Африка имаат висока TFR, што создава проблеми поради недостигот на ресурси и придонесува за пренаселеност, повеќето западни земји во моментов имаат подзаменска стапка на фертилитет која може да доведе до стареење на населението и опаѓање на населението. Во многу делови од светот имало промени во структурата на семејствата во текот на изминатите неколку децении. На пример, на Запад, има тренд на оддалечување од поширокото семејство кон потесното семејство. Има исто така и тренд на оддалечување од брачната плодност кон небрачната плодност. Децата родени надвор од бракот можат да биде родени на кохабитирачки парови или на [[Самохран родител|немажени мајки]]. Додека децата родени надвор од бракот се целосно прифатени во некои делови од светот, на други места тие се многу стигматизирани, со што немажените мајки се соочуваат со остракизам, вклучувајќи го и насилството од членовите на семејството, и во екстремни случаи, дури и убиства за чест.<ref>https://web.archive.org/web/20130501013343/http://www.mrt-rrt.gov.au/CMSPages/GetFile.aspx?guid=91cf943a-3fa6-4fce-afec-4ab2c2a356fd</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3523123.stm|title=Turkey condemns 'honour killings'|date=1 March 2004|work=BBC News}}</ref> Покрај тоа, сексот надвор од бракот останува нелегален во многу земји (како што се Саудиска Арабија, Пакистан,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eyeontheun.org/voices.asp?p=632|title=Human Rights Voices&nbsp;– Pakistan, August 21, 2008|publisher=Eyeontheun.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20130121175822/http://www.eyeontheun.org/voices.asp?p=632|archive-date=January 21, 2013|url-status=dead}}</ref> Авганистан,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aidsportal.org/news_details.aspx?ID=4236|title=Home|publisher=AIDSPortal|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20081026065259/http://www.aidsportal.org/news_details.aspx?ID=4236|archive-date=2008-10-26|url-status=dead}}</ref><ref name="travel.state.gov">{{Наведена мрежна страница|url=https://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1142.html|title=Iran|publisher=Travel.state.gov|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130801084310/http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_1142.html|archivedate=2013-08-01|df=}}</ref> Иран, Кувајт,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/0/2f5665ae20b956cb8025675a0033cafb?Opendocument|title=United Nations Human Rights Website&nbsp;– Treaty Bodies Database&nbsp;– Document&nbsp;– Summary Record&nbsp;– Kuwait|publisher=Unhchr.ch}}</ref> Малдивите,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.everyculture.com/Ja-Ma/Maldives.html|title=Culture of Maldives&nbsp;– history, people, clothing, women, beliefs, food, customs, family, social|publisher=Everyculture.com}}</ref> Мароко,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-19049000|title=BBC News&nbsp;– Morocco: Should pre-marital sex be legal?|last=Fakim|first=Nora|date=9 August 2012|publisher=BBC}}</ref> Оман,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaOman.pdf|title=Legislation of Interpol member states on sexual offences against children&nbsp;– Oman|publisher=Interpol|archive-url=https://web.archive.org/web/20071215043802/http://www.interpol.com/Public/Children/SexualAbuse/NationalLaws/csaOman.pdf|archive-date=15 December 2007}}</ref> Мауританија,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/af/154358.htm|title=2010 Human Rights Report: Mauritania|date=8 April 2011|publisher=State.gov}}</ref> Обединетите Арапски Емирати,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubaifaqs.com/education-dubai.php|title=Education in Dubai|last=Dubai FAQs|publisher=Dubaifaqs.com}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/briton-faces-jail-for-sex-on-dubai-beach-863918.html|title=Briton faces jail for sex on Dubai beach&nbsp;– Middle East&nbsp;– World|last=Judd|first=Terri|date=10 July 2008|work=The Independent|location=London}}</ref> Судан,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/2007/06/28/idUSL28849488._CH_.2400|title=Sudan must rewrite rape laws to protect victims|date=28 June 2007|agency=Reuters|access-date=2018-02-17|archive-date=2013-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615115805/http://www.reuters.com/article/2007/06/28/idUSL28849488._CH_.2400|url-status=dead}}</ref> и Јемен<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unhcr.org/refworld/docid/47387b712f.html/|title=Refworld &#124; Women's Rights in the Middle East and North Africa&nbsp;– Yemen|last=United Nations High Commissioner for Refugees|publisher=UNHCR}}</ref>). Социјалната улога на [[мајка]]та се разликува помеѓу културите. Во многу делови од светот, од жените со мали деца се очекува да останат дома и да ја посветат целата своја енергија на одгледувањето на детето, додека во други места мајките најчесто се враќаат на работа. == Религија == Одредени религиозни учења имаат посебни одредби кои се однесуваат на родовите улоги, општествени и приватни интеракции помеѓу половите, соодветната облека за жените и разни други прашања што влијаат врз жените и нивната положба во општеството. Во многу земји, овие верски учења имаат влијание врз [[Кривично право|кривичниот закон]] или врз семејното право на овие јурисдикции ([[Шеријат|Шеријатскиот закон]], на пример). Односот помеѓу религија, законот и половата еднаквост е дискутиран од страна на меѓународните организации.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/apps/news/story.asp/html/http%3Cspan%20class=%27pullme%27%3EIt%20has%20become%20increasingly%20clear%20that%20disasters%20are%20setting%20back%20efforts%20in%20development%20%E2%80%93%20they%20can%20cripple%20the%20economy,%20destroy%20infrastructure,%20and%20plunge%20more%20people%20into%20poverty%3C/span%3E://www.unisdr.org/www.sealthedeal2009.org/petition/html/story.asp?NewsID=46370&Cr=religion&Cr1=#.Ustsg_tpCKE|title=United Nations News Centre&nbsp;— Harmful practices against women and girls can never be justified by religion&nbsp;– UN expert|date=2013-10-29|publisher=Un.org|accessdate=2014-04-19}}</ref> == Образование == [[Податотека:Bolivia_la_paz_literacy_LOC.jpg|десно|мини|Жени присутни на час за писменост за возрасни во [[Ел Алто]], дел од [[Ла Пас]], [[Боливија]]]] '''Женското образование''' вклучува области на половата еднаквост и пристапот до образованието, и нивната поврзаност при ублажувањето на сиромаштијата. Исто така вклучени се и прашањата за образованието според полот и верата со што поделбата на образованието според половите линии, како и според религиозни учења биле традиционално доминантни и сè уште се доста релевантни во современите дискусии за едукацијата на жените како глобален предвид. Иако женското движење ја има промовирано важноста на прашањата во прилог на женското образование дискусијата е широка и во никој случај не е тесно дефинирана. Таа може да вклучува, на пример, едукација за [[Синдром на стекнат имунолошки дефицит|ХИВ/СИДА]].<sup>[1]</sup> Универзалното образование, што значи основно и средно оразование обезбедено од државата, независно од полот сè уште не е глобална норма, дури и ако тоа се претпоставува во повеќето развиени земји. Во некои западни земји, жените ги имаат надминато мажите на многу нивоа на образование. На пример, во САД во 2005/2006, жените ги добиле 62% од вонредните димпоми, 58% од тие на додипломски студии, 60% од магистерските дипломи и 50% од докторатите.<sup>[2]</sup> === Писменост === Светската писменост е пониска за жените отколку за мажите. CIA World Factbook дава проценка од 2010 година што покажува дека 80% од жените се образувани, во споредба со 88.6% од мажите (на возраст од 15 години и повеќе). Стапките за писменост се најниски во Јужна и Западна Азија и во делови на потсахарска Африка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|title=The World Factbook|publisher=Cia.gov|accessdate=2014-04-19|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|url-status=dead}}</ref> === Земјите на ОЕЦД === Образовниот полов јаз во земјите кои се дел од [[Организација за економска соработка и развој|Организацијата за економска соработка и развој]] (ОЕЦД) е намален во текот на последните 30 години. Помладите жени денес имаат далеку поголеми шанси да се здобијат со високи квалификации: во 19 од 30 земји на ОЕЦД, постојат повеќе од двојно повеќе жени на возраст од 25 до 34 години со завршено високо образование од жени на возраст од 55 до 64 години. Во 21 од 27 земји на ОЕЦД со споредливи податоци, бројот на жени кои дипломирале на програми на универзитетско ниво е еднаков на или го надминува тој на мажите. 15-годишните девојчиња имаат тенденција да покажуваат многу повисоки очекувања за своите кариери од момчињата на иста возраст.<ref>[http://www.oecd.org/document/31/0,2340,en_2649_201185_33710751_1_1_1_1,00.html Education Levels Rising in OECD Countries but Low Attainment Still Hampers Some,] [//en.wikipedia.org/wiki/Organisation_for_Economic_Co-operation_and_Development Organisation for Economic Co-operation and Development]<span>, Publication Date: 14 September 2004</span>. Retrieved December 2006.</ref> Иако жените се повеќе од половина од вкупниот број на дипломирани студенти во неколку земји на ОЕЦД, тие ги добиваат само 30% од универзитетските дипломи доделени заво областа на науката и инженерството и се 25% до 35% од истражувачите во повеќето земји на ОЕЦД.<ref>[http://www.oecd.org/document/13/0,2340,en_2649_33703_37682893_1_1_1_1,00.html Women in Scientific Careers: Unleashing the Potential,] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070210190113/http://www.oecd.org/document/13/0,2340,en_2649_33703_37682893_1_1_1_1,00.html |date=2007-02-10 }} [//en.wikipedia.org/wiki/Organisation_for_Economic_Co-operation_and_Development Organisation for Economic Co-operation and Development]<span>, </span>{{ISBN|92-64-02537-5}}<span>, Publication Date: 20 November 2006</span>. Retrieved December 2006.</ref> Иако до овој ден жените студираат на престижни универзитети во иста стапка како и мажите, на нив не им се дадени истите шанси да се приклучат на факултетот. Според Смит и Танг, во 1989 година, 65% од мажите и 40% од жените имале постојани позиции, а само 29 проценти од сите научници и инженери вработени како асистент професори биле жени.<ref>{{Наведена книга|title=A six-year Longitudinal Study of Undergraduate Women in Engineering and Science:The Gender and Science Reader|publisher=Routledge|year=2001|location=New York|pages=24–37|author=Brainard, Susanne G.; Carlin, Linda}}</ref> == Жените во политиката == [[Податотека:Map3.8Government_Participation_by_Women_compressed.jpg|алт=A world map showing female governmental participation by country, 2010.|лево|мини|Светска мапа која го покажува женското учество во владите според државата, 2010.]] [[Податотека:Angela_Merkel_(2008).jpg|мини|[[Ангела Меркел]] го има добиено највисокото место на ''FORBES'' списокот на најмоќните жени во светот за 8 од изминатите 10 години<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forbes.com/profile/angela-merkel/|title=Angela Merkel|publisher=Forbes|accessdate=2014-04-19}}</ref>]] Жените не се доволно застапени во владата во повеќето земји. Во октомври 2013, глобалниот просек на жените во националните собири бил 22%.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ipu.org/wmn-e/world.htm|title=Women in Parliaments: World and Regional Averages|date=2011-02-14|publisher=Ipu.org|accessdate=2014-04-19}}</ref> Правото на глас на жените во САД беше постигнато постепено, прво на државно и локално ниво почнувајќи во доцниот 19 век и почетокот на 20 век, а во 1920 година жените во САД го добиле универзалното право на глас, со Деветнаесеттиот амандман на Уставот на САД. Некои западни земји биле бавни при овозможувањето на жените да гласаат; особено [[Швајцарија]], каде што жените се стекнале со правото да гласаат на сојузните избори во 1971 година, и во кантонот на Апанзел Инерходен жените го добиле правото на глас за локалните прашања дури во 1991 година, кога кантонот беше принуден да го дозволи тоа од страна на Сојузниот Врховен суд на Швајцарија;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://history-switzerland.geschichte-schweiz.ch/chronology-womens-right-vote-switzerland.html|title=The Long Way to Women's Right to Vote in Switzerland: a Chronology|publisher=History-switzerland.geschichte-schweiz.ch|accessdate=2014-04-19}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/News/Press/docs/2003/WOM1373.doc.htm|title=Experts In Women'S Anti-Discrimination Committee Raise Questions Concerning Reports Of Switzerland On Compliance With Convention|publisher=Un.org|accessdate=2014-04-19}}</ref> и [[Лихтенштајн]] во 1984 година преку референдумот за правото на глас на жените. == Наука, литература и уметност == [[Податотека:Franz von Lenbach - Clara Schumann (Pastell 1878).jpg|мини|Германската композиторка [[Клара Шуман]] во 1878 година]] Жените низ текот на историјата имаат направено придонеси за науката, [[Книжевност|литература]]та и [[уметност]]а. Една област каде што на жените историски им било дозволен пристап беше акушерството и гинекологијата (пред 18 век, грижата за бремени жени во Европа беше спроведена од страна на жените; од средината на 18 век наваму медицинскиот мониторинг на бремените жени почна да бара ригорозно формално образование, до кое на жените генерално не им беше дозволен пристап, затоа практиката во голема мера беше префрлена на мажите).<ref name="Gelis">Gelis, Jacues. History of Childbirth. Boston: Northern University Press, 1991: 96-98</ref><ref>Bynum, W.F., & Porter, Roy, eds. Companion Encyclopedia of the History of Medicine. London and New York: Routledge, 1993: 1051-1052.</ref> Пишувањето, исто така, генерално се сметало за прифатливо за жените од високата класа, иако постигнувањето на успех како женски писател во машко доминираниот свет било многу тешко; како резултат на тоа, неколку жени-писатели усвоиле машки псевдоним (на пр. [[Жорж Санд|Џорџ Санд]], [[Мери Ен Еванс|Џорџ Елиот]]). Жените биле [[композитор]]и, писатели, инструментални изведувачи, [[Пеење|пејачи]], диригенти, музики научници, музички едукатори, музички критичари/музички новинари и слично. Постојат музички движења, настани и жанрови поврзани со жените, женските прашања и [[Феминизам|феминизмот]]. Во 2010-тите, додека жените сочинуваат значителен дел од пејачите на популарната музика и пејачите на [[Класична музика|класичната музика]] и значителен дел од писателите на песните, постои мал број на жени кои се [[музички продуцент]]и, рок критичари и рок инструменталисти. Иако има голем број на жени композитори на класична музика, од Средновековниот период до денес, жените композитори значително се недоволно застапени при најчесто изведуваната класична музика, учебниците по музичка историја и музичките енциклопедии; на пример, во ''Концизна Оксфордска историја на музиката'', Клара Шуман е единствената спомената композиторка. Жените се значителен дел од инструменталните солисти во класичната музика и процентот на жените во оркестрите се зголемува. Во 2015 година, една статија за концертните солисти во големите канадски оркестри покажа дека 84% од солистите со Orchestre Symphonique de Montreal биле мажи. Во 2012 година, жените биле само 6% од топ-кругот на Виенскиот филхармонски оркестар. Жените се поретки како инструменталисти во популарните музички жанрови како што се рок и [[Хеви метал музика|хеви метал]], иако имало голем број значајни женски инструменталисти и целосно женски бендови.<ref>Julian Schaap and Pauwke Berkers. "Grunting Alone? Online Gender Inequality in Extreme Metal Music" in ''Journal of the International Association for the Study of Popular Music''. Vol.4, no.1 (2014) p. 103</ref> Жените исто така се недоволно застапени во оркестарското спроведување, музичката критика/музичкото новинарство, [[Музички продуцент|музичкото продуцирање]] и sound engineering. Жените биле обесхрабрени од компонирање до 19 век, а постои и мал број на жени музиколози, жените станале вклучени во музичкото образование "... до толкав степен што жените го доминирале [ова поле] во текот на доцниот 19 век и во 20-от век."<ref name="parlorsongs.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://parlorsongs.com/issues/2002-9/thismonth/feature.php|title=Women Composers In American Popular Song, Page 1|publisher=Parlorsongs.com|date=1911-03-25|accessdate=2016-01-20}}</ref> Според Џесика Дучен, музички писател за ''The Independent'', жените музичари во класичната музика се „... премногу често судени врз основа на нивниот изглед, а не нивниот талент и тие се соочуваат со притисок... да изгледаат згодно на сцената и во фотографии.“ Според Едвина Волстенкрофт, класичната музичка индустрија одамна е отворена за жените во однос на изведувањето, но жените имаат помала веројатност да се здобијат со позиции на авторитет, како на пример водач на оркестар.<ref name="theguardian.com">{{Наведена мрежна страница|author=Jessica Duchen|url=https://www.theguardian.com/music/2015/feb/28/why-male-domination-of-classical-music-might-end|title=Why the male domination of classical music might be coming to an end &#124; Music|publisher=The Guardian|date=|accessdate=2016-01-20}}</ref> Во популарната музика, иако има многу жени пејачи, постојат многу малку жени [[музички продуцент]]и, поединците кои го насочуваат и кои управуваат со процесот на снимање.<ref name="ReferenceB">{{Наведено списание|last=Ncube|first=Rosina|date=September 2013|title=Sounding Off: Why So Few Women In Audio?|url=http://www.soundonsound.com/sos/sep13/articles/sounding-off-0913.htm|journal=Sound on Sound}}</ref> ==Жената како мотив во уметноста и во популарната култура== Жената, воопшто, или некоја конкретна жена, се јавува како чест мотив во уметноста и во популарната култура. На пример, уште во [[Стар завет|Стариот завет]] (во [[Втора книга Ездра|Втората книга на Ездра]]) се вели: „Ако мажите... видат жена добролична и убава, остваат сѐ и се спуштаат кон неа и ја гледаат со отворена уста, и сите се прилепуваат кон неа повеќе отколку кон златото и среброто и кон секоја скапоценост.“ Притоа, поради неа, „човекот го остава таткото свој, кој го воспитал, и земјата своја и се прилепува кон жената своја, при жената своја останува до смртта и заборава и татко, и мајка, и земјата своја.“<ref>''Свето писмо на Стариот и на новиот завет'' (трето издание). Свиндон: Британско и инострано библиско друштво, Скопје: Македонска книга, 1998, стр. 522.</ref><ref>''Свето писмо на Стариот и на новиот завет'' (трето издание). Свиндон: Британско и инострано библиско друштво, Скопје: Македонска книга, 1998, стр. 521.</ref> ===Жената како мотив во народното творештво=== * „Струмна невеста“ — македонска народна песна.<ref>''Народна поезија'', „Кочо Рацин“, Скопје, 1964, стр. 38.</ref> * „Бездушна Неда“ — македонска народна песна.<ref>''Народна поезија'', „Кочо Рацин“, Скопје, 1964, стр. 39.</ref> * „Ѓурѓе, мома хубава“ — македонска народна песна.<ref>''Народна поезија'', „Кочо Рацин“, Скопје, 1964, стр. 52.</ref> * „Не виткај се, Јованке“ — македонска народна песна.<ref>''Народна поезија'', „Кочо Рацин“, Скопје, 1964, стр. 55.</ref> * „Ој невесто, убавесто, што си толку убавесто“ — македонска народна песна.<ref name="ReferenceC">''Народна поезија'', „Кочо Рацин“, Скопје, 1964, стр. 56.</ref> * „Бог џанана, тој шчо те роди“ — македонска народна песна.<ref name="ReferenceC"/> * „Јана и сонцето“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 7-8.</ref> * „Стојна“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 21.</ref> * „Гуга болна лежи“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 22.</ref> * „Тодора ќерка“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 26-28.</ref> * „Дана невеста“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 29-30.</ref> * „Платно ми ткае Стојна Србинка“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 31-32.</ref> * „Струмница невеста“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 33.</ref> * „Јана кукавица“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 36-38.</ref> * „Елин Дојка“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 56-59.</ref> * „Маре мори Маре“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 70.</ref> * „Јана“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 73-74.</ref> * „Стојан и Бојана“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 77-78.</ref> * „Мана девојка“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 81-83.</ref> * „Стана невеста“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 84-85.</ref> * „Везела Јана бела шамија“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 86.</ref> * „Бела Јана дворје ми метеше“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 87-88.</ref> * „Стојан и Бојана“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 89-90.</ref> * „Две сестри“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 91.</ref> * „Убава Јана“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 95-96.</ref> * „Рада сираче“ — македонска народна песна.<ref>''Македонски народни балади'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 106-107.</ref> * „Златно Злато моја“ — македонска народна песна.<ref>''Народна поезија'' (приредил Кирил Пенушлиски), „Кочо Рацин“, Скопје, 1964, стр. 61-62.</ref> * „Ми прошетала Трна девојка“ — македонска народна песна.<ref>''Народна поезија'' (приредил Кирил Пенушлиски), „Кочо Рацин“, Скопје, 1964, стр. 64.</ref> * „Момче невеста фалеше“ — македонска народна песна.<ref>''Народна поезија'' (приредил Кирил Пенушлиски), „Кочо Рацин“, Скопје, 1964, стр. 71.</ref> * „Сирма војвотка“ — македонска народна песна.<ref>''Народна поезија'' (приредил Кирил Пенушлиски), „Кочо Рацин“, Скопје, 1964, стр. 112.</ref> * „Неверството на жената на Груица“ (српски: ''Невјера љубе Грујичине'') - српска епска (ајдучка) песна.<ref>''Хајдуци''. Београд: Народна књига, 1965, стр. 43-52.</ref> * „[[Сестрата на сердарот Ѓурковиќ]]“ (српски: ''Сестра Ҕурковића-сердара'') - српска народна [[еп]]ска песна.<ref>„Сестра Ҕурковића-сердара“, во: Војислав Ђурић, ''Антологија српских народних јуначких песама''. Београд: Српска књижевна задруга, 2012, стр. 363-371.</ref> * „[[Косовка девојка]]“ - српска епска песна.<ref>''Junačke narodne pesme'', Rad, Beograd, 1959, стр. 60-63.</ref> * „[[Жената на ајдукот Вукосав]]“ (српски: ''Љуба хајдук-Вукосава'') - српска епска ([[Ајдутство|ајдучка]]) песна.<ref>''Хајдуци''. Београд: Народна књига, 1965, стр. 75-81.</ref> * „Неверната жена на Хрњица Мујо“ ([[Српскохрватски јазик|српскохрватски]]: ''Nevjerna ljuba Hrnjice Muje'') — босанска [[Епска народна поезија|епска]] песна.<ref>''Muslimanske junačke pjesme''. Sarajevo: Stvarnost, 1969, стр. 485-515.</ref> * „[[Хасанагиница]]“ ([[Српскохрватски јазик|српскохрватски]]: ''Hasanaginica'') — босанска [[Епска народна поезија|епска]] песна.<ref>''Muslimanske junačke pjesme''. Sarajevo: Stvarnost, 1969, стр. 3-5.</ref> * „Јунаштвото и свршувачката на Златија Ѓунлагиќ“ (српскохрватски: ''Junaštvo i udaja Zlatije Đunlagića'') — босанска [[Епска народна поезија|епска]] песна.<ref name="Sarajevo 1969">''Muslimanske junačke pjesme''. Sarajevo: Stvarnost, 1969, стр.485-515.</ref> * „Ќерката на Али-бег Атлагиќ“ (српскохрватски: ''Kćeri Ali-bega Atlagića'') — босанска [[Епска народна поезија|епска]] песна.<ref name="Sarajevo 1969"/> * „Инатчика“ — [[Естонски фолклор|естонска]] народна приказна.<ref>''Волшебниот прстен - Естонски народни приказни''. Наша книга, Скопје, 1969, стр. 52-56.</ref> * „Злобната жена“ ([[српски]]: ''Зла жена'') — српска народна приказна.<ref>''Народне приповетке''. Београд: Просвета, 1963, стр. 131-134.</ref> * „[[Глупавата жена (сказна на браќата Грим)|Глупавата жена]]“ — сказна на [[браќата Грим]].<ref>Браќа Грим, ''Сказни'', Наша книга, Скопје, 1972, стр. 23-29.</ref> * „[[Пепелашка]]“ — сказна на браќата Грим.<ref>Браќата Грим, ''Пепелашка'', Детска радост, Скопје, 1993.</ref> * „[[Снежана (бајка)|Снежана]]“ — сказна на браќата Грим.<ref>„Снежана“ во: Браќа Грим, ''Храбриот кројач'', Детска радост, Скопје, 1980.</ref> ===Жената како мотив во книжевноста=== ====Жената како мотив во поезијата==== * „[[Дениција]]“ - поетска збирка на македонскиот поет [[Петре М. Андреевски]] од 1968 година.<ref>Петре М. Андреевски, ''Дениција''. Скопје: Три, 2005.</ref> * „Ланета“ — песна на македонскиот поет [[Јозо Т. Бошковски - Јон|Јозо Т. Бошковски]] од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 26.</ref> * „Билјана“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 27.</ref> * „Мојата девојка“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 29.</ref> * „Патување со Весна“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 30.</ref> * „Еден човек и една жена наполно бели“ - песна на францускиот писател [[Андре Бретон]].<ref>Андре Бретон, ''Рајот не е наполно загубен''. Скопје: Култура, 1989, стр. 65.</ref> * „Хана“ — [[стихозбирка]] на српскиот поет [[Оскар Давичо]] од 1951 година.<ref>Оскар Давичо, ''Песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1958, стр. 234.</ref> * „За Марија Горчулан“ (српски: ''За Марију Горчулан'') — песна на Оскар Давичо.<ref>Оскар Давичо, ''Песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1958, стр. 217.</ref> * „Вдовица“ (српски: ''Удовица'') — песна на Оскар Давичо.<ref>Оскар Давичо, ''Песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1958, стр. 221.</ref> * „Вдовица“ (српски: ''Удовица'') — песна на Оскар Давичо.<ref>Оскар Давичо, ''Песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1958, стр. 219-220.</ref> * „Убавите жени“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]] од 1955 година.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 55.</ref> * „Старата“ — песна на Блаже Конески напишана меѓу 1941 и 1945 година.<ref>Блаже Конески, ''Поезија''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2011, стр. 12.</ref> * „Старата“ — песна на Блаже Конески од 1961 година.<ref>Блаже Конески, ''Поезија''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2011, стр. 186.</ref> * „Три крупни жени“ — песна на Блаже Конески од 1974 година.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 65.</ref> * „Житие на Бона“ — песна на Блаже Конески од 1979 година.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 75.</ref> * „Грешни жени“ — песна на Блаже Конески од 1988 година.<ref>Блаже Конески, ''Црква''. Скопје: Арс Ламина - публикации, 2021, стр. 25.</ref> * „Жената“ — песна на Блаже Конески од 1988 година.<ref>Блаже Конески, ''Црква''. Скопје: Арс Ламина - публикации, 2021, стр. 27.</ref> * „Убавина“ — песна на Блаже Конески од 1988 година.<ref>Блаже Конески, ''Црква''. Скопје: Арс Ламина - публикации, 2021, стр. 28.</ref> * „За непознатата“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, ''Поезија''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2011, стр. 90-92.</ref> * „Сестри“ — песна на македонскиот поет [[Јован Котески]].<ref>Јован Котевски, ''Пеплосија''. Мисла, Скопје, 1966, стр. 37.</ref> * „Жена“ — песна на Јован Котески.<ref>Јован Котевски, ''Пеплосија''. Мисла, Скопје, 1966, стр. 25-26.</ref> * „Ана“ — песна на Јован Котески.<ref>Јован Котевски, ''Пеплосија''. Мисла, Скопје, 1966, стр. 29.</ref> * „Песната на човекот и жената во предвечерието“ (хрватски: ''Pjesma čovjeka i žene u predvečerje'') - песна на хрватскиот писател [[Мирослав Крлежа]].<ref>Miroslav Krleža, ''Lirika''. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 40-42.</ref> * „Неверна жена“ - песна на шпанскиот поет [[Федерико Гарсија Лорка]]. * „Писмо до Татјана Јаковљева“ (руски: ''Письмо Татьяне Яковлевоҋ'') - песна на рускиот поет [[Владимир Мајаковски]] од 1928 година.<ref>Владимир Мајаковски, ''Песме и поеме''. Нови Сад: Академска књига, 2015, стр. 171-174.</ref> * „Заради жената“ (руски: ''За Женщиной'') - песна на Владимир Мајаковски од 1913 година.<ref>Владимир Мајаковски, ''Песме и поеме''. Нови Сад: Академска књига, 2015, стр. 21.</ref> * „Неколку збора за мојата жена“ (руски: ''Несколько слов о моей жене'') - песна на Владимир Мајаковски од 1913 година.<ref>Владимир Мајаковски, ''Песме и поеме''. Нови Сад: Академска књига, 2015, стр. 27.</ref> * „За госпоѓицата П. Г.“ (француски: ''A Mlle P. G.'') - песна на францускиот поет [[Стефан Маларме]] од 1898 година.<ref>Стефан Маларме, ''Песме''. Београд: Култура, 1970, стр. 120.</ref> * „За госпоѓата Дофен“ (француски: ''A Mme Léopold Dauphin'') - песна на Стефан Маларме.<ref>Стефан Маларме, ''Песме''. Београд: Култура, 1970, стр. 122.</ref> * „Фотографијата на Мери Лоран“ (француски: ''Photographie de Mme Méry Laurent'') - песна на Стефан Маларме.<ref>Стефан Маларме, ''Песме''. Београд: Култура, 1970, стр. 124.</ref> * „За госпоѓата Мери Лоран“ - песна на Стефан Маларме.<ref>Стефан Маларме, ''Песме''. Београд: Култура, 1970, стр. 125.</ref> * „Продавачката на костуми“ (француски: ''La Marchande d'habits'') — песна на Стефан Маларме.<ref>Стефан Маларме, ''Песме''. Београд: Култура, 1970, стр. 130.</ref> * „Жена“ - песна на рускиот поет [[Леонид Мартинов]] од 1964 година.<ref>''Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига II: Прва четвртина – средина XX века (авангарда и социјалистички реализам)''. Београд: Paidea, 2007, стр. 210.</ref> * „Раткина неволја“ — песна на македонскиот поет [[Коле Неделковски]].<ref>Коле Неделковски, ''Стихови''. Кочо Рацин, Скопје, 1958, стр. 36.</ref> * „Жена-Икар“ — песна на полската поетеса [[Марија Павликовска-Јасножевска]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 69.</ref> * „Две шминкерки“ — песна на рускиот поет [[Алексеј Паршчиков]].<ref>Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 234.</ref> * „Маргарита“ — песна на рускиот писател [[Борис Пастернак]] од 1919 година.<ref>Борис Леонидович Пастернак, ''Изабране песме''. Нови Сад: Orpheus, 2011, стр. 31.</ref> * „Жените од детството“ — песна на рускиот писател Борис Пастернак.<ref>Борис Леонидович Пастернак, ''Изабране песме''. Нови Сад: Orpheus, 2011, стр. 299-300.</ref> * „Неротка I“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 442.</ref> * „Неротка II“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 443.</ref> * „Каде да ја побарам?“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 263-264.</ref> * „Силвија од Краков“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 254.</ref> * „Магдалена“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 325.</ref> * „Ќе се скријам во нејзиното име“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 296.</ref> * „Улам на твоите усни во кои заоѓа сонцето“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 229-230.</ref> * „Барбара“ — песна на францускиот поет [[Жак Превер]].<ref>Жак Превер, ''Чари велеграда''. БИГЗ, Београд, 1972, стр. 63-64.</ref> * „На Ј. Н. Ушакова“ — песна на рускиот поет [[Александар Пушкин]].<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 149.</ref> * „На Ј. Н. Ушакова“ — песна на Александар Пушкин.<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 150.</ref> * „Далида“ — песна на српскиот поет [[Милан Ракиќ]].<ref>Милан Ракић, ''Песме''. Рад, Београд, 1963, стр. 42-43.</ref> * „Убавина“ (српски: ''Лепота'') — песна на Милан Ракиќ.<ref>Милан Ракић, ''Песме''. Рад, Београд, 1963, стр. 57.</ref> * „Јефимија“ — песна на српскиот поет [[Милан Ракиќ]].<ref>Милан Ракић, ''Песме''. Рад, Београд, 1963, стр. 126-127.</ref> * „Приказна за старите жени“ — песна на полскиот поет [[Тадеуш Ружевич]] од 1963 година.<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 40-43.</ref> * „Жена во црнина оди по розите“ — песна на полскиот поет Тадеуш Ружевич.<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 195-196.</ref> * „Жената која виси од прозорецот на тринаесеттиот кат“ (англиски: ''The woman hanging from the thirteen floor window'') — песна на американската поетеса [[Џој Харџо]] (''Joy Harjo'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 184-188.</ref> * „Приказната на жената“ — песна на северноирскиот поет [[Шејмас Хини]].<ref>Шејмас Хини, ''Песме''. Београд: Цицеро, Земун: Писмо, Нови Сад: Матица српска, 1993, стр. 26-27.</ref> * „Хана“ — песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр декември</ref> * „Една минута тишина по Лудвика Вавжињска“ - песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 23-24.</ref> * „Рубенсовите жени“ — песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 62-63.</ref> * „Невиност“ — песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 111.</ref> * „Лотовата жена“ — песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 179-180.</ref> * „Женски портрет“ — песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 196.</ref> ====Жената како мотив во драмската уметност==== * „[[Лисистрата]]“ ([[грчки]]: ''ΛΥΣIΣTPATН'') - драма на старогрчкиот писател [[Аристофан]]. * „Салома“ (''Salome'') — драма на ирскиот писател [[Оскар Вајлд]].<ref name="raspored.hrt.hr">[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2023-02-26 Ovo je opera: Salome - Richard Strauss (пристапено на 26.2.2023)]</ref> * „[[Медеја (Еврипид)|Медеја]]“ - драма на старогрчкиот писател [[Еврипид]]. * „[[Ифигенија во Авлида]]“ - драма на Еврипид. * „[[Феничанки]]“ - драма на Еврипид. * „[[Алкеста (Еврипид)|Алкеста]]“ - драма на Еврипид. * „[[Медеја (драма на Пјер Корнеј)|Медеја]]“. ([[француски]]: ''Médée'') - [[драма]] ([[трагедија]]) на францускиот писател [[Пјер Корнеј]] од 1635 година.<ref>Ѓорѓи Шоптрајанов, „Пјер Корнеј“, во: Пјер Корнеј, ''Сид''. Скопје: Македонска книга, 1970, стр. 12-13.</ref> * „[[Мелита]]“ ([[француски]]: ''Mélite'') — [[драма]] ([[комедија]]) на Пјер Корнеј од 1625 година.<ref>Ѓорѓи Шоптрајанов, „Пјер Корнеј“, во: Пјер Корнеј, ''Сид''. Скопје: Македонска книга, 1970, стр. 8-11.</ref> * „[[Федра (драма на Расин)|Федра]]“ - [[драма]] на францускиот писател [[Жан Расин]] од 1677 година. * „Антигона“ ([[грчки]]: ''ΑΝΤΙΓΟΝΗ'') - [[драма]] на старогрчкиот писател [[Софокле]].<ref>Софокле, ''Антигона''. Скопје: Наша книга, 1976.</ref> * „[[Госпоѓица Јулија]]“ ([[шведски]]: ''Fröken Julie'') - драма на шведскиот писател [[Аугуст Стриндберг]] од 1888 година. * „Филумена Мартурано“ драма на [[Едуардо де Филипо]] од 1946 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=4gomHNfnCzE&t=37s FILUMENA MARTURANO – Atelje 212, Beograd (1996.) (пристапено на 15.2.2025)]</ref> * „[[Три сестри (драма на Чехов)|Три сестри]]“ - [[драма]] на рускиот писател [[Антон Чехов]]. ====Жената како мотив во прозата==== * „Вертикала“ — кус расказ на македонскиот писател [[Андреј Ал-Асади]].<ref>Андреј Ал-Асади, ''Утрото на бессоните''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 22-25.</ref> * „Госпоѓата Флавија“ - расказ на италијанскиот писател [[Корадо Алваро]].<ref>''Riba, patka, vodozemac: Priče o životinjama'' (Priredila Ljubica Arsić). Beograd: Laguna, 2014, стр. 317-323.</ref> * „[[Мали жени (роман)|Мали жени]]“ ([[англиски]]: ''Little Women'') - [[роман]] на американската писателка [[Луиза Меј Алкот]] од 1868-1869 година. * „[[Госпоѓица (роман на Иво Андриќ)|Госпоѓица]]“ - роман на српскиот писател [[Иво Андриќ]]. * „Тетка ми“ — песна на македонската поетеса [[Христина Аслимоска]] од 2003 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Бисерни зборови''. Охрид: Летра, 2003, стр. 26.</ref> * „Баба Емилија“ — песна на Христина Аслимоска од 2003 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Бисерни зборови''. Охрид: Летра, 2003, стр. 25.</ref> * „[[Саразин]]“ (француски: ''Sarrasine'') — новела на францускиот писател [[Оноре де Балзак]] од 1830 година. * „[[Евгенија Гранде]]“ — роман на францускиот писател Оноре де Балзак од 1833 година. * „[[Надја]]“ (француски: ''Nadja'') - роман на францускиот писател [[Андре Бретон]] од 1928 година.<ref>Андре Бретон, ''Надја''. Скопје: Магор, 2009.</ref> * „[[Жени (роман на Буковски)|Жени]]“ ([[англиски]]: ''Women'') - роман на американскиот писател [[Чарлс Буковски]] од 1978 година.<ref>Čarls Bukovski, ''Žene''. Beograd: BIGZ, 1988.</ref> * „Волчица“ - расказ на италијанскиот писател [[Џовани Верга]].<ref>''Riba, patka, vodozemac: Priče o životinjama'' (Priredila Ljubica Arsić). Beograd: Laguna, 2014, стр. 231-235.</ref> * „[[Грешките на жената]]“ - [[роман]] на Мери Волстонкрафт од 1798 година.<ref>Тејлор, Поглавје 9 Шапиро 37; 149</ref>. * „Поговор: ... Во лисица“ — кус [[расказ]] на британската писателка [[Џоана Волш]] од 2015 година.<ref>Џоана Волш, ''Набави си муда: 9 и 1 / 2 бајки за секс''. Скопје: Темплум, 2019, стр. 65-66.</ref> * „[[Госпоѓа Даловеј]]“ ([[англиски]]: ''Mrs Dalloway'') - [[роман]] на англиската писателка [[Вирџинија Вулф]] од 1925 година.<ref>Virdžinija Vulf, ''Gospođa Dalovej''. Beograd: Rad, 1964, стр. 3-72.</ref> * „Ние сме храбри девојки“ — краток расказ на македонската писателка [[Ана Голејшка Џикова]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 338.</ref> * „[[Дамата со камелии]]“ ([[француски]]: ''La Dame aux camélias'') - роман на францускиот писател [[Александар Дима (син)|Александар Дима Синот]] од 1848 година. * „[[Кротка (новела)|Кротка]]“ ([[руски]]: ''Кроткая'') - [[новела]] на рускиот писател [[Фјодор Михајлович Достоевски]].<ref>Фјодор Михајлович Достоевски, ''Кротка''. Скопје: Панили, 2006.</ref> * „[[Сестрата Кери]]“ (англиски: ''Sister Carrie'') — роман на американскиот писател [[Теодор Драјзер]] од 1900 година.<ref>Карл ван Дорен, во: Теодор Драјзер, ''Америчка трагедија''. Београд: Просвета, 1955, стр. VIII-X.</ref> * „[[Џени Герхард]]“ (англиски: ''Jennie Gerhardt'') — роман на Теодор Драјзер од 1911 година. * „Жената од чад“ — краток расказ на македонскиот писател [[Бардил Заими]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 194.</ref> * „Баби“ — кус расказ на македонскиот писател [[Ѓоко Здравески]] од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 47-52.</ref> * „Бабичка“ — кус расказ на Ѓоко Здравески од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 59.</ref> * „[[Нана (роман)|Нана]]“ - роман на францускиот писател [[Емил Зола]]. * „[[Тереза Ракен]]“ (француски: ''Thérèse Raquin'') - роман на францускиот писател [[Емил Зола]].<ref>Emil Zola, ''Tereza Raken''. Beograd: Rad, 1963.</ref> * „[[Сесила (роман)|Сесил]]“ ([[француски]]: ''Cecile'') - [[новела]] на францускиот писател [[Бенжамен Констан]].<ref>B. Konstan, ''Adolf - Sesila''. Beograd: Rad, 1964.</ref> * „[[Кира Киралина|Кира Киралина - Раскажувањата на Адријан Зографи]]“ ([[француски]]: ''Kyra Kyralina: Les récits d'Adrien Zograffi'') - [[роман]] на романскиот писател [[Панаит Истрати]] од [[1923]] година.<ref>Панаит Истрати, ''Кира Киралина''. Скопје: Темплум, 2006.</ref> * „[[Сиромашката Банаќанка]]“ — книга на српскиот писател [[Ѓура Јакшиќ]].<ref>''Јунак над јунаци'', Култура, Скопје, 1967.</ref> * „[[Фани Хил]]“ - роман на англискиот писател [[Џон Клеланд]]. * „Зелените гаќички на Урсула Вајс“ — краток расказ на македонскиот писател [[Владо Манчевски]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 148-149.</ref> * „Лигета Стоиќ и двете шумски самовили“ — краток расказ на македонскиот писател [[Владо Манчевски]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 150-151.</ref> * „Ева е во својот мачор“ - расказ на колумбискиот писател [[Габриел Гарсија Маркес]].<ref>''Riba, patka, vodozemac: Priče o životinjama'' (Priredila Ljubica Arsić). Beograd: Laguna, 2014, стр. 183-194.</ref> * „[[Коломба]]“ ([[француски]]: ''Colomba'') - [[новела]] на францускиот писател [[Проспер Мериме]]. * „[[Кармен (новела)|Кармен]]“ ([[француски]]: ''Carmen'') - роман на Проспер Мериме. * „[[Ивет (Мопасан)|Ивет]]“ (француски: ''Yvette'') - новела на францускиот писател [[Ги де Мопасан]] од 1884 година.<ref>Guy de Maupassant, ''Yvette''. Split: Logos, 1984.</ref> * „[[Мис Хериет|Мис Хариета]]“ — расказ на Ги де Мопасан.<ref>„Мис Хариета“ во: Гиј де Мопасан, ''Изабране новеле'' (друга књига). Култура, Београд, 1950, стр. 208-235.</ref> * „[[Тереза Дескејру]]“ (француски: ''Thérèse Desqueyroux'') - роман на францускиот писател Франсоа [[Шарл Моријак]] од 1927 година.<ref>Fransoa Morijak, ''Tereza Deskejru''. Beograd: Rad, 1964.</ref> * „[[Лолита]]“ - роман на рускиот писател [[Владимир Набоков]] од 1955 година. * „Необичниот живот на Наташа Целакоска“ — краток расказ на македонскиот писател [[Горан Петревски]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 200.</ref> * „[[Манон Леско]]“ (француски: ''L'Histoire du chevalier des Grieux et de Manon Lescaut'') — новела на францускиот писател [[Антоан Франсоа Прево]] од 1731 година. * „[[Затвореничка (роман од Пруст)|Затвореничка]]“ — роман на францускиот писател [[Марсел Пруст]].<ref>„Napomene“, во: Marsel Prust, ''Iščezla Albertina''. Beograd: Paidea, 2004, стр. 138.</ref> * „[[Исчезнатата Албертина]]“ (француски: ''Albertine disparue'') — роман на Марсел Пруст.<ref>Marsel Prust, ''Iščezla Albertina''. Beograd: Paidea, 2004.</ref> * „Продавачката на бурек“ — краток расказ на македонскиот писател [[Сотир Ристо]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 217.</ref> * „Старата тетка Ада“ — расказ на италијанскиот писател [[Џани Родари]].<ref>Џани Родари, ''Приказни по телефон''. Култура, Македонска книга, Мисла, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1993.</ref> * „[[Јулија или новата Елоиза]]“ (француски: ''Julie, ou la nouvelle Héloïse'') — роман на францускиот писател [[Жан Жак Русо]] од 1761 година. * „[[Капетановата ќерка]]“ ({{langx|ru|Капитанская дочка}}) - [[роман]] на рускиот писател [[Александар Сергеевич Пушкин]] од 1836 година.<ref>А. С. Пушкин, ''Капетанова кћи''. Београд: Издање издавачког и књижарског предузећа Геца Кон. А., 1937.</ref> * „[[Зона Замфирова (книга)|Зона Замфирова]]“ - роман на српскиот писател [[Стеван Сремац]] од 1906 година. * „[[Коштана (драма)|Коштана]]“ - драма на српскиот писател [[Борисав Станковиќ]]. * „Очекувања“ — краток расказ на македонската писателка [[Олгица Станковска]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 334.</ref> * „[[Ана Каренина]]“ ({{langx|ru|Анна Каренина}}) — [[роман]] на рускиот писател [[Лав Толстој]] од 1878 година. * „Глушец и жена“ - расказ на американскиот писател [[Дилен Томас]].<ref>''Riba, patka, vodozemac: Priče o životinjama'' (Priredila Ljubica Arsić). Beograd: Laguna, 2014, стр. 333-351.</ref> * „Лудата Фанка од ушната школка“ — расказ на македонската писателка [[Цветанка Трпкова]].<ref>Цветанка Трпкова, ''Раздавање на душата''. Скопје: Темплум, 2023, стр. 16-21.</ref> * „Грешката на Шарлота Ефтимова“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 475-476.</ref> * „Глинени јазици“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 479.</ref> * „Гласот на Добрила“ — краток расказ на македонската писателка Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 478.</ref> * „Женска клетва“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 533-534.</ref> * „Елена. Елена Петровиќ“ — краток расказ на Оливера Ќорвезироска од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 529-530.</ref> * „[[Госпоѓа Бовари]]“ ([[француски]]: ''Madame Bovary'') - роман на францускиот писател [[Гистав Флобер]] од 1856 година.<ref>Гистав Флобер, ''Госпођа Бовари''. Нови Сад: Матица српска, 1951.</ref> * „[[Ефи Брист]]“ — роман на германскиот писател [[Теодор Фонтане]] од 1895 година.<ref>Teodor Fontane, ''Efi Brist''. Rad, Beograd, 1969.</ref> * „Сесил“ — роман на Теодор Фонтане од 1887 година.<<ref name="Teodor Fontane 1969">Miloš Đoršević, „Teodor Fontane“, во: Teodor Fontane, ''Efi Brist''. Rad, Beograd, 1969, стр. 215.</ref> * „Госпоѓицата Јени Трејбел“ — роман на Теодор Фонтане од 1892 година.<ref name="Teodor Fontane 1969"/> * „[[Таида (роман)|Таида]]“ ([[Француски јазик|француски]]: ''Taïs'') - роман на францускиот писател [[Анатол Франс]] од 1890 година.<ref>Anatol Frans, ''Taida''. Beograd: Rad, 1961.</ref> * „[[Леворака жена]]“ ({{langx|de|Die linkshӓndige Frau}}) — [[роман]] од германскиот [[писател]] [[Петер Хандке]] од 1976 година.<ref>Peter Handke, ''Ljevoruka žena''. Zagreb: August Cesarec, 1979.</ref> * „[[Госпоѓицата Скидери]]“ ([[Германски јазик|германски]]: ''Fräulein von Scuderi'') — новела на германскиот писател [[Ернест Теодор Хофман]]. ====Жената како тема во публицистиката==== * „[[Одбрана на правата на женaтa]]“ - политички трактат на британската феминистка [[Мери Волстонкрафт]] од 1792 година. * „[[Подредување на жената]]“ (англиски: ''Subjection of Women'') - есеј на англискиот филозоф [[Џон Стјуарт Mил]] од 1861 година.<ref>{{Наведена книга|author=Mill, John Stuart|title=The Subjection of Women|date=1997|first=1869|publisher=Dover Thrift Editions|isbn=0-486-29601-6|page=v}}</ref> ===Жената како мотив во ликовната уметност=== * „[[Непозната жена]]“ ([[руски]]: ''Неизвестная'') - слика на рускиот уметник [[Иван Крамској]] од 1883 година. * „[[Жена со гитара (скулптура во Скопје)|Жена со гитара]]“ - скулптура на [[Синиша Новески]].<ref>{{наведени вести|url=http://www.vecer.com.mk/default.asp?ItemID=64562FF1120281488391F9245DF67548|title=Скулптурата ќе им го разубавува денот на минувачите|date=6 мај 2009|publisher=Вечер|language=македонски|accessdate=2011-08-14}}{{Мртва_врска|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * „[[Госпоѓиците од Авињон]]“ ([[француски]]: ''Les Demoiselles d’Avignon'') — слика на шпанскиот уметник [[Пабло Пикасо]] од 1907 година. * „[[Жените од Алжир]]“ ([[француски]]: ''Les Femmes d'Alger'') — слика на шпанскиот уметник [[Пабло Пикасо]]. ===Жената како мотив во филмот и телевизијата=== * „[[Жена на Месечината (филм)|Жена на месечината]]“ - германски [[филм]] од 1929 година, во [[Режисер|режија]] на [[Фриц Ланг]]. * „[[Мали жени (филм)|Мали жени]]“ ([[англиски]]: ''Little Women'') - американски филм од 1933 година, во режија на [[Џорџ Кјукор]].<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0024264/awards?ref_=tt_awd IMDb, Little Women (1933) - Awards (пристапено на 5 април 2015)]</ref> * „[[Жената на бискупот (филм)|Жената на бискупот]]“ ([[англиски]]: ''The Bishop's Wife'') - американски филм од 1947, во режија на [[Хенри Костер]].<ref>[https://raspored.hrt.hr/?raspored=1&mreza=4&datum=2019-12-24 Biskupova žena, američki film (пристапено на 24 декември 2019)]</ref> * „[[Сонот на жената (филм)|Сонот на жената]]“ ([[шведски]]: ''Kvinnodröm'') - шведски филм од 1955 година, режиран од [[Ингмар Бергман]]. * „[[Лолита (филм од 1962)|Лолита]]“ - филм на [[Стенли Кубрик]] од 1962 година. * „[[Жена од слама (филм од 1964)|Жена од слама]]“ ([[англиски]]: ''Woman of Straw'') - британски филм од 1964 година, во режија на Бејсил Диарден.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0058754/ IMDb, Woman of Straw (1964) (пристапено на 27 март 2019)]</ref> * „[[Персона (филм од 1966)|Персона]]“ ([[шведски]]: ''Persona'') е американски филм од 1966 година, во режија на [[Ингмар Бергман]].<ref>''100 години од раѓањето на Бергман''. Скопје: Кинотека на Македонија, 2018, стр. 16.</ref> * „[[Девојката од Космај]]“ (српски: ''Девојка са Космаја'') — југословенски филм од 1972 година во режија на [[Драгован Јовановиќ]].<ref>[https://www.rts.rs/page/tv/ci/story/18/rts-2/4955837/devojka-sa-kosmaja.html РТС, Девојка са Космаја (пристапено на 25.9.2022)]</ref> * „[[Крикови и шепотења (филм)|Крикови и шепотења]]“ ([[шведски]]: ''Viskningar och rop'') е шведски филм од 1972 година, дело на режисерот Ингмар Бергман.<ref>''Антена'', број 832, 5 јуни 2014, стр. 18.</ref> * „[[Селин и Жили се возат во чамец|Селин и Жили се возат во чамец: Фантомски дами над Париз]]“ ([[Француски јазик|француски]]: ''Céline et Julie vont en bateau: Phantom Ladies Over Paris'') – филм на режисерот [[Жак Ривет]] (Jacques Rivette) од 1974 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2022-09-10 Céline i Julie se voze u čamcu, francuski film (пристапено на 10.9.2022)]</ref> * „[[Исправи се, Делфина]]“ — македонски филм на режисерот [[Александар Ѓурчинов]] од 1977 година. * „[[Ени Хол]]“ ([[англиски]]: ''Annie Hall'') - [[америка]]нски филм од 1977 година, режиран од [[Вуди Ален]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://boxofficemojo.com/movies/?id=anniehall.htm|publisher=„Box Office Mojo“|title=Бокс Офис информации за „Ени Хол“|accessdate=29 јануари 2012}}</ref> * „[[Госпоѓа Флор и нејзините двајца сопрузи]]“ (''Dona Flor e seus dois maridos'') - филм на режисерот [[Бруно Барето]] од 1978 година.<ref>''Пази се! Доаѓа Cinedays 13.'' Скопје: Младински културен центар, 2014, стр. 60.</ref> * „[[Љубица (филм)|Љубица]]“ ([[хрватски]]: ''Ljubica'') - хрватски филм од 1978 година, во режија на [[Крешо Голик]].<ref>[https://raspored.hrt.hr/?raspored=1&mreza=4&datum=2019-11-08 HRT, Ljubica, hrvatski film (пристапено на 15 ноември 2019)]</ref> * „[[Федора (филм од 1978)|Федора]]“ - германско-француски [[филм]] од 1978 година, во [[режија]] на [[Били Вајлдер]].<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0077539/ IMDb, Fedora (1978) (пристапено на 19 мај 2018)]</ref> * „[[Бракот на Марија Браун]]“ ([[германски]]: ''Die Ehe von Maria Braun'') — германски филм од 1979 година, во режија на [[Рајнер Вернер Фасбиндер]].<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0079095/awards?ref_=tt_awd IMDb, The Marriage of Maria Braun (1979)Awards (пристапено на 13 јуни 2020)]</ref> * „[[Жена од малтер]]“ - македонски телевизиски [[филм]] од 1979 година во режија на [[Јане Петковски]]. * „[[Жената со скршен нос (филм)|Жената со скршен нос]]“ - југословенски филм, во режија на [[Срѓан Карановиќ]].<ref>''Антена'', број 840, 1 август 2014, стр. 24.</ref><ref>''Антена'', број 862, 2 јануари 2015, стр. 22.</ref> * „[[Бети Блу (филм)|Бети Блу]]“ (англиски: ''Betty Blue'') - француски филм од 1986 година, во режија на [[Лик Бесон]]. * „[[Убава жена]]“ ([[англиски]]: ''Pretty Woman'') - американски филм од 1990 година во режија на [[Гери Маршал]]. * „[[Госпоѓа Браун]]“ ([[англиски]]: ''Mrs. Brown'') - британски филм од 1997 година, во режија на Џон Маден.<ref>''Антена'', број 864, 16 јануари 2015, стр. 21.</ref> * „[[Жената на астронаутот (филм)|Жената на астронаутот]]“ ([[англиски]]: ''The Astronaut's Wife'') - американски филм од 1999 година, во режија на Ренд Равич.<ref>„Жената на астронаутот“, ''Антена'', број 884, 5 јуни 2015, стр. 14.</ref> * „[[Малена (филм)|Малена]]“ — италијански филм од 2000 година во режија на [[Џузепе Торнаторе]].<ref>[https://www.rts.rs/page/tv/ci/story/17/rts-1/4832355/malena.html Малена (пристапено на 4.6.2022)]</ref> * „[[Нора (филм)|Нора]]“ – [[филм]] на [[режисер]]от [[Пет Марфи]] (Pat Murphy) од 2000 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2025-10-28 Nora, irsko-britansko-talijansko-njemački film (пристапено на 28.10.2025)]</ref> * „Алма Малер“ — германско-австриски филм од 2001 година, во режија на Брус Бересфорд.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2024-05-23 Film tjedna: Alma Mahler: Nevjesta vjetra, britansko-njemačko-austrijski film (пристапено на 23.5.2024)]</ref> * „[[Наташа (филм)|Наташа]]“ — српски филм од 2001 година во режија на [[Љубиша Самарџиќ]].<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0283504/ IMDb, Natasha (пристапено на 29.3.2023)]</ref> * „[[Зона Замфирова (филм)|Зона Замфирова]]“ - српски филм од 2002 година, во режија на [[Здравко Шотра]]. * „[[Благословете ја жената]]“ (руски: ''Благословите женщину'') – филм на режисерот [[Станислав Говорухин]] од 2003 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2022-12-28 Blagoslovite ženu, ruski film (пристапено на 28.12.2022)]</ref> * „[[Жена-мачка (филм)|Жена-мачка]]“ ([[англиски]]: ''Catwoman'') — американски филм од 2004 година, во режија на [[Питоф Комар]].<ref>„Срамежлива девојка со таен идентитет“, ''Антена'', број 893, 7 август 2015, стр март</ref><ref>„Жена мачка“, ''Антена'', број 870, 27 февруари 2015, стр. 17.</ref> * „[[Девојка од милион долари]]“ ([[англиски]]: ''Million Dollar Baby'') - [[САД|американски]] филм од 2004 година, во режија на [[Клинт Иствуд]].<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0405159/awards?ref_=tt_awd IMDb Million Dollar Baby (2004), Awards (пристапено на 3 декември 2013)]</ref> * „[[Јохана (филм)|Јохана]]“ ([[унгарски]]: ''Johanna'') - унгарски филм од 2005 година, во режија на [[Корнел Мундручо]].<ref>[https://raspored.hrt.hr/?raspored=1&mreza=4 HRT, Johanna, mađarski film (пристапено на 7 октомври 2019)]</ref> * „[[Ана Каренина (филм од 2012)|Ана Каренина]]“ ([[англиски]]: ''Anna Karenina'') британски филм од 2012 година, во режија на [[Џо Рајт]].<ref>[https://raspored.hrt.hr/?raspored=1&mreza=2&datum=2018-03-31 HRT (пристапено на 31 март 2018)]</ref> * „[[Ида]]“ - полско-дански филм од 2013 година, во режија на [[Павел Павликовски]].<ref>''Пази се! Доаѓа Cinedays 13.'' Скопје: Младински културен центар, 2014, стр. 31.</ref> * „[[Нимфоманка 1 и 2|Нимфоманка]]“ (англиски: ''Nymphomaniac'') - филм на режисерот [[Ларс фон Трир]] од 2013 година.<ref>''Пази се! Доаѓа Cinedays 13.'' Скопје: Младински културен центар, 2014, стр. 43.</ref> * „[[Викторија (филм од 2014)|Викторија]]“ — бугарско-романски филм од 2014 година, во режија на [[Маја Виткова]].<ref>''Пази се! Доаѓа Cinedays 13.'' Скопје: Младински културен центар, 2014.</ref> * „[[Хулиета (филм)|Хулиета]]“ (шпански: ''Julieta'') — филм на [[Шпанија|шпанскиот]] [[режисер]] [[Педро Алмодовар]] од 2016 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2023-01-09 Ciklus filmova Pedra Almodovara: Julieta, španjolski film (пристапено на 9.1.2023)]</ref> * „[[Фантастична жена]]“ ([[шпански]]: ''Una mujer fantastica'') - филм на чилеанскиот режисер [[Себастијан Лелио]] од 2017 година.<ref>„Златна мечка за унгарски љубовен филм“, ''Слободен печат'', година V, број 996, понеделник, 20 февруари 2017, стр. 19.</ref> * „[[Последната лудост на Клер Дарлинг]]“ (француски: ''La Dernière Folie de Claire Darling'') – филм на режисерката [[Жили Бертучели]] од 2018 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2023-05-17 Dan žena na Trećem: Julie Bertuccelli - Posljednja ludost Claire Darling, francuski film (пристапено на 17.5.2023)]</ref> * „Хериет“ (англиски: ''Harriet'') — филм на американската режисерка [[Кеси Лемонс]] од 2019 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=3&datum=2025-11-03 Harriet, američko-kineski film (2019.) (пристапено на 3.11.2025)]</ref> * „[[Хава, Марјам, Ајеша]]“ — филм на авганистанската режисерка [[Сахра Карими]] од 2019 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2023-04-26 Dan žena na Trećem: Hava, Maryam, Ayesha - afgansko-iransko-francuski film (пристапено на 26.4.2023)]</ref> * „Ема“ — филм на чилеанскиот режисер [[Пабло Лараин]] од 2019 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2024-10-29 Večer bezbroj nagrada: Ema, čileanski film (пристапено на 29.10.2024)]</ref> * „[[Жената на Чајковски]]“ ([[Руски|руски]]: ''Жена Чайковского'') – [[филм]] на режисерот [[Кирил Серебреников]] од 2022 година.<ref>[https://www.rts.rs/tv/rts2/5801719/zena-cajkovskog.html РТС, Жена Чајковског (пристапено на 16.10.2025)]</ref> * „[[Жана ди Бари (филм)|Жана ди Бари]]“ ([[Француски јазик|француски]]: ''Jeanne du Barry'') – [[филм]] на [[режисер]]ката [[Мајвен]] од 2023 година.<ref>[https://www.rts.rs/tv/rts1/5616039/madam-di-bari.html РТС, Жана ди Бари (пристапено на 4.1.2025)]</ref> * „[[Бернадет (филм)|Бернадет]]“ ([[Француски јазик|француски]]: ''Bernadette'') – [[филм]] на [[режисер]]ката Леа Доменах од 2023 година.<ref>[https://www.rts.rs/tv/rts2/5865797/bernadeta.html РТС, Бернадета (пристапено на 22.1.2026)]</ref> * „[[Анора]]“ — филм на американскиот режисер [[Шон Бејкер]] од 2024 година.<ref>[https://www.imdb.com/title/tt28607951/ IMDb, Anora (пристапено на 15.2.2025)]</ref> * „[[Партенопа (филм)|Партенопа]]“ – [[филм]] на [[режисер]]от [[Паоло Сорентино]] од 2024 година.<ref>[https://www.rts.rs/tv/rts2/5889302/partenopa.html РТС, Партенопа (пристапено на 23.2.2026)]</ref> * „[[Госпоѓа на судбината]]“ ([[португалски]]: ''Senhora do Destino'') - бразилска теленовела. * „[[Три сестри]]“ ([[португалски]]: ''Três Irmãs'') - бразилска теленовела од 2008 година. ===Жената како мотив во музиката=== ====Жената како мотив во народната и староградската музика==== {{главна|Жената како мотив во македонската народна музика}} * „Билјана платно белеше“ - македонска староградска песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=plp-Tmg3ERo YouTube, Ansambl Biljana - Biljana platno beleše (пристапено на 24 ноември 2019)]</ref> * „Песна за Деспина“ - македонска староградска песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=UcfHtb7y5Bg YouTube, Za Despina - Ohridski Trubaduri (пристапено на 19 октомври 2019)]</ref> * „Антица“ - македонска староградска песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_rspOci-sxs YouTube, Ansambl Biljana - Antica (пристапено на 19 октомври 2019)]</ref><ref name="Senator Music 2012">Круме Спасовски, ''Староградски чалгаџиски песни'', CD 07/12, Senator Music, 2012.</ref> * „Ајде дали знаеш, паметиш, Милице“ - македонска староградска песна.<ref name="Senator Music 2012"/> * „Не се бели Маре мори“ - македонска народна песна.<ref name="Macedonian Chalgia 2006">''Антологија на македонската чалгија / Antology of Macedonian Chalgia'', Македон мјузик, МАКМ 00106, 2006.</ref> * „Не виткај се Софче“ - македонска народна песна.<ref name="Macedonian Chalgia 2006"/> * „Јовано, Јованке“ - македонска народна песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FLPXHfZY9Ws YouTube, Jovano Jovanke - Macedonian Song (пристапено на 19 октомври 2019)]</ref> * „Прошета се Јовка кумановка“ - македонска народна песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=-b41JMNF1r8 YouTube, Vanja Lazarova - Proseta Se Jovka Kumanovka (пристапено на 31 октомври 2019)]</ref> * „Елено, ќерко“ - македонска народна песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mkDYTIyES00 YouTube, Eleno Kerko Eleno - Macedonian Song (пристапено на 19 октомври 2019)]</ref> * „Твојте очи, Лено“ - македонска народна песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=T03dEOVScMU YouTube, Tvojte Oci Leno - Baklava (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „Ој девојче“ - македонска народна песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rV-5w8x-AoI YouTube, Baklava - Oj devojce (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „Отвори ми бело Ленче“ - македонска народна песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Gpslq0tuoNQ YouTube, Otvori Mi Belo Lence - Macedonian Song (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „Учи ме мајко, карај ме“ - македонска народна песна.<ref name="Macedonian Chalgia 2006"/> * „Мори моме Магде“ - македонска народна песна.<ref name="Macedonian Chalgia 2006"/> ====Жената како мотив во новосоздадената фолк музика==== * „Македонско девојче“ - фолк песна на [[Јонче Христовски]].<ref name="Macedonian Chalgia 2006"/> * „Билјане, моме убаво“ - песна на македонскиот фолк-композитор [[Петар Милошевиќ]].<ref>''Документ - Никола Бадев (некомерцијално издание)''. ТЕА Модерна, Planet Press.</ref> * „Гина, Гина, лична Гина“ - песна на македонскиот фолк-композитор [[Наско Џорлев]].<ref>''Засекогаш со нас - 22 незаборавни песни/Forever with us - 23 unforgettable songs'', CD 071, Мистер компани, 2003.</ref> * „Жаклина“ - песна на македонскиот фолк-пејач [[Цане Николовски]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=FIg5QT2QYv8 YouTube, Цане Николовски Жаклина (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „Дајте ми ја“ - песна на македонскиот фолк-пејач [[Гоце Николовски]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=xv2Gzx_ZLBk YouTube, Goce Nikolovski ~ Dajte mi ja (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „Жал за Деспина“ - песна на македонскиот фолк-пејач [[Наум Петрески]] од 2010 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=k5spJM8W6Og YouTube, Naum Petreski - Zal za Despina (2010) (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „Лична Јовано“ - песна на македонскиот фолк-пејач Наум Петрески.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1gabRDIGrXc YouTube, Naum Petreski - Licna Jovano (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „Зоро моја Зорице“ - песна на македонските фолк-пејачи [[Ефто Пупиновски]] и [[Блага Петреска]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=p_9b90v0zbkA YouTube, Ефто Пупиновски И Блага Петреска - Зоро Моја Зорице (Јубилеен Концерт 2014) (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „За една Кристина“ - песна на македонскиот фолк-пејач [[Секула Пупиновски]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=RFm2PtUOT6A YouTube, Sekula Pupinovski ~ Za edna Kristina (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „Врати се бела Марија“ - песна на македонскиот фолк-пејач Секула Пупиновски.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=7aBjrmxksO8 YouTube, 1 Секула Пупиноски - Врати се бела Марија.wmv (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „Ника, Ника, Марика“ - песна на македонскиот фолк-пејач [[Драган Вучиќ]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=DSqnR7_w0rk8 YouTube, Dragan Vucic - Nika nika marika (Драган Вучиќ - Ника ника марика) (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „За Љиљана“ ([[српски]]: ''За Љиљану'') - песна на српскиот фолк-пејач [[Тома Здравковиќ]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=drRbq-h8DdI YouTube, Toma Zdravkovic - Za Ljiljanu - (Audio) (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „Се сеќаваш ли, Сања“ ([[српски]]: ''За Љиљану'') - песна на српскиот фолк-пејач Тома Здравковиќ.<ref>[hhttps://www.youtube.com/watch?v=4P1pD89yUlo YouTube, Toma Zdravkovic - Secas li se Sanja - (Audio) (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „Еј, Бранка, Бранка“ - песна на српскиот фолк-пејач Тома Здравковиќ.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YkBGPD-xZ_Y YouTube, Toma Zdravkovic - Ej Branka Branka - (Audio) (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „Непозната“ ([[српски]]: ''Незнанка'') - песна на српскиот фолк-пејач [[Радиша Марковиќ]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=HVz0HE-_sKQ YouTube, Radisa Markovic - Neznanka (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „Црна жено со сини очи“ ([[српски]]: ''Crna ženo sa očima palvim'') - песна на босанскиот фолк-пејач [[Хасан Дудиќ]] од 1980 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=XKq0cLiBoIoQ YouTube, Hasan Dudic - Crna zeno sa ocima plavim 1980 (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> ====Жената како мотив во класичната музика==== * „[[Лулу (опера)|Лулу]]“ — [[опера]] на австрискиот композитор [[Албан Берг]].<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2023-04-02 Ovo je opera: Alban Berg: Lulu (пристапено на 2.4.2023)]</ref> * „[[Кармен (балет)|Кармен]]“ — балет на францускиот композитор [[Жорж Бизе]]. * „[[Аида]]“ — опера на италијанскиот композитор [[Џузепе Верди]] од 1871 година. * „[[Клеопатра (балет на Нерија Голдберг)|Клеопатра]]“ — балет на [[Нерија Голдберг]] од 2016 година, според либретото на Јана Темиз.<ref>Клеопатра - балет на Василиј Медведев (Русија) - светска премиера. Скопје: Македонска опера и балет, 2016, стр. 22.</ref> * „[[Рита (опера)|Рита]]“ — опера на италијанскиот композитор [[Гаетано Доницети]]. * „[[Ана Болена]]“ (италијански: ''Anna Bolena'') — опера на италијанскиот композитор [[Гаетано Доницети]] од 1830 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2023-11-23 Svijet klasike: Anna Bolena - Donizettijeva opera o Anne Boleyn u HNK Ivana pl. Zajca, Rijeka, 02. 10. 2023 (пристапено на 23.11.2023)]</ref> * „Марика мома убава“ — композиција на македонскиот композитор [[Томислав Зографски]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Z5yv7jSFlwU YouTube, Tomislav Zografski - MARIIKA MOMA UBAVA (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „[[Убавата Галатеја]]“ ([[германски]]: ''Die schöne Galathee'') — [[оперета]] на [[Франц фон Зупе]] од 1865 година. * „[[Грофицата Марица]]“ — оперета на [[Емерих Калман]] од 1924 година.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2024-01-25 Svijet klasike: Grofica Marica u Varaždinu (пристапено на 25.1.2024)]</ref> * „[[Коштана (опера)|Коштана]]“ — опера на српскиот композитор [[Петар Коњовиќ]]. * „[[Дамата со камелии (балет на Медведев)|Дамата со камелии]]“ — балет на Василиј Медведев според либретото на Јана Темиз.<ref name="ReferenceA"/> * „[[Мадам Батерфлај]]“ — опера на италијанскиот композитор [[Џакомо Пучини]].<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2023-04-09 Ovo je opera: Giacomo Puccini: Madame Butterfly (пристапено на 9.4.2023)]</ref> * „Пепеплашка“ — [[балет]] на [[Василиј Медведев]] според [[либрето]]то на [[Јана Темиз]].<ref name="ReferenceA">''Клеопатра - балет на Василиј Медведев (Русија) - светска премиера''. Скопје: Македонска опера и балет, 2016, стр. 22.</ref> * „Салома“ (''Salome'') — опера на германскиот [[композитор]] [[Рихард Штраус]].<ref name="raspored.hrt.hr"/> ====Жената како мотив во џезот==== * „Мис Бо“ (англиски: ''Miss Bo'') — [[џез]]-композиција на [[Џани Басо]] (''Gianni Basso'').<ref name="Gianni Basso 1111">Gianni Basso, ''Rarità e inediti'', MJCD 1111, 1996.</ref> * „Џорџија Браун“ (англиски: ''Georgia Brown'') — [[Џез|џез]]-композиција на Бен Берни (''Ben Bernie''), Мејсио Пинкард (''Maceo Pinkard'') и Кенет Кејси (''Kenneth Casey'') од 1925 година.<ref>''Teddy Wilson'', MJCD 1106, 1995.</ref> * „Портокалова дама“ (англиски: ''Orange Lady'') — композиција на американската [[џез]]-група ''[[Weather Report]]'' од 1971 година.<ref name="Weather Report 2024">[https://www.discogs.com/master/21670-Weather-Report-Weather-Report Weather Report – Weather Report (пристапено на 7.4.2024)]</ref> * „Евридика“ (англиски: ''Eurydice'') — композиција на американската џез-група ''Weather Report'' од 1971 година.<ref name="Weather Report 2024"/> * „Дона Лу“ (англиски: ''Donna Lu'') — [[џез]]-композиција на Атиљо Донадио (''Attilio Donadio'').<ref name="Gianni Basso 1111"/> * „Девојка од моите соништа“ (англиски: ''Girl of my dreams'') — композиција на Сони Клеп (''Sonny Clapp'') од 1928 година.<ref>Charles Mingus, ''Mingus ah um'', Columbia/Legacy, CK 65512, 1998.</ref> * „Роднината Мери“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Cousin Mary'') — композиција на американскиот [[џез]]-музичар [[Џон Колтрејн]] (''John Coltrane'') од 1960 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/2155244-John-Coltrane-Giant-Steps John Coltrane – Giant Steps (пристапено на 19.5.2022)]</ref> * „Наима“ ([англиски: ''Naima'') — композиција на Џон Колтрејн од 1960 година.<ref name="discogs.com">[https://www.discogs.com/release/2155244-John-Coltrane-Giant-Steps John Coltrane – Giant Steps (пристапено на 22.5.2022)]</ref> * „Флејтата на Шида“ (англиски: ''Syeeda's Song Flute'') — композиција на Џон Колтрејн од 1960 година.<ref name="discogs.com"/> * „Осамена жена“ (англиски: ''Lonely Woman'') — композиција на американскиот џез-музичар [[Орнет Коулмен]] (''Ornette Coleman'') од 1959 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/488973-Ornette-Coleman-The-Shape-Of-Jazz-To-Come Ornette Coleman – The Shape Of Jazz To Come (пристапено на 18.2.2022)]</ref> * „Лора“ (англиски: ''Laura'') — композиција на американските композитори Мерсер и Раксин.<ref>Eroll Garner, ''Musica Jazz'', MJCD 1112, 1996.</ref> * „Паноника“ (''Pannonica'') — композиција на американскиот џез-музичар [[Телониус Монк]] (''Thelonious Monk'').<ref>''Steve Lacy duets: Associates''. Felmay FF 1001, 1996.</ref> ====Жената како мотив во популарната музика==== {{главна|Жената како мотив во популарната музика}} * „Грација“ - песна на хрватската [[Рок-музика|рок]]-група Азра.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=azGKVCZYhGk YouTube, AZRA "GRACIJA" 1980. (пристапено на 19 септември 2019)]</ref> * „Сузана“ (''Susanna'') - песна на холандската [[Поп-музика|поп]]-рок група [[Арт Компани]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=GB2Sf4g_PIg YouTube, THE ART COMPANY - Susanna &#91; Original &#93; (пристапено на 2 октомври 2019)]</ref> * „Селма“ - песна на босанската рок-група [[Бијело дугме]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YsVp2Zif28g YouTube, Bijelo Dugme - Selma (пристапено на 26 октомври 2019)]</ref> * „Мишел“ ([[англиски]]: ''Eleanor Rigby'') - песна на британската [[Поп-музика|поп]]-рок група [[Битлси]] од 1965 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=_64CVdkjLQU YouTube, The Beatles - Michelle (пристапено на 19 септември 2019)]</ref> * „Елинор Рајгби“ ([[англиски]]: ''Eleanor Rigby'') - песна на британската [[Поп-музика|поп]]-рок група Битлси.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=6gluNoLVKiQ YouTube, Eleanor Rigby (Remastered 2015) (пристапено на 18.9.2019)]</ref> * „Еј Џуд“ ([[англиски]]: ''Hey Jude'') - песна на британската [[Поп-музика|поп]]-рок група Битлси.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=A_MjCqQoLLA YouTube, The Beatles - Hey Jude (пристапено на 17.9.2019)]</ref> * „Кинеска девојка“ ([[англиски]]: ''China Girl'') - песна на британскиот поп-рок-музичар [[Дејвид Боуви]] од 1983 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=VrERLeFseDA YouTube, David Bowie - China Girl (пристапено на 19.9.2019)]</ref> * „Дона“ (англиски: ''Donna'') - песна на американскиот [[рокенрол]] музичар [[Ричи Валенс]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=HMcHbh6HBDk YouTube, Ritchie Valens-Donna (пристапено на 2.10.2019)]</ref> * „Супер жена“ ([[англиски]]: ''Superwoman'') - песна на американскиот [[Соул-музика|соул музичар]] [[Стиви Вондер]] (''Stevie Wonder'').<ref>[https://www.discogs.com/release/9911062-Stevie-Wonder-Music-Of-My-Mind Stevie Wonder – Music Of My Mind (пристапено на 13.11.2024)]</ref> * „Дамата во црвено“ ([[англиски]]: ''Lady In Red'') - песна на британскиот поп-музичар [[Крис де Бар]] (''Chris DeBurgh'').<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Vt2YIpZWBqA YouTube, Chris DeBurgh - Lady In Red (пристапено на 20.9.2019)]</ref> * „Глорија“ ([[англиски]]: ''Gloria'') - песна на ирската [[Рок-музика|рок]]-група ''[[U2]]'' од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=61rvprZBiIg YouTube, U2 Gloria (пристапено на 16.9.2019)]</ref> * „Лола“ (''Lola'') - песна на британската рок-група [[Кинкс]] (''The Kinks'') од 1970 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=NFwP2huyNzg YouTube, Lola - The Kinks 1970 (пристапено на 29.1.2020)]</ref> * „Лејла“ ([[англиски]]: ''Layla'') - песна на британскиот [[Рок-музика|рок]]-музичар [[Ерик Клептон]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=fX5USg8_1gA YouTube, Eric Clapton - Layla (пристапено на 17 септември 2019)]</ref> * „Сузи К.“ (англиски: ''Suzie Q'') - песна на американската рок-група ''[[Creedence Clearwater Revival]]''.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=18kqUNG9mO4 YouTube, Creedence Clearwater Revival - Suzie Q. (пристапено на 20 септември 2019)]</ref> * „Не, жено, не плачи“ - песна на јамајскиот [[реге]]-пејач [[Боб Марли]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=pHlSE9j5FGY YouTube, Bob Marley - No Women No Cry (Original) (пристапено на 22 октомври 2019)]</ref> * „Нена“ - песна на македонската поп-рок група [[Меморија (музичка група)|Меморија]] од 1984 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Egcfxd-uZ_k YouTube, МЕМОРИЈА - Нена (пристапено на 14 октомври 2019)]</ref> * „Милена“ - песна на хрватската поп-група [[Нови фосили]] од 1983 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=jSouEC8BFuI YouTube, Novi Fosili - Milena (пристапено на 26 октомври 2019)]</ref> * „Тамара“ - песна на хрватскиот поп-пејач [[Борис Новковиќ]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=D5f31flYt4A YouTube, Boris Novković- Tamara (пристапено на 22 октомври 2019)]</ref> * „О, убава жено“ ([[англиски]]: ''Oh, Pretty Woman'') - песна на американскиот [[рокенрол]] музичар [[Рој Орбисон]] од 1964 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3KFvoDDs0XM YouTube, Oh, Pretty Woman (пристапено на 20 септември 2019)]</ref> * „Шила“ - песна на македонската поп-пејачка [[Маја Оџаклиевска]] од 1987 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=H28DBTVw0yg YouTube, Маја Оџаклиевска - Шила (пристапено на 14 октомври 2019)]</ref> * „Роксен“ (англиски: ''Roxanne'') - песна на британската [[Рок-музика|рок]]-група [[Полис]] (''The Police'') од 1978 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3T1c7GkzRQQ YouTube, The Police - Roxanne (Official Music Video) (пристапено на 20 октомври 2019)]</ref> * „Енџи“ (англиски: ''Angie'') - песна на британската рок-група [[Ролинг Стоунс]] од 1973 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=K5_EBAzIPJM YouTube, Rolling Stones - Angie (HQ) (пристапено на 18 септември 2019)]</ref> * „Сјузан“ (англиски: ''Susan'') — песна на британската [[панк-рок]] група [[Сабхјуманс]] (''Subhumans'').<ref>[https://www.discogs.com/master/10130-Subhumans-Time-Flies-Rats Subhumans – Time Flies + Rats (пристапено на 12.11.2024)]</ref> * „Поради една прекрасна, црна жена“ (хрватски: ''Zbog jedne divne crne zene'') - песна на хрватскиот поп-пејач [[Киќо Слабинац]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=xO97BzEghBU YouTube, Kico Slabinac - Zbog jedne divne crne zene (пристапено на 26 октомври 2019)]</ref> * „Ана“ - песна на хрватската поп-рок група Сребрна крила од 1979 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=72pRwbVF8_0 YouTube, Srebrna Krila-Album Srebrna Krila(1979) By Trajce 2015. (пристапено на 20 септември 2019)]</ref> * „Вљубена жена“ ([[англиски]]: ''Woman in Love'') - песна на американската поп-пејачка [[Барбара Стрејсенд]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=a8DE5U6npkQ YouTube, Barbra Streisand Woman in Love Lyrics (пристапено на 16 септември 2019)]</ref> * „Росана“ ([[англиски]]: ''Rosanna'') - песна на американската [[Поп-музика|поп]]-рок група [[Тото (група)|Тото]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=qmOLtTGvsbM YouTube, Toto - Rosanna (Official Music Video) (пристапено на 30 октомври 2019)]</ref> * „Рушка“ - песна на српскиот [[Поп-музика|поп]]-пејач [[Здраво Чолиќ]].<ref>Zdravko Čolić, Sarajevo Koševo 2010 / Live, AZ PR Productions.</ref> * „Дилајла“ ([[англиски]]: ''Delilah'') - песна на британскиот поп-пејач [[Том Џоунс]] (''Tom Jones'') од 1968 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Qvo5SeAwz88 YouTube, Delilah (пристапено на 16 септември 2019)]</ref> * „Били Џин“ ([[англиски]]: ''Billie Jean'') - песна на американскиот [[Поп-музика|поп]]-пејач [[Мајкл Џексон]] од 1982 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=A9pd3M1Sxe8 YouTube, The Beatles - Michelle (пристапено на 19 септември 2019)]</ref> == Поврзано == {{Столбови-список|2| * [[Женственост]] * [[Матријархат]] * [[Мизогинија]] * [[Сексизам]]}} == Наводи == {{Reflist|2}} == Дополнителна литература == *[http://www.aas.duke.edu/admin/deans/faculty/ Chafe, William H.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090113175123/http://www.aas.duke.edu/admin/deans/faculty/ |date=2009-01-13 }}, "The American Woman: Her Changing Social, Economic, And Political Roles, 1920–1970", Oxford University Press, 1972. {{ISBN|0-19-501785-4}} * ''Routledge international encyclopedia of women'', 4 vls., ed. by Cheris Kramarae and Dale Spender, Routledge 2000 * ''Women in World History|Women in world history: a biographical encyclopedia'', 17 vls., ed. by Anne Commire, Waterford, Conn. [etc.] : Yorkin Publ. [etc.], 1999–2002 * [http://www.gutenberg.org/files/32937/32937-h/32937-h.htm Woman In all ages and in all countries in 10 volumes]. Illustrated edition deluxe limited to 1,000 numbered copies with an index by Rénald Lévesque == Надворешни врски == *{{Wikiquote-inline|Women}} * [http://www.wic.org/misc/history.htm Women's History in America] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/19970406152934/http://www.wic.org/misc/history.htm |date=1997-04-06 }} *[http://www.bium.univ-paris5.fr/histmed/medica/femmesmed_va.htm A History of Women’s Entrance into Medicine in France] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130724090454/http://www.bium.univ-paris5.fr/histmed/medica/femmesmed_va.htm |date=2013-07-24 }} studies and digitized texts by the [http://www.bium.parisdescartes.fr/ BIUM (Bibliothèque interuniversitaire de médecine et d'odontologie, Paris)] see its digital library [http://www.bium.univ-paris5.fr/histmed/medica.htm Medic@] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141007025741/http://www.bium.univ-paris5.fr/histmed/medica.htm |date=2014-10-07 }}. * [http://www.helsinki.fi/science/xantippa/wee/wee26.html Women and Christianity: representations and practices] * [http://english.khamenei.ir/Opinions/OpinionWomen Opinion of Ali Khamenei, leader of [[Иран|Iran]], about Women's Issues]{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Нормативна контрола}} {{добра статија}} [[Категорија:Жени]] [[Категорија:Пол]] [[Категорија:Гинекологија]] hf172sjeb4r1a59uv0wb6etu4niw292 Разговор со корисник:19user99 3 1188922 5533133 5503022 2026-04-02T11:49:46Z Jtasevski123 69538 /* Земете учество во СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533133 wikitext text/x-wiki {{добредојде}}--[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:21, 5 февруари 2018 (CET) == Уредник == Здраво, ти ги доделив правата на уредник, со што сега твоите уредувања на Википедија ќе бидат одобрувани автоматски. Ова е последица на твоите одлични уредувања во изминатиот период. Само продолжи понатаму со исто темпо :) --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:20, 11 март 2018 (CET) == Почеток на регионалниот натпревар СИЕ Пролет 2018 == Здраво, во текот од 21 март до 31 мај ќе се одржува регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2018“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници по однапред предложени списоци. Се разбира, дозволено е и пишување статии надвор од предложените списоци на заедниците. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/СИЕ Пролет 2018|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 22:13, 19 март 2018 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%83%D0%BB%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B8&oldid=3695825 --> == Награда од уредувачки натпревар „1000 статии што секоја Википедија мора да ги има“ == Почитуван корисник, 19user99 , би сакал да ве информирам дека сте добитник на награда за второ место, како и награда за најмногу нови статии на веќезавршениот уредувачки натпревар „1000 статии што секоја Википедија мора да ги има“, за повеќе информации околу подигањето на наградата на следниот мејл: vanderzilson@gmail.com ,при што накнадно ќе се договориме околу примопредавањето. ([[User:Иван Ж|Иван Ж]] <small>([[User talk:Иван Ж|разговор]])</small> 09:48, 21 март 2018 (CET)) == Награда од уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2018“ == Почитуван корисник 19user99, би сакал да ве изветам дека сте добитник на две награди од уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2018“, односно награда како третоопласиран и награда за најмногу уредени статии од различни земји. Наградите можете да ги подигнете од 23.07.2018 во Сивус Инкубаторот од 8-14 часот. ([[User:Иван Ж|Иван Ж]] <small>([[User talk:Иван Ж|разговор]])</small> 09:23, 24 јули 2018 (CEST)) == Земете учество во натпреварот за средување на статии на нашата Википедија == Здраво, еден месец со почеток од 1 септември ќе трае уредувачкиот натпревар „Временски периоди“, чија цел е да се средат илјадниците постоечки статии поврзани со години, векови, години во области и слично. За натпреварот се обезбедени и награди. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Временски периоди|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 21:00, 2 септември 2018 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3770364 --> == Регионален натпревар СИЕ Пролет 2019 == Здраво, во периодот од 21 март до 20 април ќе се одржува регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2019“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници по однапред предложени списоци. Се разбира, дозволено е и пишување статии надвор од предложените списоци на заедниците. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/СИЕ Пролет 2019|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3770364 --> == Да ги средиме статиите за државите во светот == Здраво, те повикувам да се приклучиш на натпреварот „Држави во светот“ и да ги подобриме статиите за државите во светот во периодот од 1 до 31 јули, со кој сакаме да ги подобриме статиите за државите во светот на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Држави во светот|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 16:44, 29 јуни 2019 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3859671 --> == Нов уредувачки натпревар == Здраво, те повикувам да се приклучиш на натпреварот „Автомобили“ и да создадеме повеќе статии за автомобилските модели во периодот од 20 септември до 19 октомври, со кој сакаме да создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Автомобили|проектната страница за натпреварот]] и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија.--[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 22:35, 17 септември 2019 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3878916 --> == Ракомет == Здраво, како што во Македонија е особено популарен ракометот, а темата на Википедија е доста слабо покриено, дојдовме до идеја да организираме уредувачки натпревар на тема „Ракомет“, со цел да ги подобриме постоечките статии, но и да создадеме нови. Натпреварот ќе се одржува цел декември. Има обезбедено награди за учество во натпреварот. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревар/Ракомет|проектната страница за натпреварот]] и земи учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија.--[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 12:23, 30 ноември 2019 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=3898255 --> == Земи учество во СИЕ Пролет 2021 == Здраво, во периодот од 1 до 30 април ќе се одржува регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2021“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници по однапред предложени списоци. Се разбира, дозволено е и пишување статии надвор од предложените списоци на заедниците. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја проектната страница за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија.[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 21:03, 3 април 2021 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=4491191 --> == Вики за човековите права 2023 == Почитувана 19user99, Сакам да ве известам дека го освоивте второто место на уредувачката седмица „Вики за човековите права 2023“ и освоивте ваучер од 3000 денари. Штом ќе го прочитате ова, ве молам пишете ми на nikolamilosevski.wiki@gmail.com за да разговараме за ваучерот и предавањето. Честитки и поздрав, Никола Милошевски Координатор на заедницата на Споделено знаење [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 16:44, 26 јуни 2023 (CEST) :Благодарам, се согласувам за утврдениот ваучер. Поздрав. [[User:19user99|19user99]] <small>([[User talk:19user99|разговор]])</small> 22:11, 30 јуни 2023 (CEST) == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Хемиски елементи и изотопи“. == Здраво 19user99, те повикувам да се приклучиш на натпреварот „Хемиски елементи и изотопи“ и да создадеме повеќе статии за хемиските елементи и изотопи во периодот од 10 февруари до 9 март, со кој сакаме да создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Хемиски елементи и изотопи|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:00, 18 февруари 2025 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2025 == Здраво 19user99, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2025“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 08:21, 1 април 2025 (CEST) :Здраво повторно, ако може да создадете страница за [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025/евиденција|евиденција]]. Ако имате потешкотија со создавањето пишете овде во коментар за да ви помогнам. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:39, 7 април 2025 (CEST) == Правопис == Здраво, 19user9. Благодарам за трудот во преводите, но те молам внимавај на правописот. На пример, погрешно е „ТВ серија“, правилно е со цртичка „ТВ-серија“. Исто така, на Предмет на Википодатоци се става само насловот, а тоа во заградата нема потреба. Ова е така бидејќи тој наслов потоа се става на македонската верзија на Гугл. Види пример кај статијата „[[Ловец на умови (ТВ-серија)]]“ и нејзиниот [https://www.wikidata.org/wiki/Q25340152 Предмет на податоци]. Серии, филмови, книги итн., насловите се ставаат закосено со предлошката „Закосен наслов“. Повели официјалниот најнов [https://pravopis.mk/sites/default/files/Pravopis-2017.PDF Правопис на македонскиот јазик од 2017 година]. Те молам разгледај го и имај предвид кога ќе преведуваш во иднина. Поконкретно за правописот со цртичките, види од страницата 62. Поздрав. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 19:28, 24 мај 2025 (CEST) == Викисредба (29 мај 2025) == Добар ден 19user99, ве поканувам на третата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 29 мај во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (29 мај 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:43, 26 мај 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Управување со отпад“ == Здраво 19user99, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Управување со отпад|Управување со отпад]]“, која ќе трае од 2 до 8 јуни 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Управување со отпад|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:43, 3 јуни 2025 (CEST) == Управување со отпад == Добар ден 19user99, добитничка сте на вредносен ваучер за уредувачкиот натпревар ''Управување со отпад,'' би ве замолил да ме исконтактирате на е-пошта: jovan@wikimedia.mk или да ми оставите ваша е-пошта за да се договориме околу тоа. Убав ден [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:35, 13 јуни 2025 (CEST) == Викисредба (30 јуни 2025) == Добар ден 19user99, ве поканувам на четвртата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 30 јуни во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (30 јуни 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:51, 27 јуни 2025 (CEST) == Статии без илустрација 2025 == Добар ден 19user19, ве повикувам да се приклучите на меѓународниот натпревар [[Википедија:Статии без илустрација 2025|Статии без илустрација 2025]], за вметнување на илустрации во статиите на кои им недостигаат. Натпреварот ќе трае од 1 јули сѐ до 31 август. Ако имате какви било прашања околу натпреварот можете да ме исконтактирате на мојата [[Разговор со корисник:Jtasevski123|разговорна страница]] или пак на [[Википедија:Статии без илустрација 2025|проектната страница]] за натпреварот. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:59, 1 јули 2025 (CEST) == Уредувачки маратон - Филм == Добар ден 19user99, ве повикувам да се приклучите на уредувачкиот маратон на тема '''„Филм“''' по повод меѓународната иницијатива '''[[metawiki:Wiki_Loves_Film|ВикиГоСакаФилмот]]'''. Маратонот е еднодневен, со што само ќе се вреднуваат статии создадени на 18 август, при што треба да одберете од наведениот [[metawiki:Wiki_Loves_Film/Articles|список]] и во опис да ставите #wikifilm. Една статија од новосоздадените ќе биде наградена со награда. Наградата ќе биде доделена јавно, во живо на [[Инстаграм]], преку извлекување. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки маратони - Филм|проектната страница]] за маратонот и земете учество. Ако имате какви било прашања слободно можете да ги поставите во одговор тука или да ми пишете на мојата разговорна страница. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:54, 18 август 2025 (CEST) == Контакт == Здраво 19user99, ти испратив е-пошта, би те замолил да ме исконтактираш на jovan@wikimedia.mk за да ти споделам некои информации. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:14, 10 септември 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Европска книжевност“. == Здраво 19user99, те повикувам да се приклучиш на уредувачкиот натпревар „Европска книжевност“ кој ќе се одржи во периодот од 13 септември до 12 октомври, со кој сакаме да подобриме и создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:27, 11 септември 2025 (CEST) == Викисредба (23 септември 2025) == Добар ден 19user99, ве поканувам на петата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 23 септември во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (23 септември 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 18:47, 21 септември 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Риби“ == Здраво 19user99, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Риби|Риби]]“, која ќе трае од 21 до 27 ноември 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Риби|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме Википедија на македонски јазик. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:51, 19 ноември 2025 (CET) == Контакт == Добар ден, ви испратив е-пошта кога ќе бидете во можност проверете. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:59, 21 ноември 2025 (CET) == Уредувачки денови и викенди 2026 == Добар ден, започна предизвикот [[Википедија:Уредувачки денови 2026|уредувачки денови]] и [[Википедија:Уредувачки викенди 2026|викенди]] за 2026 година. Ве поканувам да се приклучите на предизвикот, со тоа што од оваа година наградите ќе бидат на месечно ниво каде што треба да се исполнат следните услови: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии '''од тековниот месец'''. Ако имате какви било прашања слободно обратете ми се на мојата разговорна страница! Пријатен ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:05, 5 јануари 2026 (CET) == Контакт == Добар ден, ви испратив е-пошта, кога ќе бидете во можност проверете. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 16:03, 15 јануари 2026 (CET) == Викисредба (9 февруари 2026) == Добар ден 19user99, ве поканувам на втората викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 9 февруари во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (9 февруари 2026)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на ''Google Maps''). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:32, 2 февруари 2026 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво 19user99, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:49, 2 април 2026 (CEST) 14wkitzbllacfb3knxcafslrzppfvk6 Дете 0 1189714 5532892 5472465 2026-04-01T18:38:09Z ГП 23995 /* Детето како мотив во книжевноста */ дополнување 5532892 wikitext text/x-wiki Биолошки, '''дете''' (множина: '''деца''') — човечко суштество помеѓу фазите на раѓање и [[пубертет]].<ref name="Child">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thefreedictionary.com/Child|title=Child|publisher=TheFreeDictionary.com|accessdate=5 January 2013}}</ref><ref name="Child 2">{{Наведена мрежна страница|url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/child|title=Child|publisher=Oxford University Press|accessdate=5 January 2013|archive-date=2016-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821064519/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/child|url-status=dead}}</ref> Правната дефиниција на ''дете'' генерално се однесува на малолетно лице. ''Дете'' исто така може да се користи за опис на односот со родителот<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ssa.gov/dibplan/dacpage.shtml|title=For example, the US Social Security department specifically defines an adult child as being over 18|publisher=Ssa.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001072300/http://www.ssa.gov/dibplan/dacpage.shtml|archive-date=1 October 2013|url-status=dead|accessdate=9 October 2013}}</ref> или, метафорички, [[Власт|авторитарна фигура]], или за означување на членство во клан, племе или религијата; тоа исто така може да се однесува на некој силно погоден од одредено време, место или околност, како во термините "дете на природата" или "дете на шеесеттите години".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bartleby.com/61/13/C0291300.html|title=American Heritage Dictionary|date=7 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071229155809/http://www.bartleby.com/61/13/C0291300.html|archive-date=29 December 2007|url-status=dead}}</ref> Постојат многу социјални проблеми кои влијаат врз децата, како што се образованието, малтретирањето, сиромаштијата, дисфункционалниите семејства, детскиот труд, [[глад]]от и бездомништвото. Децата можат да бидат одгледани од [[родител]]ите, старателите или делумно во дневен центар. == Правни, биолошки, социјални дефиниции == [[Податотека:Children_games_Louvre_Ma99_n2.jpg|мини|Деца играјќи си со топка, римско дело, 2 век од н.е.]] Законски, терминот "дете" може да се однесува на секој под старосната граница. [[Конвенција за правата на детето|Конвенцијата за правата на детето]] на ОН го дефинира ''детето'' како „човечко суштество под возраста од 18 години, освен ако според [[Право|законот]] кој се применува за детето не е одредено поинаку“.<ref name="un">[http://www.hakani.org/en/convention/Convention_Rights_Child.pdf "Convention on the Rights of the Child"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101031104336/http://www.hakani.org/en/convention/Convention_Rights_Child.pdf |date=2010-10-31 }} The Policy Press, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights</ref> Ова е ратификувано од страна на 192 од 194 земји-членки. Терминот „дете“ исто така може да се однесува на некој под друга законски дефинирана старосна граница неповрзана со возраста на полнолетство. Во [[Сингапур]], на пример, „дете“ е правно дефинирано како некој под 14 години според „Законот за децата и младите личности“, додека границата која ја означува возраста изнесува 21 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://statutes.agc.gov.sg/aol/search/display/view.w3p;page=0;query=DocId%3A911aba78-1d05-4341-96b7-ee334d4a06f0%20%20Status%3Ainforce%20Depth%3A0;rec=0|title=CHILDREN AND YOUNG PERSONS ACT|accessdate=20 October 2017|archive-date=2018-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180203075312/http://statutes.agc.gov.sg/aol/search/display/view.w3p;page=0;query=DocId:911aba78-1d05-4341-96b7-ee334d4a06f0%20%20Status:inforce%20Depth:0;rec=0|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mlaw.gov.sg/content/minlaw/en/news/public-consultations/proposal-to-lower-the-age-of-contractual-capacity-from-21-years-to-18-years-and-the-civil-law.html|title=Proposal to lower the Age of Contractual Capacity from 21 years to 18 years, and the Civil Law (Amendment) Bill|publisher=Ministry of Law|location=Singapore|accessdate=21 October 2017|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225222951/https://www.mlaw.gov.sg/content/minlaw/en/site-help/404.html|url-status=dead}}</ref> Според Законот за имиграција на САД, зборот „дете“ се однесува на секој човек под 21-годишна возраст.<ref>[https://www.law.cornell.edu/uscode/text/8/1101 8 U.S.C. § 1101(b)(1)]</ref> Биолошки, дете е секој помеѓу раѓањето и [[пубертет]]от. Во многу култури, детето се смета за возрасна личност по извршувањето на обредот за премин, кој обично, но не и секогаш, соодветствува со времето на пубертетот. Децата обично имаат помалку права од возрасните и се класифицирани како неспособни за донесување на сериозни одлуки и законски секогаш мораат да биде под заштита на одговорна возрасна личност, родител или не. Признавањето на детството како состојба различна од возрасноста почна да се појавува во 16 и 17 век. Општеството почна да се однесува кон децата не како минијатурни возрасни личности, туку како личност на пониско ниво на зрелост со потреба од возрасна заштита, љубов и грижа. Оваа промена се забележува во уметничките дела: Во [[Среден век|средниот век]], децата биле прикажани во уметноста како минијатурни возрасни личности без детски одлики. Во 16 век, сликите на децата почнаа да се стекнуваат со посебен детски изглед. Од доцниот 17 век па наваму, децата биле прикажани како си играат со играчки, а литературата за деца исто така почна да се развива во овој период.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.elizabethi.org/contents/essays/childhood.htm|title=Essays on childhood|last=.|publisher=Elizabethi.org|accessdate=9 October 2013|archive-date=2020-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106043712/http://www.elizabethi.org/contents/essays/childhood.htm|url-status=dead}}</ref> == Развој == Секое дете поминува низ повеќе фази на социјален развој. Едно доенче или многу мало дете може да си игра само среќно. Потоа, детето може да си игра со друго дете, постепено учејќи да споделува. Групата расте сè повеќе, на три или четири деца. Пред да влезе во градинка, детето обично може да се приклучи и да ужива во групните искуства.<ref name="Social1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.childdevelopmentinfo.com/parenting/socialization.shtml|title=Socialization stages|publisher=Childdevelopmentinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328233949/http://childdevelopmentinfo.com/parenting/socialization.shtml|archive-date=28 March 2014|url-status=dead|accessdate=9 October 2013}}</ref> Како што децата растат, тие изучуваат како да прават некои нешта по хронолошки редослед. Тие учат како да ги приоризираат нивните цели и активности. Нивното однесување се менува како што тие учат нови перспективи од другите луѓе. Тие учат како да претставуваат некои работи симболично и се учат на нови однесувања.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.scholastic.com/teachers/articles/teaching-content/why-children-need-play-0/|title=Why Children Need Play {{!}} Scholastic|accessdate=2017-11-16}}</ref> == Здравје == На децата со ADHD и попречености при учењето им е потребна дополнителна помош за да развијат социјални вештини. Импулсивните одлики на детето со ADHD можат да доведат до лоши односи со врсниците.<ref name="Social1"/> Здравствените проблеми што влијаат врз децата понекогаш зависат и од полот; на пример, момчиња имаат поголема веројатност да бидат дијагностицирани со аутизам од девојчињата.<ref>Dworzynski, Katharina, et al. "How different are girls and boys above and below the diagnostic threshold for autism spectrum disorders?." Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry 51.8 (2012): 788-797</ref> == Возраст на одговорност == Возраста на која децата се сметаат за одговорни за нивните социјални дејства (на пример бракот, гласањето итн.) исто така се има променето со текот на времето и тоа е рефлектирано во начинот на кој тие се третираат според законот. Во римското време, децата се сметале за неодговорни за кривични дела, позиција подоцна усвоена од страна на Црквата. Во 19 век, се сметало дека децата помлади од 7 години не се способни за криминал. Децата на возраст од 7 нагоре се сметале за одговорни за своите постапки. Затоа, тие би можеле да се соочуваат со кривични пријави, да отидат во затвор и биле казнувале како возрасни со бичевање, брендирање или бесење.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://law.jrank.org/pages/12069/Juvenile-Justice-Changing-social-attitudes-toward-children.html|title=Juvenile courts|last=Fikadu Satena|publisher=Law.jrank.org|accessdate=9 October 2013}}</ref> Денес, во многу земји како Канада и САД, децата на 12 години се сметаат за одговорни за своите постапки. Тие можат да бидат испратени во посебни воспитно-поправни институции. Истражувањата откриле дека најмалку 25 земји ширум светот немаат специфирана возраст за задолжително образование. Минималната возраст за вработување и склучување на брак исто така се разликуваат низ светот. Во најмалку 125 земји, децата на возраст од 7 до 15 можат да одговараат пред суд и ризикуваат казна затвор за кривични дела. Старосната граница за доброволна/задолжителна воена служба исто така е спорна на меѓународно ниво.<ref>{{Наведено списание|last=Yun|first=Seira|date=2014|title=Breaking Imaginary Barriers: Obligations of Armed Non-State Actors Under General Human Rights Law – The Case of the Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child|journal=Journal of International Humanitarian Legal Studies|volume=5|issue=1-2|pages=213–257|ssrn=2556825}}</ref> Во некои земји, децата се законски обврзани да одат на училиште до 14 или 15 години, но можат да работат пред таа возраст. Правото на образование на децата е загрозено од раниот бракот, детскиот труд и затворот.<ref name="Melchiorre">Melchiorre, A. (2004) [http://www.right-to-education.org/node/53 At What Age?...are school-children employed, married and taken to court?]</ref> == Морталитет кај децата == [[Податотека:2012_Infant_mortality_rate_per_1000_live_births,_under-5,_world_map.svg|мини|360x360пкс|Морталитетот на доенчињата во светот во 2012 година.<ref name="unicef2013">[http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf Infant Mortality Rates in 2012] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf |date=2014-07-14 }} , [//en.wikipedia.org/wiki/UNICEF UNICEF], 2013.</ref>]] За време на почетокот на 17 век во [[Англија]], животниот век беше само околу 35 години, во голема мера бидејќи две третини од сите деца починале пред возраст од 4 години.<ref>W. J. Rorabaugh, Donald T. Critchlow, Paula C. Baker (2004). "''[https://books.google.com/books?id=VL_6X5zWOokC&pg=PA47&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false America's promise: a concise history of the United States]''". Rowman & Littlefield. p.47. {{ISBN|0-7425-1189-8}}</ref> Во текот на [[Индустриска револуција|индустриската револуција]], животниот век на децата драматично се зголеми.<ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/387301/modernization/12022/Population-change Modernization - Population Change]". ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Според здравствените експерти, стапката на морталитет кај децата паднала остро од 1990-тите години. Околу 12.6 милиони деца под 5-годишна возраст загинале годишно во светот во 1990 година, а 6.6 милиони во 2012 година. Стапката на морталитет кај доенчињата бележи пад од 90 смртни случаи за секои 1,000 раѓања во 1990 година, на 48 во 2012 година. Највисок просек на стапката на морталитет кај доенчињата има во потсахарска Африка, со 98 смртни случаи за секои 1,000 живородени деца - двојно над светскиот просек од 48. == Образование == Образованието, во општа смисла, се однесува на акт или процес на стекнување на општи знаења, развој на моќта на расудување и резонирање и интелектуална подготовка за возрасниот живот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dictionary.reference.com/browse/education|title=Education &#124; Define Education at Dictionary.com|publisher=Dictionary.reference.com|accessdate=3 August 2014}}</ref> Формалното образование најчесто се одвива преку [[Училиште|школувањето]]. Правото на образование е признато од страна на некои влади. На глобално ниво, Член 13 од Меѓународниот пакт за економски, социјални и културни права на [[Обединети нации|Обединетите нации]] од 1966 година го признава правото на образование на секое лице.<ref name="ICESCR-art13.1">''ICESCR'', Article 13.1</ref> Образованието е задолжително во повеќето места до одредена возраст, но не и присуството на [[училиште]], со што се дадени алтернативни опции како домашното школување или e-учењето кои се признаваат како валидни форми на образование во одредени јурисдикции. Децата во некои земји (особено во делови од Африка и Азија) често не одат на училиште, или присуствуваат само за кратки периоди. Податоците од [[УНИЦЕФ]] укажуваат на тоа дека во 2011 година, 57 милиони деца не одат на училиште; и повеќе од 20% од африканските деца никогаш не посетувале основно училиште или прекинале да одат на училиште пред завршувањето на основното образование.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unicef.org/education/bege_61659.html|title=Out-of-School Children Initiative &#124; Basic education and gender equality|publisher=UNICEF|accessdate=3 August 2014|archive-date=2014-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140806051617/http://www.unicef.org/education/bege_61659.html|url-status=dead}}</ref> Според извештај на ОН, [[Војна|војните]] спречуваат 28 милиони деца во светот од добивање на образование, поради ризикот од сексуално насилство и напади во училиштата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12606912|title=BBC News - Unesco: Conflict robs 28 million children of education|date=1 March 2011|publisher=Bbc.co.uk|accessdate=3 August 2014}}</ref> Други фактори кои ги држат децата надвор од училиштето вклучуваат сиромаштија, детски труд, социјални ставови и долги растојанија до училиштето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/4896302.stm|title=UK &#124; Education &#124; Barriers to getting an education|date=10 April 2006|publisher=BBC News|accessdate=3 August 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.com/news/business-19870729|title=BBC News - Africa gold rush lures children out of school|last=Melik|first=James|date=11 October 2012|publisher=Bbc.com|accessdate=3 August 2014}}</ref> Во 2017, студија на професорот Андреј Цимпиан укажува дека девојчињата на возраст од 6 години можат од општеството да добијат порака дека "генијот" е поверојатно да се најде меѓу машките. Студијата исто така укажа дека ова води до родови стереотипи.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.bbc.com/news/health-38717926|title=Girls feel 'less talented' by age six|last=Gallagher|first=James|date=2017-01-27|work=BBC News|access-date=2017-01-27|language=en-GB}}</ref> == Ставови кон децата == [[Податотека:Group_of_Breaker_boys._Smallest_is_Sam_Belloma.jpg|мини|Група на момчиња во Питстон, Пенсилванија, 1911 година. Детскиот труд беше многу честа појава во САД и во Европа во доцниот 19-ти и раниот 20 век. Во моментов, стапките на детскиот труд се високи во [[Африка]].]] Социјалните ставови кон децата се разликуваат низ светот во разните култури. Овие ставови се менуваат со текот на времето. Студија од 1988 година за европските ставови за централноста на децата пронајде дека Италија е повеќе дете-центрична а Холандија помалку дете-центрична, со други земји, како што се Австрија, Велика Британија, Ирска и [[Западна Германија]] измеѓу нив.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://popindex.princeton.edu/browse/v63/n3/f.html|title=Rachel K. Jones and April Brayfield, Life's greatest joy?: European attitudes toward the centrality of children. Social Forces, Vol. 75, No. 4, Jun 1997. 1,239-69 pp. Chapel Hill, North Carolina|publisher=Popindex.princeton.edu|accessdate=9 October 2013|archive-date=2013-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006174554/http://popindex.princeton.edu/browse/v63/n3/f.html|url-status=dead}}</ref> Во 2013 година, стапките на детскиот брак достигнале 75% во Нигер, 68% во Централноафриканска Република и Чад, 66% во Бангладеш и 47% во [[Индија]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/03/08/child-brides-sold/1972905/|title=Child brides around the world sold off like cattle|date=8 March 2013|publisher=USA Today}}</ref> Заштитата на децата од злоупотреба се смета за важна современа цел. Ова ја вклучува и заштитата на децата од експлоатација, како што е детскиот труд, трговијата со деца и продажбата, [[Сексуална злоупотреба на деца|детската сексуална злоупотреба]], вклучувајќи детска проституција и детска порнографија, [[искористување на децата за воени цели]] и нелегалните [[Посвојување|посвојувања]]. Постојат неколку меѓународни инструменти за овие цели, како што се: * Worst Forms of Child Labour Convention * Minimum Age Convention, 1973 * Optional Protocol on the Sale of Children, Child Prostitution and Child Pornography * Council of Europe Convention on the Protection of Children against Sexual Exploitation and Sexual Abuse * Optional Protocol on the Involvement of Children in Armed Conflict * Hague Adoption Convention * ''Directive 2011/92/EU of the European Parliament and of the Council'' од 13 декември 2011 година за борба против сексуалната злоупотреба и сексуалната експлоатација на децата и детската порнографија.<ref>[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:335:0001:0014:EN:PDF Official Journal of the European Union]</ref> == Итни случаи и конфликти == Итните случаи и конфликти претставуваат детриментални ризици за здравјето, безбедноста и добросостојбата на децата. Постојат многу различни видови на конфликти и итни случаи, на пример, насилство, вооружен конфликт, [[војна]], [[Природна катастрофа|природни непогоди]] итн. Во 2010 година околу 13 милиони деца биле раселени поради [[Војна|вооружени конфликти]] и насилство ширум светот.<ref name=":0">UNICEF. 2010. ''The State of the World’s Children Report, Special Edition''. New York, UNICEF.</ref> Каде што насилните конфликти се норма, животите на младите деца се значително нарушени и нивните семејства имаат големи тешкотии при понудата на чувствителна и доследна грижа потребна за здравиот развој на детето. Студиите за ефектот на итните случаи и конфликти врз [[Здравје|физичко]]то и менталното здравје на децата од раѓање до 8 години покажуваат дека кога катастрофата е норма, стапката на PTSD е присутна кај 3 до 87 проценти од засегнатите деца.<ref name="Shannon, M. P. 1994. pp. 80-93">Shannon, M. P., Lonigan, C. J., Finch, A. J. and Taylor, C. M. 1994. Children exposed to disaster: I. Epidemiology of post-traumatic symptoms and symptom profiles. ''Journal of American Academy of Child and Adolescent Psychiatry'', Vol. 33, pp. 80-93.</ref> Сепак, стапките на PTSD кај децата кои живеат во хронично конфликтни услови варира од 15 до 50 проценти.<ref>De Jong, J. T. V. M. 2002. ''Trauma, War, and Violence: Public Mental Health in Socio Cultural Context''. New York, Kluwer.</ref><ref name=":1">{{Наведена книга|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002335/233558E.pdf|title=Investing against Evidence: The Global State of Early Childhood Care and Education|last=Marope|first=P.T.M.|last2=Kaga|first2=Y.|publisher=Paris, UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100113-0|location=|pages=118–125}}</ref> ==Детето како мотив во уметноста и во популарната култура== ===Детето како мотив во книжевноста=== * „Детето што не знаело за страв“ — македонска народна приказна.<ref>Томе Саздов (избор), ''Македонски народни приказни''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 5-9.</ref> * „Царското посмртче“ — македонска народна приказна.<ref>Томе Саздов (избор), ''Македонски народни приказни''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 36-37.</ref> * „Детето и мечката“ — влашка народна приказна.<ref>''Волшебни сказни на балканските народи''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 41-42.</ref> * „Приказна за сирачето“ — турска народна приказна.<ref>''Волшебни сказни на балканските народи''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 77-79.</ref> * „Еден јазик“ — кус расказ на македонскиот писател [[Андреј Ал-Асади]].<ref>Андреј Ал-Асади, ''Утрото на бессоните''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 12-15.</ref> * „Ек на децата“ — песна на македонската поетеса [[Христина Аслимоска]] од 2005 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Разделба со детството''. Скопје: Детска радост, 2005, стр. 8.</ref> * „За тажните деца“ — песна на Христина Аслимоска од 2001 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Заорок''. Скопје: Македонски книжевни конаци, 2001, стр. 29.</ref> * „Детство“ — песна на Христина Аслимоска од 2003 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Бисерни зборови''. Охрид: Летра, 2003, стр. 9.</ref> * „Разделба со детството“ — песна на Христина Аслимоска од 2005 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Разделба со детството''. Скопје: Детска радост, 2005, стр. 5.</ref> * „Тагата од моето детство“ — расказ на Христина Аслимоска од 2005 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Разделба со детството''. Скопје: Детска радост, 2005, стр. 39-40.</ref> * „[[Деца и цвеќиња и ѕвезди]]“ — збирка [[поезија]] за деца на македонскиот поет [[Јозо Т. Бошковски - Јон|Јозо Т. Бошковски]] од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981.</ref> * „Деца и цвеќиња“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 3.</ref> * „Деца и цвеќиња (второ пеење)“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 4-5.</ref> * „Деца и пеперуги“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 6.</ref> * „Деца и божурики“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 7.</ref> * „Децата и птиците“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 8.</ref> * „Децата и игрите“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 14.</ref> * „Децата и играчките“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 15.</ref> * „Пролетна игра на дете“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 16.</ref> * „Деца и ѕвезди“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 17.</ref> * „Децата и инженерите“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 19.</ref> * „Деца и морнари“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 20.</ref> * „Децата и пилотите“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref name="ReferenceA">Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 22.</ref> * „Деца и космонаути“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref name="ReferenceA"/> * „Деца и војници“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 23.</ref> * „Децата и уметниците“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 24.</ref> * „Како растат децата“ — песна за деца на хрватскиот поет [[Григор Витез]].<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 7.</ref> * „Ние децата“ — песна за деца на Григор Витез.<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 83.</ref> * „Детска планета“ — песна за деца на Григор Витез.<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 89.</ref> * „Песна за сите деца на светот“ — песна за деца на Григор Витез.<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 91.</ref> * „Кога ќе се раскажат сите приказни“ — песна за деца на Григор Витез.<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 92-93.</ref> * Удавени деца“ — песна на американската поетеса [[Луис Глик]] (''Louise Glück'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 162.</ref> * „Детство“ — циклус песни на српскиот поет [[Оскар Давичо]].<ref>Оскар Давичо, ''Песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1958, стр. 5-56.</ref> * „[[Оливер Твист]]“ — роман на англискиот писател [[Чарлс Дикенс]]. * „Блаже маже“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Киро Донев]] од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 36-37.</ref> * „Малите ловци“ — расказ за деца на Киро Донев од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 114-115.</ref> * „Децата пуштаат меурчиња“ — песна на словенечкиот поет [[Отон Жупанчич]].<ref>Отон Жупанчич, „Цицибан“ (второ издание), „Кочо Рацин“, Скопје, 1959, стр. 12.</ref> * „Цицибан — Цицифуј“ — песна на Отон Жупанчич.<ref>Отон Жупанчич, „Цицибан“ (второ издание), „Кочо Рацин“, Скопје, 1959, стр. 68.</ref> * „Лиман“ — кус расказ на македонскиот писател [[Ѓоко Здравески]] од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 78-79.</ref> * „Талкачки ум“ — кус расказ на Ѓоко Здравески од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 82-83.</ref> * „Горанче“ — кус расказ на Ѓоко Здравески од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 84.</ref> * „Не врне, не врне, не дува, не дува“ — кус расказ на Ѓоко Здравески од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 85.</ref> * „[[Децата од нашата улица]]“ — збирка раскази за деца на македонскиот писател [[Неџати Зекерија]]. * „[[Орхан (книга)|Орхан]]“ — збирка раскази за деца на Неџати Зекерија.<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004.</ref> * „Кој е смел“ — расказ за деца на Неџати Зекерија.<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 7-8.</ref> * „Пајтонџијата и децата“ — расказ за деца на Неџати Зекерија.<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 17-19.</ref> * „Мали и големи деца“ — расказ за деца на Неџати Зекерија.<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 33.</ref> * „Деца фалбаџии“ — расказ за деца на Неџати Зекерија.<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 38-39.</ref> * „Знаеш ли, знаеш ли...?“ — песна на македонскиот поет [[Иван Ивановски]].<ref>Иван Ивановски, ''Ах ти мило детенце''. Култура, Скопје, 1980, стр. 6.</ref> * „Ах, ти, мило детенце“ — песна на македонскиот поет Иван Ивановски.<ref>Иван Ивановски, ''Ах ти мило детенце''. Култура, Скопје, 1980, стр. 1.</ref> * „[[Пипи Долгиот Чорап (роман за деца)|Пипи Долгиот Чорап]]“ (шведски: ''Pippi Långstrump'') — роман на шведската писателка [[Астрид Линдгрен]], издаден во 1945 година. * „Пристојно момче“ – расказ на израелскиот писател [[Етгар Керет]].<ref>Etgar Keret, ''Iznenada neko pokuca na vrata''. Laguna, Beograd, 2019, str. 85-89.</ref> * „Игра со дете“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, ''Стерна''. Скопје: Мисла, 1966, стр. 22-26.</ref> * „Успивање на болно дете“ — песна на Блаже Конески.<ref>Блаже Конески, ''Поезија''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2011, стр. 94.</ref> * „Дете заспано крај езеро“ — песна на Блаже Конески.<ref>Блаже Конески, 'Везилка''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 44.</ref> * „Дете и цвеќе“ — песна на македонскиот поет [[Васил Куноски]].<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 12.</ref> * „Бебенце“ — песна на Васил Куноски.<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 82.</ref> * „За сите деца“ — песна на Васил Куноски.<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 64.</ref> * „Дете и два полжава“ — песна на Васил Куноски.<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 44-45.</ref> * „Дете и полжав“ — песна на Васил Куноски.<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 42.</ref> * „Стани, стани, детенце“ — песна на Васил Куноски.<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 34.</ref> * „Снег“ — расказ на српската писателка [[Јелена Ленголд]].<ref>Jelena Lengold, ''Raščarani svet'' (drugo izdanje). Arhipelag, Beograd, 2018, стр. 53-62.</ref> * „Децата што читаа во училишниот двор“ — расказ на македонскиот писател [[Игор Лозаноски]] од 2020 година.<ref>Игор Лозаноски, ''Исповед на еден телевизор', Темплум, Скопје, 2020, стр. 63-64.</ref> * „Немото дете“ — песна на шпанскиот поет [[Федерико Гарсија Лорка]].<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Песме''. Рад, Београд, 1970, стр. 67.</ref> * „Газела за мртвото дете“ — песна на Федерико Гарсија Лорка.<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Песме''. Рад, Београд, 1970, стр. 80.</ref> * „Врвки“ — краток расказ на македонската писателка [[Калина Малеска]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 224.</ref> * „Чудо“ - краток расказ на македонскиот писател [[Митко Маџунков]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 84.</ref> * „[[Зоки Поки]]“ — книга на македонската писателка [[Оливера Николова]]. * „Онтологија на детството“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 276-288.</ref> * „Детето од реката“ ([[Српски јазик|српски]]: ''Дечак са реке'') — расказ на српскиот писател [[Радослав Петковиќ]] од 1998 година.<ref>Radoslav Petković, ''Izveštaj o kugi''. Beograd: Laguna, 2020, стр. 93-97.</ref> * „[[Марта (роман)|Марта]]“ — роман на македонскиот писател [[Горјан Петревски]]. * „Каде е детството“ — песна на македонскиот писател [[Видое Подгорец]].<ref>Видое Подгорец, ''И сончогледите спијат''. Скопје: Македонска книга, Детска радост, Култура, Мисла, Наша книга, 1990, стр. 17.</ref> * „Сонот на детето“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 200.</ref> * „[[Бојан (роман)|Бојан]]“ — [[роман]] на македонскиот писател [[Глигор Поповски]] од 1973 година. * „Новото дете“ — расказ на Глигор Поповски.<ref>Глигор Поповски, ''Маслинови гранчиња''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 20-21.</ref> * „Детето што плачеше“ — расказ на Глигор Поповски.<ref>Глигор Поповски, ''Маслинови гранчиња''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 22-23.</ref> * „Децата се сакаат“ — песна на францускиот поет [[Жак Превер]].<ref>Жак Превер, ''Чари велеграда''. БИГЗ, Београд, 1972, стр. 17.</ref> * „Дете и мравка“ — песна на македонскиот поет [[Живко Ризовски]] од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 9.</ref> * „Јунак дете“ — песна на Живко Ризовски од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 45.</ref> * „Јунакот наш Ѓошо денес мина лошо“ — песна на македонскиот поет [[Живко Ризовски]] од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 50-51.</ref> * „Вредно дете“ — песна на Живко Ризовски од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 43.</ref> * „Дете и светулка“ — песна на Живко Ризовски од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 22.</ref> * „Птицата, морето детето...“ — песна на Живко Ризовски од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 36.</ref> * „Ветрот и детето“ — кус расказ на македонскиот писател [[Дејан Василевски|Гето Руди]] од 2017 година.<ref>Гето Руди, ''Можеше да биде реми''. Скопје: Темплум, 2017, стр. 42-44.</ref> * „[[Се викам Арам]]“ — збирка раскази на американскиот писател [[Вилијам Саројан]].<ref>Вилијам Саројан, ''Се викам Арам''. Скопје: Македонска книга, 1970.</ref> * „Мојот роднина Дикран, говорник“ — расказ на Вилијам Саројан.<ref>Вилијам Саројан, ''Се викам Арам''. Скопје: Македонска книга, 1970, стр. 67-75.</ref> * „Детето е жива слика“ — песна на македонскиот поет [[Стојан Тарапуза]].<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 14.</ref> * „Дете и кловн“ — песна на Стојан Тарапуза.<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 15.</ref> * „Ние сме деца“ — песна на Стојан Тарапуза.<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 16.</ref> * „[[Авантурите на Том Соер]]“ (англиски: ''The Adventures of Tom Sawyer'') — роман на американскиот писател [[Марк Твен]] од 1876 година. * „[[Авантурите на Хаклбери Фин]]“ (англиски: ''The Adventures of Huckleberry Fin'') — роман на Марк Твен. * „Русокосото дете“ — песна на американскиот поет [[Јуџин Филд]].<ref>''Поетска читанка: Избор од македонската и светската поезија за деца'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2005, стр. 51-53.</ref> * „Вонбрачно дете“ — песна на ирскиот поет [[Шејмас Хини]].<ref>Шејмас Хини, ''Песме''. Београд: Цицеро, Земун: Писмо, Нови Сад: Матица српска, 1993, стр. 43-44.</ref> * „[[Хајди (роман)|Хајди]]“ — роман на швајцарската авторка [[Јохана Шпири]] од 1881 година. ===Детето како мотив во музиката=== * „Ги мразам децата“ (англиски: ''I Hate Children'') — песна на американската панк-рок група ''Adolescents'' од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/67113-Adolescents-Adolescents Discogs, Adolescents ‎– Adolescents (пристапено на 3.12.2021)]</ref> * „Дете“ — песна на македонската музичка група [[Анастасија (музичка група)|Анастасија]] од 1998 година.<ref>[https://www.discogs.com/Anastasia-Nocturnal/master/192381 DISCOGS Anastasia (3) ‎– Nocturnal (пристапено на 10.6.2018)]</ref> * „Децата во Америка“ ([[англиски]]: ''Kids in America'') — песна на англиската [[Поп-музика|поп]]-пејачка [[Ким Вајлд]] (''Kim Wilde').<ref>[https://www.discogs.com/release/214024-Kim-Wilde-Kids-In-America Discogs, Kim Wilde – Kids In America (пристапено на 15.10.2021)]</ref> * „Диви деца“ (англиски: ''Wild Children'') — песна на ирскиот рок-музичар [[Ван Морисон]] (''Van Morrison'').<ref>[https://www.discogs.com/master/14584-Van-Morrison-Its-Too-Late-To-Stop-Now Van Morrison – It's Too Late To Stop Now (пристапено на 25.4.2024)]</ref> * „Спасете ги децата“ (англиски: ''Save The Children'') — песна на американскиот [[Соул музика|соул музичар]] [[Марвин Геј]] (''Marvin Gaye'') од 1971 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/66631-Marvin-Gaye-Whats-Going-On Discogs, Marvin Gaye – What's Going On (пристапено на 31.10.2022)]</ref> * „Дете на есента“ (англиски: ''Autumn's Child'') — песна на американската рок-група ''Captain Beefheart And The Magic Band'' од 1972 година.<ref>[https://www.discogs.com/Captain-Beefheart-And-The-Magic-Band-Clear-Spot/master/14778 Discogs, Captain Beefheart And The Magic Band ‎– Clear Spot (пристапено на 26.6.2020)]</ref> * „Убивам деца“ (англиски: ''I Kill Children'') — песна на американската [[панк-рок]] група ''Dead Kennedys'' од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/31756-Dead-Kennedys-Fresh-Fruit-For-Rotting-Vegetables Discogs, Dead Kennedys – Fresh Fruit For Rotting Vegetables (пристапено на 9.9.2022)]</ref> * „Дете во времето“ (англиски: ''Child In Time'') — песна на англиската [[хард-рок]] група [[Deep Purple]].<ref>[https://www.discogs.com/master/2133-Deep-Purple-Made-In-Japan Deep Purple – Made In Japan (пристапено на 25.6.2022)]</ref> * „Деца“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Kids'') — песна на американската хардкор-панк група [[Дисендентс]] (''Descendents'').<ref>[https://www.discogs.com/master/29772-Descendents-Somery Descendents – Somery (пристапено на 3.7.2022)]</ref> * „Прашање: И децата? Одговор: И децата“ (англиски: ''Q: And Children? A: And Children'') — песна на англиската [[хардкор-панк]] група [[Дисчарџ]] (''Discharge'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/50683-Discharge-Hear-Nothing-See-Nothing-Say-Nothing Discharge – Hear Nothing See Nothing Say Nothing (пристапено на 25.6.2022)]</ref> * „Вистинско дете од пеколот“ (англиски: ''Real Child Of Hell'') — песна на американската рок-група ''[[X (рок-група)|X]]'' од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/97600-X-Under-The-Big-Black-Sun X (5) – Under The Big Black Sun (пристапено на 16.12.2023)]</ref> * „Момче со проблем“ (англиски: ''Boy With A Problem'') — песна на британскиот [[Рок-музика|рок-музичар]] [[Елвис Костело]] (''Elvis Costello'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/42894-Elvis-Costello-And-The-Attractions-Imperial-Bedroom DISCOGS, Elvis Costello And The Attractions* – Imperial Bedroom (пристапено на 13.5.2022)]</ref> * „Возрасно дете“ (англиски: ''Mannish Boy'') — песна на американскиот [[Блуз|блуз-музичар]] [[Мади Вотерс]] (''Muddy Waters'').<ref>[https://www.discogs.com/release/6118020-Muddy-Waters-The-Anthology Muddy Waters – The Anthology (пристапено на 1.4.2023)]</ref> * „Мало дете побеснува“ ([[англиски]]: ''Little Child Running Wild'') — песна на американскиот музичар [[Куртис Мејфилд]] (''Curtis Mayfield') од 1972 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/253843-Curtis-Mayfield-Super-Fly Discogs, Curtis Mayfield – Super Fly (пристапено на 15.4.2022)]</ref> * „Крајот на детството“ (англиски: ''Childhood's End'') — песна на израелската рок-група Минимал компакт (''Minimal Compact'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/68320-Minimal-Compact-The-Figure-One-Cuts Minimal Compact – The Figure One Cuts (пристапено на 16.4.2025)]</ref> * „Сакатите деца се за никаде“ (англиски: ''Crippled Children Suck'') — песна на американската [[Хардкор-панк|хардкор-панк]] група Митмен (''The Meatmen'').<ref>[https://www.discogs.com/master/907982-The-Meatmen-Stud-Powercock-The-Touch-And-Go-Years-1981-1984 The Meatmen* – Stud Powercock: The Touch And Go Years 1981-1984 (пристапено на 1.4.2025)]</ref> * „Сакајте ги нашите деца засекогаш“ (англиски: ''Love Our Children Forever'') — песна на американската рок-група [[Мит папетс]] (''Meat Puppets'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/29830-Meat-Puppets-Mirage Discogs, Meat Puppets – Mirage (пристапено на 21.3.2023)]</ref> * „Чудно момче“ (англиски: ''A Strange Boy'') — песна на канадската музичарка [[Џони Мичел]] (''Joni Mitchell'') од 1976 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/47775-Joni-Mitchell-Hejira Joni Mitchell – Hejira (пристапено на 26.4.2023)]</ref> * „Мамино детенце“ (англиски: ''Mama's Little Boy'') — песна на канадската рок-група [[Ноуминсноу]] (''Nomeansno'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/16570-Nomeansno-Mama Discogs, Nomeansno – Mama (пристапено на 21.5.2023)]</ref> * „Рашид“ (''Rachid'') — композиција на францускиот [[Џез|џез]]-музичар [[Мишел Петручијани]] (''Michel Petrucciani'').<ref>''Michel Petrucciani'', Dreifus Jazz, TIDE 9144-2, 1996.</ref> * „Момче“ (англиски: ''Kid'') — песна на англиската рок-група [[Притендерс]] (''The Pretenders'') од 1979 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Vkt_Cmrj1hE YouTube, The Pretenders - Kid (пристапено на 15.10.2021)]</ref> * „Среќно дете“ ([[хрватски]]: ''Sretno dijete'') — песна на хрватската рок-група [[Прљаво казалиште]].<ref>''Novi val osamdesetih'', City records, CD 000 395, 2005.</ref> * „Момче А“ (англиски: ''Kid A'') — песна од истоимениот музички албум на англиската рок-група [[Рејдиохед]] (''Radiohead'') од 2000 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/21501-Radiohead-Kid-A Discogs, Radiohead ‎– Kid A (пристапено на 15.10.2021)]</ref> * „Боже, благослови го детето“ (англиски: ''God Bless The Child'') — композиција на американскиот [[Џез|џез-музичар]] [[Сони Ролинс]] (''Sonny Rollins'') од 1962 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/1245022-Sonny-Rollins-The-Bridge Sonny Rollins – The Bridge (пристапено на 22.2.2024)]</ref> * „Деца“ (англиски: ''The Kids'') — песна на американскиот рок-музичар [[Лу Рид]] од 1973 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=R8rbvXHD5xQ&list=PLiN-7mukU_RGbweUWFyTznmRrFPIg16Zn&index=8 YouTube, Lou Reed - The Kids (audio) (пристапено на 31.3.2020)]</ref> * „Кој не сака деца“ (англиски: ''Who Don't Like Kids'') — песна на американското дуо [[Спаркс]] (''Sparks'') од 1974 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/327546-Sparks-Propaganda Sparks ‎– Propaganda (пристапено на 30.8.2019)]</ref> * „Децата од Рарн“ (англиски: ''The Children Of Rarn'') — песна на британската рок-група [[Т. Рекс]] (''T.Rex'') од 1970 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/72465-T-Rex-T-Rex T. Rex – T. Rex (пристапено на 5.3.2024)]</ref> * „Расипано викторијанско дете“ (англиски: ''Spoilt Victorian Child'') — песна на англиската рок-група [[Фол]] (''The Fall'') од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/5241-The-Fall-This-Nations-Saving-Grace Discogs, The Fall – This Nation's Saving Grace (пристапено на 7.4.2022)]</ref> * „Децата се во ред“ (англиски: ''The Kids Are Alright'') — песна на англиската рок-група [[Ху]] (''The Who'') од 1967 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/1170031-The-Who-The-Who-Sings-My-Generation Discogs, The Who – The Who Sings My Generation (пристапено на 15.10.2021)]</ref> * „Градски деца“ (англиски: ''Urban Kids'') — песна на англиската [[Панк рок|панк-рок]] група [[Челси (рок-група)|Челси]] (''Chelsea'') од 1978 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/888096-Chelsea-Urban-Kids-No-Flowers Discogs, Chelsea (2) – Urban Kids / No Flowers (пристапено на 15.10.2021)]</ref> * „За сите деца“ — песна на македонскиот композитор [[Александар Џамбазов]].<ref>„Музиката на Александар Џамбазов“, 62 фестивал Охридско лето, 19.8.2022.</ref> * „Десет мали деца“ (англиски: ''Ten Little Kids'') — песна на американската рок-група ''The Jayhawks'' од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/25857-The-Jayhawks-Tomorrow-The-Green-Grass Discogs, The Jayhawks ‎– Tomorrow The Green Grass (пристапено на 15.10.2021)]</ref> * „Саботни деца“ (англиски: ''Saturdays Kids'') — песна на англиската рок-група [[Џем (рок-група)|Џем]] (''The Jam'') од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Jam-Setting-Sons/release/403169 DISCOGS, The Jam ‎– Setting Sons (пристапено на 4.1.2022)]</ref> * „[[Jerry's Kids|Џериевите деца]]“ (англиски: ''Jerry's Kids'') — американската [[Хардкор-панк|хард-кор]] група, основана во 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/artist/316105-Jerrys-Kids Discogs, Jerry's Kids (пристапено на 25.10.2022)]</ref> * „Внимавајте на децата (I)“ (српски: ''Pazite na decu (I)'') — песна на српската рок-група [[Шарло акробата]] од 1981 година.<ref name="discogs.com">[https://www.discogs.com/master/330350-Šarlo-Akrobata-Bistriji-Ili-Tuplji-Čovek-Biva-Kad- Šarlo Akrobata – Bistriji Ili Tuplji Čovek Biva Kad ... (пристапено на 17.2.2024)]</ref> * „Внимавајте на децата (II)“ (српски: ''Pazite na decu (II)'') — песна на Шарло акробата од 1981 година.<ref name="discogs.com"/> ===Детето како мотив во филмот=== * „[[Детето (филм од 1921)|Детето]]“ (англиски: ''The Kid'') — американски [[филм]] од [[1921]] година, во [[режија]] на [[Чарли Чаплин]].<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0012349/?ref_=nv_sr_3 IMDb, The Kid (1921) (пристапено на 27.2.2016)]</ref> * „[[Чевлички на асфалтот]]“ (српски: ''Ципелице на асфалту'') — [[филм]] на [[режисер]]ите [[Љубомир Радичевиќ]] и [[Здравко Рандиќ]] од 1956 година.<ref>[https://www.rts.rs/page/tv/ci/story/18/rts-2/5090198/cipelice-na-asfaltu.html Ципелице на асфалту (пристапено на 23.1.2023)]</ref> * „Магарешки години“ (српски: ''Магареће године'') — филм на режисерот [[Ненад Диздаревиќ]].<ref>[https://www.rts.rs/tv/rts1/5176007/magarece-godine.html Магареће године (пристапено на 28.4.2023)]</ref> * „[[Децата на рајот (филм од 1997)|Децата на рајот]]“ — ирански [[филм]] од 1997 година, во [[режија]] на [[Маџид Маџиди]].<ref>[https://raspored.hrt.hr/?raspored=1&mreza=4 Djeca raja, iranski film (пристапено на 26.12.2019)]</ref> * „[[Детето (филм од 2005)|Детето]]“ ([[француски]]: ''L'Enfant'') — белгиски [[филм]] од 2005 година, во [[режија]] на [[Жан-Пјер Дарден]] (''Jean-Pierre Dardenne'') и [[Лик Дарден]] (''Luc Dardenne'').<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0456396/awards?ref_=tt_awd IMDb, L'enfant (2005) Awards (пристапено на 28.2.2015)]</ref> * „Детство“ ([[англиски]]: ''Boyhood'') — [[САД|американски]] [[филм]] од 2014 година, во [[режија]] на [[Ричард Линклејтер]].<ref>„Триумф за „Човекот-птица“ со четири оскари“, ''Утрински весник'', година XVI, број 4718, вторник, 24 февруари 2015, стр. 14.</ref> * „Венди“ (''Wendy'') — германски филм од 2017 година, во режија на Дагмар Зојме (''Dagmar Seume'').<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2023-12-02 Wendy, njemački film (2017.) (пристапено на 2.12.2023)]</ref> == Поврзано == * [[Сексуална злоупотреба на деца]] * [[Политика на едно дете]] == Наводи == {{Reflist|1}} {{рв|Children}} {{Семејство}} [[Категорија:Детство]] [[Категорија:Човек]] [[Категорија:Деца]] [[Категорија:Човеков развој]] [[Категорија:Развојна психологија]] 7z4jzy175j87pckwhgwa7krv37zpp51 5532895 5532892 2026-04-01T18:41:14Z ГП 23995 /* Детето како мотив во книжевноста */ 5532895 wikitext text/x-wiki Биолошки, '''дете''' (множина: '''деца''') — човечко суштество помеѓу фазите на раѓање и [[пубертет]].<ref name="Child">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thefreedictionary.com/Child|title=Child|publisher=TheFreeDictionary.com|accessdate=5 January 2013}}</ref><ref name="Child 2">{{Наведена мрежна страница|url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/child|title=Child|publisher=Oxford University Press|accessdate=5 January 2013|archive-date=2016-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821064519/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/child|url-status=dead}}</ref> Правната дефиниција на ''дете'' генерално се однесува на малолетно лице. ''Дете'' исто така може да се користи за опис на односот со родителот<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ssa.gov/dibplan/dacpage.shtml|title=For example, the US Social Security department specifically defines an adult child as being over 18|publisher=Ssa.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001072300/http://www.ssa.gov/dibplan/dacpage.shtml|archive-date=1 October 2013|url-status=dead|accessdate=9 October 2013}}</ref> или, метафорички, [[Власт|авторитарна фигура]], или за означување на членство во клан, племе или религијата; тоа исто така може да се однесува на некој силно погоден од одредено време, место или околност, како во термините "дете на природата" или "дете на шеесеттите години".<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bartleby.com/61/13/C0291300.html|title=American Heritage Dictionary|date=7 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071229155809/http://www.bartleby.com/61/13/C0291300.html|archive-date=29 December 2007|url-status=dead}}</ref> Постојат многу социјални проблеми кои влијаат врз децата, како што се образованието, малтретирањето, сиромаштијата, дисфункционалниите семејства, детскиот труд, [[глад]]от и бездомништвото. Децата можат да бидат одгледани од [[родител]]ите, старателите или делумно во дневен центар. == Правни, биолошки, социјални дефиниции == [[Податотека:Children_games_Louvre_Ma99_n2.jpg|мини|Деца играјќи си со топка, римско дело, 2 век од н.е.]] Законски, терминот "дете" може да се однесува на секој под старосната граница. [[Конвенција за правата на детето|Конвенцијата за правата на детето]] на ОН го дефинира ''детето'' како „човечко суштество под возраста од 18 години, освен ако според [[Право|законот]] кој се применува за детето не е одредено поинаку“.<ref name="un">[http://www.hakani.org/en/convention/Convention_Rights_Child.pdf "Convention on the Rights of the Child"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101031104336/http://www.hakani.org/en/convention/Convention_Rights_Child.pdf |date=2010-10-31 }} The Policy Press, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights</ref> Ова е ратификувано од страна на 192 од 194 земји-членки. Терминот „дете“ исто така може да се однесува на некој под друга законски дефинирана старосна граница неповрзана со возраста на полнолетство. Во [[Сингапур]], на пример, „дете“ е правно дефинирано како некој под 14 години според „Законот за децата и младите личности“, додека границата која ја означува возраста изнесува 21 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://statutes.agc.gov.sg/aol/search/display/view.w3p;page=0;query=DocId%3A911aba78-1d05-4341-96b7-ee334d4a06f0%20%20Status%3Ainforce%20Depth%3A0;rec=0|title=CHILDREN AND YOUNG PERSONS ACT|accessdate=20 October 2017|archive-date=2018-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180203075312/http://statutes.agc.gov.sg/aol/search/display/view.w3p;page=0;query=DocId:911aba78-1d05-4341-96b7-ee334d4a06f0%20%20Status:inforce%20Depth:0;rec=0|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mlaw.gov.sg/content/minlaw/en/news/public-consultations/proposal-to-lower-the-age-of-contractual-capacity-from-21-years-to-18-years-and-the-civil-law.html|title=Proposal to lower the Age of Contractual Capacity from 21 years to 18 years, and the Civil Law (Amendment) Bill|publisher=Ministry of Law|location=Singapore|accessdate=21 October 2017|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225222951/https://www.mlaw.gov.sg/content/minlaw/en/site-help/404.html|url-status=dead}}</ref> Според Законот за имиграција на САД, зборот „дете“ се однесува на секој човек под 21-годишна возраст.<ref>[https://www.law.cornell.edu/uscode/text/8/1101 8 U.S.C. § 1101(b)(1)]</ref> Биолошки, дете е секој помеѓу раѓањето и [[пубертет]]от. Во многу култури, детето се смета за возрасна личност по извршувањето на обредот за премин, кој обично, но не и секогаш, соодветствува со времето на пубертетот. Децата обично имаат помалку права од возрасните и се класифицирани како неспособни за донесување на сериозни одлуки и законски секогаш мораат да биде под заштита на одговорна возрасна личност, родител или не. Признавањето на детството како состојба различна од возрасноста почна да се појавува во 16 и 17 век. Општеството почна да се однесува кон децата не како минијатурни возрасни личности, туку како личност на пониско ниво на зрелост со потреба од возрасна заштита, љубов и грижа. Оваа промена се забележува во уметничките дела: Во [[Среден век|средниот век]], децата биле прикажани во уметноста како минијатурни возрасни личности без детски одлики. Во 16 век, сликите на децата почнаа да се стекнуваат со посебен детски изглед. Од доцниот 17 век па наваму, децата биле прикажани како си играат со играчки, а литературата за деца исто така почна да се развива во овој период.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.elizabethi.org/contents/essays/childhood.htm|title=Essays on childhood|last=.|publisher=Elizabethi.org|accessdate=9 October 2013|archive-date=2020-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106043712/http://www.elizabethi.org/contents/essays/childhood.htm|url-status=dead}}</ref> == Развој == Секое дете поминува низ повеќе фази на социјален развој. Едно доенче или многу мало дете може да си игра само среќно. Потоа, детето може да си игра со друго дете, постепено учејќи да споделува. Групата расте сè повеќе, на три или четири деца. Пред да влезе во градинка, детето обично може да се приклучи и да ужива во групните искуства.<ref name="Social1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.childdevelopmentinfo.com/parenting/socialization.shtml|title=Socialization stages|publisher=Childdevelopmentinfo.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328233949/http://childdevelopmentinfo.com/parenting/socialization.shtml|archive-date=28 March 2014|url-status=dead|accessdate=9 October 2013}}</ref> Како што децата растат, тие изучуваат како да прават некои нешта по хронолошки редослед. Тие учат како да ги приоризираат нивните цели и активности. Нивното однесување се менува како што тие учат нови перспективи од другите луѓе. Тие учат како да претставуваат некои работи симболично и се учат на нови однесувања.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.scholastic.com/teachers/articles/teaching-content/why-children-need-play-0/|title=Why Children Need Play {{!}} Scholastic|accessdate=2017-11-16}}</ref> == Здравје == На децата со ADHD и попречености при учењето им е потребна дополнителна помош за да развијат социјални вештини. Импулсивните одлики на детето со ADHD можат да доведат до лоши односи со врсниците.<ref name="Social1"/> Здравствените проблеми што влијаат врз децата понекогаш зависат и од полот; на пример, момчиња имаат поголема веројатност да бидат дијагностицирани со аутизам од девојчињата.<ref>Dworzynski, Katharina, et al. "How different are girls and boys above and below the diagnostic threshold for autism spectrum disorders?." Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry 51.8 (2012): 788-797</ref> == Возраст на одговорност == Возраста на која децата се сметаат за одговорни за нивните социјални дејства (на пример бракот, гласањето итн.) исто така се има променето со текот на времето и тоа е рефлектирано во начинот на кој тие се третираат според законот. Во римското време, децата се сметале за неодговорни за кривични дела, позиција подоцна усвоена од страна на Црквата. Во 19 век, се сметало дека децата помлади од 7 години не се способни за криминал. Децата на возраст од 7 нагоре се сметале за одговорни за своите постапки. Затоа, тие би можеле да се соочуваат со кривични пријави, да отидат во затвор и биле казнувале како возрасни со бичевање, брендирање или бесење.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://law.jrank.org/pages/12069/Juvenile-Justice-Changing-social-attitudes-toward-children.html|title=Juvenile courts|last=Fikadu Satena|publisher=Law.jrank.org|accessdate=9 October 2013}}</ref> Денес, во многу земји како Канада и САД, децата на 12 години се сметаат за одговорни за своите постапки. Тие можат да бидат испратени во посебни воспитно-поправни институции. Истражувањата откриле дека најмалку 25 земји ширум светот немаат специфирана возраст за задолжително образование. Минималната возраст за вработување и склучување на брак исто така се разликуваат низ светот. Во најмалку 125 земји, децата на возраст од 7 до 15 можат да одговараат пред суд и ризикуваат казна затвор за кривични дела. Старосната граница за доброволна/задолжителна воена служба исто така е спорна на меѓународно ниво.<ref>{{Наведено списание|last=Yun|first=Seira|date=2014|title=Breaking Imaginary Barriers: Obligations of Armed Non-State Actors Under General Human Rights Law – The Case of the Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child|journal=Journal of International Humanitarian Legal Studies|volume=5|issue=1-2|pages=213–257|ssrn=2556825}}</ref> Во некои земји, децата се законски обврзани да одат на училиште до 14 или 15 години, но можат да работат пред таа возраст. Правото на образование на децата е загрозено од раниот бракот, детскиот труд и затворот.<ref name="Melchiorre">Melchiorre, A. (2004) [http://www.right-to-education.org/node/53 At What Age?...are school-children employed, married and taken to court?]</ref> == Морталитет кај децата == [[Податотека:2012_Infant_mortality_rate_per_1000_live_births,_under-5,_world_map.svg|мини|360x360пкс|Морталитетот на доенчињата во светот во 2012 година.<ref name="unicef2013">[http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf Infant Mortality Rates in 2012] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140714153724/http://www.childmortality.org/files_v16/download/UNICEF%202013%20IGME%20child%20mortality%20Report_Final.pdf |date=2014-07-14 }} , [//en.wikipedia.org/wiki/UNICEF UNICEF], 2013.</ref>]] За време на почетокот на 17 век во [[Англија]], животниот век беше само околу 35 години, во голема мера бидејќи две третини од сите деца починале пред возраст од 4 години.<ref>W. J. Rorabaugh, Donald T. Critchlow, Paula C. Baker (2004). "''[https://books.google.com/books?id=VL_6X5zWOokC&pg=PA47&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false America's promise: a concise history of the United States]''". Rowman & Littlefield. p.47. {{ISBN|0-7425-1189-8}}</ref> Во текот на [[Индустриска револуција|индустриската револуција]], животниот век на децата драматично се зголеми.<ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/387301/modernization/12022/Population-change Modernization - Population Change]". ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Според здравствените експерти, стапката на морталитет кај децата паднала остро од 1990-тите години. Околу 12.6 милиони деца под 5-годишна возраст загинале годишно во светот во 1990 година, а 6.6 милиони во 2012 година. Стапката на морталитет кај доенчињата бележи пад од 90 смртни случаи за секои 1,000 раѓања во 1990 година, на 48 во 2012 година. Највисок просек на стапката на морталитет кај доенчињата има во потсахарска Африка, со 98 смртни случаи за секои 1,000 живородени деца - двојно над светскиот просек од 48. == Образование == Образованието, во општа смисла, се однесува на акт или процес на стекнување на општи знаења, развој на моќта на расудување и резонирање и интелектуална подготовка за возрасниот живот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://dictionary.reference.com/browse/education|title=Education &#124; Define Education at Dictionary.com|publisher=Dictionary.reference.com|accessdate=3 August 2014}}</ref> Формалното образование најчесто се одвива преку [[Училиште|школувањето]]. Правото на образование е признато од страна на некои влади. На глобално ниво, Член 13 од Меѓународниот пакт за економски, социјални и културни права на [[Обединети нации|Обединетите нации]] од 1966 година го признава правото на образование на секое лице.<ref name="ICESCR-art13.1">''ICESCR'', Article 13.1</ref> Образованието е задолжително во повеќето места до одредена возраст, но не и присуството на [[училиште]], со што се дадени алтернативни опции како домашното школување или e-учењето кои се признаваат како валидни форми на образование во одредени јурисдикции. Децата во некои земји (особено во делови од Африка и Азија) често не одат на училиште, или присуствуваат само за кратки периоди. Податоците од [[УНИЦЕФ]] укажуваат на тоа дека во 2011 година, 57 милиони деца не одат на училиште; и повеќе од 20% од африканските деца никогаш не посетувале основно училиште или прекинале да одат на училиште пред завршувањето на основното образование.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unicef.org/education/bege_61659.html|title=Out-of-School Children Initiative &#124; Basic education and gender equality|publisher=UNICEF|accessdate=3 August 2014|archive-date=2014-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140806051617/http://www.unicef.org/education/bege_61659.html|url-status=dead}}</ref> Според извештај на ОН, [[Војна|војните]] спречуваат 28 милиони деца во светот од добивање на образование, поради ризикот од сексуално насилство и напади во училиштата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12606912|title=BBC News - Unesco: Conflict robs 28 million children of education|date=1 March 2011|publisher=Bbc.co.uk|accessdate=3 August 2014}}</ref> Други фактори кои ги држат децата надвор од училиштето вклучуваат сиромаштија, детски труд, социјални ставови и долги растојанија до училиштето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/4896302.stm|title=UK &#124; Education &#124; Barriers to getting an education|date=10 April 2006|publisher=BBC News|accessdate=3 August 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.com/news/business-19870729|title=BBC News - Africa gold rush lures children out of school|last=Melik|first=James|date=11 October 2012|publisher=Bbc.com|accessdate=3 August 2014}}</ref> Во 2017, студија на професорот Андреј Цимпиан укажува дека девојчињата на возраст од 6 години можат од општеството да добијат порака дека "генијот" е поверојатно да се најде меѓу машките. Студијата исто така укажа дека ова води до родови стереотипи.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.bbc.com/news/health-38717926|title=Girls feel 'less talented' by age six|last=Gallagher|first=James|date=2017-01-27|work=BBC News|access-date=2017-01-27|language=en-GB}}</ref> == Ставови кон децата == [[Податотека:Group_of_Breaker_boys._Smallest_is_Sam_Belloma.jpg|мини|Група на момчиња во Питстон, Пенсилванија, 1911 година. Детскиот труд беше многу честа појава во САД и во Европа во доцниот 19-ти и раниот 20 век. Во моментов, стапките на детскиот труд се високи во [[Африка]].]] Социјалните ставови кон децата се разликуваат низ светот во разните култури. Овие ставови се менуваат со текот на времето. Студија од 1988 година за европските ставови за централноста на децата пронајде дека Италија е повеќе дете-центрична а Холандија помалку дете-центрична, со други земји, како што се Австрија, Велика Британија, Ирска и [[Западна Германија]] измеѓу нив.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://popindex.princeton.edu/browse/v63/n3/f.html|title=Rachel K. Jones and April Brayfield, Life's greatest joy?: European attitudes toward the centrality of children. Social Forces, Vol. 75, No. 4, Jun 1997. 1,239-69 pp. Chapel Hill, North Carolina|publisher=Popindex.princeton.edu|accessdate=9 October 2013|archive-date=2013-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006174554/http://popindex.princeton.edu/browse/v63/n3/f.html|url-status=dead}}</ref> Во 2013 година, стапките на детскиот брак достигнале 75% во Нигер, 68% во Централноафриканска Република и Чад, 66% во Бангладеш и 47% во [[Индија]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.usatoday.com/story/news/world/2013/03/08/child-brides-sold/1972905/|title=Child brides around the world sold off like cattle|date=8 March 2013|publisher=USA Today}}</ref> Заштитата на децата од злоупотреба се смета за важна современа цел. Ова ја вклучува и заштитата на децата од експлоатација, како што е детскиот труд, трговијата со деца и продажбата, [[Сексуална злоупотреба на деца|детската сексуална злоупотреба]], вклучувајќи детска проституција и детска порнографија, [[искористување на децата за воени цели]] и нелегалните [[Посвојување|посвојувања]]. Постојат неколку меѓународни инструменти за овие цели, како што се: * Worst Forms of Child Labour Convention * Minimum Age Convention, 1973 * Optional Protocol on the Sale of Children, Child Prostitution and Child Pornography * Council of Europe Convention on the Protection of Children against Sexual Exploitation and Sexual Abuse * Optional Protocol on the Involvement of Children in Armed Conflict * Hague Adoption Convention * ''Directive 2011/92/EU of the European Parliament and of the Council'' од 13 декември 2011 година за борба против сексуалната злоупотреба и сексуалната експлоатација на децата и детската порнографија.<ref>[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:335:0001:0014:EN:PDF Official Journal of the European Union]</ref> == Итни случаи и конфликти == Итните случаи и конфликти претставуваат детриментални ризици за здравјето, безбедноста и добросостојбата на децата. Постојат многу различни видови на конфликти и итни случаи, на пример, насилство, вооружен конфликт, [[војна]], [[Природна катастрофа|природни непогоди]] итн. Во 2010 година околу 13 милиони деца биле раселени поради [[Војна|вооружени конфликти]] и насилство ширум светот.<ref name=":0">UNICEF. 2010. ''The State of the World’s Children Report, Special Edition''. New York, UNICEF.</ref> Каде што насилните конфликти се норма, животите на младите деца се значително нарушени и нивните семејства имаат големи тешкотии при понудата на чувствителна и доследна грижа потребна за здравиот развој на детето. Студиите за ефектот на итните случаи и конфликти врз [[Здравје|физичко]]то и менталното здравје на децата од раѓање до 8 години покажуваат дека кога катастрофата е норма, стапката на PTSD е присутна кај 3 до 87 проценти од засегнатите деца.<ref name="Shannon, M. P. 1994. pp. 80-93">Shannon, M. P., Lonigan, C. J., Finch, A. J. and Taylor, C. M. 1994. Children exposed to disaster: I. Epidemiology of post-traumatic symptoms and symptom profiles. ''Journal of American Academy of Child and Adolescent Psychiatry'', Vol. 33, pp. 80-93.</ref> Сепак, стапките на PTSD кај децата кои живеат во хронично конфликтни услови варира од 15 до 50 проценти.<ref>De Jong, J. T. V. M. 2002. ''Trauma, War, and Violence: Public Mental Health in Socio Cultural Context''. New York, Kluwer.</ref><ref name=":1">{{Наведена книга|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002335/233558E.pdf|title=Investing against Evidence: The Global State of Early Childhood Care and Education|last=Marope|first=P.T.M.|last2=Kaga|first2=Y.|publisher=Paris, UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100113-0|location=|pages=118–125}}</ref> ==Детето како мотив во уметноста и во популарната култура== ===Детето како мотив во книжевноста=== * „Детето што не знаело за страв“ — македонска народна приказна.<ref>Томе Саздов (избор), ''Македонски народни приказни''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 5-9.</ref> * „Царското посмртче“ — македонска народна приказна.<ref>Томе Саздов (избор), ''Македонски народни приказни''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 36-37.</ref> * „Детето и мечката“ — влашка народна приказна.<ref>''Волшебни сказни на балканските народи''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 41-42.</ref> * „Приказна за сирачето“ — турска народна приказна.<ref>''Волшебни сказни на балканските народи''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 77-79.</ref> * „Еден јазик“ — кус расказ на македонскиот писател [[Андреј Ал-Асади]].<ref>Андреј Ал-Асади, ''Утрото на бессоните''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 12-15.</ref> * „Ек на децата“ — песна на македонската поетеса [[Христина Аслимоска]] од 2005 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Разделба со детството''. Скопје: Детска радост, 2005, стр. 8.</ref> * „За тажните деца“ — песна на Христина Аслимоска од 2001 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Заорок''. Скопје: Македонски книжевни конаци, 2001, стр. 29.</ref> * „Детство“ — песна на Христина Аслимоска од 2003 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Бисерни зборови''. Охрид: Летра, 2003, стр. 9.</ref> * „Разделба со детството“ — песна на Христина Аслимоска од 2005 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Разделба со детството''. Скопје: Детска радост, 2005, стр. 5.</ref> * „Тагата од моето детство“ — расказ на Христина Аслимоска од 2005 година.<ref>Христина Аслимоска, ''Разделба со детството''. Скопје: Детска радост, 2005, стр. 39-40.</ref> * „[[Деца и цвеќиња и ѕвезди]]“ — збирка [[поезија]] за деца на македонскиот поет [[Јозо Т. Бошковски - Јон|Јозо Т. Бошковски]] од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981.</ref> * „Деца и цвеќиња“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 3.</ref> * „Деца и цвеќиња (второ пеење)“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 4-5.</ref> * „Деца и пеперуги“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 6.</ref> * „Деца и божурики“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 7.</ref> * „Децата и птиците“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 8.</ref> * „Децата и игрите“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 14.</ref> * „Децата и играчките“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 15.</ref> * „Пролетна игра на дете“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 16.</ref> * „Деца и ѕвезди“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 17.</ref> * „Децата и инженерите“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 19.</ref> * „Деца и морнари“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 20.</ref> * „Децата и пилотите“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref name="ReferenceA">Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 22.</ref> * „Деца и космонаути“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref name="ReferenceA"/> * „Деца и војници“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 23.</ref> * „Децата и уметниците“ — песна на Јозо Т. Бошковски од 1981 година.<ref>Јозо Т. Бошковски, ''Деца и цвеќиња и ѕвезди'', Нов свет, Скопје, 1981, стр. 24.</ref> * „Како растат децата“ — песна за деца на хрватскиот поет [[Григор Витез]].<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 7.</ref> * „Ние децата“ — песна за деца на Григор Витез.<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 83.</ref> * „Детска планета“ — песна за деца на Григор Витез.<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 89.</ref> * „Песна за сите деца на светот“ — песна за деца на Григор Витез.<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 91.</ref> * „Кога ќе се раскажат сите приказни“ — песна за деца на Григор Витез.<ref>Григор Витез, ''Песни''. Мисла, Македонска книга, Култура, Наша книга и Детска радост, Скопје, 1990, стр. 92-93.</ref> * „Удавени деца“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''The drowned children) — песна на американската поетеса [[Луис Глик]] (''Louise Glück'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 162.</ref> * „Детство“ — циклус песни на српскиот поет [[Оскар Давичо]].<ref>Оскар Давичо, ''Песме''. Српска књижевна задруга, Београд, 1958, стр. 5-56.</ref> * „[[Оливер Твист]]“ — роман на англискиот писател [[Чарлс Дикенс]]. * „Блаже маже“ — расказ за деца на македонскиот писател [[Киро Донев]] од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 36-37.</ref> * „Малите ловци“ — расказ за деца на Киро Донев од 2013 година.<ref>Киро Донев, ''Приказни од куќичката на дрво''. Скопје: Македоника литера, 2013, стр. 114-115.</ref> * „Децата пуштаат меурчиња“ — песна на словенечкиот поет [[Отон Жупанчич]].<ref>Отон Жупанчич, „Цицибан“ (второ издание), „Кочо Рацин“, Скопје, 1959, стр. 12.</ref> * „Цицибан — Цицифуј“ — песна на Отон Жупанчич.<ref>Отон Жупанчич, „Цицибан“ (второ издание), „Кочо Рацин“, Скопје, 1959, стр. 68.</ref> * „Лиман“ — кус расказ на македонскиот писател [[Ѓоко Здравески]] од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 78-79.</ref> * „Талкачки ум“ — кус расказ на Ѓоко Здравески од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 82-83.</ref> * „Горанче“ — кус расказ на Ѓоко Здравески од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 84.</ref> * „Не врне, не врне, не дува, не дува“ — кус расказ на Ѓоко Здравески од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 85.</ref> * „[[Децата од нашата улица]]“ — збирка раскази за деца на македонскиот писател [[Неџати Зекерија]]. * „[[Орхан (книга)|Орхан]]“ — збирка раскази за деца на Неџати Зекерија.<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004.</ref> * „Кој е смел“ — расказ за деца на Неџати Зекерија.<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 7-8.</ref> * „Пајтонџијата и децата“ — расказ за деца на Неџати Зекерија.<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 17-19.</ref> * „Мали и големи деца“ — расказ за деца на Неџати Зекерија.<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 33.</ref> * „Деца фалбаџии“ — расказ за деца на Неџати Зекерија.<ref>Неџати Зекирија, ''Орхан''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 38-39.</ref> * „Знаеш ли, знаеш ли...?“ — песна на македонскиот поет [[Иван Ивановски]].<ref>Иван Ивановски, ''Ах ти мило детенце''. Култура, Скопје, 1980, стр. 6.</ref> * „Ах, ти, мило детенце“ — песна на македонскиот поет Иван Ивановски.<ref>Иван Ивановски, ''Ах ти мило детенце''. Култура, Скопје, 1980, стр. 1.</ref> * „[[Пипи Долгиот Чорап (роман за деца)|Пипи Долгиот Чорап]]“ (шведски: ''Pippi Långstrump'') — роман на шведската писателка [[Астрид Линдгрен]], издаден во 1945 година. * „Пристојно момче“ – расказ на израелскиот писател [[Етгар Керет]].<ref>Etgar Keret, ''Iznenada neko pokuca na vrata''. Laguna, Beograd, 2019, str. 85-89.</ref> * „Игра со дете“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]].<ref>Блаже Конески, ''Стерна''. Скопје: Мисла, 1966, стр. 22-26.</ref> * „Успивање на болно дете“ — песна на Блаже Конески.<ref>Блаже Конески, ''Поезија''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2011, стр. 94.</ref> * „Дете заспано крај езеро“ — песна на Блаже Конески.<ref>Блаже Конески, 'Везилка''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 44.</ref> * „Дете и цвеќе“ — песна на македонскиот поет [[Васил Куноски]].<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 12.</ref> * „Бебенце“ — песна на Васил Куноски.<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 82.</ref> * „За сите деца“ — песна на Васил Куноски.<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 64.</ref> * „Дете и два полжава“ — песна на Васил Куноски.<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 44-45.</ref> * „Дете и полжав“ — песна на Васил Куноски.<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 42.</ref> * „Стани, стани, детенце“ — песна на Васил Куноски.<ref>Васил Куноски, ''Песни''. Скопје: Просветно дело, Редакција „Детска радост“, 2004, стр. 34.</ref> * „Снег“ — расказ на српската писателка [[Јелена Ленголд]].<ref>Jelena Lengold, ''Raščarani svet'' (drugo izdanje). Arhipelag, Beograd, 2018, стр. 53-62.</ref> * „Децата што читаа во училишниот двор“ — расказ на македонскиот писател [[Игор Лозаноски]] од 2020 година.<ref>Игор Лозаноски, ''Исповед на еден телевизор', Темплум, Скопје, 2020, стр. 63-64.</ref> * „Немото дете“ — песна на шпанскиот поет [[Федерико Гарсија Лорка]].<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Песме''. Рад, Београд, 1970, стр. 67.</ref> * „Газела за мртвото дете“ — песна на Федерико Гарсија Лорка.<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Песме''. Рад, Београд, 1970, стр. 80.</ref> * „Врвки“ — краток расказ на македонската писателка [[Калина Малеска]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 224.</ref> * „Чудо“ - краток расказ на македонскиот писател [[Митко Маџунков]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 84.</ref> * „[[Зоки Поки]]“ — книга на македонската писателка [[Оливера Николова]]. * „Онтологија на детството“ — расказ на рускиот писател [[Виктор Пелевин]] од 1991 година.<ref>Виктор Пелевин, ''Синиот фенер''. Скопје: Бегемот, 2018, стр. 276-288.</ref> * „Детето од реката“ ([[Српски јазик|српски]]: ''Дечак са реке'') — расказ на српскиот писател [[Радослав Петковиќ]] од 1998 година.<ref>Radoslav Petković, ''Izveštaj o kugi''. Beograd: Laguna, 2020, стр. 93-97.</ref> * „[[Марта (роман)|Марта]]“ — роман на македонскиот писател [[Горјан Петревски]]. * „Каде е детството“ — песна на македонскиот писател [[Видое Подгорец]].<ref>Видое Подгорец, ''И сончогледите спијат''. Скопје: Македонска книга, Детска радост, Култура, Мисла, Наша книга, 1990, стр. 17.</ref> * „Сонот на детето“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 200.</ref> * „[[Бојан (роман)|Бојан]]“ — [[роман]] на македонскиот писател [[Глигор Поповски]] од 1973 година. * „Новото дете“ — расказ на Глигор Поповски.<ref>Глигор Поповски, ''Маслинови гранчиња''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 20-21.</ref> * „Детето што плачеше“ — расказ на Глигор Поповски.<ref>Глигор Поповски, ''Маслинови гранчиња''. Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2004, стр. 22-23.</ref> * „Децата се сакаат“ — песна на францускиот поет [[Жак Превер]].<ref>Жак Превер, ''Чари велеграда''. БИГЗ, Београд, 1972, стр. 17.</ref> * „Дете и мравка“ — песна на македонскиот поет [[Живко Ризовски]] од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 9.</ref> * „Јунак дете“ — песна на Живко Ризовски од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 45.</ref> * „Јунакот наш Ѓошо денес мина лошо“ — песна на македонскиот поет [[Живко Ризовски]] од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 50-51.</ref> * „Вредно дете“ — песна на Живко Ризовски од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 43.</ref> * „Дете и светулка“ — песна на Живко Ризовски од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 22.</ref> * „Птицата, морето детето...“ — песна на Живко Ризовски од 1995 година.<ref>Живко Ст. Ризовски, ''Дете и светулка''. Скопје: Наша книга, 1995, стр. 36.</ref> * „Ветрот и детето“ — кус расказ на македонскиот писател [[Дејан Василевски|Гето Руди]] од 2017 година.<ref>Гето Руди, ''Можеше да биде реми''. Скопје: Темплум, 2017, стр. 42-44.</ref> * „[[Се викам Арам]]“ — збирка раскази на американскиот писател [[Вилијам Саројан]].<ref>Вилијам Саројан, ''Се викам Арам''. Скопје: Македонска книга, 1970.</ref> * „Мојот роднина Дикран, говорник“ — расказ на Вилијам Саројан.<ref>Вилијам Саројан, ''Се викам Арам''. Скопје: Македонска книга, 1970, стр. 67-75.</ref> * „Детето е жива слика“ — песна на македонскиот поет [[Стојан Тарапуза]].<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 14.</ref> * „Дете и кловн“ — песна на Стојан Тарапуза.<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 15.</ref> * „Ние сме деца“ — песна на Стојан Тарапуза.<ref>Стојан Тарапуза, ''Сон на тркала'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2015, стр. 16.</ref> * „[[Авантурите на Том Соер]]“ (англиски: ''The Adventures of Tom Sawyer'') — роман на американскиот писател [[Марк Твен]] од 1876 година. * „[[Авантурите на Хаклбери Фин]]“ (англиски: ''The Adventures of Huckleberry Fin'') — роман на Марк Твен. * „Русокосото дете“ — песна на американскиот поет [[Јуџин Филд]].<ref>''Поетска читанка: Избор од македонската и светската поезија за деца'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2005, стр. 51-53.</ref> * „Вонбрачно дете“ — песна на ирскиот поет [[Шејмас Хини]].<ref>Шејмас Хини, ''Песме''. Београд: Цицеро, Земун: Писмо, Нови Сад: Матица српска, 1993, стр. 43-44.</ref> * „[[Хајди (роман)|Хајди]]“ — роман на швајцарската авторка [[Јохана Шпири]] од 1881 година. ===Детето како мотив во музиката=== * „Ги мразам децата“ (англиски: ''I Hate Children'') — песна на американската панк-рок група ''Adolescents'' од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/67113-Adolescents-Adolescents Discogs, Adolescents ‎– Adolescents (пристапено на 3.12.2021)]</ref> * „Дете“ — песна на македонската музичка група [[Анастасија (музичка група)|Анастасија]] од 1998 година.<ref>[https://www.discogs.com/Anastasia-Nocturnal/master/192381 DISCOGS Anastasia (3) ‎– Nocturnal (пристапено на 10.6.2018)]</ref> * „Децата во Америка“ ([[англиски]]: ''Kids in America'') — песна на англиската [[Поп-музика|поп]]-пејачка [[Ким Вајлд]] (''Kim Wilde').<ref>[https://www.discogs.com/release/214024-Kim-Wilde-Kids-In-America Discogs, Kim Wilde – Kids In America (пристапено на 15.10.2021)]</ref> * „Диви деца“ (англиски: ''Wild Children'') — песна на ирскиот рок-музичар [[Ван Морисон]] (''Van Morrison'').<ref>[https://www.discogs.com/master/14584-Van-Morrison-Its-Too-Late-To-Stop-Now Van Morrison – It's Too Late To Stop Now (пристапено на 25.4.2024)]</ref> * „Спасете ги децата“ (англиски: ''Save The Children'') — песна на американскиот [[Соул музика|соул музичар]] [[Марвин Геј]] (''Marvin Gaye'') од 1971 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/66631-Marvin-Gaye-Whats-Going-On Discogs, Marvin Gaye – What's Going On (пристапено на 31.10.2022)]</ref> * „Дете на есента“ (англиски: ''Autumn's Child'') — песна на американската рок-група ''Captain Beefheart And The Magic Band'' од 1972 година.<ref>[https://www.discogs.com/Captain-Beefheart-And-The-Magic-Band-Clear-Spot/master/14778 Discogs, Captain Beefheart And The Magic Band ‎– Clear Spot (пристапено на 26.6.2020)]</ref> * „Убивам деца“ (англиски: ''I Kill Children'') — песна на американската [[панк-рок]] група ''Dead Kennedys'' од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/31756-Dead-Kennedys-Fresh-Fruit-For-Rotting-Vegetables Discogs, Dead Kennedys – Fresh Fruit For Rotting Vegetables (пристапено на 9.9.2022)]</ref> * „Дете во времето“ (англиски: ''Child In Time'') — песна на англиската [[хард-рок]] група [[Deep Purple]].<ref>[https://www.discogs.com/master/2133-Deep-Purple-Made-In-Japan Deep Purple – Made In Japan (пристапено на 25.6.2022)]</ref> * „Деца“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Kids'') — песна на американската хардкор-панк група [[Дисендентс]] (''Descendents'').<ref>[https://www.discogs.com/master/29772-Descendents-Somery Descendents – Somery (пристапено на 3.7.2022)]</ref> * „Прашање: И децата? Одговор: И децата“ (англиски: ''Q: And Children? A: And Children'') — песна на англиската [[хардкор-панк]] група [[Дисчарџ]] (''Discharge'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/50683-Discharge-Hear-Nothing-See-Nothing-Say-Nothing Discharge – Hear Nothing See Nothing Say Nothing (пристапено на 25.6.2022)]</ref> * „Вистинско дете од пеколот“ (англиски: ''Real Child Of Hell'') — песна на американската рок-група ''[[X (рок-група)|X]]'' од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/97600-X-Under-The-Big-Black-Sun X (5) – Under The Big Black Sun (пристапено на 16.12.2023)]</ref> * „Момче со проблем“ (англиски: ''Boy With A Problem'') — песна на британскиот [[Рок-музика|рок-музичар]] [[Елвис Костело]] (''Elvis Costello'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/42894-Elvis-Costello-And-The-Attractions-Imperial-Bedroom DISCOGS, Elvis Costello And The Attractions* – Imperial Bedroom (пристапено на 13.5.2022)]</ref> * „Возрасно дете“ (англиски: ''Mannish Boy'') — песна на американскиот [[Блуз|блуз-музичар]] [[Мади Вотерс]] (''Muddy Waters'').<ref>[https://www.discogs.com/release/6118020-Muddy-Waters-The-Anthology Muddy Waters – The Anthology (пристапено на 1.4.2023)]</ref> * „Мало дете побеснува“ ([[англиски]]: ''Little Child Running Wild'') — песна на американскиот музичар [[Куртис Мејфилд]] (''Curtis Mayfield') од 1972 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/253843-Curtis-Mayfield-Super-Fly Discogs, Curtis Mayfield – Super Fly (пристапено на 15.4.2022)]</ref> * „Крајот на детството“ (англиски: ''Childhood's End'') — песна на израелската рок-група Минимал компакт (''Minimal Compact'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/68320-Minimal-Compact-The-Figure-One-Cuts Minimal Compact – The Figure One Cuts (пристапено на 16.4.2025)]</ref> * „Сакатите деца се за никаде“ (англиски: ''Crippled Children Suck'') — песна на американската [[Хардкор-панк|хардкор-панк]] група Митмен (''The Meatmen'').<ref>[https://www.discogs.com/master/907982-The-Meatmen-Stud-Powercock-The-Touch-And-Go-Years-1981-1984 The Meatmen* – Stud Powercock: The Touch And Go Years 1981-1984 (пристапено на 1.4.2025)]</ref> * „Сакајте ги нашите деца засекогаш“ (англиски: ''Love Our Children Forever'') — песна на американската рок-група [[Мит папетс]] (''Meat Puppets'') од 1987 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/29830-Meat-Puppets-Mirage Discogs, Meat Puppets – Mirage (пристапено на 21.3.2023)]</ref> * „Чудно момче“ (англиски: ''A Strange Boy'') — песна на канадската музичарка [[Џони Мичел]] (''Joni Mitchell'') од 1976 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/47775-Joni-Mitchell-Hejira Joni Mitchell – Hejira (пристапено на 26.4.2023)]</ref> * „Мамино детенце“ (англиски: ''Mama's Little Boy'') — песна на канадската рок-група [[Ноуминсноу]] (''Nomeansno'') од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/16570-Nomeansno-Mama Discogs, Nomeansno – Mama (пристапено на 21.5.2023)]</ref> * „Рашид“ (''Rachid'') — композиција на францускиот [[Џез|џез]]-музичар [[Мишел Петручијани]] (''Michel Petrucciani'').<ref>''Michel Petrucciani'', Dreifus Jazz, TIDE 9144-2, 1996.</ref> * „Момче“ (англиски: ''Kid'') — песна на англиската рок-група [[Притендерс]] (''The Pretenders'') од 1979 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Vkt_Cmrj1hE YouTube, The Pretenders - Kid (пристапено на 15.10.2021)]</ref> * „Среќно дете“ ([[хрватски]]: ''Sretno dijete'') — песна на хрватската рок-група [[Прљаво казалиште]].<ref>''Novi val osamdesetih'', City records, CD 000 395, 2005.</ref> * „Момче А“ (англиски: ''Kid A'') — песна од истоимениот музички албум на англиската рок-група [[Рејдиохед]] (''Radiohead'') од 2000 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/21501-Radiohead-Kid-A Discogs, Radiohead ‎– Kid A (пристапено на 15.10.2021)]</ref> * „Боже, благослови го детето“ (англиски: ''God Bless The Child'') — композиција на американскиот [[Џез|џез-музичар]] [[Сони Ролинс]] (''Sonny Rollins'') од 1962 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/1245022-Sonny-Rollins-The-Bridge Sonny Rollins – The Bridge (пристапено на 22.2.2024)]</ref> * „Деца“ (англиски: ''The Kids'') — песна на американскиот рок-музичар [[Лу Рид]] од 1973 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=R8rbvXHD5xQ&list=PLiN-7mukU_RGbweUWFyTznmRrFPIg16Zn&index=8 YouTube, Lou Reed - The Kids (audio) (пристапено на 31.3.2020)]</ref> * „Кој не сака деца“ (англиски: ''Who Don't Like Kids'') — песна на американското дуо [[Спаркс]] (''Sparks'') од 1974 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/327546-Sparks-Propaganda Sparks ‎– Propaganda (пристапено на 30.8.2019)]</ref> * „Децата од Рарн“ (англиски: ''The Children Of Rarn'') — песна на британската рок-група [[Т. Рекс]] (''T.Rex'') од 1970 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/72465-T-Rex-T-Rex T. Rex – T. Rex (пристапено на 5.3.2024)]</ref> * „Расипано викторијанско дете“ (англиски: ''Spoilt Victorian Child'') — песна на англиската рок-група [[Фол]] (''The Fall'') од 1985 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/5241-The-Fall-This-Nations-Saving-Grace Discogs, The Fall – This Nation's Saving Grace (пристапено на 7.4.2022)]</ref> * „Децата се во ред“ (англиски: ''The Kids Are Alright'') — песна на англиската рок-група [[Ху]] (''The Who'') од 1967 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/1170031-The-Who-The-Who-Sings-My-Generation Discogs, The Who – The Who Sings My Generation (пристапено на 15.10.2021)]</ref> * „Градски деца“ (англиски: ''Urban Kids'') — песна на англиската [[Панк рок|панк-рок]] група [[Челси (рок-група)|Челси]] (''Chelsea'') од 1978 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/888096-Chelsea-Urban-Kids-No-Flowers Discogs, Chelsea (2) – Urban Kids / No Flowers (пристапено на 15.10.2021)]</ref> * „За сите деца“ — песна на македонскиот композитор [[Александар Џамбазов]].<ref>„Музиката на Александар Џамбазов“, 62 фестивал Охридско лето, 19.8.2022.</ref> * „Десет мали деца“ (англиски: ''Ten Little Kids'') — песна на американската рок-група ''The Jayhawks'' од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/25857-The-Jayhawks-Tomorrow-The-Green-Grass Discogs, The Jayhawks ‎– Tomorrow The Green Grass (пристапено на 15.10.2021)]</ref> * „Саботни деца“ (англиски: ''Saturdays Kids'') — песна на англиската рок-група [[Џем (рок-група)|Џем]] (''The Jam'') од 1980 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Jam-Setting-Sons/release/403169 DISCOGS, The Jam ‎– Setting Sons (пристапено на 4.1.2022)]</ref> * „[[Jerry's Kids|Џериевите деца]]“ (англиски: ''Jerry's Kids'') — американската [[Хардкор-панк|хард-кор]] група, основана во 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/artist/316105-Jerrys-Kids Discogs, Jerry's Kids (пристапено на 25.10.2022)]</ref> * „Внимавајте на децата (I)“ (српски: ''Pazite na decu (I)'') — песна на српската рок-група [[Шарло акробата]] од 1981 година.<ref name="discogs.com">[https://www.discogs.com/master/330350-Šarlo-Akrobata-Bistriji-Ili-Tuplji-Čovek-Biva-Kad- Šarlo Akrobata – Bistriji Ili Tuplji Čovek Biva Kad ... (пристапено на 17.2.2024)]</ref> * „Внимавајте на децата (II)“ (српски: ''Pazite na decu (II)'') — песна на Шарло акробата од 1981 година.<ref name="discogs.com"/> ===Детето како мотив во филмот=== * „[[Детето (филм од 1921)|Детето]]“ (англиски: ''The Kid'') — американски [[филм]] од [[1921]] година, во [[режија]] на [[Чарли Чаплин]].<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0012349/?ref_=nv_sr_3 IMDb, The Kid (1921) (пристапено на 27.2.2016)]</ref> * „[[Чевлички на асфалтот]]“ (српски: ''Ципелице на асфалту'') — [[филм]] на [[режисер]]ите [[Љубомир Радичевиќ]] и [[Здравко Рандиќ]] од 1956 година.<ref>[https://www.rts.rs/page/tv/ci/story/18/rts-2/5090198/cipelice-na-asfaltu.html Ципелице на асфалту (пристапено на 23.1.2023)]</ref> * „Магарешки години“ (српски: ''Магареће године'') — филм на режисерот [[Ненад Диздаревиќ]].<ref>[https://www.rts.rs/tv/rts1/5176007/magarece-godine.html Магареће године (пристапено на 28.4.2023)]</ref> * „[[Децата на рајот (филм од 1997)|Децата на рајот]]“ — ирански [[филм]] од 1997 година, во [[режија]] на [[Маџид Маџиди]].<ref>[https://raspored.hrt.hr/?raspored=1&mreza=4 Djeca raja, iranski film (пристапено на 26.12.2019)]</ref> * „[[Детето (филм од 2005)|Детето]]“ ([[француски]]: ''L'Enfant'') — белгиски [[филм]] од 2005 година, во [[режија]] на [[Жан-Пјер Дарден]] (''Jean-Pierre Dardenne'') и [[Лик Дарден]] (''Luc Dardenne'').<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0456396/awards?ref_=tt_awd IMDb, L'enfant (2005) Awards (пристапено на 28.2.2015)]</ref> * „Детство“ ([[англиски]]: ''Boyhood'') — [[САД|американски]] [[филм]] од 2014 година, во [[режија]] на [[Ричард Линклејтер]].<ref>„Триумф за „Човекот-птица“ со четири оскари“, ''Утрински весник'', година XVI, број 4718, вторник, 24 февруари 2015, стр. 14.</ref> * „Венди“ (''Wendy'') — германски филм од 2017 година, во режија на Дагмар Зојме (''Dagmar Seume'').<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2023-12-02 Wendy, njemački film (2017.) (пристапено на 2.12.2023)]</ref> == Поврзано == * [[Сексуална злоупотреба на деца]] * [[Политика на едно дете]] == Наводи == {{Reflist|1}} {{рв|Children}} {{Семејство}} [[Категорија:Детство]] [[Категорија:Човек]] [[Категорија:Деца]] [[Категорија:Човеков развој]] [[Категорија:Развојна психологија]] jl5fxbu766u4s2prw0fuid2asqk6cqf Надја Ножарова 0 1194911 5532976 5408450 2026-04-02T05:23:53Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532976 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Надја Ножарова|image=BASA-1625K-1-22-14-Nadya_Nozharova,_Countess_Nadia_de_Navarro-Farber.JPG|caption=Надја Ножарова, слика од 1942 година.|birth_name=Надја Матеева Ножарова|birth_date={{birth date|df=yes|1916|11|21}}|birth_place=[[Плевен]], [[Бугарија]]|death_date={{Death date and age|df=yes|2014|04|18|1916|11|21}}|death_place=[[Лонг Ајленд]], [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]], [[САД]]|nationality=бугарска|occupation=пејачка, глумица, претприемач, филатропист|spouse=Ангел Сладкаров (1936-1940)<br>Грофот де Наваро (1940-1949)<br/>Сид Фарбер (1953-1985)<br/>Јуриј Фарбер (1985-2014)}} '''Надја Матеева Ножарова'''<ref name="offnews"><cite class="book" id="CITEREFoffnews.bg29.04.2014" style="font-style:normal">'''('''(bg)''')'''&#x20;&#x20;[http://offnews.bg/news/_18761/Животът-на-контеса-Надя-Фарбер-от-Плевен_329177.html Животът на контеса Надя Фарбер от Плевен]. //&#x20;&#x20;&#x20;offnews.bg,&#x20;29 април 2014 година. &#x20;Посетен на 8 март 2015 година.</cite></ref> ({{langx|bg|Надя Матеева Ножарова}}) позната и како '''грофица Надја де Наваро Фарбер''' ({{рн|21|ноември|1916}} - {{пн|18|април|2014}}) — [[Бугарија|бугарска]] пејачка на [[Оперета|оперети]] и глумица,<ref name="24 часа"><cite class="book" id="CITEREFБончев07.04.2009" style="font-style:normal">'''('''(bg)''')'''&#x20;Бончев, Марин. &#x20;[http://www.24chasa.bg/Article.asp?ArticleId=43701 Надя Ножарова – актриса или жертва]. //&#x20;&#x20;&#x20;в. "24 часа",&#x20;07.04.2009. &#x20;Посетен на 8 март 2015 година.</cite></ref><ref name="Коларова"><cite class="book" id="CITEREFКоларова14_October_2010" style="font-style:normal">'''('''(bg)''')'''&#x20;Коларова, Диана. &#x20;[http://dianakolarova.blogspot.com/2010/10/blog-post_14.html Надя Ножарова, графиня дьо Наваро]. //&#x20;&#x20;&#x20;dianakolarova.blogspot.com,&#x20;14 октомври 2010. &#x20;Посетен на 8 март 2015 година.</cite></ref> американски претприемач, [[Филантропија|филантроп]] и [[Шпанија|шпанска]] грофица.<ref name="dignitymemorial.com"><cite class="book" id="CITEREFdignitymemorial.com" style="font-style:normal">'''('''(en)''')'''&#x20;&#x20;[http://obits.dignitymemorial.com/dignity-memorial/obituary.aspx?n=Countess+Nadia-de+Navarro-Farber&lc=1725&pid=170703165&mid=5936083 Во Меморијата на Грофицата Nadia де Наваро-Farber] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150402122947/http://obits.dignitymemorial.com/dignity-memorial/obituary.aspx?n=Countess+Nadia-de+Navarro-Farber&lc=1725&pid=170703165&mid=5936083 |date=2015-04-02 }}. //&#x20;&#x20;&#x20;dignitymemorial.com. &#x20;Посетен на 8 март 2015 година.</cite></ref> == Животопис == === Кариера === Ножарова е родена во [[Плевен]] на 21 ноември 1916 година. Татко ѝ бил трговец на електрични материјали. Студирала на Американското училиште за девојчиња во [[Ловеч]] пред да се врати во Плевен. Во 1934 година таа ја започна својата кариера во оперетскиот театар "Ангел Сладкаров" со кој таа патувала низ [[Бугарија]]. По распуштањето на театарската група, таа играше во театрите "Одеон", "Бугарија" и "Корпоративен театар". Таа се пресели во [[Трет Рајх|Германија]], каде што студирала "Пеење". Откако таа се врати во Бугарија, таа го снима филмот ''"Изпитание"'' во 1942 година.<ref><cite class="book" id="CITEREFБългарска_национална_филмотека" style="font-style:normal">'''('''(bg)''')'''&#x20;&#x20;[http://bnf.bg/bg/odeon/accents/1854/374/ In memoriam Надя Ножарова (графиня Надя де Наваро Фарбър) (1918-2014)]. //&#x20;&#x20;&#x20;Българска национална филмотека. &#x20;Посетен на 8 март 2015 година.</cite></ref> Починала на 18 април 2014 година во [[Лонг Ајленд]], Њујорк. === Семејство === Таа ја започна нејзината кариера во оперетскиот театар "Ангел Сладкаров" во 1936 година и неколку дена подоцна стапи во брак со Ангел Сладкаров во Тројанскиот манастир. Во 1940 година тие се развеле<ref><cite class="book" id="CITEREFЦенкова" style="font-style:normal">'''('''(bg)''')'''&#x20;Ценкова, Искра. &#x20;[http://www.temanews.com/index.php?p=tema&iid=47&aid=1175 Нещо за очите, нещо за ушите, та и за сърцето...]. //&#x20;&#x20;&#x20;сп. "Тема". &#x20;Посетен на 8 март 2015 година.</cite></ref> и таа стапи во брак со шпанскипт гроф де Наваро, дипломат во [[Ватикан]], од кој таа ја доби титулата "грофица". Тие живееле во [[Монте Карло]]. Откако нејзиниот сопруг почина во 1949 година, таа се пресели во САД и во 1953 година се омажила за Сид Фарбер, кој бил сопственик на зграда и компанија за недвижен имот. По неговата смрт во 1985 таа доби голем имот и се омажи за Јуриј Фарбер. === Филантропија === Во САД таа поддржуваше неколку организации за помош на еврејските и венецуелските имигранти: Црвениот крст во [[Монако]], Американската болница во [[Париз]] и болницата Принцеза Грејс во Монако. == Галерија == <center class=""><gallery caption="Слики од Надја Ножарова од 1942 г."> Image:BASA-1625K-1-22-1-Nadya Nozharova, Countess Nadia de Navarro-Farber.JPG | Image:BASA-1625K-1-22-2-Nadya Nozharova, Countess Nadia de Navarro-Farber.JPG | Image:BASA-1625K-1-22-3-Nadya Nozharova, Countess Nadia de Navarro-Farber.JPG | Image:BASA-1625K-1-22-4-Nadya Nozharova, Countess Nadia de Navarro-Farber.JPG | Image:BASA-1625K-1-22-13-Nadya Nozharova, Countess Nadia de Navarro-Farber.JPG | Image:BASA-1625K-1-22-15-Nadya Nozharova, Countess Nadia de Navarro-Farber.JPG | Image:BASA-1868K-1-58-2-Nadya Nozharova, Countess Nadia de Navarro-Farber.JPG | </gallery></center><center class=""><gallery caption="Слики од Надја Ножарова при снимањето на филмот ''Изпитание'' во 1942 г."> Image:BASA-1625K-1-22-6-Nadya Nozharova, Countess Nadia de Navarro-Farber.JPG | Image:BASA-1625K-1-22-8-Nadya Nozharova, Countess Nadia de Navarro-Farber.JPG | Image:BASA-1625K-1-22-9-Nadya Nozharova, Countess Nadia de Navarro-Farber.JPG | Image:BASA-1625K-1-22-10-Nadya Nozharova, Countess Nadia de Navarro-Farber.JPG | </gallery></center> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ножарова, Надја}} [[Категорија:Бугарски пејачи]] [[Категорија:Бугарски глумци]] [[Категорија:Шпанско благородништво]] [[Категорија:Американски стопанственици]] [[Категорија:Филантропи]] [[Категорија:Луѓе од Плевен]] 9ssn40perrpjk9ac11yxovk4qbjcuu3 Луис Енрике Мартинес 0 1198815 5532884 5532512 2026-04-01T17:52:11Z Carshalton 30527 5532884 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Луис Енрике | image = [[File:Luis Enrique 2014.jpg|200px|]] | fullname = Луис Енрике Мартинес Гарсија | birth_date = {{birth date and age|1970|5|8|df=y}} | birth_place = [[Хихон]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.80}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | currentclub = {{Fb team Paris Saint-Germain}} (тренер) | youthyears1 = 1981–1988 | youthclubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} | youthyears2 = 1984–1988 | youthclubs2 = →Ла Брања | years1 = 1988–1990 | clubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} Б | caps1 = 27 | goals1 = 5 | years2 = 1989–1991 | clubs2 = {{Fb team Sporting Gijon}} | caps2 = 36 | goals2 = 14 | years3 = 1991–1996 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | caps3 = 157 | goals3 = 15 | years4 = 1996–2004 | clubs4 = {{Fb team Barcelona}} | caps4 = 207 | goals4 = 73 | nationalyears1 = 1990–1991 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 21|Шпанија под 21]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1991–1992 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 23|Шпанија под 23]] | nationalcaps2 = 14 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 1992 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезнетација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 1991–2002 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | nationalcaps4 = 62 | nationalgoals4 = 12 | manageryears1 = 2008–2011 | managerclubs1 = {{Fb team Barcelona B}} | manageryears2 = 2011–2012 | managerclubs2 = {{Fb team Roma}} | manageryears3 = 2013–2014 | managerclubs3 = {{Fb team Celta Vigo}} | manageryears4 = 2014–2017 | managerclubs4 = {{Fb team Barcelona}} | manageryears5 = 2018–2019 | managerclubs5 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears6 = 2019–2022 | managerclubs6 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears7 = 2023– | managerclubs7 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} }} '''Луис Енрике Мартинес Гарсија''' (роден на [[8 мај]] [[1970]], во [[Хихон]]), познат и само како '''Луис Енрике''', — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. Во моментов ја води екипата на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}. Израснат во младински категории на [[Фк Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]], клубот со кој го направил своето професионално деби, потоа од 1991 до 1996 година тој играл во {{Fb team (N) Real Madrid}}, со кој ги освоил [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпанското првенство]], [[Фудбалски куп на Шпанија|купот]] и [[Суперкуп на Шпанија|суперкупот]] на Шпанија. Од 1996 до 2004 година, тој играл за {{Fb team (N) Barcelona}}, со која освоил две шпански првенства, два шпански купа, еден шпански суперкуп, еден [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]] и еден [[Суперкуп на УЕФА]]. Во 2004 година, [[Пеле]] го вклучил на листата на 125 [[ФИФА 100|најдобри живи фудбалери]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2004/mar/04/newsstory.sport15|title=The Fifa 100|date=4 март 2004|language=en|access-date=6 јули 2021}}</ref> Тој играл за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 1991 до 2002 година, постигнувајќи најголем успех со освојувањето на златниот медал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] со [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација]]. Откако ја завршил играчката кариера, тој започнал да се занимава со тренерска работа. Неговото прво искуство било на клупата на [[ФК Барселона Б|Барселона Б]], каде што бил тренер од 2008 до 2011 година, по што следела една сезона како тренер на {{Fb team (N) Roma}} (2011-2012). По враќањето во Шпанија, тој ја водел {{Fb team (N) Celta Vigo}} помеѓу 2013 и 2014 година. Од 2014 до 2017 година, тој бил тренер на {{Fb team (N) Barcelona}}, каде што освоил две титули во шпанското првенство, три шпански купови, еден Суперкуп на Шпанија, една титула во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], еден [[Суперкуп на УЕФА]] и едно [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]. По кратка пауза, тој ја презел улогата на селектор на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 2018 до 2022 година. Од 2023 година, тој е тренер на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, со кого освоил две [[Лига 1 (Франција)|француски првенства]], два [[Фудбалски куп на Франција|Купа на Франција]], два [[Суперкуп на Франција|Суперкупа на Франција]], една УЕФА Лига на шампиони, еден Суперкуп на УЕФА и еден [[Интерконтинентален куп]]. На индивидуално ниво, тој бил награден со неколку одличја како [[ЛФП награди|Најдобар тренер во шпанската лига]] (2014-2015), [[IFFHS тренер на годината]] (2015), [[Светски фудбалски тренер на годината|Светски фудбалски тренер на годината]] (2015) и [[ФИФА Светски тренер на годината]] (2015). == Играчка кариера == ==Наводи== {{наводи}} {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{Париз Сен Жермен-Шампион на Европа 2025}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ФИФА 100}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мартинес, Луис Енрике}} [[Категорија:Родени во 1970 година]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Тренери на ФК Рома]] [[Категорија:Тренери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Освојувачи на златни олимписки медали Шпанија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] la33tn0da99crtep2dm7tcydya6zyvk 5532886 5532884 2026-04-01T18:01:13Z Carshalton 30527 5532886 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Луис Енрике | image = [[File:Luis Enrique 2014.jpg|200px|]] | fullname = Луис Енрике Мартинес Гарсија | birth_date = {{birth date and age|1970|5|8|df=y}} | birth_place = [[Хихон]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.80}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | currentclub = {{Fb team Paris Saint-Germain}} (тренер) | youthyears1 = 1981–1988 | youthclubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} | youthyears2 = 1984–1988 | youthclubs2 = →Ла Брања | years1 = 1988–1990 | clubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} Б | caps1 = 27 | goals1 = 5 | years2 = 1989–1991 | clubs2 = {{Fb team Sporting Gijon}} | caps2 = 36 | goals2 = 14 | years3 = 1991–1996 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | caps3 = 157 | goals3 = 15 | years4 = 1996–2004 | clubs4 = {{Fb team Barcelona}} | caps4 = 207 | goals4 = 73 | nationalyears1 = 1990–1991 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 21|Шпанија под 21]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1991–1992 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 23|Шпанија под 23]] | nationalcaps2 = 14 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 1992 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезнетација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 1991–2002 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | nationalcaps4 = 62 | nationalgoals4 = 12 | manageryears1 = 2008–2011 | managerclubs1 = {{Fb team Barcelona B}} | manageryears2 = 2011–2012 | managerclubs2 = {{Fb team Roma}} | manageryears3 = 2013–2014 | managerclubs3 = {{Fb team Celta Vigo}} | manageryears4 = 2014–2017 | managerclubs4 = {{Fb team Barcelona}} | manageryears5 = 2018–2019 | managerclubs5 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears6 = 2019–2022 | managerclubs6 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears7 = 2023– | managerclubs7 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} }} '''Луис Енрике Мартинес Гарсија''' (роден на [[8 мај]] [[1970]], во [[Хихон]]), познат и само како '''Луис Енрике''', — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. Во моментов ја води екипата на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}. Израснат во младински категории на [[Фк Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]], клубот со кој го направил своето професионално деби, потоа од 1991 до 1996 година тој играл во {{Fb team (N) Real Madrid}}, со кој ги освоил [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпанското првенство]], [[Фудбалски куп на Шпанија|купот]] и [[Суперкуп на Шпанија|суперкупот]] на Шпанија. Од 1996 до 2004 година, тој играл за {{Fb team (N) Barcelona}}, со која освоил две шпански првенства, два шпански купа, еден шпански суперкуп, еден [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]] и еден [[Суперкуп на УЕФА]]. Во 2004 година, [[Пеле]] го вклучил на листата на 125 [[ФИФА 100|најдобри живи фудбалери]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2004/mar/04/newsstory.sport15|title=The Fifa 100|date=4 март 2004|language=en|access-date=6 јули 2021}}</ref> Тој играл за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 1991 до 2002 година, постигнувајќи најголем успех со освојувањето на златниот медал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] со [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација]]. Откако ја завршил играчката кариера, тој започнал да се занимава со тренерска работа. Неговото прво искуство било на клупата на [[ФК Барселона Б|Барселона Б]], каде што бил тренер од 2008 до 2011 година, по што следела една сезона како тренер на {{Fb team (N) Roma}} (2011-2012). По враќањето во Шпанија, тој ја водел {{Fb team (N) Celta Vigo}} помеѓу 2013 и 2014 година. Од 2014 до 2017 година, тој бил тренер на {{Fb team (N) Barcelona}}, каде што освоил две титули во шпанското првенство, три шпански купови, еден Суперкуп на Шпанија, една титула во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], еден [[Суперкуп на УЕФА]] и едно [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]. По кратка пауза, тој ја презел улогата на селектор на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 2018 до 2022 година. Од 2023 година, тој е тренер на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, со кого освоил две [[Лига 1 (Франција)|француски првенства]], два [[Фудбалски куп на Франција|Купа на Франција]], два [[Суперкуп на Франција|Суперкупа на Франција]], една УЕФА Лига на шампиони, еден Суперкуп на УЕФА и еден [[Интерконтинентален куп]]. На индивидуално ниво, тој бил награден со неколку одличја како [[ЛФП награди|Најдобар тренер во шпанската лига]] (2014-2015), [[IFFHS тренер на годината]] (2015), [[Светски фудбалски тренер на годината|Светски фудбалски тренер на годината]] (2015) и [[ФИФА Светски тренер на годината]] (2015). == Играчка кариера == ==Наводи== {{наводи}} {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{Париз Сен Жермен-Шампион на Европа 2025}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ФИФА 100}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мартинес, Луис Енрике}} [[Категорија:Родени во 1970 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Тренери на ФК Рома]] [[Категорија:Тренери на ФК Барселона]] [[Категорија:Тренери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Селектори на шпанската фудбалска репрезентација]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Освојувачи на златни олимписки медали Шпанија]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] 1rkddl53nzaa77jspq2ks124iirjgix 5532915 5532886 2026-04-01T19:23:51Z Carshalton 30527 5532915 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Луис Енрике | image = [[File:Luis Enrique 2014.jpg|200px|]] | fullname = Луис Енрике Мартинес Гарсија | birth_date = {{birth date and age|1970|5|8|df=y}} | birth_place = [[Хихон]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.80}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | currentclub = {{Fb team Paris Saint-Germain}} (тренер) | youthyears1 = 1981–1988 | youthclubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} | youthyears2 = 1984–1988 | youthclubs2 = →Ла Брања | years1 = 1988–1990 | clubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} Б | caps1 = 27 | goals1 = 5 | years2 = 1989–1991 | clubs2 = {{Fb team Sporting Gijon}} | caps2 = 36 | goals2 = 14 | years3 = 1991–1996 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | caps3 = 157 | goals3 = 15 | years4 = 1996–2004 | clubs4 = {{Fb team Barcelona}} | caps4 = 207 | goals4 = 73 | nationalyears1 = 1990–1991 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 21|Шпанија под 21]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1991–1992 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 23|Шпанија под 23]] | nationalcaps2 = 14 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 1992 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезнетација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 1991–2002 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | nationalcaps4 = 62 | nationalgoals4 = 12 | manageryears1 = 2008–2011 | managerclubs1 = {{Fb team Barcelona B}} | manageryears2 = 2011–2012 | managerclubs2 = {{Fb team Roma}} | manageryears3 = 2013–2014 | managerclubs3 = {{Fb team Celta Vigo}} | manageryears4 = 2014–2017 | managerclubs4 = {{Fb team Barcelona}} | manageryears5 = 2018–2019 | managerclubs5 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears6 = 2019–2022 | managerclubs6 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears7 = 2023– | managerclubs7 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} }} '''Луис Енрике Мартинес Гарсија''' (роден на [[8 мај]] [[1970]], во [[Хихон]]), познат и само како '''Луис Енрике''', — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. Во моментов ја води екипата на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}. Израснат во младински категории на [[Фк Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]], клубот со кој го направил своето професионално деби, потоа од 1991 до 1996 година тој играл во {{Fb team (N) Real Madrid}}, со кој ги освоил [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпанското првенство]], [[Фудбалски куп на Шпанија|купот]] и [[Суперкуп на Шпанија|суперкупот]] на Шпанија. Од 1996 до 2004 година, тој играл за {{Fb team (N) Barcelona}}, со која освоил две шпански првенства, два шпански купа, еден шпански суперкуп, еден [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]] и еден [[Суперкуп на УЕФА]]. Во 2004 година, [[Пеле]] го вклучил на листата на 125 [[ФИФА 100|најдобри живи фудбалери]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2004/mar/04/newsstory.sport15|title=The Fifa 100|date=4 март 2004|language=en|access-date=6 јули 2021}}</ref> Тој играл за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 1991 до 2002 година, постигнувајќи најголем успех со освојувањето на златниот медал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] со [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација]]. Откако ја завршил играчката кариера, тој започнал да се занимава со тренерска работа. Неговото прво искуство било на клупата на [[ФК Барселона Б|Барселона Б]], каде што бил тренер од 2008 до 2011 година, по што следела една сезона како тренер на {{Fb team (N) Roma}} (2011-2012). По враќањето во Шпанија, тој ја водел {{Fb team (N) Celta Vigo}} помеѓу 2013 и 2014 година. Од 2014 до 2017 година, тој бил тренер на {{Fb team (N) Barcelona}}, каде што освоил две титули во шпанското првенство, три шпански купови, еден Суперкуп на Шпанија, една титула во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], еден [[Суперкуп на УЕФА]] и едно [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]. По кратка пауза, тој ја презел улогата на селектор на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 2018 до 2022 година. Од 2023 година, тој е тренер на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, со кого освоил две [[Лига 1 (Франција)|француски првенства]], два [[Фудбалски куп на Франција|Купа на Франција]], два [[Суперкуп на Франција|Суперкупа на Франција]], една УЕФА Лига на шампиони, еден Суперкуп на УЕФА и еден [[Интерконтинентален куп]]. На индивидуално ниво, тој бил награден со неколку одличја како [[ЛФП награди|Најдобар тренер во шпанската лига]] (2014-2015), [[IFFHS тренер на годината]] (2015), [[Светски фудбалски тренер на годината|Светски фудбалски тренер на годината]] (2015) и [[ФИФА Светски тренер на годината]] (2015). ==Биографија== Тој е во брак со Елена Куљељ од 27 декември 1997 година,<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/elpais/2019/08/30/gente/1567155454_075490.html|title=La discreta vida privada de Luis Enrique y su familia|date=30 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> со која имал три деца: Пачо (1998), Сира (2000) и Ксана (2009), од кои втората починала од [[Тумори на коските|рак на коските]] на 29 август 2019 година.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/49518049|title=Luis Enrique: Former Spain and Barcelona manager's daughter dies aged nine|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cadenaser.com/ser/2019/08/29/deportes/1567108132_666957.html?int=lomasvistoSER|title=Luis Enrique comunica la muerte de su hija de nueve años al no superar un osteosarcoma|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> == Играчка кариера == ==Наводи== {{наводи}} {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{Париз Сен Жермен-Шампион на Европа 2025}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ФИФА 100}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мартинес, Луис Енрике}} [[Категорија:Родени во 1970 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Тренери на ФК Рома]] [[Категорија:Тренери на ФК Барселона]] [[Категорија:Тренери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Селектори на шпанската фудбалска репрезентација]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Освојувачи на златни олимписки медали Шпанија]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] jh816rzdosi4r61mplr88rkrjstely0 5532916 5532915 2026-04-01T19:31:27Z Carshalton 30527 5532916 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Луис Енрике | image = [[File:Luis Enrique 2014.jpg|200px|]] | fullname = Луис Енрике Мартинес Гарсија | birth_date = {{birth date and age|1970|5|8|df=y}} | birth_place = [[Хихон]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.80}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | currentclub = {{Fb team Paris Saint-Germain}} (тренер) | youthyears1 = 1981–1988 | youthclubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} | youthyears2 = 1984–1988 | youthclubs2 = →Ла Брања | years1 = 1988–1990 | clubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} Б | caps1 = 27 | goals1 = 5 | years2 = 1989–1991 | clubs2 = {{Fb team Sporting Gijon}} | caps2 = 36 | goals2 = 14 | years3 = 1991–1996 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | caps3 = 157 | goals3 = 15 | years4 = 1996–2004 | clubs4 = {{Fb team Barcelona}} | caps4 = 207 | goals4 = 73 | nationalyears1 = 1990–1991 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 21|Шпанија под 21]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1991–1992 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 23|Шпанија под 23]] | nationalcaps2 = 14 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 1992 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезнетација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 1991–2002 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | nationalcaps4 = 62 | nationalgoals4 = 12 | manageryears1 = 2008–2011 | managerclubs1 = {{Fb team Barcelona B}} | manageryears2 = 2011–2012 | managerclubs2 = {{Fb team Roma}} | manageryears3 = 2013–2014 | managerclubs3 = {{Fb team Celta Vigo}} | manageryears4 = 2014–2017 | managerclubs4 = {{Fb team Barcelona}} | manageryears5 = 2018–2019 | managerclubs5 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears6 = 2019–2022 | managerclubs6 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears7 = 2023– | managerclubs7 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} }} '''Луис Енрике Мартинес Гарсија''' (роден на [[8 мај]] [[1970]], во [[Хихон]]), познат и само како '''Луис Енрике''', — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. Во моментов ја води екипата на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}. Израснат во младински категории на [[Фк Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]], клубот со кој го направил своето професионално деби, потоа од 1991 до 1996 година тој играл во {{Fb team (N) Real Madrid}}, со кој ги освоил [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпанското првенство]], [[Фудбалски куп на Шпанија|купот]] и [[Суперкуп на Шпанија|суперкупот]] на Шпанија. Од 1996 до 2004 година, тој играл за {{Fb team (N) Barcelona}}, со која освоил две шпански првенства, два шпански купа, еден шпански суперкуп, еден [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]] и еден [[Суперкуп на УЕФА]]. Во 2004 година, [[Пеле]] го вклучил на листата на 125 [[ФИФА 100|најдобри живи фудбалери]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2004/mar/04/newsstory.sport15|title=The Fifa 100|date=4 март 2004|language=en|access-date=6 јули 2021}}</ref> Тој играл за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 1991 до 2002 година, постигнувајќи најголем успех со освојувањето на златниот медал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] со [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација]]. Откако ја завршил играчката кариера, тој започнал да се занимава со тренерска работа. Неговото прво искуство било на клупата на [[ФК Барселона Б|Барселона Б]], каде што бил тренер од 2008 до 2011 година, по што следела една сезона како тренер на {{Fb team (N) Roma}} (2011-2012). По враќањето во Шпанија, тој ја водел {{Fb team (N) Celta Vigo}} помеѓу 2013 и 2014 година. Од 2014 до 2017 година, тој бил тренер на {{Fb team (N) Barcelona}}, каде што освоил две титули во шпанското првенство, три шпански купови, еден Суперкуп на Шпанија, една титула во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], еден [[Суперкуп на УЕФА]] и едно [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]. По кратка пауза, тој ја презел улогата на селектор на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 2018 до 2022 година. Од 2023 година, тој е тренер на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, со кого освоил две [[Лига 1 (Франција)|француски првенства]], два [[Фудбалски куп на Франција|Купа на Франција]], два [[Суперкуп на Франција|Суперкупа на Франција]], една УЕФА Лига на шампиони, еден Суперкуп на УЕФА и еден [[Интерконтинентален куп]]. На индивидуално ниво, тој бил награден со неколку одличја како [[ЛФП награди|Најдобар тренер во шпанската лига]] (2014-2015), [[IFFHS тренер на годината]] (2015), [[Светски фудбалски тренер на годината|Светски фудбалски тренер на годината]] (2015) и [[ФИФА Светски тренер на годината]] (2015). ==Биографија== Тој е во брак со Елена Куљељ од 27 декември 1997 година,<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/elpais/2019/08/30/gente/1567155454_075490.html|title=La discreta vida privada de Luis Enrique y su familia|date=30 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> со која имал три деца: Пачо (1998), Сира (2000) и Ксана (2009), од кои втората починала од [[Тумори на коските|рак на коските]] на 29 август 2019 година.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/49518049|title=Luis Enrique: Former Spain and Barcelona manager's daughter dies aged nine|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cadenaser.com/ser/2019/08/29/deportes/1567108132_666957.html?int=lomasvistoSER|title=Luis Enrique comunica la muerte de su hija de nueve años al no superar un osteosarcoma|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> ==Клупска кариера== ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/luis-enrique/8MdrBIUb/ Луис Енрике Мартинес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/luis-enrique/profil/spieler/7601 Луис Енрике Мартинес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/102772/luis-enrique Луис Енрике Мартинес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/113818/show/luis-enrique Луис Енрике Мартинес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{Париз Сен Жермен-Шампион на Европа 2025}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ФИФА 100}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мартинес, Луис Енрике}} [[Категорија:Родени во 1970 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Тренери на ФК Рома]] [[Категорија:Тренери на ФК Барселона]] [[Категорија:Тренери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Селектори на шпанската фудбалска репрезентација]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Освојувачи на златни олимписки медали Шпанија]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] 39cuvjsy2pkjm1oav3jbiqwnt7nol80 5532917 5532916 2026-04-01T19:39:01Z Carshalton 30527 5532917 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Луис Енрике | image = [[File:Luis Enrique 2014.jpg|200px|]] | fullname = Луис Енрике Мартинес Гарсија | birth_date = {{birth date and age|1970|5|8|df=y}} | birth_place = [[Хихон]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.80}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | currentclub = {{Fb team Paris Saint-Germain}} (тренер) | youthyears1 = 1981–1988 | youthclubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} | youthyears2 = 1984–1988 | youthclubs2 = →Ла Брања | years1 = 1988–1990 | clubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} Б | caps1 = 27 | goals1 = 5 | years2 = 1989–1991 | clubs2 = {{Fb team Sporting Gijon}} | caps2 = 36 | goals2 = 14 | years3 = 1991–1996 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | caps3 = 157 | goals3 = 15 | years4 = 1996–2004 | clubs4 = {{Fb team Barcelona}} | caps4 = 207 | goals4 = 73 | nationalyears1 = 1990–1991 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 21|Шпанија под 21]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1991–1992 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 23|Шпанија под 23]] | nationalcaps2 = 14 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 1992 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезнетација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 1991–2002 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | nationalcaps4 = 62 | nationalgoals4 = 12 | manageryears1 = 2008–2011 | managerclubs1 = {{Fb team Barcelona B}} | manageryears2 = 2011–2012 | managerclubs2 = {{Fb team Roma}} | manageryears3 = 2013–2014 | managerclubs3 = {{Fb team Celta Vigo}} | manageryears4 = 2014–2017 | managerclubs4 = {{Fb team Barcelona}} | manageryears5 = 2018–2019 | managerclubs5 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears6 = 2019–2022 | managerclubs6 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears7 = 2023– | managerclubs7 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} }} '''Луис Енрике Мартинес Гарсија''' (роден на [[8 мај]] [[1970]], во [[Хихон]]), познат и само како '''Луис Енрике''', — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. Во моментов ја води екипата на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}. Израснат во младински категории на [[Фк Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]], клубот со кој го направил своето професионално деби, потоа од 1991 до 1996 година тој играл во {{Fb team (N) Real Madrid}}, со кој ги освоил [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпанското првенство]], [[Фудбалски куп на Шпанија|купот]] и [[Суперкуп на Шпанија|суперкупот]] на Шпанија. Од 1996 до 2004 година, тој играл за {{Fb team (N) Barcelona}}, со која освоил две шпански првенства, два шпански купа, еден шпански суперкуп, еден [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]] и еден [[Суперкуп на УЕФА]]. Во 2004 година, [[Пеле]] го вклучил на листата на 125 [[ФИФА 100|најдобри живи фудбалери]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2004/mar/04/newsstory.sport15|title=The Fifa 100|date=4 март 2004|language=en|access-date=6 јули 2021}}</ref> Тој играл за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 1991 до 2002 година, постигнувајќи најголем успех со освојувањето на златниот медал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] со [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација]]. Откако ја завршил играчката кариера, тој започнал да се занимава со тренерска работа. Неговото прво искуство било на клупата на [[ФК Барселона Б|Барселона Б]], каде што бил тренер од 2008 до 2011 година, по што следела една сезона како тренер на {{Fb team (N) Roma}} (2011-2012). По враќањето во Шпанија, тој ја водел {{Fb team (N) Celta Vigo}} помеѓу 2013 и 2014 година. Од 2014 до 2017 година, тој бил тренер на {{Fb team (N) Barcelona}}, каде што освоил две титули во шпанското првенство, три шпански купови, еден Суперкуп на Шпанија, една титула во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], еден [[Суперкуп на УЕФА]] и едно [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]. По кратка пауза, тој ја презел улогата на селектор на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 2018 до 2022 година. Од 2023 година, тој е тренер на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, со кого освоил две [[Лига 1 (Франција)|француски првенства]], два [[Фудбалски куп на Франција|Купа на Франција]], два [[Суперкуп на Франција|Суперкупа на Франција]], една УЕФА Лига на шампиони, еден Суперкуп на УЕФА и еден [[Интерконтинентален куп]]. На индивидуално ниво, тој бил награден со неколку одличја како [[ЛФП награди|Најдобар тренер во шпанската лига]] (2014-2015), [[IFFHS тренер на годината]] (2015), [[Светски фудбалски тренер на годината|Светски фудбалски тренер на годината]] (2015) и [[ФИФА Светски тренер на годината]] (2015). ==Биографија== Тој е во брак со Елена Куљељ од 27 декември 1997 година,<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/elpais/2019/08/30/gente/1567155454_075490.html|title=La discreta vida privada de Luis Enrique y su familia|date=30 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> со која имал три деца: Пачо (1998), Сира (2000) и Ксана (2009), од кои втората починала од [[Тумори на коските|рак на коските]] на 29 август 2019 година.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/49518049|title=Luis Enrique: Former Spain and Barcelona manager's daughter dies aged nine|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cadenaser.com/ser/2019/08/29/deportes/1567108132_666957.html?int=lomasvistoSER|title=Luis Enrique comunica la muerte de su hija de nueve años al no superar un osteosarcoma|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> ==Клупска кариера== Тој почнал да игра фудбал на единаесетгодишна возраст во младинскиот тим на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]]. Своето деби за првиот тим го имал на 24 септември 1989 година во [[Примера Дивисион (Шпанија) 1989-1990 (Шпанија)|Примера Дивисион]], во натпреварот Спортинг Хихон-[[ФК Малага|Малага]] (0-1). Во следната сезона, тој придонел клубот да се квалификува за [[Куп на УЕФА 1991-1992|Купот на УЕФА 1991-1992]], постигнувајќи 14 гола во првенството. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/luis-enrique/8MdrBIUb/ Луис Енрике Мартинес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/luis-enrique/profil/spieler/7601 Луис Енрике Мартинес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/102772/luis-enrique Луис Енрике Мартинес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/113818/show/luis-enrique Луис Енрике Мартинес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{Париз Сен Жермен-Шампион на Европа 2025}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ФИФА 100}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мартинес, Луис Енрике}} [[Категорија:Родени во 1970 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Тренери на ФК Рома]] [[Категорија:Тренери на ФК Барселона]] [[Категорија:Тренери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Селектори на шпанската фудбалска репрезентација]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Освојувачи на златни олимписки медали Шпанија]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] orgfu50gcp4vnkll1gn0ycr83vzwol6 5532922 5532917 2026-04-01T21:31:48Z Carshalton 30527 5532922 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Луис Енрике | image = [[File:Luis Enrique 2014.jpg|200px|]] | fullname = Луис Енрике Мартинес Гарсија | birth_date = {{birth date and age|1970|5|8|df=y}} | birth_place = [[Хихон]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.80}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | currentclub = {{Fb team Paris Saint-Germain}} (тренер) | youthyears1 = 1981–1988 | youthclubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} | youthyears2 = 1984–1988 | youthclubs2 = →Ла Брања | years1 = 1988–1990 | clubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} Б | caps1 = 27 | goals1 = 5 | years2 = 1989–1991 | clubs2 = {{Fb team Sporting Gijon}} | caps2 = 36 | goals2 = 14 | years3 = 1991–1996 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | caps3 = 157 | goals3 = 15 | years4 = 1996–2004 | clubs4 = {{Fb team Barcelona}} | caps4 = 207 | goals4 = 73 | nationalyears1 = 1990–1991 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 21|Шпанија под 21]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1991–1992 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 23|Шпанија под 23]] | nationalcaps2 = 14 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 1992 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезнетација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 1991–2002 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | nationalcaps4 = 62 | nationalgoals4 = 12 | manageryears1 = 2008–2011 | managerclubs1 = {{Fb team Barcelona B}} | manageryears2 = 2011–2012 | managerclubs2 = {{Fb team Roma}} | manageryears3 = 2013–2014 | managerclubs3 = {{Fb team Celta Vigo}} | manageryears4 = 2014–2017 | managerclubs4 = {{Fb team Barcelona}} | manageryears5 = 2018–2019 | managerclubs5 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears6 = 2019–2022 | managerclubs6 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears7 = 2023– | managerclubs7 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} }} '''Луис Енрике Мартинес Гарсија''' (роден на [[8 мај]] [[1970]], во [[Хихон]]), познат и само како '''Луис Енрике''' — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. Во моментов ја води екипата на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}. Израснат во младински категории на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]], клубот со кој го направил своето професионално деби, потоа од 1991 до 1996 година тој играл во {{Fb team (N) Real Madrid}}, со кој ги освоил [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпанското првенство]], [[Фудбалски куп на Шпанија|купот]] и [[Суперкуп на Шпанија|суперкупот]] на Шпанија. Од 1996 до 2004 година, тој играл за {{Fb team (N) Barcelona}}, со која освоил две шпански првенства, два шпански купа, еден шпански суперкуп, еден [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]] и еден [[Суперкуп на УЕФА]]. Во 2004 година, [[Пеле]] го вклучил на листата на 125 [[ФИФА 100|најдобри живи фудбалери]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2004/mar/04/newsstory.sport15|title=The Fifa 100|date=4 март 2004|language=en|access-date=6 јули 2021}}</ref> Тој играл за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 1991 до 2002 година, постигнувајќи најголем успех со освојувањето на златниот медал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] со [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација]]. Откако ја завршил играчката кариера, тој започнал да се занимава со тренерска работа. Неговото прво искуство било на клупата на [[ФК Барселона Б|Барселона Б]], каде што бил тренер од 2008 до 2011 година, по што следела една сезона како тренер на {{Fb team (N) Roma}} (2011-2012). По враќањето во Шпанија, тој ја водел {{Fb team (N) Celta Vigo}} помеѓу 2013 и 2014 година. Од 2014 до 2017 година, тој бил тренер на {{Fb team (N) Barcelona}}, каде што освоил две титули во шпанското првенство, три шпански купови, еден Суперкуп на Шпанија, една титула во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], еден [[Суперкуп на УЕФА]] и едно [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]. По кратка пауза, тој ја презел улогата на селектор на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 2018 до 2022 година. Од 2023 година, тој е тренер на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, со кого освоил две [[Лига 1 (Франција)|француски првенства]], два [[Фудбалски куп на Франција|Купа на Франција]], два [[Суперкуп на Франција|Суперкупа на Франција]], една УЕФА Лига на шампиони, еден Суперкуп на УЕФА и еден [[Интерконтинентален куп]]. На индивидуално ниво, тој бил награден со неколку одличја како [[ЛФП награди|Најдобар тренер во шпанската лига]] (2014-2015), [[IFFHS тренер на годината]] (2015), [[Светски фудбалски тренер на годината|Светски фудбалски тренер на годината]] (2015) и [[ФИФА Светски тренер на годината]] (2015). ==Биографија== Тој е во брак со Елена Куљељ од 27 декември 1997 година,<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/elpais/2019/08/30/gente/1567155454_075490.html|title=La discreta vida privada de Luis Enrique y su familia|date=30 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> со која имал три деца: Пачо (1998), Сира (2000) и Ксана (2009), од кои втората починала од [[Тумори на коските|рак на коските]] на 29 август 2019 година.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/49518049|title=Luis Enrique: Former Spain and Barcelona manager's daughter dies aged nine|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cadenaser.com/ser/2019/08/29/deportes/1567108132_666957.html?int=lomasvistoSER|title=Luis Enrique comunica la muerte de su hija de nueve años al no superar un osteosarcoma|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> ==Клупска кариера== Тој почнал да игра фудбал на единаесетгодишна возраст во младинскиот тим на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]]. Своето деби за првиот тим го имал на 24 септември 1989 година во [[Примера Дивисион (Шпанија) 1989-1990 (Шпанија)|Примера Дивисион]], во натпреварот Спортинг Хихон-[[ФК Малага|Малага]] (0-1). Во следната сезона, тој придонел клубот да се квалификува за [[Куп на УЕФА 1991-1992|Купот на УЕФА 1991-1992]], постигнувајќи 14 гола во првенството. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/luis-enrique/8MdrBIUb/ Луис Енрике Мартинес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/luis-enrique/profil/spieler/7601 Луис Енрике Мартинес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/102772/luis-enrique Луис Енрике Мартинес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/113818/show/luis-enrique Луис Енрике Мартинес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{Париз Сен Жермен-Шампион на Европа 2025}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ФИФА 100}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мартинес, Луис Енрике}} [[Категорија:Родени во 1970 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Тренери на ФК Рома]] [[Категорија:Тренери на ФК Барселона]] [[Категорија:Тренери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Селектори на шпанската фудбалска репрезентација]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Освојувачи на златни олимписки медали Шпанија]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] pv536f9r4vehihgrpdmtkurpdm4nl9j 5532927 5532922 2026-04-01T21:43:43Z Carshalton 30527 5532927 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Луис Енрике | image = [[File:Luis Enrique 2014.jpg|200px|]] | fullname = Луис Енрике Мартинес Гарсија | birth_date = {{birth date and age|1970|5|8|df=y}} | birth_place = [[Хихон]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.80}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | currentclub = {{Fb team Paris Saint-Germain}} (тренер) | youthyears1 = 1981–1988 | youthclubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} | youthyears2 = 1984–1988 | youthclubs2 = →Ла Брања | years1 = 1988–1990 | clubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} Б | caps1 = 27 | goals1 = 5 | years2 = 1989–1991 | clubs2 = {{Fb team Sporting Gijon}} | caps2 = 36 | goals2 = 14 | years3 = 1991–1996 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | caps3 = 157 | goals3 = 15 | years4 = 1996–2004 | clubs4 = {{Fb team Barcelona}} | caps4 = 207 | goals4 = 73 | nationalyears1 = 1990–1991 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 21|Шпанија под 21]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1991–1992 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 23|Шпанија под 23]] | nationalcaps2 = 14 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 1992 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезнетација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 1991–2002 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | nationalcaps4 = 62 | nationalgoals4 = 12 | manageryears1 = 2008–2011 | managerclubs1 = {{Fb team Barcelona B}} | manageryears2 = 2011–2012 | managerclubs2 = {{Fb team Roma}} | manageryears3 = 2013–2014 | managerclubs3 = {{Fb team Celta Vigo}} | manageryears4 = 2014–2017 | managerclubs4 = {{Fb team Barcelona}} | manageryears5 = 2018–2019 | managerclubs5 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears6 = 2019–2022 | managerclubs6 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears7 = 2023– | managerclubs7 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} }} '''Луис Енрике Мартинес Гарсија''' (роден на [[8 мај]] [[1970]], во [[Хихон]]), познат и само како '''Луис Енрике''' — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. Во моментов ја води екипата на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}. Израснат во младински категории на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]], клубот со кој го направил своето професионално деби, потоа од 1991 до 1996 година тој играл во {{Fb team (N) Real Madrid}}, со кој ги освоил [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпанското првенство]], [[Фудбалски куп на Шпанија|купот]] и [[Суперкуп на Шпанија|суперкупот]] на Шпанија. Од 1996 до 2004 година, тој играл за {{Fb team (N) Barcelona}}, со која освоил две шпански првенства, два шпански купа, еден шпански суперкуп, еден [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]] и еден [[Суперкуп на УЕФА]]. Во 2004 година, [[Пеле]] го вклучил на листата на 125 [[ФИФА 100|најдобри живи фудбалери]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2004/mar/04/newsstory.sport15|title=The Fifa 100|date=4 март 2004|language=en|access-date=6 јули 2021}}</ref> Тој играл за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 1991 до 2002 година, постигнувајќи најголем успех со освојувањето на златниот медал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] со [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација]]. Откако ја завршил играчката кариера, тој започнал да се занимава со тренерска работа. Неговото прво искуство било на клупата на [[ФК Барселона Б|Барселона Б]], каде што бил тренер од 2008 до 2011 година, по што следела една сезона како тренер на {{Fb team (N) Roma}} (2011-2012). По враќањето во Шпанија, тој ја водел {{Fb team (N) Celta Vigo}} помеѓу 2013 и 2014 година. Од 2014 до 2017 година, тој бил тренер на {{Fb team (N) Barcelona}}, каде што освоил две титули во шпанското првенство, три шпански купови, еден Суперкуп на Шпанија, една титула во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], еден [[Суперкуп на УЕФА]] и едно [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]. По кратка пауза, тој ја презел улогата на селектор на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 2018 до 2022 година. Од 2023 година, тој е тренер на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, со кого освоил две [[Лига 1 (Франција)|француски првенства]], два [[Фудбалски куп на Франција|Купа на Франција]], два [[Суперкуп на Франција|Суперкупа на Франција]], една УЕФА Лига на шампиони, еден Суперкуп на УЕФА и еден [[Интерконтинентален куп]]. На индивидуално ниво, тој бил награден со неколку одличја како [[ЛФП награди|Најдобар тренер во шпанската лига]] (2014-2015), [[IFFHS тренер на годината]] (2015), [[Светски фудбалски тренер на годината|Светски фудбалски тренер на годината]] (2015) и [[ФИФА Светски тренер на годината]] (2015). ==Биографија== Тој е во брак со Елена Куљељ од 27 декември 1997 година,<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/elpais/2019/08/30/gente/1567155454_075490.html|title=La discreta vida privada de Luis Enrique y su familia|date=30 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> со која имал три деца: Пачо (1998), Сира (2000) и Ксана (2009), од кои втората починала од [[Тумори на коските|рак на коските]] на 29 август 2019 година.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/49518049|title=Luis Enrique: Former Spain and Barcelona manager's daughter dies aged nine|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cadenaser.com/ser/2019/08/29/deportes/1567108132_666957.html?int=lomasvistoSER|title=Luis Enrique comunica la muerte de su hija de nueve años al no superar un osteosarcoma|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> ==Клупска кариера== Тој почнал да игра фудбал на единаесетгодишна возраст во младинскиот тим на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]]. Своето деби за првиот тим го имал на 24 септември 1989 година во [[Примера Дивисион (Шпанија) 1989-1990 (Шпанија)|Примера Дивисион]], во натпреварот Спортинг Хихон-[[ФК Малага|Малага]] (0-1). Во следната сезона, тој придонел клубот да се квалификува за [[Куп на УЕФА 1991-1992|Купот на УЕФА 1991-1992]], постигнувајќи 14 гола во првенството. Следното лето, {{Fb team (N) Real Madrid}} го купил за 250 милиони [[Шпанска пезета|пезети]]<ref>{{cite news|language=es|url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/NANDO_/FUTBOLISTA/SOLER/_MIQUEL_/FUTBOLISTA/REAL_MADRID_CLUB_DE_FUTBOL/Nando/compra/carta/libertad/poder/fichar/Madrid/elpepidep/19920709elpepidep_22/Tes?print=1|title=Nando compra su carta de libertad para poder fichar por el Madrid|publisher=[[El País]]|date=9 јули 1992|access-date=27 ноември 2011}}</ref> (околу еден и пол милион [[евра]]). Во неговата прва [[ФК Реал Мадрид сезона 1991-1992|сезона]] со ''„Лос Бланкос“'' тој бил користен како [[Среден ред (фудбал)#Десно крило|десно крило]] или [[Среден (ред)|внатрешен играч од средниот ред]], под водство на [[Радомир Антиќ]]. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/luis-enrique/8MdrBIUb/ Луис Енрике Мартинес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/luis-enrique/profil/spieler/7601 Луис Енрике Мартинес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/102772/luis-enrique Луис Енрике Мартинес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/113818/show/luis-enrique Луис Енрике Мартинес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{Париз Сен Жермен-Шампион на Европа 2025}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ФИФА 100}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мартинес, Луис Енрике}} [[Категорија:Родени во 1970 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Тренери на ФК Рома]] [[Категорија:Тренери на ФК Барселона]] [[Категорија:Тренери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Селектори на шпанската фудбалска репрезентација]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Освојувачи на златни олимписки медали Шпанија]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] rh4tyducx4mvnhrd3b7srreyy98s868 Ѓавато (превој) 0 1208825 5532899 5463881 2026-04-01T18:46:20Z Ehrlich91 24281 5532899 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Ѓавато}} {{Инфокутија Превој | name = Ѓавато | other_name = | photo = Prevoj gjavato prostor kade porano bilo smesteno s.Gjavato.jpg | photo_size = 300p | photo_caption = Поглед на превојот | map = Македонија | map_alt = | map_caption = Местоположба на превојот Ѓавато во Македонија | map_relief = | map_size = | label = Ѓавато | label_position = | elevation = 1168 | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_ref = | traversed = {{макпат|A|3}} и {{макпат|Р|1101}} | location = помеѓу [[Преспанска Котлина|Преспанската Котлина]] и [[Пелагонија]] | range = помеѓу [[Бигла (планина)|Бигла]] и [[Баба (планина)|Баба]] | coordinates = {{coord|41|03|57.9|N|21|06|15.8|E|display=inline,title}} | coordinates_ref = | lat = 41.066092 | long = 21.104395 | topo = | embedded = | child = }} '''Ѓавато''' — [[превој|планински превој]] во југозападниот дел на [[Македонија]], кој ги поврзува планините [[Бигла (планина)|Бигла]] на север и [[Баба (планина)|Баба]] на југ, а ги раздвојува [[Преспанска Котлина|Преспанската Котлина]] на запад и котлината [[Пелагонија]] на исток.<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2016/12/STUDIJA_PRIRODA.pdf|title=Студија за геодиверзитетот и геонаследството на Република Македонија и другите компоненти на природата (биолошка и пределска разновидност)|publisher=Министерство за животна средина и просторно планирање|language=македонски|date=2016|accessdate=11 октомври 2018|location=Скопје|page=23|archive-date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240602110633/https://www.moepp.gov.mk/wp-content/uploads/2016/12/STUDIJA_PRIRODA.pdf|url-status=dead}}</ref> Во непосредна близина на превојот се наоѓа [[Ѓавато (Битолско)|истоименото село]]. == Местоположба == Планинскиот премин Ѓавато се наоѓа на [[Автопат А3 (Македонија)|државниот магистрален пат А3]] и [[Регионален пат 1101|регионалниот пат 1101]]. == Историја == До средината на {{римски|19}} век, на превојот и во непосредната околина се наоѓале седум мали словенски села — Ѓавато, Извор, Дреноец, Сува Леска, Утојца, Илино и Старо Село (старото [[Кажани]]).<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=241-243|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Објект на превојот Ѓавато.jpg|Објект на превојот Податотека:Превој Ѓавато.jpg|Поглед на превојот Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато.jpg|Црквата „Успение на Пресвета Богородица“ на превојот </gallery> == Поврзано == * [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]] * [[Бигла (планина)|Бигла]] * [[Баба (планина)|Баба]] * [[Преспанска Котлина]] * [[Пелагонија]] == Наводи == {{наводи}} {{Превои во Македонија}} [[Категорија:Планински превои во Македонија]] [[Категорија:Преспа]] [[Категорија:Пелагонија]] [[Категорија:Географија на Ресен]] [[Категорија:Географија на Битола]] 78sxdyt7bi08abix786wbkstq4mrxpy Џон Колтрејн 0 1208952 5532910 5427842 2026-04-01T19:03:54Z ГП 23995 /* Значење и влијание */ дополнување, ситна поправка 5532910 wikitext text/x-wiki [[Податотека:John Coltrane 1963.jpg|мини|Џон Колтрејн во 1963 год.]] '''Џон Вилијам Колтрејн''' ({{langx|en|John William Coltrane}}; [[23 септември]] [[1926]]—[[17 јули]] [[1967]])<ref name="ALLMUSIC">[http://www.allmusic.com/artist/john-coltrane-mn0000175553 John Coltrane]. allmusic</ref> бил американски [[џез]] [[саксофон]]ист. Еден е од најголемите џез великани, и великани од модерната музика воопшто, Колтрејн бил познат по својата музичка виртуозност и постојано движење на границите на џезот. ==Животопис== Колтрејн е роден во [[Северна Каролина]]. Кон крајот на 1940-тите години почнал да свири во оркестарот на [[Дизи Гилеспи]], а во [[1953]] година ѝ се придружил на групата на [[Џони Хоџиз]]. Првиот голем чекор во својата кариера го направил во [[1955]] година, кога го заменил [[Сони Ролинс]] во т.н. „првиот голем квинтет“ на [[Мајлс Дејвис]]. Со таа група снимил неколку славни албуми, но во [[1957]] година Колтрејн се оддалечил од групата заради зависноста од [[хероин]]. Кога се ослободил од хероинот, Колтрејн ѝ се придружил на групата на [[Телониус Манк]]. За овој период Колтрејн изјавил дека бил пресуден во неговиот животот. Во [[1958]] година се вратил во групата на Мајлс Дејвис и свирел на албумите ''[[Milestones]]'' (1958) и ''[[Kind of Blue]]'' (1959), станувајќи најпознатиот тенор-[[саксофон]]ист на своето време. Својата прва гупа (квартет) ја основал во [[1960]] година, кога почнал да свири сопран-саксофон и да се движи кон [[слободен џез]]. Сепак, најголемата слава ја доживеал со својот „класичен квартет“, заедно со [[Пијано|пијанистот]] [[Мекој Тајнер]], [[контрабас]]истот [[Џими Герисон]] и [[Тапани|тапанарот]] [[Елвин Џоунс]]. Со оваа група во [[1964]] година го снимил еден од своите најзначајни албуми, „Совршена љубов“ (англиски: ''[[A Love Supreme]]''). Од [[1965]] година, Колтрејновата музика станувала сè понепристапна, бидејќи создавал [[Импровизација (музика)|импровизација]] без јасно дефинирана форма и [[хармонија]]. Членови на неговата тогашна група, покрај другите, биле и [[Фероа Сендерс]] и Колтрејновата жена, [[Алис Колтрејн|Алис]]. Џон Колтрејн починал во [[1967]] година од [[рак на црниот дроб]]. ==Значење и влијание== Џон Колтрејн е мотив на повеќе дела од музиката и книжевноста, како: * „Приказна за животот и времето на Џон Колтрејн: одглумена од него“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''A narrative of the life and times of John Coltrane: Played by himself'') — песна на американскиот поет [[Мајкл С. Харпер]] (''Michael S. Harper'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 142-144.</ref> * „Мил Џон, мил Колтрејн“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Dear John, dear Coltrane'') — песна на Мајкл С. Харпер.<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 148-150.</ref> * „Овде каде што е Колтрејн“ ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Here where Coltrane is'') — песна на Мајкл С. Харпер.<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 152-154.</ref> * „Аферата Џон Колтрејн“ — расказ на македонскиот писател [[Иван Шопов]] од 2018 година.<ref>''Очудувања 3''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 21-37.</ref> * „Блуз на Џон Колтрејн на стереото“ (англиски: ''John Coltrane Stereo Blues'') — песна на американската [[Рок-музика|рок]]-група [[Дрим синдикејт]] (''The Dream Syndicate'') од 1984 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/31504-The-Dream-Syndicate-Medicine-Show The Dream Syndicate – Medicine Show (посетено на 12.6.2022)]</ref> == Наводи == {{наводи}}{{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Колтрејн, Џон}} [[Категорија:Американски музичари]] [[Категорија:Добитници на Пулицеровата награда]] [[Категорија:Христијански светци од 20 век]] [[Категорија:Родени во 1926 година]] [[Категорија:Починати во 1967 година]] nxlpr1mod7i0wte8swfkq54w73i475w Кам маркет 0 1209095 5532808 5318616 2026-04-01T13:39:50Z TOWGyt 131894 Измените е само годината и линк до КАМ веб страницата што вели дека годината е 1995, не 1999. И додадено е "Source" на крај(незнам како се форматира.. soz). 5532808 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{викификација}} КАМ доо е основан во Скопје во 1995 година<sup>[https://kam.com.mk/istorija.nspx <nowiki>[1]</nowiki>]</sup>, како трговско претпријатие кое започна со само еден маркет во Градски Трговски Центар. Називот КАМ е скратеница од презимето на основачот Гоце Камчев. КАМ Маркет е првиот синџир маркети од типот хард-дисконти коишто постојат на македонскиот пазар. Во [[Македонија]] работат 74 КАМ маркети, сместени во 20 градови низ државата. Компанијата брои 1100 вработени. КАМ Маркет на своите потрошувачи им нуди основни групи на прехранбени и непрехранбени производи. == Наводи == http://kam.com.mk/ http://www.facebook.com/Kam.Market https://kam.com.mk/istorija.nspx 2zvex68yle9v1r6a6x6v4klc5bjbxap Лос 0 1219192 5532836 5466954 2026-04-01T16:05:33Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532836 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Лос | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{Наведено списание |author= Hundertmark, K. |title= ''Alces alces'' |journal= [[Црвен список на МСЗП]] |volume= 2016 |page= e.T56003281A22157381 |publisher= [[Меѓународен сојуз за заштита на природата|МСЗП]] |year= 2016 |url= http://oldredlist.iucnredlist.org/details/56003281/0 |doi= 10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T56003281A22157381.en |accessdate= 2 June 2018 }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | image = Moose superior.jpg | image_caption = Мажјак | image2 = Alce (Alces alces), Potter marsh, Alaska, Estados Unidos, 2017-08-22, DD 139.jpg | image2_caption = Женка | regnum = [[Животни]] | divisio = [[Хордови|Chordata]] | classis = [[Цицачи|Mammalia]] | ordo = [[Парнокопитни|Artiodactyla]] | familia = [[Елени|Cervidae]] | subfamilia = [[Capreolinae]] | genus = Alces | species = A. alces | binomial = Alces alces | binomial_authority = ([[Карл Лине|Лине]], [[Систем на природата|1758]]) | range_map = Moose distribution.png | range_map_caption = Распространетост на лосот | synonyms = ''Cervus alces'' {{small|Лине,&nbsp;1758}} }} '''Лосот''' (''Alces alces'') е најголемиот и најтешкиот претставник од фамилијата [[елени]]. Може да биде долг и повеќе од 3 м и тежок до 700 кг. Мажјаците се двојно поголеми од женките. Од другите елени се разликуваат по големите и широки [[рогови]] на мажјаците кои се сраснати во облик на [[лопата]]. Телото на лосовите е прекриено со темнокафеаво крзно, додека нозете им се светли и имаат широки чапунки за газење по кал или снег. Мажјаците на грлото имаат набрана кожа прекриена со крзно. Роговите ги отфрлаат секоја година, по што им растат нови. Лосовите живеат во шуми во близина на езера, мочуришта и други водени површини. Мошне добро трчаат, а изненадувачки добро пливаат и нуркаат. Лете влегуваат во вода и се хранат со водни растенија, а зиме јадат гранчиња од дрвја. Тоа се внимателни животни, најчесто активни во самрак, а дење претежно се одмораат. Мажјаците лете живеат сами, а женките внимаваат на младите, додека зиме се задржуваат во поголеми или помали стада предводени од женки. ==Живеалиште== [[File:Alaskan moose pair (6862339335).jpg|thumb|left|Мажјак и женка лос]] Лосот обично живее во [[тајга|тајгите]] и умерените широколисни и мешани [[шуми]] на [[северна полутопка|северната полутопка]] во [[Умерена клима|умерена]] до [[субарктичка клима|субарктичка]] [[клима]]. Ловењето и другите човечки активности предизвикаа намалување на опсегот на живеалиштето на лосовите со текот на времето. Во моментов, повеќето лосови се наоѓаат во [[Канада]], [[Алјаска]], [[Нова Англија]], [[Скандинавија|скандинавските]], [[Балтички држави|балтичките]] држави и [[Русија]]. [[File:Cow moose.jpg|thumb|left|Женка лос]] Лосот живее во средина во која може да најде соодветна исхрана (пр. езерски треви, млади дрвја и грмушки), а вооено да е заштитен од грабливци како и од екстремно топло или ладно време. Во текот на годишните времиња лосовите патуваат помеѓу различни живеалишта за да ги задоволат овие потреби.<ref name="autogenerated1">https://extension.unh.edu/resources/files/Resource003858_Rep5484.pdf</ref> Лосот со својата дебела кожа, густо крзно кое ја задржува топлината и нискиот сооднос помеѓу површина и волумен е приспособен за живеење во ладни услови и одлично го толерира студот, но има ниска толеранција на топлина. Топлото време го преживува со повлекување на сенка, на провев или со потопување во ладна вода. На топло лосовите лесно можат да се најдат како шлапаат или пливаат во езерата или барите. Кога е многу изложен на топлина постојат големи шанси лосот да не се храни соодветно во лето, а со тоа и да не складира доволно сало за да ја преживее зимата. Женките исто така, може да не бидат во состојба да се отелат без потребното стекнување тежина во текот на летото. На лосот му е потребен пристап како до младите шуми за брстење, така и до старите шуми за наоѓање на засолниште. [[File:Alces alces (juvenile).jpg|thumb|left|Млад лос]] Лосовите ги избегнуваат областите каде што има малку или воопшто нема снег бидејќи ова го зголемува ризикот од наидување на грабливци, како што се волците, и исто така ги избегнуваат областите со длабок снег бидејќи тоа ја намалува нивната подвижност. Поради тоа лосовите избираат средина која балансира со бројот на грабливци, достапност на храна и длабочина на снегот.<ref>Dussault, Christian, Jean‐Pierre Ouellet, Réhaume Courtois, Jean Huot, Laurier Breton, and Hélène Jolicoeur. "Linking moose habitat selection to limiting factors." Ecography 28, no. 5 (2005): 619-628.</ref> Со повторната појава на бизонот во [[тајга|тајгите]] се појави загриженост дека лосот и бизонот ќе се натпреваруваат за зимската животна средина, а тоа би довело до намалување на популацијата лосови. Како и да е, ваков проблем не се појави. Лосот го претпочита [[субалпски појас|субалпскиот појас]] во рана зима, додека бизонот претпочита влажни [[ливада|ливади]] и пасишта. Во доцна зима лосот претпочита речни [[долина|долини]] и листопадни [[шума|шуми]] или алпски терени над шумата, додека бизонот претпочита влажни ливади и пасишта или сончеви падини.<ref>Jung, Thomas S., Sophie M. Czetwertynski, and Fiona KA Schmiegelow. "Boreal forest titans do not clash: low overlap in winter habitat selection by moose (Alces americanus) and reintroduced bison (Bison bison)." European Journal of Wildlife Research 64, no. 3 (2018): 25.</ref> [[File:Jakt på utstoppet elg.jpg|thumb|Изрежирана слика на лов на лос во [[Норвешка]]]] == Популација == '''Северна Америка:''' * ''Во Канада'' : Се проценува дека има околу 500,000 до 1,000,000 лосови,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hww.ca/en/species/mammals/moose.html#sid14 |title=Hinterland Who's Who |publisher=Hww.ca |accessdate=2013-05-25 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130424191149/http://www.hww.ca/en/species/mammals/moose.html#sid14 |archivedate=2013-04-24 |df= }}</ref> со 150,000 во [[Њуфаундленд и Лабрадор|Њуфаундленд]] во 2007&nbsp;г. кои потекнуваат од само четирите кои беа претставени во 1900-тите.<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.canadacool.com/COOLFACTS/NEWFOUNDLAND/NFLDMoose.html | title = Newfoundland's 120,000 moose are descended from just four that were introduced a century ago | work = Canadacool.com | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110724203530/http://www.canadacool.com/COOLFACTS/NEWFOUNDLAND/NFLDMoose.html | archivedate = 2011-07-24 | url-status=dead }}</ref> * ''Во САД'' : Се проценува дека има околу 300,000: **Алјаска: Се проценува дека има околу 200,000 во 2011&nbsp;г.<ref>[http://www.adfg.alaska.gov/static/species/speciesinfo/moose/pdfs/interior_moose_news_fall_2011.pdf Interior Alaska Moose News (Fall 2011)], p. 6, "How Do Scandinavia and Alaska Compare?"</ref> **Североисток: Проценето е дека има околу 50,000 во [[Њујорк]] и [[Нова Англија]] во 2007&nbsp;г.<ref name="defenders.org">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.defenders.org/newsroom/defenders_magazine/winter_2007/moose_in_a_mess.php |title=Архивиран примерок |accessdate=2010-08-20 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100804222937/http://www.defenders.org/newsroom/defenders_magazine/winter_2007/moose_in_a_mess.php |archivedate=2010-08-04 |df= }}</ref> **Планинските држави: Во [[Вајоминг]] се наоѓаат најголем дел од лосовите во тој регион, проценети се 7,692 во 2009&nbsp;г.<ref>[http://billingsgazette.com/news/state-and-regional/wyoming/article_eef704f1-9b7f-5812-b219-31b57a917a31.html "Wyoming moose numbers fall short"], ''Billings Gazette'', May 28, 2009</ref> **Горниот Среден Запад: [[Мичиген]] се проценува дека има 433 во 2011&nbsp;г.,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.michigan.gov/dnr/0,1607,7-153--252224--,00.html |title="DNRE Survey Results Indicate Approximately 433 Moose in Western Upper Peninsula" |publisher=Michigan.gov |date=2017-05-25 |accessdate=2018-06-04}}</ref> [[Висконсин]] 20–40 во 2003, [[Минесота]] 5600 во североистокот во 2010,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://files.dnr.state.mn.us/recreation/hunting/moose/moose_survey_2010.pdf |title="2010 Aerial Moose Survey" |format=PDF |date= |accessdate=2018-06-04 |archive-date=2017-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170808035142/http://files.dnr.state.mn.us/recreation/hunting/moose/moose_survey_2010.pdf |url-status=dead }}</ref> и околу 100 во северозападот во 2009.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://files.dnr.state.mn.us/aboutdnr/reports/legislative/moose_mgmt_research.pdf |title=Moose Management and Research Plan Update |format=PDF |date= |accessdate=2018-06-04}}</ref> '''Европа и Азија''': *''Финска'' : Во 2009&nbsp;г. имало популација од 115,000.<ref>[http://riistaweb.riista.fi/riistatiedot/riistatietohaku.mhtml RiistaWeb] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100724144553/http://riistaweb.riista.fi/riistatiedot/riistatietohaku.mhtml |date=2010-07-24 }}. Riistaweb.riista.fi. Посетено на 2011-01-09.</ref> *''Норвешка'' : Во 2009&nbsp;г. имало популација од околу 120,000.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aftenposten.no/norge/Elgen-truer-skogen-258961b.html | title=Elgen truer skogen |language=no |publisher=Aftenposten}}</ref> Во 2015&nbsp;г. 31,131 лосови биле мета на лов. Во 1999&nbsp;г. рекорден број од 39,422 биле уловени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ssb.no/jord-skog-jakt-og-fiskeri/statistikker/elgjakt/aar/2016-03-18 |title=Elgjakt, 2015/2016 |publisher=Statistisk sentralbyrå}}</ref> *''Летонија'' : во 2015&nbsp;г. имало околу 21,000.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.zm.gov.lv/public/files/CMS_Static_Page_Doc/00/00/00/37/44/Alnisgrafiks.jpg |title=zm.gov.lv |publisher=zm.gov.lv |accessdate=2015-10-06 |language=lv |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151006234127/https://www.zm.gov.lv/public/files/CMS_Static_Page_Doc/00/00/00/37/44/Alnisgrafiks.jpg |archivedate=2015-10-06 |df= }}</ref> *''Естонија'' : 13,260<ref>[http://www.ilmajaam.ee/1281638/potrade-arvukust-tahetakse-oluliselt-vahendada "Põtrade arvukust tahetakse oluliselt vähendada."] ''Postimees'' 06.26.2013. Посетено на 6-27-2013. {{et icon}}</ref> *''Полска'' : 2,800<ref name="lhnet">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.lhnet.org/eurasian-elk/ |title=Factsheet: Eurasian Elk (Elk, reindeer, roe deer (Cetartiodactyla Cervidae Capreolinae) > Alces alces) |publisher=Lhnet.org |accessdate=2013-06-27 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130727095304/http://www.lhnet.org/eurasian-elk/ |archivedate=2013-07-27 |df= }}</ref> *''Чешка'' : максимум 50<ref name="lhnet" /> *''Русија'' : Во 2007 имало околу 600,000.<ref>{{Наведено списание|last=Baskin|first=Leonid M.|date=2009|title=Status of Regional Moose Populations in European and Asiatic Russia|url=http://alcesjournal.org/index.php/alces/article/viewFile/4/3|journal=Alces|volume=45|pages=1–4|via=}}</ref> *''Шведска'' : Популација од околу 300,000–400,000. Околу 100,000 се ловени секоја есен.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://jagareforbundet.se/Templates/Pages/AnimalSpeciesPage.aspx?id=623&epslanguage=sv |title=jagareforbundet.se |publisher=jagareforbundet.se |accessdate=2013-12-01 |language=sv |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203051340/http://jagareforbundet.se/Templates/Pages/AnimalSpeciesPage.aspx?id=623&epslanguage=sv |archivedate=2013-12-03 |df= }}</ref><ref>[http://www.salenalgen.se/Älginformation.htm salenalgen.se Om älgar] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120620050136/http://www.salenalgen.se/%C3%84lginformation.htm |date=2012-06-20 }}</ref> Околу 10,000 годишно се усмртени во сообраќајни незгоди.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.svd.se/sa-manga-djur-dodas-i-trafiken-varje-ar |title=Så många djur dödas i trafiken varje år &#124; SvD |publisher=Svd.se |date=2003-12-29 |accessdate=2018-06-04}}</ref> ===Подвидови=== {| class="wikitable" |- | Евроазиски лос [[File:Moose-Gustav.jpg|150 px]] | ''A. a. alces'' | [[Финска]], [[Шведска]], [[Норвешка]], [[Летонија]], [[Естонија]] и [[Русија]]. Го нема повеќе во централна и западна Европа освен во [[Полска]], [[Литванија]] и [[Белорусија]], со одредена популација во [[Чешка]], [[Словачка]] и северна [[Украина]]. Многу мал број може да се забележи и во [[Шкотска]], [[Велика Британија]], а од скоро и во источна [[Германија]]. Мажјаците тежат околу 300 до 475 кг, а женките 275 до 375 кг. Висината на рамена варира од 1,7 до 2,1 м.<ref>Smith, A. T., Xie, Y., Hoffmann, R. S., Lunde, D., MacKinnon, J., Wilson, D. E., & Wozencraft, W. C. (Eds.). (2010). ''[https://books.google.com/books?id=ka-9f68nPT4C&printsec=frontcover#v=snippet&q=moose&f=false A guide to the mammals of China]''. Princeton University Press.</ref> |- | Јакутиски лос, или средносибирски/Ленски лос<ref name="bearcreekjournal">{{Наведена мрежна страница |url=http://bearcreekjournal.com/mooseworld/asian-moose/ |title=Asian Moose |publisher=Bear Creek Journal |accessdate=2013-06-27 |archive-url=https://archive.today/20130620053743/http://bearcreekjournal.com/mooseworld/asian-moose/ |archive-date=2013-06-20 |url-status=dead |df= }}</ref> [[File:Wading moose.jpg|150 px]] | ''A. a. pfizenmayeri'' | Источен [[Сибир]], [[Монголија]] и [[Манџурија]]. Најчесто може да се најде во шумите на источна Русија. Тоа е најчестиот вид на лос во [[Азија]]. Неговата распространетост почнува од реката [[Енисеј]] на запад и најголем дел од Сибир. Сличен е по големина на западниот лос од Канада. |- | Усурски или амурски лос <ref name="bearcreekjournal" /> | ''A. a. cameloides'' | Распространет во [[Амурска област|Амурско]]-[[Усури|Усурската]] област на источна Русија, како и североисточниот дел од [[Кина]]. Од другите лосови се разликуваат по големината на нивните рогови кои се многу помали или воопшто ги немаат. Тоа е најмалиот подвид на лос со висина на рамената од 1,65 до 1,85 м, и тежина од 200 до 350 кг.<ref>Jackson, K. (2009). ''Moose''. Reaktion Books.</ref> |- | Чукотски или источно сибирски лос<ref name="bearcreekjournal" /> [[File:Male Moose.jpg|150 px]] | ''A. a. buturlini'' | Распространет е од североисточен Сибир преку [[Корјачки округ|Корјачкиот округ]] и полуостовот [[Камчатка]]. Тоа е најголемиот лос во Европа и Азија. Со својата големина може да се спореди, па дури и да го надмине алјаскиот лос (''A. a. gigas''). Мажјаците може да пораснат до 2,15 м височина и да тежат помеѓу 500 и 725 кг; женките се нешто помали. |- | Источен лос [[File:Alces alces Cape Breton Highlands National Park.jpg|150 px]] | ''A. a. americana'' | Источна Канада, влучително и источен [[Онтарио]], цел [[Квебек]] и [[Атлантска Канада]]. Североисточен САД вклучително и [[Мејн]], [[Њу Хемпшир]], [[Вермонт]], [[Масачусетс]], [[Рон Ајленд]], [[Конектикат]] и северен [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]]. Се забележува раст на популацијата. Ова е еден мал подвид на лос, женките тежат околу 270 кг, мажјаците тежат во просег 365 кг и мажјаците се високи 2 м. |- | Западен лос [[File:Lonesome-Lake-Moose.jpg|150 px]] | ''A. a. andersoni'' | [[Британска Колумбија]] до западен [[Онтарио]], источен [[Јукон]], [[Северозападни Територии]], јужнозападен [[Нунавут]], [[Мичиген]] (горниот полуостров), северен [[Висконсин]], северна [[Минесота]], и североисточна [[Северна Дакота]]. Средно голема раса каде возрасната женка тажи околу 340 до 420 кг, а возрасниот мажјак 450 до 500 кг.<ref>{{Наведена мрежна страница |url= http://www.env.gov.bc.ca/wld/documents/moose.pdf |title= Moose in British Columbia |publisher= Ministry of Environment, Lands and Parks, British Columbia |accessdate= 2014-08-18}}</ref> |- | Алјаски лос [[File:Bigbullmoose.jpg|150 px]] | ''A. a. gigas'' | [[Алјаска]] и западен [[Јукон]]. Најголемиод подвид од [[Северна Америка]].<ref>Franzmann, A. W., LeResche, R. E., Rausch, R. A., & Oldemeyer, J. L. (1978). ''Alaskan moose measurements and weights and measurement-weight relationships''. Canadian Journal of Zoology, 56(2), 298-306.</ref> |- | Шираски лос [[File:Shiras Bull at Cecret Lake a 07-25-12.JPG|150 px]] | ''A. a. shirasi'' |[[Колорадо]], [[Ајдахо]], [[Монтана]], [[Орегон]], [[Јута]], [[Вашингтон (сојузна држава)|Вашингтон]] и [[Вајоминг]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title = Moose Status and Hunting in Washington By Dana L. Base, Associate Wildlife Biologist August 2004|accessdate = 2009-12-07|url = http://wdfw.wa.gov/wlm/game/hunter/gametrails/2004/moose_status.htm |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070621205514/http://wdfw.wa.gov/wlm/game/hunter/gametrails/2004/moose_status.htm |archivedate = June 21, 2007}}</ref> Најмалиот подвид во Северна Америка, тежок околу 230 до 344 кг. |- | † Кавкаски лос [[File:Elch.PNG|150 px]] | ''A. a. caucasicus'' | [[Кавказ (планински венец)|Кавказ]]. Изумрен поради губење на соодветна животната средина и претерано ловење. Можел да се најде во [[Иран]], [[Русија]], [[Грузија]], [[Азербејџан]] и [[Турција]]. |} == Опис и анатомија == [[File:Moose Skull sideview.jpg|thumb|Череп на лос]] ===Рогови=== [[File:Alces alces 8492.JPG|thumb|Роговите во тек на раст се покриени со тенок слој од крзно наречено „кадифе“. Крвните садови во кадифето носат хранливи материи за раст на роговите.]] Мажјаците имаат рогови како и останатите претставници од фамилијата елени. Женките избираат партнер врз основа на големината на роговите. Мажјаците ја користат големината на нивните рогови со цел да ја заплашат и обесхрабрат конкуренцијата, а неретко доаѓа и до борба помеѓу соперниците.<ref name=Rodgers2001a /> Големината и стапката на раст на роговите зависи од диетата и возраста; симетријата го одразува здравјето на лосот.<ref name=Rodgers2001a /> Роговите на мажјаците растат како цилиндрични греди кои се испакнуваат на двете страни од главата под прав агол на средната линија на черепот, а потоа се разгрануваат. Долниот крак од ова разгранување може да биде едноставно, или поделено на два или три забци, со понекое зарамнување. Роговите на лосот се широки и во форма на лопата со забци по должината на надворешниот раб.<ref name=Rodgers2001a>{{citation|title=Moose|first=Art |last=Rodgers|publisher=Voyager Press|chapter=Appearance and characteristics|year=2001|pages=24–27|isbn=978-0-89658-521-8}}</ref> Роговите на возрасен алјаски лос (стар 5 до 12 години) имаат максимален распон поголем од 200 см. До 13-годишна возраст роговите на лосот се намалуваат во големина и симетрија. Најголемиот забележан распон е 210 см. Алјаскиот лос исто така го држи рекордот за најтешки рогови со 36 кг.<ref name=Rodgers2001a /> [[Податотека:Alces_alces.jpg|алт=|мини|Млада женка (''A. a. americana'') на почеток на Јуни.]] Пречникот на гредата укажува на возраста на лосот, а не бројот на забците.<ref name=Rodgers2001a /> Роговите на лосовите во Северна Америка (''A. a. Americanus'') вообичаено се поголеми од оние на евроазискиот лос и имаат по два лобуси на секоја страна, како пеперутка. Формата на роговите на евроазиските лосови потсетува на школка, со еден лобус на секоја страна.<ref name=Rodgers2001a /> По сезоната на парење мажите ги отфрлаат роговите за да штедат енергија за зима. Новиот сет на рогови ќе порасне на пролет. Потребни се три до пет месеци за нивен целосен развој, што ги прави еден од најбрзорастечките органи кај живоотните. Покривната кожа со својот богато развиен систем на крвни садови ги исхранува роговите, а бројни фоликули на влакна и даваат кадифена текстура.<ref name=Rodgers2001a /> Младите лосови не ги отфрлаат роговите за време на зимата, туку ги задржуваат до следната пролет. Птиците, месојадците и глодачите ги јадат отпаднатите рогови кои се полни со белковини, а лосовите ја јадат покривната кожа за внес на хранливи материи.<ref name=Rodgers2001a /> Ако мажјакот е [[Кастрација|кастриран]], било случајно или хемиски, тој ќе го отфрли моменталниот сет на рогови и веднаш ќе порасне нов сет деформирани со изменета форма рогови кои ќе ги носи до крајот на животот без да ги отфрли повеќе. Овие израстоци со карактеристичен изглед (често нарекувани и „ѓаволски рогови“) се извор на митови и легенди кај [[Ескими]]те, како и кај некои други племиња на домородните народи од Северна Америка.<ref>Geist, Valerius (1998)'' [https://books.google.com/books?id=bcWZX-IMEVkC&printsec=frontcover#v=onepage&q=moose&f=false Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology]'' Stackpole Books.</ref> Во исклучително ретки околности и кај женките може да пораснат рогови. Ова обично се должи на хормонски дисбаланс.<ref>[http://www.alaskapublic.org/2009/10/19/it%E2%80%99s-a-bull-moose%E2%80%A6no-a-cow%E2%80%A6/ It’s a Bull Moose…No a Cow…] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120120114602/http://www.alaskapublic.org/2009/10/19/it%E2%80%99s-a-bull-moose%E2%80%A6no-a-cow%E2%80%A6/ |date=2012-01-20 }} Joe Viechnicki, KFSK – Petersburg 10-19-09</ref> ===Копита=== Како и сите членови од редот [[Парнокопитни|парнокопитари]], на стапалото лосот има два големи кератинизирани копита кои соодветствуваат на третиот и четвртиот прст, со два мали постеролатерални рудиментарни прсти кои соодветствуваат на вториот и петтиот прст. Копитото од четвртиот прст е пошироко од она на третиот, но е пократко во должина. Ова стапало е приспособено за одење по меко тло.<ref>Keller, Anna, Marcus Clauss, Evelyne Muggli, and Karl Nuss. "Even-toed but uneven in length: the digits of artiodactyls." Zoology 112, no. 4 (2009): 270-278.</ref> Копитото се шири под товар, ја зголемува површината на газење, при што се ограничува потонувањето на ногата во мека почва или снег, а исто така се зголемува и ефикасноста при пливање.<ref>Lundmark, Caroline. Morphological and behavioral adaptations of moose to climate, snow, and forage. Vol. 2008, no. 67. 2008.</ref><ref>Telfer, Edmund S., and John P. Kelsall. "Adaptation of some large North American mammals for survival in snow." Ecology 65, no. 6 (1984): 1828-1834.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://winterberrywildlife.ouroneacrefarm.com/2016/04/17/moose-hooves/|title=Moose Hooves and Legs: Great Adaptations|first=Janet|last=Pesaturo|date=17 April 2016|website=ouroneacrefarm.com}}</ref> На цврсто тло мажјакот остава видлив отпечаток од рудиментарните прсти, додека женката и младенчето не оставаат. На меко тло или кал кај сите може да се види отпечаток од рудиментарните прсти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.all-about-moose.com/moose-tracks.html|title=Moose Tracks - What do Tracks From A Moose Look Like?|website=All About Moose}}</ref> ===Крзно=== Крзното му се состои од два слоја, горен слој составен од долги влакна и мека волнена подлога. Влакната од горниот слој се шупливи, исполнети со воздух за подобра изолација, а исто така им помага да останат на површина додека пливаат.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.newfoundlandbiggamehunting.com/post/newfoundland-moose-trivia |title=Big Game Hunting in Newfoundland |publisher=Newfoundlandbiggamehunting.com |date=2016-01-17 |accessdate=2018-06-04 |archive-date=2017-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170104164154/http://www.newfoundlandbiggamehunting.com/post/newfoundland-moose-trivia |url-status=dead }}</ref> ===Гуша=== И мажјаците и женките имаат гуша или ѕвоно,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/animal/moose-mammal#ref1022349|title=Moose |publisher=britannica.com|date=1999-07-23|accessdate=2018-10-02}}</ref> што всушност е кожна дипла под брадата. Нејзината вистинска намена сè уште не е доволно јасна, но се претпоставува дека е потребна при парење како визуелен и мирисен сигнал или како знак за доминација кај мажјаците, како што се и роговите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2012/hautala_gavi/|title=Alces alces, Giant of the Northern Forest|publisher=bioweb.uwlax.edu|accessdate=2018-10-02|archive-date=2018-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208200728/http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2012/hautala_gavi/|url-status=dead}}</ref> ==Наводи== [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] is53vc89vmpxa64hf28zh1hiwgg73dt Список на определени интеграли 0 1220261 5533092 4898662 2026-04-02T09:32:01Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Списоци поврзани со математиката]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533092 wikitext text/x-wiki Во математиката, [[интеграл|определениот интеграл]]: :<math>\int_a^b f(x)\, dx</math> е површината од областа на ''xy''-рамнината ограничена од графиконот на ''f'', ''x''-оската и линиите ''x'' = ''a'' и ''x'' = ''b'', така што површината над ''x''-оската се додава на вкупниот збир, а под ''x''-оската се одзема од вкупната сума. [[Основна теорема на анализа|Основната теорема]] на анализата воспоставува однос меѓу неопределените и определените интеграли и воведува техника за пресметување на определените интеграли. Ако интервалот е бесконечен, определениот интеграл се нарекува ''[[несвојствен интеграл]]'' и се определува користејќи соодветни процедури на лимитирање. На пример: :<math>\int_a^\infty f(x)\, dx=\lim_{b\to\infty}\left[\int_a^b f(x)\, dx\right]</math> Константа, како пи, која може да биде дефинирана со интеграла на алгебарска функција во алгебарски домен е позната како периода. Следи списокот на најчестите определени интеграли. Списокот на неопределени интеграли е дадени во [[список на интеграли|списокот на неопределени интеграли]]. ==Определени интеграли од рационални или ирационални изрази == :<math>\int_0^\infty \frac{dx}{x^{2}+a^{2}}=\frac{\pi}{2a}</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^{m}dx}{x^{n}+a^{n}}=\frac{\pi a^{m-n+1}}{n\sin\left(\dfrac{m+1}{n}\pi\right)}\quad \mbox{for } 0<m+1<n</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^{p-1}dx}{1+x}=\frac{\pi}{\sin(p\pi)}\quad \mbox{for } 0<p<1</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^m dx}{1+2x\cos\beta+x^{2}}=\frac{\pi}{\sin(m\pi)}\cdot\frac{\sin(m\beta)}{\sin(\beta)}</math> :<math>\int_0^a \frac{dx}{\sqrt{a^2-x^2}}=\frac{\pi}{2} </math> :<math>\int_0^a \sqrt{a^2-x^2}dx=\frac{\pi a^2}{4}</math> :<math>\int_0^a x^m (a^n-x^n)^p\,dx=\frac{a^{m+1+np}\Gamma\left(\dfrac{m+1}{n}\right)\Gamma(p+1)}{n\Gamma \left(\dfrac{m+1}{n}+p+1\right)}</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^m dx}{({x^n+a^n)}^r}=\frac{(-1)^{r-1}\pi a^{m+1-nr}\Gamma\left(\dfrac{m+1}{n}\right)}{n\sin\left(\dfrac{m+1}{n}\pi\right)(r-1)!\,\Gamma \left(\dfrac{m+1}{n}-r+1\right)}\quad \mbox{for } n(r-2)<m+1<nr</math> ==Определени интеграли од [[тригонометриски функции]] == :<math>\int_0^\pi \sin(mx)\sin(nx)dx=\begin{cases} 0 & \text{ако } m\ne n \\ \\ \dfrac{\pi}{2} & \text{ако } m=n \end{cases} \quad\text{за } m,n \text{ позитивни цели броеви}</math> :<math>\int_0^\pi \cos(mx)\cos(nx)dx=\begin{cases} 0 & \text{if } m\ne n \\ \\ \dfrac{\pi}{2} & \text{ако } m=n \end{cases} \quad\text{за } m,n \text{ позитивни цели броеви}</math> :<math>\int_0^\pi \sin(mx)\cos(nx)dx=\begin{cases} 0 & \text{if } m+n \text{ even} \\ \\ \dfrac{2m}{m^{2}-n^{2}} & \text{ако } m+n \text{ непарен} \end{cases} \quad\text{за } m,n \text{ цели броеви}.</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^2(x)dx=\int_0^{\frac{\pi}{2}}\cos^2(x)dx=\frac{\pi}{4}</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^{2m}(x)dx=\int_0^{\frac{\pi}{2}}\cos^{2m}(x)dx = \frac{1\times3\times5\times\cdots\times(2m-1)}{2\times4\times6\times\cdots\times2m}\cdot\frac{\pi}{2}\quad\mbox{for }m=1,2,3\ldots</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^{2m+1}(x)dx=\int_0^{\frac{\pi}{2}}\cos^{2m+1}(x)dx = \frac{2\times4\times6\times\cdots\times2m}{1\times3\times5\times\cdots\times(2m+1)}\quad\mbox{for }m=1,2,3\ldots</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^{2p-1}(x)\cos^{2q-1}(x)dx = \frac{\Gamma(p)\Gamma(q)}{2\Gamma(p+q)}=\frac{1}{2} \text{B}(p,q)</math> :<math>\int_0^\infty \frac{\sin(px)}{x}dx=\begin{cases} \dfrac{\pi}{2} & \text{ако } p>0 \\ \\ 0 & \text{ако } p=0 \\ \\ -\dfrac{\pi}{2} & \text {ако } p<0 \end{cases}</math> : <math>\int_{0}^{\infty }\frac{\sin px\cos qx}{x}\ dx=\begin{cases} 0 & \text{ ако } q>p>0 \\ \\ \dfrac{\pi}{2}& \text{ ако } 0<q<p \\ \\ \dfrac{\pi}{4} & \text{ ако } p=q>0 \end{cases}</math> : <math>\int_{0}^{\infty }\frac{\sin px \sin qx}{x^{2}}\ dx=\begin{cases} \dfrac{\pi p}{2}& \text{ ако } 0<p\leq q \\ \\ \dfrac{\pi q}{2} & \text{ ако } 0<q\leq p \end{cases}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\sin ^{2}px}{x^{2}}\ dx=\frac{\pi p}{2}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{1-\cos px}{x^{2}}\ dx=\frac{\pi p}{2}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\cos px - \cos qx}{x}\ dx= \ln \frac {q}{p}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\cos px - \cos qx}{x^{2}}\ dx=\frac{\pi (q-p)}{2}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\cos mx}{x^{2}+a^{2}}\ dx=\frac{\pi}{2a}e^{-ma}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{x \sin mx}{x^2+a^2}\ dx=\frac{\pi}{2}e^{-ma}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{ \sin mx}{x(x^2+a^2)}\ dx=\frac{\pi}{2a^2}\left(1-e^{-ma}\right)</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{a+b\sin x}=\frac{2\pi}{\sqrt{a^2-b^2}}</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{a+b\cos x}=\frac{2\pi}{\sqrt{a^2-b^2}}</math> : <math>\int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{dx}{a+b\cos x}=\frac{\cos^{-1} \left(\dfrac{b}{a}\right) }{\sqrt{a^2-b^2}}</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{(a+b\sin x)^2}=\int_0^{2\pi} \frac{dx}{(a+b\cos x)^2}=\frac{2\pi a}{(a^2-b^2)^{3/2}}</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{1-2a\cos x +a^2}=\frac{2\pi}{1-a^2} \quad \mbox{for } 0<a<1</math> : <math>\int_0^{\pi} \frac{x \sin x\ dx}{1-2a\cos x +a^2}=\begin{cases} \dfrac{\pi}{a}\ln\left|1+a\right| & \text{ако } |a|<1 \\ \\ \dfrac{\pi}{a} \ln\left|1+\dfrac{1}{a}\right| & \text{ако } |a|>1 \end{cases}</math> : <math>\int_0^{\pi} \frac{\cos mx\ dx}{1-2a\cos x +a^2}=\frac{\pi a^m}{1-a^2} \quad \mbox{for } a^2<1\ , \ m=0,1,2,\dots</math> : <math>\int_0^\infty \sin ax^2\ dx=\int_0^\infty \cos ax^2= \frac{1}{2}\sqrt \frac{\pi}{2a}</math> : <math>\int_0^\infty \sin ax^n=\frac{1}{na^{1/n}}\Gamma\left(\frac{1}{n}\right)\sin\frac{\pi}{2n} \quad \mbox{for } n>1</math> : <math>\int_0^\infty \cos ax^n=\frac{1}{na^{1/n}}\Gamma\left(\frac{1}{n}\right)\cos\frac{\pi}{2n} \quad \mbox{for } n>1</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\sin x}{\sqrt x}\ dx=\int_0^\infty \frac{\cos x}{\sqrt x}\ dx=\sqrt{\frac{\pi}{2}}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\sin x}{x^p}\ dx= \frac{\pi}{2\Gamma(p)\sin \left(\dfrac{p\pi}{2}\right)} \quad \mbox{for } 0<p<1</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\cos x}{x^p}\ dx= \frac{\pi}{2\Gamma(p)\cos \left(\dfrac{p\pi}{2}\right)} \quad \mbox{for } 0<p<1</math> : <math>\int_0^\infty \sin ax^2\cos 2bx\ dx=\frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{2a}}\left(\cos \frac{b^2}{a}-\sin\frac{b^2}{a}\right)</math> : <math>\int_0^\infty \cos ax^2\cos 2bx\ dx=\frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{2a}}\left(\cos \frac{b^2}{a}+\sin\frac{b^2}{a}\right)</math> ==Определени интеграли од експоненцијални функции == : <math>\int_0^\infty \sqrt{x}\,e^{-x}\,dx = \frac{1}{2}\sqrt \pi</math> (види и [[Гама функција]]) : <math>\int_0^\infty e^{-ax}\cos bx \, dx=\frac{a}{a^2+b^2}</math> : <math>\int_0^\infty e^{-ax}\sin bx \, dx=\frac{b}{a^{2}+b^{2}}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {{}e^{-ax}\sin bx}{x} \, dx=\tan^{-1}\frac{b}{a}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}-e^{-bx}}{x} \, dx=\ln \frac{b}{a}</math> : <math>\int_0^\infty e^{-a x^2}\,dx = \frac{1}{2} \sqrt \frac {\pi} {a} \quad \mbox{for } a>0</math> ([[Гаусов интеграл]]) : <math>\int_0^\infty {e^{-ax^{2}}}\cos bx\, dx=\frac {1}{2} \sqrt{\frac{\pi}{a}}e^\left(\frac{-b^2}{4a}\right)</math> : <math>\int_0^\infty e^{-(ax^{2}+bx+c)}\, dx=\frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{a}}e^\left(\frac{b^2-4ac}{4a}\right)\cdot \operatorname{erfc} \frac{b}{2\sqrt{a}},\text{ каде }\operatorname{erfc}(p)=\frac{2}{\sqrt{\pi}}\int_p^\infty e^{-x^{2}}\, dx </math> : <math>\int_{-\infty}^{\infty} e^{-(ax^{2}+bx+c)}\ dx=\sqrt {\frac{\pi}{a}}e^\left(\frac{b^2-4ac}{4a}\right)</math> : <math>\int_0^\infty x^{n}e^{-ax}\ dx=\frac{\Gamma (n+1)}{a^{n+1}}</math> : <math>\int_0^\infty{x^2 e^{-a x^2}\,dx} = \frac{1}{4} \sqrt \frac {\pi} {a^3} \quad \mbox{for } a>0</math> : <math>\int_0^\infty x^{2n} e^{-a x^2}\,dx = \frac{2n-1}{2a} \int_0^\infty x^{2(n-1)} e^{-a x^2}\,dx = \frac{(2n-1)!!}{2^{n+1}} \sqrt{\frac{\pi}{a^{2n+1}}} = \frac{(2n)!}{n! 2^{2n+1}} \sqrt{\frac{\pi}{a^{2n+1}}} \quad \mbox{for } a>0\ ,\ n=1,2,3\ldots </math> (каде!! е [[двоен факториел]]) : <math>\int_0^\infty{x^3 e^{-a x^2}\,dx} = \frac{1}{2 a^2} \quad \mbox{for } a>0</math> : <math>\int_0^\infty x^{2n+1} e^{-a x^2}\,dx = \frac {n} {a} \int_0^\infty x^{2n-1} e^{-a x^2}\,dx = \frac{n!}{2 a^{n+1}} \quad \mbox{for } a>0\ ,\ n=0,1,2\ldots </math> : <math>\int_0^\infty x^m e^{-ax^2}\ dx=\frac{\Gamma\left(\dfrac{m+1}{2}\right)}{2a^\left(\frac{m+1}{2}\right)}</math> : <math>\int_0^\infty e^{\left(-ax^2-\frac{b}{x^2}\right)}\ dx=\frac{1}{2} \sqrt \frac{\pi}{a}e^{-2 \sqrt{ab}}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {x}{e^x-1}\ dx=\zeta (2)= \frac {\pi^2}{6}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {x^{n-1}}{e^x-1}\ dx=\Gamma (n)\zeta (n)</math> : <math>\int_0^\infty \frac {x}{e^x+1}\ dx=\frac{1}{1^2}-\frac{1}{2^2}+\frac{1}{3^2}-\frac{1}{4^2}+\dots=\frac{\pi^2}{12}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {\sin mx}{e^{2\pi x}-1}\ dx=\frac{1}{4} \coth\frac{m}{2}- \frac{1}{2m}</math> : <math>\int_0^\infty \left(\frac {1}{1+x}- e^{-x}\right)\ \frac{dx}{x}=\gamma</math> (каде <math>\gamma</math> е [[Ојлерова-Маскерониева константа]]) : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-x^2}-e^{-x}}{x}\ dx=\frac{\gamma}{2}</math> : <math>\int_0^\infty \left(\frac {1}{e^x-1}-\frac{e^{-x}}{x}\right)\ dx=\gamma</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}-e^{-bx}}{x \sec px}\ dx=\frac{1}{2} \ln\frac{b^2+p^2}{a^2+p^2}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}-e^{-bx}}{x \csc px}\ dx=\tan^{-1}\frac{b}{p}-\tan^{-1}\frac{a}{p}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}(1-\cos x)}{x^2}\ dx=\cot^{-1} a-\frac{a}{2}\ln\left|\frac{a^2+1}{a^2}\right|</math> : <math>\int_{-\infty}^\infty e^{-x^2}\,dx=\sqrt{\pi}</math> : <math>\int_{-\infty}^\infty x^{2(n+1)}e^{-\frac12 x^2}\,dx=\frac{(2n+1)!}{2^n n!}\sqrt{2 \pi} \quad\mbox{for } n=0,1,2,\ldots </math> ==Определени интеграли од логаритамски функции == : <math>\int_0^1 x^m (\ln x)^n \, dx=\frac{(-1)^n n!}{(m+1)^{n+1}} \quad\mbox{for } m>-1, n=0,1,2,\ldots</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln x}{1+x}\, dx= -\frac{\pi^2}{12}</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln x}{1-x}\, dx= -\frac{\pi^2}{6}</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln (1+x)}{x}\, dx= \frac{\pi^2}{12}</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln (1-x)}{x}\, dx= -\frac{\pi^2}{6}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\ln(a^{2}+x^{2})}{b^{2}+x^{2}}\ dx = \frac{\pi}{b} \ln (a+b)\quad\mbox{for } a,b>0</math> : <math>\int_0^\infty\frac{\ln x}{x^2+a^2}\ dx = \frac{\pi \ln a}{2a}\quad\mbox{for } a>0</math> ==Определени интеграли од хиперболични функции == <math>\int_0^\infty \frac{\sin ax}{\sinh bx}\ dx=\frac {\pi}{2b}\tanh \frac{a \pi}{2b}</math> <math>\int_0^\infty \frac{\cos ax}{\cosh bx}\ dx=\frac {\pi}{2b}\cdot\frac{1}{\cosh \frac{a \pi}{2b}}</math> <math>\int_0^\infty \frac{x}{\sinh ax}\ dx=\frac{\pi^2}{4a^2}</math> <math>\int_{-\infty}^\infty \frac{1}{\cosh x}\ dx = \pi</math> ==[[Фруланиев интеграл|Фруланиеви интеграли]]== <math>\int_{0}^{\infty }\frac{f(ax)-f(bx)}{x}\ dx=\left(\lim_{x \to 0}f(x)-\lim_{x \to \infty}f(x)\right) \ln \left(\frac{b}{a} \right)</math> важи доколку интегралот постои и <math>f'(x)</math> е континуална. == Поврзано == * [[Список на интеграли]] * [[Бесконечна сума]] * [[Гама функција]] * [[Список на лимеси]] ==Наводи== *{{Наведена книга |author-first1=Murray R. |author-last1=Spiegel |author-first2=Seymour |author-last2=Lipschutz |author-first3=John |author-last3=Liu |title=Mathematical handbook of formulas and tables |year=2009 |publisher=[[McGraw-Hill]] |isbn=978-0071548557 |edition=3}} *{{Наведена книга |author-last=Zwillinger |author-first=Daniel |title=CRC standard mathematical tables and formulae |year=2003 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-143983548-7 |edition=32nd}} [[Категорија:Интеграли]] 367imbe4mjdnek0s544jjxip7wuotcz 5533093 5533092 2026-04-02T09:32:25Z Bjankuloski06 332 /* Поврзано */ 5533093 wikitext text/x-wiki Во математиката, [[интеграл|определениот интеграл]]: :<math>\int_a^b f(x)\, dx</math> е површината од областа на ''xy''-рамнината ограничена од графиконот на ''f'', ''x''-оската и линиите ''x'' = ''a'' и ''x'' = ''b'', така што површината над ''x''-оската се додава на вкупниот збир, а под ''x''-оската се одзема од вкупната сума. [[Основна теорема на анализа|Основната теорема]] на анализата воспоставува однос меѓу неопределените и определените интеграли и воведува техника за пресметување на определените интеграли. Ако интервалот е бесконечен, определениот интеграл се нарекува ''[[несвојствен интеграл]]'' и се определува користејќи соодветни процедури на лимитирање. На пример: :<math>\int_a^\infty f(x)\, dx=\lim_{b\to\infty}\left[\int_a^b f(x)\, dx\right]</math> Константа, како пи, која може да биде дефинирана со интеграла на алгебарска функција во алгебарски домен е позната како периода. Следи списокот на најчестите определени интеграли. Списокот на неопределени интеграли е дадени во [[список на интеграли|списокот на неопределени интеграли]]. ==Определени интеграли од рационални или ирационални изрази == :<math>\int_0^\infty \frac{dx}{x^{2}+a^{2}}=\frac{\pi}{2a}</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^{m}dx}{x^{n}+a^{n}}=\frac{\pi a^{m-n+1}}{n\sin\left(\dfrac{m+1}{n}\pi\right)}\quad \mbox{for } 0<m+1<n</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^{p-1}dx}{1+x}=\frac{\pi}{\sin(p\pi)}\quad \mbox{for } 0<p<1</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^m dx}{1+2x\cos\beta+x^{2}}=\frac{\pi}{\sin(m\pi)}\cdot\frac{\sin(m\beta)}{\sin(\beta)}</math> :<math>\int_0^a \frac{dx}{\sqrt{a^2-x^2}}=\frac{\pi}{2} </math> :<math>\int_0^a \sqrt{a^2-x^2}dx=\frac{\pi a^2}{4}</math> :<math>\int_0^a x^m (a^n-x^n)^p\,dx=\frac{a^{m+1+np}\Gamma\left(\dfrac{m+1}{n}\right)\Gamma(p+1)}{n\Gamma \left(\dfrac{m+1}{n}+p+1\right)}</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^m dx}{({x^n+a^n)}^r}=\frac{(-1)^{r-1}\pi a^{m+1-nr}\Gamma\left(\dfrac{m+1}{n}\right)}{n\sin\left(\dfrac{m+1}{n}\pi\right)(r-1)!\,\Gamma \left(\dfrac{m+1}{n}-r+1\right)}\quad \mbox{for } n(r-2)<m+1<nr</math> ==Определени интеграли од [[тригонометриски функции]] == :<math>\int_0^\pi \sin(mx)\sin(nx)dx=\begin{cases} 0 & \text{ако } m\ne n \\ \\ \dfrac{\pi}{2} & \text{ако } m=n \end{cases} \quad\text{за } m,n \text{ позитивни цели броеви}</math> :<math>\int_0^\pi \cos(mx)\cos(nx)dx=\begin{cases} 0 & \text{if } m\ne n \\ \\ \dfrac{\pi}{2} & \text{ако } m=n \end{cases} \quad\text{за } m,n \text{ позитивни цели броеви}</math> :<math>\int_0^\pi \sin(mx)\cos(nx)dx=\begin{cases} 0 & \text{if } m+n \text{ even} \\ \\ \dfrac{2m}{m^{2}-n^{2}} & \text{ако } m+n \text{ непарен} \end{cases} \quad\text{за } m,n \text{ цели броеви}.</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^2(x)dx=\int_0^{\frac{\pi}{2}}\cos^2(x)dx=\frac{\pi}{4}</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^{2m}(x)dx=\int_0^{\frac{\pi}{2}}\cos^{2m}(x)dx = \frac{1\times3\times5\times\cdots\times(2m-1)}{2\times4\times6\times\cdots\times2m}\cdot\frac{\pi}{2}\quad\mbox{for }m=1,2,3\ldots</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^{2m+1}(x)dx=\int_0^{\frac{\pi}{2}}\cos^{2m+1}(x)dx = \frac{2\times4\times6\times\cdots\times2m}{1\times3\times5\times\cdots\times(2m+1)}\quad\mbox{for }m=1,2,3\ldots</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^{2p-1}(x)\cos^{2q-1}(x)dx = \frac{\Gamma(p)\Gamma(q)}{2\Gamma(p+q)}=\frac{1}{2} \text{B}(p,q)</math> :<math>\int_0^\infty \frac{\sin(px)}{x}dx=\begin{cases} \dfrac{\pi}{2} & \text{ако } p>0 \\ \\ 0 & \text{ако } p=0 \\ \\ -\dfrac{\pi}{2} & \text {ако } p<0 \end{cases}</math> : <math>\int_{0}^{\infty }\frac{\sin px\cos qx}{x}\ dx=\begin{cases} 0 & \text{ ако } q>p>0 \\ \\ \dfrac{\pi}{2}& \text{ ако } 0<q<p \\ \\ \dfrac{\pi}{4} & \text{ ако } p=q>0 \end{cases}</math> : <math>\int_{0}^{\infty }\frac{\sin px \sin qx}{x^{2}}\ dx=\begin{cases} \dfrac{\pi p}{2}& \text{ ако } 0<p\leq q \\ \\ \dfrac{\pi q}{2} & \text{ ако } 0<q\leq p \end{cases}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\sin ^{2}px}{x^{2}}\ dx=\frac{\pi p}{2}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{1-\cos px}{x^{2}}\ dx=\frac{\pi p}{2}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\cos px - \cos qx}{x}\ dx= \ln \frac {q}{p}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\cos px - \cos qx}{x^{2}}\ dx=\frac{\pi (q-p)}{2}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\cos mx}{x^{2}+a^{2}}\ dx=\frac{\pi}{2a}e^{-ma}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{x \sin mx}{x^2+a^2}\ dx=\frac{\pi}{2}e^{-ma}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{ \sin mx}{x(x^2+a^2)}\ dx=\frac{\pi}{2a^2}\left(1-e^{-ma}\right)</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{a+b\sin x}=\frac{2\pi}{\sqrt{a^2-b^2}}</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{a+b\cos x}=\frac{2\pi}{\sqrt{a^2-b^2}}</math> : <math>\int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{dx}{a+b\cos x}=\frac{\cos^{-1} \left(\dfrac{b}{a}\right) }{\sqrt{a^2-b^2}}</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{(a+b\sin x)^2}=\int_0^{2\pi} \frac{dx}{(a+b\cos x)^2}=\frac{2\pi a}{(a^2-b^2)^{3/2}}</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{1-2a\cos x +a^2}=\frac{2\pi}{1-a^2} \quad \mbox{for } 0<a<1</math> : <math>\int_0^{\pi} \frac{x \sin x\ dx}{1-2a\cos x +a^2}=\begin{cases} \dfrac{\pi}{a}\ln\left|1+a\right| & \text{ако } |a|<1 \\ \\ \dfrac{\pi}{a} \ln\left|1+\dfrac{1}{a}\right| & \text{ако } |a|>1 \end{cases}</math> : <math>\int_0^{\pi} \frac{\cos mx\ dx}{1-2a\cos x +a^2}=\frac{\pi a^m}{1-a^2} \quad \mbox{for } a^2<1\ , \ m=0,1,2,\dots</math> : <math>\int_0^\infty \sin ax^2\ dx=\int_0^\infty \cos ax^2= \frac{1}{2}\sqrt \frac{\pi}{2a}</math> : <math>\int_0^\infty \sin ax^n=\frac{1}{na^{1/n}}\Gamma\left(\frac{1}{n}\right)\sin\frac{\pi}{2n} \quad \mbox{for } n>1</math> : <math>\int_0^\infty \cos ax^n=\frac{1}{na^{1/n}}\Gamma\left(\frac{1}{n}\right)\cos\frac{\pi}{2n} \quad \mbox{for } n>1</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\sin x}{\sqrt x}\ dx=\int_0^\infty \frac{\cos x}{\sqrt x}\ dx=\sqrt{\frac{\pi}{2}}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\sin x}{x^p}\ dx= \frac{\pi}{2\Gamma(p)\sin \left(\dfrac{p\pi}{2}\right)} \quad \mbox{for } 0<p<1</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\cos x}{x^p}\ dx= \frac{\pi}{2\Gamma(p)\cos \left(\dfrac{p\pi}{2}\right)} \quad \mbox{for } 0<p<1</math> : <math>\int_0^\infty \sin ax^2\cos 2bx\ dx=\frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{2a}}\left(\cos \frac{b^2}{a}-\sin\frac{b^2}{a}\right)</math> : <math>\int_0^\infty \cos ax^2\cos 2bx\ dx=\frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{2a}}\left(\cos \frac{b^2}{a}+\sin\frac{b^2}{a}\right)</math> ==Определени интеграли од експоненцијални функции == : <math>\int_0^\infty \sqrt{x}\,e^{-x}\,dx = \frac{1}{2}\sqrt \pi</math> (види и [[Гама функција]]) : <math>\int_0^\infty e^{-ax}\cos bx \, dx=\frac{a}{a^2+b^2}</math> : <math>\int_0^\infty e^{-ax}\sin bx \, dx=\frac{b}{a^{2}+b^{2}}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {{}e^{-ax}\sin bx}{x} \, dx=\tan^{-1}\frac{b}{a}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}-e^{-bx}}{x} \, dx=\ln \frac{b}{a}</math> : <math>\int_0^\infty e^{-a x^2}\,dx = \frac{1}{2} \sqrt \frac {\pi} {a} \quad \mbox{for } a>0</math> ([[Гаусов интеграл]]) : <math>\int_0^\infty {e^{-ax^{2}}}\cos bx\, dx=\frac {1}{2} \sqrt{\frac{\pi}{a}}e^\left(\frac{-b^2}{4a}\right)</math> : <math>\int_0^\infty e^{-(ax^{2}+bx+c)}\, dx=\frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{a}}e^\left(\frac{b^2-4ac}{4a}\right)\cdot \operatorname{erfc} \frac{b}{2\sqrt{a}},\text{ каде }\operatorname{erfc}(p)=\frac{2}{\sqrt{\pi}}\int_p^\infty e^{-x^{2}}\, dx </math> : <math>\int_{-\infty}^{\infty} e^{-(ax^{2}+bx+c)}\ dx=\sqrt {\frac{\pi}{a}}e^\left(\frac{b^2-4ac}{4a}\right)</math> : <math>\int_0^\infty x^{n}e^{-ax}\ dx=\frac{\Gamma (n+1)}{a^{n+1}}</math> : <math>\int_0^\infty{x^2 e^{-a x^2}\,dx} = \frac{1}{4} \sqrt \frac {\pi} {a^3} \quad \mbox{for } a>0</math> : <math>\int_0^\infty x^{2n} e^{-a x^2}\,dx = \frac{2n-1}{2a} \int_0^\infty x^{2(n-1)} e^{-a x^2}\,dx = \frac{(2n-1)!!}{2^{n+1}} \sqrt{\frac{\pi}{a^{2n+1}}} = \frac{(2n)!}{n! 2^{2n+1}} \sqrt{\frac{\pi}{a^{2n+1}}} \quad \mbox{for } a>0\ ,\ n=1,2,3\ldots </math> (каде!! е [[двоен факториел]]) : <math>\int_0^\infty{x^3 e^{-a x^2}\,dx} = \frac{1}{2 a^2} \quad \mbox{for } a>0</math> : <math>\int_0^\infty x^{2n+1} e^{-a x^2}\,dx = \frac {n} {a} \int_0^\infty x^{2n-1} e^{-a x^2}\,dx = \frac{n!}{2 a^{n+1}} \quad \mbox{for } a>0\ ,\ n=0,1,2\ldots </math> : <math>\int_0^\infty x^m e^{-ax^2}\ dx=\frac{\Gamma\left(\dfrac{m+1}{2}\right)}{2a^\left(\frac{m+1}{2}\right)}</math> : <math>\int_0^\infty e^{\left(-ax^2-\frac{b}{x^2}\right)}\ dx=\frac{1}{2} \sqrt \frac{\pi}{a}e^{-2 \sqrt{ab}}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {x}{e^x-1}\ dx=\zeta (2)= \frac {\pi^2}{6}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {x^{n-1}}{e^x-1}\ dx=\Gamma (n)\zeta (n)</math> : <math>\int_0^\infty \frac {x}{e^x+1}\ dx=\frac{1}{1^2}-\frac{1}{2^2}+\frac{1}{3^2}-\frac{1}{4^2}+\dots=\frac{\pi^2}{12}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {\sin mx}{e^{2\pi x}-1}\ dx=\frac{1}{4} \coth\frac{m}{2}- \frac{1}{2m}</math> : <math>\int_0^\infty \left(\frac {1}{1+x}- e^{-x}\right)\ \frac{dx}{x}=\gamma</math> (каде <math>\gamma</math> е [[Ојлерова-Маскерониева константа]]) : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-x^2}-e^{-x}}{x}\ dx=\frac{\gamma}{2}</math> : <math>\int_0^\infty \left(\frac {1}{e^x-1}-\frac{e^{-x}}{x}\right)\ dx=\gamma</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}-e^{-bx}}{x \sec px}\ dx=\frac{1}{2} \ln\frac{b^2+p^2}{a^2+p^2}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}-e^{-bx}}{x \csc px}\ dx=\tan^{-1}\frac{b}{p}-\tan^{-1}\frac{a}{p}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}(1-\cos x)}{x^2}\ dx=\cot^{-1} a-\frac{a}{2}\ln\left|\frac{a^2+1}{a^2}\right|</math> : <math>\int_{-\infty}^\infty e^{-x^2}\,dx=\sqrt{\pi}</math> : <math>\int_{-\infty}^\infty x^{2(n+1)}e^{-\frac12 x^2}\,dx=\frac{(2n+1)!}{2^n n!}\sqrt{2 \pi} \quad\mbox{for } n=0,1,2,\ldots </math> ==Определени интеграли од логаритамски функции == : <math>\int_0^1 x^m (\ln x)^n \, dx=\frac{(-1)^n n!}{(m+1)^{n+1}} \quad\mbox{for } m>-1, n=0,1,2,\ldots</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln x}{1+x}\, dx= -\frac{\pi^2}{12}</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln x}{1-x}\, dx= -\frac{\pi^2}{6}</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln (1+x)}{x}\, dx= \frac{\pi^2}{12}</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln (1-x)}{x}\, dx= -\frac{\pi^2}{6}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\ln(a^{2}+x^{2})}{b^{2}+x^{2}}\ dx = \frac{\pi}{b} \ln (a+b)\quad\mbox{for } a,b>0</math> : <math>\int_0^\infty\frac{\ln x}{x^2+a^2}\ dx = \frac{\pi \ln a}{2a}\quad\mbox{for } a>0</math> ==Определени интеграли од хиперболични функции == <math>\int_0^\infty \frac{\sin ax}{\sinh bx}\ dx=\frac {\pi}{2b}\tanh \frac{a \pi}{2b}</math> <math>\int_0^\infty \frac{\cos ax}{\cosh bx}\ dx=\frac {\pi}{2b}\cdot\frac{1}{\cosh \frac{a \pi}{2b}}</math> <math>\int_0^\infty \frac{x}{\sinh ax}\ dx=\frac{\pi^2}{4a^2}</math> <math>\int_{-\infty}^\infty \frac{1}{\cosh x}\ dx = \pi</math> ==[[Фруланиев интеграл|Фруланиеви интеграли]]== <math>\int_{0}^{\infty }\frac{f(ax)-f(bx)}{x}\ dx=\left(\lim_{x \to 0}f(x)-\lim_{x \to \infty}f(x)\right) \ln \left(\frac{b}{a} \right)</math> важи доколку интегралот постои и <math>f'(x)</math> е континуална. == Поврзано == * [[Список на интеграли]] * [[Бесконечна сума]] * [[Гама-функција]] * [[Список на лимеси]] ==Наводи== *{{Наведена книга |author-first1=Murray R. |author-last1=Spiegel |author-first2=Seymour |author-last2=Lipschutz |author-first3=John |author-last3=Liu |title=Mathematical handbook of formulas and tables |year=2009 |publisher=[[McGraw-Hill]] |isbn=978-0071548557 |edition=3}} *{{Наведена книга |author-last=Zwillinger |author-first=Daniel |title=CRC standard mathematical tables and formulae |year=2003 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-143983548-7 |edition=32nd}} [[Категорија:Интеграли]] ftb1xysq7dmukraq6u9ovh31eh0036q 5533094 5533093 2026-04-02T09:32:39Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Интеграли]]; додадена [[Категорија:Список на интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533094 wikitext text/x-wiki Во математиката, [[интеграл|определениот интеграл]]: :<math>\int_a^b f(x)\, dx</math> е површината од областа на ''xy''-рамнината ограничена од графиконот на ''f'', ''x''-оската и линиите ''x'' = ''a'' и ''x'' = ''b'', така што површината над ''x''-оската се додава на вкупниот збир, а под ''x''-оската се одзема од вкупната сума. [[Основна теорема на анализа|Основната теорема]] на анализата воспоставува однос меѓу неопределените и определените интеграли и воведува техника за пресметување на определените интеграли. Ако интервалот е бесконечен, определениот интеграл се нарекува ''[[несвојствен интеграл]]'' и се определува користејќи соодветни процедури на лимитирање. На пример: :<math>\int_a^\infty f(x)\, dx=\lim_{b\to\infty}\left[\int_a^b f(x)\, dx\right]</math> Константа, како пи, која може да биде дефинирана со интеграла на алгебарска функција во алгебарски домен е позната како периода. Следи списокот на најчестите определени интеграли. Списокот на неопределени интеграли е дадени во [[список на интеграли|списокот на неопределени интеграли]]. ==Определени интеграли од рационални или ирационални изрази == :<math>\int_0^\infty \frac{dx}{x^{2}+a^{2}}=\frac{\pi}{2a}</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^{m}dx}{x^{n}+a^{n}}=\frac{\pi a^{m-n+1}}{n\sin\left(\dfrac{m+1}{n}\pi\right)}\quad \mbox{for } 0<m+1<n</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^{p-1}dx}{1+x}=\frac{\pi}{\sin(p\pi)}\quad \mbox{for } 0<p<1</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^m dx}{1+2x\cos\beta+x^{2}}=\frac{\pi}{\sin(m\pi)}\cdot\frac{\sin(m\beta)}{\sin(\beta)}</math> :<math>\int_0^a \frac{dx}{\sqrt{a^2-x^2}}=\frac{\pi}{2} </math> :<math>\int_0^a \sqrt{a^2-x^2}dx=\frac{\pi a^2}{4}</math> :<math>\int_0^a x^m (a^n-x^n)^p\,dx=\frac{a^{m+1+np}\Gamma\left(\dfrac{m+1}{n}\right)\Gamma(p+1)}{n\Gamma \left(\dfrac{m+1}{n}+p+1\right)}</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^m dx}{({x^n+a^n)}^r}=\frac{(-1)^{r-1}\pi a^{m+1-nr}\Gamma\left(\dfrac{m+1}{n}\right)}{n\sin\left(\dfrac{m+1}{n}\pi\right)(r-1)!\,\Gamma \left(\dfrac{m+1}{n}-r+1\right)}\quad \mbox{for } n(r-2)<m+1<nr</math> ==Определени интеграли од [[тригонометриски функции]] == :<math>\int_0^\pi \sin(mx)\sin(nx)dx=\begin{cases} 0 & \text{ако } m\ne n \\ \\ \dfrac{\pi}{2} & \text{ако } m=n \end{cases} \quad\text{за } m,n \text{ позитивни цели броеви}</math> :<math>\int_0^\pi \cos(mx)\cos(nx)dx=\begin{cases} 0 & \text{if } m\ne n \\ \\ \dfrac{\pi}{2} & \text{ако } m=n \end{cases} \quad\text{за } m,n \text{ позитивни цели броеви}</math> :<math>\int_0^\pi \sin(mx)\cos(nx)dx=\begin{cases} 0 & \text{if } m+n \text{ even} \\ \\ \dfrac{2m}{m^{2}-n^{2}} & \text{ако } m+n \text{ непарен} \end{cases} \quad\text{за } m,n \text{ цели броеви}.</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^2(x)dx=\int_0^{\frac{\pi}{2}}\cos^2(x)dx=\frac{\pi}{4}</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^{2m}(x)dx=\int_0^{\frac{\pi}{2}}\cos^{2m}(x)dx = \frac{1\times3\times5\times\cdots\times(2m-1)}{2\times4\times6\times\cdots\times2m}\cdot\frac{\pi}{2}\quad\mbox{for }m=1,2,3\ldots</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^{2m+1}(x)dx=\int_0^{\frac{\pi}{2}}\cos^{2m+1}(x)dx = \frac{2\times4\times6\times\cdots\times2m}{1\times3\times5\times\cdots\times(2m+1)}\quad\mbox{for }m=1,2,3\ldots</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^{2p-1}(x)\cos^{2q-1}(x)dx = \frac{\Gamma(p)\Gamma(q)}{2\Gamma(p+q)}=\frac{1}{2} \text{B}(p,q)</math> :<math>\int_0^\infty \frac{\sin(px)}{x}dx=\begin{cases} \dfrac{\pi}{2} & \text{ако } p>0 \\ \\ 0 & \text{ако } p=0 \\ \\ -\dfrac{\pi}{2} & \text {ако } p<0 \end{cases}</math> : <math>\int_{0}^{\infty }\frac{\sin px\cos qx}{x}\ dx=\begin{cases} 0 & \text{ ако } q>p>0 \\ \\ \dfrac{\pi}{2}& \text{ ако } 0<q<p \\ \\ \dfrac{\pi}{4} & \text{ ако } p=q>0 \end{cases}</math> : <math>\int_{0}^{\infty }\frac{\sin px \sin qx}{x^{2}}\ dx=\begin{cases} \dfrac{\pi p}{2}& \text{ ако } 0<p\leq q \\ \\ \dfrac{\pi q}{2} & \text{ ако } 0<q\leq p \end{cases}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\sin ^{2}px}{x^{2}}\ dx=\frac{\pi p}{2}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{1-\cos px}{x^{2}}\ dx=\frac{\pi p}{2}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\cos px - \cos qx}{x}\ dx= \ln \frac {q}{p}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\cos px - \cos qx}{x^{2}}\ dx=\frac{\pi (q-p)}{2}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\cos mx}{x^{2}+a^{2}}\ dx=\frac{\pi}{2a}e^{-ma}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{x \sin mx}{x^2+a^2}\ dx=\frac{\pi}{2}e^{-ma}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{ \sin mx}{x(x^2+a^2)}\ dx=\frac{\pi}{2a^2}\left(1-e^{-ma}\right)</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{a+b\sin x}=\frac{2\pi}{\sqrt{a^2-b^2}}</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{a+b\cos x}=\frac{2\pi}{\sqrt{a^2-b^2}}</math> : <math>\int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{dx}{a+b\cos x}=\frac{\cos^{-1} \left(\dfrac{b}{a}\right) }{\sqrt{a^2-b^2}}</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{(a+b\sin x)^2}=\int_0^{2\pi} \frac{dx}{(a+b\cos x)^2}=\frac{2\pi a}{(a^2-b^2)^{3/2}}</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{1-2a\cos x +a^2}=\frac{2\pi}{1-a^2} \quad \mbox{for } 0<a<1</math> : <math>\int_0^{\pi} \frac{x \sin x\ dx}{1-2a\cos x +a^2}=\begin{cases} \dfrac{\pi}{a}\ln\left|1+a\right| & \text{ако } |a|<1 \\ \\ \dfrac{\pi}{a} \ln\left|1+\dfrac{1}{a}\right| & \text{ако } |a|>1 \end{cases}</math> : <math>\int_0^{\pi} \frac{\cos mx\ dx}{1-2a\cos x +a^2}=\frac{\pi a^m}{1-a^2} \quad \mbox{for } a^2<1\ , \ m=0,1,2,\dots</math> : <math>\int_0^\infty \sin ax^2\ dx=\int_0^\infty \cos ax^2= \frac{1}{2}\sqrt \frac{\pi}{2a}</math> : <math>\int_0^\infty \sin ax^n=\frac{1}{na^{1/n}}\Gamma\left(\frac{1}{n}\right)\sin\frac{\pi}{2n} \quad \mbox{for } n>1</math> : <math>\int_0^\infty \cos ax^n=\frac{1}{na^{1/n}}\Gamma\left(\frac{1}{n}\right)\cos\frac{\pi}{2n} \quad \mbox{for } n>1</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\sin x}{\sqrt x}\ dx=\int_0^\infty \frac{\cos x}{\sqrt x}\ dx=\sqrt{\frac{\pi}{2}}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\sin x}{x^p}\ dx= \frac{\pi}{2\Gamma(p)\sin \left(\dfrac{p\pi}{2}\right)} \quad \mbox{for } 0<p<1</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\cos x}{x^p}\ dx= \frac{\pi}{2\Gamma(p)\cos \left(\dfrac{p\pi}{2}\right)} \quad \mbox{for } 0<p<1</math> : <math>\int_0^\infty \sin ax^2\cos 2bx\ dx=\frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{2a}}\left(\cos \frac{b^2}{a}-\sin\frac{b^2}{a}\right)</math> : <math>\int_0^\infty \cos ax^2\cos 2bx\ dx=\frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{2a}}\left(\cos \frac{b^2}{a}+\sin\frac{b^2}{a}\right)</math> ==Определени интеграли од експоненцијални функции == : <math>\int_0^\infty \sqrt{x}\,e^{-x}\,dx = \frac{1}{2}\sqrt \pi</math> (види и [[Гама функција]]) : <math>\int_0^\infty e^{-ax}\cos bx \, dx=\frac{a}{a^2+b^2}</math> : <math>\int_0^\infty e^{-ax}\sin bx \, dx=\frac{b}{a^{2}+b^{2}}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {{}e^{-ax}\sin bx}{x} \, dx=\tan^{-1}\frac{b}{a}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}-e^{-bx}}{x} \, dx=\ln \frac{b}{a}</math> : <math>\int_0^\infty e^{-a x^2}\,dx = \frac{1}{2} \sqrt \frac {\pi} {a} \quad \mbox{for } a>0</math> ([[Гаусов интеграл]]) : <math>\int_0^\infty {e^{-ax^{2}}}\cos bx\, dx=\frac {1}{2} \sqrt{\frac{\pi}{a}}e^\left(\frac{-b^2}{4a}\right)</math> : <math>\int_0^\infty e^{-(ax^{2}+bx+c)}\, dx=\frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{a}}e^\left(\frac{b^2-4ac}{4a}\right)\cdot \operatorname{erfc} \frac{b}{2\sqrt{a}},\text{ каде }\operatorname{erfc}(p)=\frac{2}{\sqrt{\pi}}\int_p^\infty e^{-x^{2}}\, dx </math> : <math>\int_{-\infty}^{\infty} e^{-(ax^{2}+bx+c)}\ dx=\sqrt {\frac{\pi}{a}}e^\left(\frac{b^2-4ac}{4a}\right)</math> : <math>\int_0^\infty x^{n}e^{-ax}\ dx=\frac{\Gamma (n+1)}{a^{n+1}}</math> : <math>\int_0^\infty{x^2 e^{-a x^2}\,dx} = \frac{1}{4} \sqrt \frac {\pi} {a^3} \quad \mbox{for } a>0</math> : <math>\int_0^\infty x^{2n} e^{-a x^2}\,dx = \frac{2n-1}{2a} \int_0^\infty x^{2(n-1)} e^{-a x^2}\,dx = \frac{(2n-1)!!}{2^{n+1}} \sqrt{\frac{\pi}{a^{2n+1}}} = \frac{(2n)!}{n! 2^{2n+1}} \sqrt{\frac{\pi}{a^{2n+1}}} \quad \mbox{for } a>0\ ,\ n=1,2,3\ldots </math> (каде!! е [[двоен факториел]]) : <math>\int_0^\infty{x^3 e^{-a x^2}\,dx} = \frac{1}{2 a^2} \quad \mbox{for } a>0</math> : <math>\int_0^\infty x^{2n+1} e^{-a x^2}\,dx = \frac {n} {a} \int_0^\infty x^{2n-1} e^{-a x^2}\,dx = \frac{n!}{2 a^{n+1}} \quad \mbox{for } a>0\ ,\ n=0,1,2\ldots </math> : <math>\int_0^\infty x^m e^{-ax^2}\ dx=\frac{\Gamma\left(\dfrac{m+1}{2}\right)}{2a^\left(\frac{m+1}{2}\right)}</math> : <math>\int_0^\infty e^{\left(-ax^2-\frac{b}{x^2}\right)}\ dx=\frac{1}{2} \sqrt \frac{\pi}{a}e^{-2 \sqrt{ab}}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {x}{e^x-1}\ dx=\zeta (2)= \frac {\pi^2}{6}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {x^{n-1}}{e^x-1}\ dx=\Gamma (n)\zeta (n)</math> : <math>\int_0^\infty \frac {x}{e^x+1}\ dx=\frac{1}{1^2}-\frac{1}{2^2}+\frac{1}{3^2}-\frac{1}{4^2}+\dots=\frac{\pi^2}{12}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {\sin mx}{e^{2\pi x}-1}\ dx=\frac{1}{4} \coth\frac{m}{2}- \frac{1}{2m}</math> : <math>\int_0^\infty \left(\frac {1}{1+x}- e^{-x}\right)\ \frac{dx}{x}=\gamma</math> (каде <math>\gamma</math> е [[Ојлерова-Маскерониева константа]]) : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-x^2}-e^{-x}}{x}\ dx=\frac{\gamma}{2}</math> : <math>\int_0^\infty \left(\frac {1}{e^x-1}-\frac{e^{-x}}{x}\right)\ dx=\gamma</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}-e^{-bx}}{x \sec px}\ dx=\frac{1}{2} \ln\frac{b^2+p^2}{a^2+p^2}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}-e^{-bx}}{x \csc px}\ dx=\tan^{-1}\frac{b}{p}-\tan^{-1}\frac{a}{p}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}(1-\cos x)}{x^2}\ dx=\cot^{-1} a-\frac{a}{2}\ln\left|\frac{a^2+1}{a^2}\right|</math> : <math>\int_{-\infty}^\infty e^{-x^2}\,dx=\sqrt{\pi}</math> : <math>\int_{-\infty}^\infty x^{2(n+1)}e^{-\frac12 x^2}\,dx=\frac{(2n+1)!}{2^n n!}\sqrt{2 \pi} \quad\mbox{for } n=0,1,2,\ldots </math> ==Определени интеграли од логаритамски функции == : <math>\int_0^1 x^m (\ln x)^n \, dx=\frac{(-1)^n n!}{(m+1)^{n+1}} \quad\mbox{for } m>-1, n=0,1,2,\ldots</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln x}{1+x}\, dx= -\frac{\pi^2}{12}</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln x}{1-x}\, dx= -\frac{\pi^2}{6}</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln (1+x)}{x}\, dx= \frac{\pi^2}{12}</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln (1-x)}{x}\, dx= -\frac{\pi^2}{6}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\ln(a^{2}+x^{2})}{b^{2}+x^{2}}\ dx = \frac{\pi}{b} \ln (a+b)\quad\mbox{for } a,b>0</math> : <math>\int_0^\infty\frac{\ln x}{x^2+a^2}\ dx = \frac{\pi \ln a}{2a}\quad\mbox{for } a>0</math> ==Определени интеграли од хиперболични функции == <math>\int_0^\infty \frac{\sin ax}{\sinh bx}\ dx=\frac {\pi}{2b}\tanh \frac{a \pi}{2b}</math> <math>\int_0^\infty \frac{\cos ax}{\cosh bx}\ dx=\frac {\pi}{2b}\cdot\frac{1}{\cosh \frac{a \pi}{2b}}</math> <math>\int_0^\infty \frac{x}{\sinh ax}\ dx=\frac{\pi^2}{4a^2}</math> <math>\int_{-\infty}^\infty \frac{1}{\cosh x}\ dx = \pi</math> ==[[Фруланиев интеграл|Фруланиеви интеграли]]== <math>\int_{0}^{\infty }\frac{f(ax)-f(bx)}{x}\ dx=\left(\lim_{x \to 0}f(x)-\lim_{x \to \infty}f(x)\right) \ln \left(\frac{b}{a} \right)</math> важи доколку интегралот постои и <math>f'(x)</math> е континуална. == Поврзано == * [[Список на интеграли]] * [[Бесконечна сума]] * [[Гама-функција]] * [[Список на лимеси]] ==Наводи== *{{Наведена книга |author-first1=Murray R. |author-last1=Spiegel |author-first2=Seymour |author-last2=Lipschutz |author-first3=John |author-last3=Liu |title=Mathematical handbook of formulas and tables |year=2009 |publisher=[[McGraw-Hill]] |isbn=978-0071548557 |edition=3}} *{{Наведена книга |author-last=Zwillinger |author-first=Daniel |title=CRC standard mathematical tables and formulae |year=2003 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-143983548-7 |edition=32nd}} [[Категорија:Список на интеграли|Определени]] 3mz4fxbkkqf7c2x4n0ihwx0b5ade9zr 5533095 5533094 2026-04-02T09:32:50Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Список на интеграли]]; додадена [[Категорија:Списоци на интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533095 wikitext text/x-wiki Во математиката, [[интеграл|определениот интеграл]]: :<math>\int_a^b f(x)\, dx</math> е површината од областа на ''xy''-рамнината ограничена од графиконот на ''f'', ''x''-оската и линиите ''x'' = ''a'' и ''x'' = ''b'', така што површината над ''x''-оската се додава на вкупниот збир, а под ''x''-оската се одзема од вкупната сума. [[Основна теорема на анализа|Основната теорема]] на анализата воспоставува однос меѓу неопределените и определените интеграли и воведува техника за пресметување на определените интеграли. Ако интервалот е бесконечен, определениот интеграл се нарекува ''[[несвојствен интеграл]]'' и се определува користејќи соодветни процедури на лимитирање. На пример: :<math>\int_a^\infty f(x)\, dx=\lim_{b\to\infty}\left[\int_a^b f(x)\, dx\right]</math> Константа, како пи, која може да биде дефинирана со интеграла на алгебарска функција во алгебарски домен е позната како периода. Следи списокот на најчестите определени интеграли. Списокот на неопределени интеграли е дадени во [[список на интеграли|списокот на неопределени интеграли]]. ==Определени интеграли од рационални или ирационални изрази == :<math>\int_0^\infty \frac{dx}{x^{2}+a^{2}}=\frac{\pi}{2a}</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^{m}dx}{x^{n}+a^{n}}=\frac{\pi a^{m-n+1}}{n\sin\left(\dfrac{m+1}{n}\pi\right)}\quad \mbox{for } 0<m+1<n</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^{p-1}dx}{1+x}=\frac{\pi}{\sin(p\pi)}\quad \mbox{for } 0<p<1</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^m dx}{1+2x\cos\beta+x^{2}}=\frac{\pi}{\sin(m\pi)}\cdot\frac{\sin(m\beta)}{\sin(\beta)}</math> :<math>\int_0^a \frac{dx}{\sqrt{a^2-x^2}}=\frac{\pi}{2} </math> :<math>\int_0^a \sqrt{a^2-x^2}dx=\frac{\pi a^2}{4}</math> :<math>\int_0^a x^m (a^n-x^n)^p\,dx=\frac{a^{m+1+np}\Gamma\left(\dfrac{m+1}{n}\right)\Gamma(p+1)}{n\Gamma \left(\dfrac{m+1}{n}+p+1\right)}</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^m dx}{({x^n+a^n)}^r}=\frac{(-1)^{r-1}\pi a^{m+1-nr}\Gamma\left(\dfrac{m+1}{n}\right)}{n\sin\left(\dfrac{m+1}{n}\pi\right)(r-1)!\,\Gamma \left(\dfrac{m+1}{n}-r+1\right)}\quad \mbox{for } n(r-2)<m+1<nr</math> ==Определени интеграли од [[тригонометриски функции]] == :<math>\int_0^\pi \sin(mx)\sin(nx)dx=\begin{cases} 0 & \text{ако } m\ne n \\ \\ \dfrac{\pi}{2} & \text{ако } m=n \end{cases} \quad\text{за } m,n \text{ позитивни цели броеви}</math> :<math>\int_0^\pi \cos(mx)\cos(nx)dx=\begin{cases} 0 & \text{if } m\ne n \\ \\ \dfrac{\pi}{2} & \text{ако } m=n \end{cases} \quad\text{за } m,n \text{ позитивни цели броеви}</math> :<math>\int_0^\pi \sin(mx)\cos(nx)dx=\begin{cases} 0 & \text{if } m+n \text{ even} \\ \\ \dfrac{2m}{m^{2}-n^{2}} & \text{ако } m+n \text{ непарен} \end{cases} \quad\text{за } m,n \text{ цели броеви}.</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^2(x)dx=\int_0^{\frac{\pi}{2}}\cos^2(x)dx=\frac{\pi}{4}</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^{2m}(x)dx=\int_0^{\frac{\pi}{2}}\cos^{2m}(x)dx = \frac{1\times3\times5\times\cdots\times(2m-1)}{2\times4\times6\times\cdots\times2m}\cdot\frac{\pi}{2}\quad\mbox{for }m=1,2,3\ldots</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^{2m+1}(x)dx=\int_0^{\frac{\pi}{2}}\cos^{2m+1}(x)dx = \frac{2\times4\times6\times\cdots\times2m}{1\times3\times5\times\cdots\times(2m+1)}\quad\mbox{for }m=1,2,3\ldots</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^{2p-1}(x)\cos^{2q-1}(x)dx = \frac{\Gamma(p)\Gamma(q)}{2\Gamma(p+q)}=\frac{1}{2} \text{B}(p,q)</math> :<math>\int_0^\infty \frac{\sin(px)}{x}dx=\begin{cases} \dfrac{\pi}{2} & \text{ако } p>0 \\ \\ 0 & \text{ако } p=0 \\ \\ -\dfrac{\pi}{2} & \text {ако } p<0 \end{cases}</math> : <math>\int_{0}^{\infty }\frac{\sin px\cos qx}{x}\ dx=\begin{cases} 0 & \text{ ако } q>p>0 \\ \\ \dfrac{\pi}{2}& \text{ ако } 0<q<p \\ \\ \dfrac{\pi}{4} & \text{ ако } p=q>0 \end{cases}</math> : <math>\int_{0}^{\infty }\frac{\sin px \sin qx}{x^{2}}\ dx=\begin{cases} \dfrac{\pi p}{2}& \text{ ако } 0<p\leq q \\ \\ \dfrac{\pi q}{2} & \text{ ако } 0<q\leq p \end{cases}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\sin ^{2}px}{x^{2}}\ dx=\frac{\pi p}{2}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{1-\cos px}{x^{2}}\ dx=\frac{\pi p}{2}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\cos px - \cos qx}{x}\ dx= \ln \frac {q}{p}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\cos px - \cos qx}{x^{2}}\ dx=\frac{\pi (q-p)}{2}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\cos mx}{x^{2}+a^{2}}\ dx=\frac{\pi}{2a}e^{-ma}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{x \sin mx}{x^2+a^2}\ dx=\frac{\pi}{2}e^{-ma}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{ \sin mx}{x(x^2+a^2)}\ dx=\frac{\pi}{2a^2}\left(1-e^{-ma}\right)</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{a+b\sin x}=\frac{2\pi}{\sqrt{a^2-b^2}}</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{a+b\cos x}=\frac{2\pi}{\sqrt{a^2-b^2}}</math> : <math>\int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{dx}{a+b\cos x}=\frac{\cos^{-1} \left(\dfrac{b}{a}\right) }{\sqrt{a^2-b^2}}</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{(a+b\sin x)^2}=\int_0^{2\pi} \frac{dx}{(a+b\cos x)^2}=\frac{2\pi a}{(a^2-b^2)^{3/2}}</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{1-2a\cos x +a^2}=\frac{2\pi}{1-a^2} \quad \mbox{for } 0<a<1</math> : <math>\int_0^{\pi} \frac{x \sin x\ dx}{1-2a\cos x +a^2}=\begin{cases} \dfrac{\pi}{a}\ln\left|1+a\right| & \text{ако } |a|<1 \\ \\ \dfrac{\pi}{a} \ln\left|1+\dfrac{1}{a}\right| & \text{ако } |a|>1 \end{cases}</math> : <math>\int_0^{\pi} \frac{\cos mx\ dx}{1-2a\cos x +a^2}=\frac{\pi a^m}{1-a^2} \quad \mbox{for } a^2<1\ , \ m=0,1,2,\dots</math> : <math>\int_0^\infty \sin ax^2\ dx=\int_0^\infty \cos ax^2= \frac{1}{2}\sqrt \frac{\pi}{2a}</math> : <math>\int_0^\infty \sin ax^n=\frac{1}{na^{1/n}}\Gamma\left(\frac{1}{n}\right)\sin\frac{\pi}{2n} \quad \mbox{for } n>1</math> : <math>\int_0^\infty \cos ax^n=\frac{1}{na^{1/n}}\Gamma\left(\frac{1}{n}\right)\cos\frac{\pi}{2n} \quad \mbox{for } n>1</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\sin x}{\sqrt x}\ dx=\int_0^\infty \frac{\cos x}{\sqrt x}\ dx=\sqrt{\frac{\pi}{2}}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\sin x}{x^p}\ dx= \frac{\pi}{2\Gamma(p)\sin \left(\dfrac{p\pi}{2}\right)} \quad \mbox{for } 0<p<1</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\cos x}{x^p}\ dx= \frac{\pi}{2\Gamma(p)\cos \left(\dfrac{p\pi}{2}\right)} \quad \mbox{for } 0<p<1</math> : <math>\int_0^\infty \sin ax^2\cos 2bx\ dx=\frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{2a}}\left(\cos \frac{b^2}{a}-\sin\frac{b^2}{a}\right)</math> : <math>\int_0^\infty \cos ax^2\cos 2bx\ dx=\frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{2a}}\left(\cos \frac{b^2}{a}+\sin\frac{b^2}{a}\right)</math> ==Определени интеграли од експоненцијални функции == : <math>\int_0^\infty \sqrt{x}\,e^{-x}\,dx = \frac{1}{2}\sqrt \pi</math> (види и [[Гама функција]]) : <math>\int_0^\infty e^{-ax}\cos bx \, dx=\frac{a}{a^2+b^2}</math> : <math>\int_0^\infty e^{-ax}\sin bx \, dx=\frac{b}{a^{2}+b^{2}}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {{}e^{-ax}\sin bx}{x} \, dx=\tan^{-1}\frac{b}{a}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}-e^{-bx}}{x} \, dx=\ln \frac{b}{a}</math> : <math>\int_0^\infty e^{-a x^2}\,dx = \frac{1}{2} \sqrt \frac {\pi} {a} \quad \mbox{for } a>0</math> ([[Гаусов интеграл]]) : <math>\int_0^\infty {e^{-ax^{2}}}\cos bx\, dx=\frac {1}{2} \sqrt{\frac{\pi}{a}}e^\left(\frac{-b^2}{4a}\right)</math> : <math>\int_0^\infty e^{-(ax^{2}+bx+c)}\, dx=\frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{a}}e^\left(\frac{b^2-4ac}{4a}\right)\cdot \operatorname{erfc} \frac{b}{2\sqrt{a}},\text{ каде }\operatorname{erfc}(p)=\frac{2}{\sqrt{\pi}}\int_p^\infty e^{-x^{2}}\, dx </math> : <math>\int_{-\infty}^{\infty} e^{-(ax^{2}+bx+c)}\ dx=\sqrt {\frac{\pi}{a}}e^\left(\frac{b^2-4ac}{4a}\right)</math> : <math>\int_0^\infty x^{n}e^{-ax}\ dx=\frac{\Gamma (n+1)}{a^{n+1}}</math> : <math>\int_0^\infty{x^2 e^{-a x^2}\,dx} = \frac{1}{4} \sqrt \frac {\pi} {a^3} \quad \mbox{for } a>0</math> : <math>\int_0^\infty x^{2n} e^{-a x^2}\,dx = \frac{2n-1}{2a} \int_0^\infty x^{2(n-1)} e^{-a x^2}\,dx = \frac{(2n-1)!!}{2^{n+1}} \sqrt{\frac{\pi}{a^{2n+1}}} = \frac{(2n)!}{n! 2^{2n+1}} \sqrt{\frac{\pi}{a^{2n+1}}} \quad \mbox{for } a>0\ ,\ n=1,2,3\ldots </math> (каде!! е [[двоен факториел]]) : <math>\int_0^\infty{x^3 e^{-a x^2}\,dx} = \frac{1}{2 a^2} \quad \mbox{for } a>0</math> : <math>\int_0^\infty x^{2n+1} e^{-a x^2}\,dx = \frac {n} {a} \int_0^\infty x^{2n-1} e^{-a x^2}\,dx = \frac{n!}{2 a^{n+1}} \quad \mbox{for } a>0\ ,\ n=0,1,2\ldots </math> : <math>\int_0^\infty x^m e^{-ax^2}\ dx=\frac{\Gamma\left(\dfrac{m+1}{2}\right)}{2a^\left(\frac{m+1}{2}\right)}</math> : <math>\int_0^\infty e^{\left(-ax^2-\frac{b}{x^2}\right)}\ dx=\frac{1}{2} \sqrt \frac{\pi}{a}e^{-2 \sqrt{ab}}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {x}{e^x-1}\ dx=\zeta (2)= \frac {\pi^2}{6}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {x^{n-1}}{e^x-1}\ dx=\Gamma (n)\zeta (n)</math> : <math>\int_0^\infty \frac {x}{e^x+1}\ dx=\frac{1}{1^2}-\frac{1}{2^2}+\frac{1}{3^2}-\frac{1}{4^2}+\dots=\frac{\pi^2}{12}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {\sin mx}{e^{2\pi x}-1}\ dx=\frac{1}{4} \coth\frac{m}{2}- \frac{1}{2m}</math> : <math>\int_0^\infty \left(\frac {1}{1+x}- e^{-x}\right)\ \frac{dx}{x}=\gamma</math> (каде <math>\gamma</math> е [[Ојлерова-Маскерониева константа]]) : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-x^2}-e^{-x}}{x}\ dx=\frac{\gamma}{2}</math> : <math>\int_0^\infty \left(\frac {1}{e^x-1}-\frac{e^{-x}}{x}\right)\ dx=\gamma</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}-e^{-bx}}{x \sec px}\ dx=\frac{1}{2} \ln\frac{b^2+p^2}{a^2+p^2}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}-e^{-bx}}{x \csc px}\ dx=\tan^{-1}\frac{b}{p}-\tan^{-1}\frac{a}{p}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}(1-\cos x)}{x^2}\ dx=\cot^{-1} a-\frac{a}{2}\ln\left|\frac{a^2+1}{a^2}\right|</math> : <math>\int_{-\infty}^\infty e^{-x^2}\,dx=\sqrt{\pi}</math> : <math>\int_{-\infty}^\infty x^{2(n+1)}e^{-\frac12 x^2}\,dx=\frac{(2n+1)!}{2^n n!}\sqrt{2 \pi} \quad\mbox{for } n=0,1,2,\ldots </math> ==Определени интеграли од логаритамски функции == : <math>\int_0^1 x^m (\ln x)^n \, dx=\frac{(-1)^n n!}{(m+1)^{n+1}} \quad\mbox{for } m>-1, n=0,1,2,\ldots</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln x}{1+x}\, dx= -\frac{\pi^2}{12}</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln x}{1-x}\, dx= -\frac{\pi^2}{6}</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln (1+x)}{x}\, dx= \frac{\pi^2}{12}</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln (1-x)}{x}\, dx= -\frac{\pi^2}{6}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\ln(a^{2}+x^{2})}{b^{2}+x^{2}}\ dx = \frac{\pi}{b} \ln (a+b)\quad\mbox{for } a,b>0</math> : <math>\int_0^\infty\frac{\ln x}{x^2+a^2}\ dx = \frac{\pi \ln a}{2a}\quad\mbox{for } a>0</math> ==Определени интеграли од хиперболични функции == <math>\int_0^\infty \frac{\sin ax}{\sinh bx}\ dx=\frac {\pi}{2b}\tanh \frac{a \pi}{2b}</math> <math>\int_0^\infty \frac{\cos ax}{\cosh bx}\ dx=\frac {\pi}{2b}\cdot\frac{1}{\cosh \frac{a \pi}{2b}}</math> <math>\int_0^\infty \frac{x}{\sinh ax}\ dx=\frac{\pi^2}{4a^2}</math> <math>\int_{-\infty}^\infty \frac{1}{\cosh x}\ dx = \pi</math> ==[[Фруланиев интеграл|Фруланиеви интеграли]]== <math>\int_{0}^{\infty }\frac{f(ax)-f(bx)}{x}\ dx=\left(\lim_{x \to 0}f(x)-\lim_{x \to \infty}f(x)\right) \ln \left(\frac{b}{a} \right)</math> важи доколку интегралот постои и <math>f'(x)</math> е континуална. == Поврзано == * [[Список на интеграли]] * [[Бесконечна сума]] * [[Гама-функција]] * [[Список на лимеси]] ==Наводи== *{{Наведена книга |author-first1=Murray R. |author-last1=Spiegel |author-first2=Seymour |author-last2=Lipschutz |author-first3=John |author-last3=Liu |title=Mathematical handbook of formulas and tables |year=2009 |publisher=[[McGraw-Hill]] |isbn=978-0071548557 |edition=3}} *{{Наведена книга |author-last=Zwillinger |author-first=Daniel |title=CRC standard mathematical tables and formulae |year=2003 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-143983548-7 |edition=32nd}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Определени]] t6w0otdmxcyk19njxlgrxg45j44rbme 5533096 5533095 2026-04-02T09:33:13Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ 5533096 wikitext text/x-wiki Во математиката, [[интеграл|определениот интеграл]]: :<math>\int_a^b f(x)\, dx</math> е површината од областа на ''xy''-рамнината ограничена од графиконот на ''f'', ''x''-оската и линиите ''x'' = ''a'' и ''x'' = ''b'', така што површината над ''x''-оската се додава на вкупниот збир, а под ''x''-оската се одзема од вкупната сума. [[Основна теорема на анализа|Основната теорема]] на анализата воспоставува однос меѓу неопределените и определените интеграли и воведува техника за пресметување на определените интеграли. Ако интервалот е бесконечен, определениот интеграл се нарекува ''[[несвојствен интеграл]]'' и се определува користејќи соодветни процедури на лимитирање. На пример: :<math>\int_a^\infty f(x)\, dx=\lim_{b\to\infty}\left[\int_a^b f(x)\, dx\right]</math> Константа, како пи, која може да биде дефинирана со интеграла на алгебарска функција во алгебарски домен е позната како периода. Следи списокот на најчестите определени интеграли. Списокот на неопределени интеграли е дадени во [[список на интеграли|списокот на неопределени интеграли]]. ==Определени интеграли од рационални или ирационални изрази == :<math>\int_0^\infty \frac{dx}{x^{2}+a^{2}}=\frac{\pi}{2a}</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^{m}dx}{x^{n}+a^{n}}=\frac{\pi a^{m-n+1}}{n\sin\left(\dfrac{m+1}{n}\pi\right)}\quad \mbox{for } 0<m+1<n</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^{p-1}dx}{1+x}=\frac{\pi}{\sin(p\pi)}\quad \mbox{for } 0<p<1</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^m dx}{1+2x\cos\beta+x^{2}}=\frac{\pi}{\sin(m\pi)}\cdot\frac{\sin(m\beta)}{\sin(\beta)}</math> :<math>\int_0^a \frac{dx}{\sqrt{a^2-x^2}}=\frac{\pi}{2} </math> :<math>\int_0^a \sqrt{a^2-x^2}dx=\frac{\pi a^2}{4}</math> :<math>\int_0^a x^m (a^n-x^n)^p\,dx=\frac{a^{m+1+np}\Gamma\left(\dfrac{m+1}{n}\right)\Gamma(p+1)}{n\Gamma \left(\dfrac{m+1}{n}+p+1\right)}</math> :<math>\int_0^\infty \frac{x^m dx}{({x^n+a^n)}^r}=\frac{(-1)^{r-1}\pi a^{m+1-nr}\Gamma\left(\dfrac{m+1}{n}\right)}{n\sin\left(\dfrac{m+1}{n}\pi\right)(r-1)!\,\Gamma \left(\dfrac{m+1}{n}-r+1\right)}\quad \mbox{for } n(r-2)<m+1<nr</math> ==Определени интеграли од [[тригонометриски функции]] == :<math>\int_0^\pi \sin(mx)\sin(nx)dx=\begin{cases} 0 & \text{ако } m\ne n \\ \\ \dfrac{\pi}{2} & \text{ако } m=n \end{cases} \quad\text{за } m,n \text{ позитивни цели броеви}</math> :<math>\int_0^\pi \cos(mx)\cos(nx)dx=\begin{cases} 0 & \text{if } m\ne n \\ \\ \dfrac{\pi}{2} & \text{ако } m=n \end{cases} \quad\text{за } m,n \text{ позитивни цели броеви}</math> :<math>\int_0^\pi \sin(mx)\cos(nx)dx=\begin{cases} 0 & \text{if } m+n \text{ even} \\ \\ \dfrac{2m}{m^{2}-n^{2}} & \text{ако } m+n \text{ непарен} \end{cases} \quad\text{за } m,n \text{ цели броеви}.</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^2(x)dx=\int_0^{\frac{\pi}{2}}\cos^2(x)dx=\frac{\pi}{4}</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^{2m}(x)dx=\int_0^{\frac{\pi}{2}}\cos^{2m}(x)dx = \frac{1\times3\times5\times\cdots\times(2m-1)}{2\times4\times6\times\cdots\times2m}\cdot\frac{\pi}{2}\quad\mbox{for }m=1,2,3\ldots</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^{2m+1}(x)dx=\int_0^{\frac{\pi}{2}}\cos^{2m+1}(x)dx = \frac{2\times4\times6\times\cdots\times2m}{1\times3\times5\times\cdots\times(2m+1)}\quad\mbox{for }m=1,2,3\ldots</math> :<math>\int_0^{\frac{\pi}{2}}\sin^{2p-1}(x)\cos^{2q-1}(x)dx = \frac{\Gamma(p)\Gamma(q)}{2\Gamma(p+q)}=\frac{1}{2} \text{B}(p,q)</math> :<math>\int_0^\infty \frac{\sin(px)}{x}dx=\begin{cases} \dfrac{\pi}{2} & \text{ако } p>0 \\ \\ 0 & \text{ако } p=0 \\ \\ -\dfrac{\pi}{2} & \text {ако } p<0 \end{cases}</math> : <math>\int_{0}^{\infty }\frac{\sin px\cos qx}{x}\ dx=\begin{cases} 0 & \text{ ако } q>p>0 \\ \\ \dfrac{\pi}{2}& \text{ ако } 0<q<p \\ \\ \dfrac{\pi}{4} & \text{ ако } p=q>0 \end{cases}</math> : <math>\int_{0}^{\infty }\frac{\sin px \sin qx}{x^{2}}\ dx=\begin{cases} \dfrac{\pi p}{2}& \text{ ако } 0<p\leq q \\ \\ \dfrac{\pi q}{2} & \text{ ако } 0<q\leq p \end{cases}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\sin ^{2}px}{x^{2}}\ dx=\frac{\pi p}{2}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{1-\cos px}{x^{2}}\ dx=\frac{\pi p}{2}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\cos px - \cos qx}{x}\ dx= \ln \frac {q}{p}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\cos px - \cos qx}{x^{2}}\ dx=\frac{\pi (q-p)}{2}</math> : <math>\int_{0}^{\infty} \frac{\cos mx}{x^{2}+a^{2}}\ dx=\frac{\pi}{2a}e^{-ma}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{x \sin mx}{x^2+a^2}\ dx=\frac{\pi}{2}e^{-ma}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{ \sin mx}{x(x^2+a^2)}\ dx=\frac{\pi}{2a^2}\left(1-e^{-ma}\right)</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{a+b\sin x}=\frac{2\pi}{\sqrt{a^2-b^2}}</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{a+b\cos x}=\frac{2\pi}{\sqrt{a^2-b^2}}</math> : <math>\int_0^{\frac{\pi}{2}} \frac{dx}{a+b\cos x}=\frac{\cos^{-1} \left(\dfrac{b}{a}\right) }{\sqrt{a^2-b^2}}</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{(a+b\sin x)^2}=\int_0^{2\pi} \frac{dx}{(a+b\cos x)^2}=\frac{2\pi a}{(a^2-b^2)^{3/2}}</math> : <math>\int_0^{2\pi} \frac{dx}{1-2a\cos x +a^2}=\frac{2\pi}{1-a^2} \quad \mbox{for } 0<a<1</math> : <math>\int_0^{\pi} \frac{x \sin x\ dx}{1-2a\cos x +a^2}=\begin{cases} \dfrac{\pi}{a}\ln\left|1+a\right| & \text{ако } |a|<1 \\ \\ \dfrac{\pi}{a} \ln\left|1+\dfrac{1}{a}\right| & \text{ако } |a|>1 \end{cases}</math> : <math>\int_0^{\pi} \frac{\cos mx\ dx}{1-2a\cos x +a^2}=\frac{\pi a^m}{1-a^2} \quad \mbox{for } a^2<1\ , \ m=0,1,2,\dots</math> : <math>\int_0^\infty \sin ax^2\ dx=\int_0^\infty \cos ax^2= \frac{1}{2}\sqrt \frac{\pi}{2a}</math> : <math>\int_0^\infty \sin ax^n=\frac{1}{na^{1/n}}\Gamma\left(\frac{1}{n}\right)\sin\frac{\pi}{2n} \quad \mbox{for } n>1</math> : <math>\int_0^\infty \cos ax^n=\frac{1}{na^{1/n}}\Gamma\left(\frac{1}{n}\right)\cos\frac{\pi}{2n} \quad \mbox{for } n>1</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\sin x}{\sqrt x}\ dx=\int_0^\infty \frac{\cos x}{\sqrt x}\ dx=\sqrt{\frac{\pi}{2}}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\sin x}{x^p}\ dx= \frac{\pi}{2\Gamma(p)\sin \left(\dfrac{p\pi}{2}\right)} \quad \mbox{for } 0<p<1</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\cos x}{x^p}\ dx= \frac{\pi}{2\Gamma(p)\cos \left(\dfrac{p\pi}{2}\right)} \quad \mbox{for } 0<p<1</math> : <math>\int_0^\infty \sin ax^2\cos 2bx\ dx=\frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{2a}}\left(\cos \frac{b^2}{a}-\sin\frac{b^2}{a}\right)</math> : <math>\int_0^\infty \cos ax^2\cos 2bx\ dx=\frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{2a}}\left(\cos \frac{b^2}{a}+\sin\frac{b^2}{a}\right)</math> ==Определени интеграли од експоненцијални функции == : <math>\int_0^\infty \sqrt{x}\,e^{-x}\,dx = \frac{1}{2}\sqrt \pi</math> (види и [[Гама функција]]) : <math>\int_0^\infty e^{-ax}\cos bx \, dx=\frac{a}{a^2+b^2}</math> : <math>\int_0^\infty e^{-ax}\sin bx \, dx=\frac{b}{a^{2}+b^{2}}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {{}e^{-ax}\sin bx}{x} \, dx=\tan^{-1}\frac{b}{a}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}-e^{-bx}}{x} \, dx=\ln \frac{b}{a}</math> : <math>\int_0^\infty e^{-a x^2}\,dx = \frac{1}{2} \sqrt \frac {\pi} {a} \quad \mbox{for } a>0</math> ([[Гаусов интеграл]]) : <math>\int_0^\infty {e^{-ax^{2}}}\cos bx\, dx=\frac {1}{2} \sqrt{\frac{\pi}{a}}e^\left(\frac{-b^2}{4a}\right)</math> : <math>\int_0^\infty e^{-(ax^{2}+bx+c)}\, dx=\frac{1}{2}\sqrt{\frac{\pi}{a}}e^\left(\frac{b^2-4ac}{4a}\right)\cdot \operatorname{erfc} \frac{b}{2\sqrt{a}},\text{ каде }\operatorname{erfc}(p)=\frac{2}{\sqrt{\pi}}\int_p^\infty e^{-x^{2}}\, dx </math> : <math>\int_{-\infty}^{\infty} e^{-(ax^{2}+bx+c)}\ dx=\sqrt {\frac{\pi}{a}}e^\left(\frac{b^2-4ac}{4a}\right)</math> : <math>\int_0^\infty x^{n}e^{-ax}\ dx=\frac{\Gamma (n+1)}{a^{n+1}}</math> : <math>\int_0^\infty{x^2 e^{-a x^2}\,dx} = \frac{1}{4} \sqrt \frac {\pi} {a^3} \quad \mbox{for } a>0</math> : <math>\int_0^\infty x^{2n} e^{-a x^2}\,dx = \frac{2n-1}{2a} \int_0^\infty x^{2(n-1)} e^{-a x^2}\,dx = \frac{(2n-1)!!}{2^{n+1}} \sqrt{\frac{\pi}{a^{2n+1}}} = \frac{(2n)!}{n! 2^{2n+1}} \sqrt{\frac{\pi}{a^{2n+1}}} \quad \mbox{for } a>0\ ,\ n=1,2,3\ldots </math> (каде!! е [[двоен факториел]]) : <math>\int_0^\infty{x^3 e^{-a x^2}\,dx} = \frac{1}{2 a^2} \quad \mbox{for } a>0</math> : <math>\int_0^\infty x^{2n+1} e^{-a x^2}\,dx = \frac {n} {a} \int_0^\infty x^{2n-1} e^{-a x^2}\,dx = \frac{n!}{2 a^{n+1}} \quad \mbox{for } a>0\ ,\ n=0,1,2\ldots </math> : <math>\int_0^\infty x^m e^{-ax^2}\ dx=\frac{\Gamma\left(\dfrac{m+1}{2}\right)}{2a^\left(\frac{m+1}{2}\right)}</math> : <math>\int_0^\infty e^{\left(-ax^2-\frac{b}{x^2}\right)}\ dx=\frac{1}{2} \sqrt \frac{\pi}{a}e^{-2 \sqrt{ab}}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {x}{e^x-1}\ dx=\zeta (2)= \frac {\pi^2}{6}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {x^{n-1}}{e^x-1}\ dx=\Gamma (n)\zeta (n)</math> : <math>\int_0^\infty \frac {x}{e^x+1}\ dx=\frac{1}{1^2}-\frac{1}{2^2}+\frac{1}{3^2}-\frac{1}{4^2}+\dots=\frac{\pi^2}{12}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {\sin mx}{e^{2\pi x}-1}\ dx=\frac{1}{4} \coth\frac{m}{2}- \frac{1}{2m}</math> : <math>\int_0^\infty \left(\frac {1}{1+x}- e^{-x}\right)\ \frac{dx}{x}=\gamma</math> (каде <math>\gamma</math> е [[Ојлерова-Маскерониева константа]]) : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-x^2}-e^{-x}}{x}\ dx=\frac{\gamma}{2}</math> : <math>\int_0^\infty \left(\frac {1}{e^x-1}-\frac{e^{-x}}{x}\right)\ dx=\gamma</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}-e^{-bx}}{x \sec px}\ dx=\frac{1}{2} \ln\frac{b^2+p^2}{a^2+p^2}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}-e^{-bx}}{x \csc px}\ dx=\tan^{-1}\frac{b}{p}-\tan^{-1}\frac{a}{p}</math> : <math>\int_0^\infty \frac {e^{-ax}(1-\cos x)}{x^2}\ dx=\cot^{-1} a-\frac{a}{2}\ln\left|\frac{a^2+1}{a^2}\right|</math> : <math>\int_{-\infty}^\infty e^{-x^2}\,dx=\sqrt{\pi}</math> : <math>\int_{-\infty}^\infty x^{2(n+1)}e^{-\frac12 x^2}\,dx=\frac{(2n+1)!}{2^n n!}\sqrt{2 \pi} \quad\mbox{for } n=0,1,2,\ldots </math> ==Определени интеграли од логаритамски функции == : <math>\int_0^1 x^m (\ln x)^n \, dx=\frac{(-1)^n n!}{(m+1)^{n+1}} \quad\mbox{for } m>-1, n=0,1,2,\ldots</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln x}{1+x}\, dx= -\frac{\pi^2}{12}</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln x}{1-x}\, dx= -\frac{\pi^2}{6}</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln (1+x)}{x}\, dx= \frac{\pi^2}{12}</math> : <math>\int_0^1 \frac{\ln (1-x)}{x}\, dx= -\frac{\pi^2}{6}</math> : <math>\int_0^\infty \frac{\ln(a^{2}+x^{2})}{b^{2}+x^{2}}\ dx = \frac{\pi}{b} \ln (a+b)\quad\mbox{for } a,b>0</math> : <math>\int_0^\infty\frac{\ln x}{x^2+a^2}\ dx = \frac{\pi \ln a}{2a}\quad\mbox{for } a>0</math> ==Определени интеграли од хиперболични функции == <math>\int_0^\infty \frac{\sin ax}{\sinh bx}\ dx=\frac {\pi}{2b}\tanh \frac{a \pi}{2b}</math> <math>\int_0^\infty \frac{\cos ax}{\cosh bx}\ dx=\frac {\pi}{2b}\cdot\frac{1}{\cosh \frac{a \pi}{2b}}</math> <math>\int_0^\infty \frac{x}{\sinh ax}\ dx=\frac{\pi^2}{4a^2}</math> <math>\int_{-\infty}^\infty \frac{1}{\cosh x}\ dx = \pi</math> ==[[Фруланиев интеграл|Фруланиеви интеграли]]== <math>\int_{0}^{\infty }\frac{f(ax)-f(bx)}{x}\ dx=\left(\lim_{x \to 0}f(x)-\lim_{x \to \infty}f(x)\right) \ln \left(\frac{b}{a} \right)</math> важи доколку интегралот постои и <math>f'(x)</math> е континуална. == Поврзано == * [[Список на интеграли]] * [[Бесконечна сума]] * [[Гама-функција]] * [[Список на лимеси]] ==Наводи== *{{Наведена книга |author-first1=Murray R. |author-last1=Spiegel |author-first2=Seymour |author-last2=Lipschutz |author-first3=John |author-last3=Liu |title=Mathematical handbook of formulas and tables |year=2009 |publisher=[[McGraw-Hill]] |isbn=978-0071548557 |edition=3}} *{{Наведена книга |author-last=Zwillinger |author-first=Daniel |title=CRC standard mathematical tables and formulae |year=2003 |publisher=[[CRC Press]] |isbn=978-143983548-7 |edition=32nd}} {{Списоци на интеграли}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Определени]] famy7f4o4qqsr7dnc8e52rwd2v36du7 Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 0 1222300 5532912 5502231 2026-04-01T19:17:08Z Ehrlich91 24281 5532912 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Христофор |слика = Црква „Св. Христофор“ - Крстоар.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Битолско |парохија = Бистричка |координати = {{coord|40|59|19|N|21|20|29|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Крстоар |општина = Битола |држава = Македонија |патрон = [[Свети Христофор]] |изградба = {{римски|19}} век |завршено = 1837 |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = еднокорабна |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Христофор''' — главна манастирска [[Црква (градба)|црква]] на [[Крстоарски манастир|Крстоарскиот манастир]] во битолското село [[Крстоар]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата е сместена на околу 5,5 километри од градот [[Битола]]. До него води асфалтен пат, најпрвин до селото [[Крстоар]]. Од селото, асфалтниот пат продолжува во должина од еден километар, на моменти стрмен и тесен.<ref name="студија">{{наведена мрежна страница|url=http://www.resen.gov.mk/content/%D0%A1%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%20%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0.pdf|title=Студија за манастирски туризам на Баба Планина|last=Палигора|first=Ристо|date=декември 2011|publisher=Центар за развој на Пелагонискиот плански регион|language=македонски|accessdate=29 април 2019|location=Битола|archive-date=2013-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20131228073625/http://www.resen.gov.mk/content/%D0%A1%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0%20%D0%B7%D0%B0%20%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%20%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%20%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0.pdf|url-status=dead}}</ref> Дополнително, до манастирот може да се пристигне и преку соседното село [[Буково]], од каде преку [[Црква „Воведение на Пресвета Богородица“ - Буково|црквата „Воведение на Пресвета Богородица“]], води пешачка патека.<ref name="студија" /> == Историја == Црквата била подигната во четвртата декада од {{римски|19}} век. Претрпела сериозна обнова во 1926 година.<ref name="студија" /> == Архитектура == Претставува прилично голема еднокорабна градба, со петстрана апсида на исток и влезови кон наосот од западната и северната страна, а директно во олтарниот простор може да се влезе преку посебната врата на југоисточната страна.<ref name="студија" /> Историјата на храмот е испишана на мермерната плоча на фасадата над северниот влез.<ref name="студија" /> === Фрескоживопис === Живопис се забележува и на надворешноста, односно има насликана претстава на Свети Христофор над западниот влез. Насликан е во медалјон, претставен во цел раст со повеќето негови атрибути. На рамото го носи малиот Христос, додека во едната рака држи копје, а со левата го придржува маченичкиот крст. Покрај тоа, запишана е 1926 година како година на сликање на претставата.<ref name="студија" /> Во храмот нема сочувано ѕидно сликарство од изградбата на црквата. Оној живопис што може да се сретне во апсидата на црквата и на темето од сводот, насликано е за време на нејзината обнова во 1926 година.<ref name="студија" /> === Иконостас === Иконостасот во црквата бил направен во третата декада од {{римски|20}} век. Бил направен со три реда на икони, царски двери и високи врати на јужниот и на северниот дел.<ref name="студија" /> Во црквата се зачувани само неколку празнични икони од {{римски|19}} век.<ref name="студија" /> == Галерија == <gallery mode=packed heights=120px caption="Состојба на црквата од 2018 г."> Податотека:Крстоарски манастир (2).jpg|Поглед на црквата Податотека:Крстоарски манастир (3).jpg|Поглед на црквата Податотека:Крстоарски манастир (4).jpg|Знак за изградбата на црквата Податотека:Крстоарски манастир (5).jpg|Влезот во црквата Податотека:Крстоарски манастир (6).jpg|Кратка историја на храмот Податотека:Крстоарски манастир (7).jpg|Дел од храмот Податотека:Крстоарски манастир (8).jpg|Апсидата на храмот Податотека:Крстоарски манастир (9).jpg|Страничен поглед Податотека:Крстоарски манастир (10).jpg|Апсидата на храмот </gallery> <gallery mode=packed heights=120px caption="Состојба на црквата од 2025 г."> Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 10.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 11.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 12.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 13.jpg|Источната страна Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 14.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 15.jpg|Спореден влез Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 16.jpg|Ниша со натпис над споредниот влез Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 2.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 3.jpg|Ниша над главниот влез Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 4.jpg|Внатрешноста Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 5.jpg|Фреска на таванот Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 6.jpg|Иконостасот Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 7.jpg|Припратата Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 8.jpg|Натписна плоча Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар 9.jpg|Поглед на црквата </gallery> ;Историски фотографии <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Entante troops at Krstoar monastery in 1917 01.jpg| Податотека:Entante troops at Krstoar monastery in 1917 05.jpg| Податотека:Entante troops at Krstoar monastery in 1917 07.jpg| </gallery> == Поврзано == * [[Битолско архијерејско намесништво]] * [[Бистричка парохија]] * [[Крстоар]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Christopher Church (Krstoar)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Христофор, Крстоар}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Христофор во Македонија|Крстоар]] pleh5u4du8yu80kehbov1azgxp4kt4p Предлошка:ФИФА 100 10 1222415 5532881 5472920 2026-04-01T17:21:50Z Carshalton 30527 5532881 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = ФИФА 100 |title = [[ФИФА 100]] |listclass = hlist |titlestyle = background:gold; |groupstyle = background:gold; padding:0.35em 1.0em; line-height:1.1em; |liststyle = padding:0.25em 0; line-height:1.4em; | state = collapsed |group1 = [[УЕФА]] |list1 = [[Тјери Анри|Анри]] • [[Роберто Баџо|Баџо]] • [[Михаел Балак|Балак]] • [[Гордон Бенкс|Бенкс]] • [[Франко Барези|Барези]] • [[Франц Бекенбауер|Бекенбауер]] • [[Дејвид Бекам|Бекам]] • [[Денис Бергкамп|Бергкамп]] • [[Џузепе Бергоми|Бергоми]] • [[Џорџ Бест|Бест]] • [[Збигњев Боњек|Боњек]] • [[Џампјеро Бониперти|Бониперти]] • [[Паул Брајтнер|Брајтнер]] • [[Џанлујџи Буфон|Буфон]] • [[Емилио Бутрагењо|Бутрагењо]] • [[Марко ван Бастен|Ван Бастен]] • [[Франки ван дер Елст|Ван дер Елст]] • [[Вили ван де Керкоф|В. ван де Керкоф]] • [[Рене ван де Керкоф|Р. ван де Керкоф]] • [[Руд ван Нистелрој|Ван Нистелрој]] • [[Патрик Виера|Виера]] • [[Кристијан Виери|Виери]] • [[Руд Гулит|Гулит]] • [[Едгар Давидс|Давидс]] • [[Кени Даглиш|Даглиш]] • [[Ринат Дасаев|Дасаев]] • [[Алесандро Дел Пјеро|Дел Пјеро]] • [[Марсел Десаи|Десаи]] • [[Дидје Дешан|Дешан]] • [[Емре Белозоглу|Емре]] • [[Еузебио]] • [[Уве Зелер|Зелер]] • [[Зинедин Зидан|Зидан]] • [[Дино Ѕоф|Ѕоф]] • [[Оливер Кан|Кан]] • [[Ерик Кантона|Кантона]] • [[Кевин Киген|Киген]] • [[Рој Кин|Кин]] • [[Патрик Клајверт|Клајверт]] • [[Јирген Клинсман|Клинсман]] • [[Јохан Кројф|Кројф]] • [[Рајмонд Копа|Копа]] • [[Јан Кулеманс|Кулеманс]] • [[Бријан Лаудруп|Б. Лаудруп]] • [[Михаел Лаудруп|М. Лаудруп]] • [[Гари Линекер|Линекер]] • [[Луис Енрике Мартинес|Луис Енрике]] • [[Сеп Мајер|Мајер]] • [[Паоло Малдини|Малдини]] • [[Јозеф Масопуст|Масопуст]] • [[Лотар Матеус|Матеус]] • [[Герд Милер|Милер]] • [[Павел Недвед|Недвед]] • [[Јохан Нескенс|Нескенс]] • [[Алесандро Неста|Неста]] • [[Мајкл Овен|Овен]] • [[Жан-Пјер Папен|Папен]] • [[Робер Пирес|Пирес]] • [[Мишел Платини|Платини]] • [[Ференц Пушкаш|Пушкаш]] • [[Жан Мари Пфаф|Пфаф]] • [[Франк Рајкард|Рајкард]] • [[Раул Гонсалес|Раул]] • [[Роб Ренсенбринк|Ренсенбринк]] • [[Џани Ривера|Ривера]] • [[Паоло Роси|Роси]] • [[Руи Кошта (фудбалер)|Руи Кошта]] • [[Карл-Хајнц Румениге|Румениге]] • [[Рушту Речбер|Рушту]] • [[Кларенс Седорф|Седорф]] • [[Христо Стоичков|Стоичков]] • [[Лилијан Тирам|Тирам]] • [[Франческо Тоти|Тоти]] • [[Морис Тресор|Тресор]] • [[Давид Трезеге|Трезеге]] • [[Џакинто Факети|Факети]] • [[Луис Фиго|Фиго]] • [[Жист Фонтен|Фонтен]] • [[Георги Хаџи|Хаџи]] • [[Боби Чарлтон|Чарлтон]] • [[Андриј Шевченко|Шевченко]] • [[Алан Ширер|Ширер]] • [[Петер Шмајхел|Шмајхел]] • [[Давор Шукер|Шукер]] |group2 = [[КОНМЕБОЛ]] |list2 = [[Карлос Алберто Торес|Карлос Алберто]] • [[Габриел Батистута|Батистута]] • [[Карлос Валдерама|Валдерама]] • [[Хуан Себастијан Верон|Верон]] • [[Алфредо ди Стефано|Ди Стефано]] • [[Жуниор]] • [[Зико]] • [[Кафу]] • [[Марио Кемпес|Кемпес]] • [[Ернан Креспо|Креспо]] • [[Теофило Кубиљас|Кубиљас]] • [[Диего Армандо Марадона|Марадона]] • [[Даниел Пасарела|Пасарела]] • [[Пеле]] • [[Ривалдо]] • [[Роберто Ривелињо|Ривелињо]] • [[Роберто Карлос]] • [[Ромарио]] • [[Ромерито]] • [[Роналдињо]] • [[Роналдо]] • [[Хавиер Савиола|Савиола]] • [[Иван Саморано|Саморано]] • [[Хавиер Санети|Санети]] • [[Џалма Сантос]] • [[Нилтон Сантос]] • [[Омар Сивори|Сивори]] • [[Сократес (фудбалер)|Сократес]] • [[Пауло Роберто Фалкао|Фалкао]] • [[Елијас Фигероа|Фигероа]] • [[Енцо Франческоли|Франческоли]] |group3 = [[КАФ]] |list3 = [[Џорџ Веа|Веа]] • [[Ел Хаџи Диуф|Диуф]] • [[Роже Мила|Мила]] • [[Џеј-Џеј Окоча|Окоча]] • [[Абеди Пеле]] |group4 = [[КОНКАКАФ]] |list4 = [[Мишел Ејкерс|Ејкерс]] • [[Уго Санчес|Санчес]] • [[Миа Хем|Хем]] |group5 = [[Азиска фудбалска конфедерација|АФК]] |list5 = [[Хидетоши Наката|Наката]] • [[Хонг Мјунг Бо|Хонг]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за спорт]] </noinclude> ij0tz5b01bn9jafekuekmz79w5rtoni Категорија:Интеграли 14 1225022 5533065 3853742 2026-04-02T09:22:10Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Математика]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533065 wikitext text/x-wiki {{Катпов|Интеграл}} {{Ризница-врска|Integral calculus}} [[Категорија:Интегрално сметање]] daelvkm9y7s516zs1lor1phla95xcmx Список на интеграли на инверзни хиперболични функции 0 1225121 5533075 3854129 2026-04-02T09:28:24Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Интеграли]]; додадена [[Категорија:Списоци на интеграли]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533075 wikitext text/x-wiki Ова е списокот на [[интеграл]]и на [[инверзни хиперболични функции]]. : <math>\int\mathrm{arsinh}\,\frac{x}{c}\,dx = x\,\mathrm{arsinh}\,\frac{x}{c}-\sqrt{x^2+c^2}</math> : <math>\int\mathrm{arcosh}\,\frac{x}{c}\,dx = x\,\mathrm{arcosh}\,\frac{x}{c}-\sqrt{x^2-c^2}</math> : <math>\int\mathrm{artanh}\,\frac{x}{c}\,dx = x\,\mathrm{artanh}\,\frac{x}{c} + \frac{c}{2}\ln|c^2 - x^2| \qquad\mbox{(for }|x|<|c|\mbox{)}</math> : <math>\int\mathrm{arcoth}\,\frac{x}{c}\,dx = x\,\mathrm{arcoth}\,\frac{x}{c} + \frac{c}{2}\ln|x^2 - c^2| \qquad\mbox{(for }|x|>|c|\mbox{)}</math> : <math>\int\mathrm{arsech}\,\frac{x}{c}\,dx = x\,\mathrm{arsech}\,\frac{x}{c} - c\,\mathrm{arctan}\,\frac{x\,\sqrt{\frac{c - x}{c + x}}}{x - c} \qquad\mbox{(for } x \in (0,\,c) \mbox{)}</math> : <math>\int\mathrm{arcsch}\,\frac{x}{c}\,dx = x\,\mathrm{arcsch}\,\frac{x}{c} + c\,\ln\,\frac{x + \sqrt{x^2 + c^2}}{c} \qquad\mbox{(for } x \in (0,\,c) \mbox{)}</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–{{page|year=1992|id=ISBN 2-88124-097-6|pages=}}. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, {{page|year=2008|id=ISBN 1-58488-956-X|pages=}}. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Хиперболични функции]] [[Категорија:Инверзни функции]] qhycemvzqnbtmigdmsq1vtdr8233zoo 5533076 5533075 2026-04-02T09:28:28Z Bjankuloski06 332 отстранета [[Категорија:Инверзни функции]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533076 wikitext text/x-wiki Ова е списокот на [[интеграл]]и на [[инверзни хиперболични функции]]. : <math>\int\mathrm{arsinh}\,\frac{x}{c}\,dx = x\,\mathrm{arsinh}\,\frac{x}{c}-\sqrt{x^2+c^2}</math> : <math>\int\mathrm{arcosh}\,\frac{x}{c}\,dx = x\,\mathrm{arcosh}\,\frac{x}{c}-\sqrt{x^2-c^2}</math> : <math>\int\mathrm{artanh}\,\frac{x}{c}\,dx = x\,\mathrm{artanh}\,\frac{x}{c} + \frac{c}{2}\ln|c^2 - x^2| \qquad\mbox{(for }|x|<|c|\mbox{)}</math> : <math>\int\mathrm{arcoth}\,\frac{x}{c}\,dx = x\,\mathrm{arcoth}\,\frac{x}{c} + \frac{c}{2}\ln|x^2 - c^2| \qquad\mbox{(for }|x|>|c|\mbox{)}</math> : <math>\int\mathrm{arsech}\,\frac{x}{c}\,dx = x\,\mathrm{arsech}\,\frac{x}{c} - c\,\mathrm{arctan}\,\frac{x\,\sqrt{\frac{c - x}{c + x}}}{x - c} \qquad\mbox{(for } x \in (0,\,c) \mbox{)}</math> : <math>\int\mathrm{arcsch}\,\frac{x}{c}\,dx = x\,\mathrm{arcsch}\,\frac{x}{c} + c\,\ln\,\frac{x + \sqrt{x^2 + c^2}}{c} \qquad\mbox{(for } x \in (0,\,c) \mbox{)}</math> == Литература == {{refbegin|2}} * Milton Abramowitz and Irene Stegun, editors. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И. С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И. М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. ISBN 978-0-12-373637-6. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Several previous editions as well.)'' * A.P. Prudnikov (А. П. Прудников), Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), O.I. Marichev (О. И. Маричев). ''Integrals and Series''. First edition (Russian), volume 1–5, [[Nauka]], 1981−1986. First edition (English, translated from the Russian by N.M. Queen), volume 1–5, Gordon & Breach Science Publishers/CRC Press, 1988–{{page|year=1992|id=ISBN 2-88124-097-6|pages=}}. Second revised edition (Russian), volume 1–3, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2003. * Yu.A. Brychkov (Ю. А. Брычков), ''Handbook of Special Functions: Derivatives, Integrals, Series and Other Formulas''. Russian edition, Fiziko-Matematicheskaya Literatura, 2006. English edition, Chapman & Hall/CRC Press, {{page|year=2008|id=ISBN 1-58488-956-X|pages=}}. * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. ISBN 1-58488-291-3. ''(Many earlier editions as well.)'' * Meyer Hirsch, [http://books.google.com/books?id=NsI2AAAAMAAJ Integral Tables, Or, A Collection of Integral Formulae] (Baynes and son, London, 1823) [English translation of ''Integraltafeln''] * Benjamin O. Pierce [http://books.google.com/books?id=pYMRAAAAYAAJ A short table of integrals - revised edition] (Ginn & co., Boston, 1899) {{refend}} {{Списоци на интеграли}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Хиперболични функции]] 7jyfxvxz0s1rx439svfmz0td0e9nj6u Список на интеграли на Гаусови функции 0 1232933 5533068 4898659 2026-04-02T09:25:51Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ 5533068 wikitext text/x-wiki Во следниве изрази, :<math>\phi(x) = \frac{1}{\sqrt{2\pi}}e^{-\frac{1}{2} x^2}</math> е нормално распределена функција на густината на веројатноста, :<math>\Phi(x) = \int_{-\infty}^x \phi(t) \, dt = \frac{1}{2}\left(1 + \operatorname{erf}\left(\frac{x}{\sqrt{2}}\right)\right)</math> е соодветната [[функција на кумулативната распределба на веројатноста]] (каде '''erf''' е [[функција на грешка|функцијата на грешка]]) и :<math> T(h,a) = \phi(h)\int_0^a \frac{\phi(hx)}{1+x^2} \, dx</math> е [[Овенова Т функција]]. Овен<ref group=nb>{{harvtxt|Owen|1980}}</ref> има широк список на интеграли од Гаусов тип. Подолу е даден само дел од истиот. == Неопределени интеграли == :<math>\int \phi(x) \, dx = \Phi(x) + C</math> :<math>\int x \phi(x) \, dx = -\phi(x) + C</math> :<math>\int x^2 \phi(x) \, dx = \Phi(x) - x\phi(x) + C</math> :<math>\int x^{2k+1} \phi(x) \, dx = -\phi(x) \sum_{j=0}^k \frac{(2k)!!}{(2j)!!}x^{2j} + C</math><ref group="nb">{{harvtxt|Patel|Read|1996}} lists this integral above without the minus sign, which is an error. See calculation by [http://www.wolframalpha.com/input/?fp=1&i=D(-e^(-x^2/2)/sqrt(2pi)*Sum((2k)!!/(2j)!!*x^(2j),{j,0,k}),x)&s=40&incTime=true WolframAlpha]</ref> :<math>\int x^{2k+2} \phi(x) \, dx = -\phi(x)\sum_{j=0}^k\frac{(2k+1)!!}{(2j+1)!!}x^{2j+1} + (2k+1)!!\,\Phi(x) + C</math> Во овие интеграли, ''n''!! е [[двоен факториел]]: за парни ''n'' еднаков е на производот од сите парни броеви од 2 до ''n'', а за непарни ''n'' еднаков е на производот на сите непарни броеви од 1 to ''n'' ; дополнително претпоставено е дека {{nowrap|1=0!! = (−1)!! = 1}}. : <math> \int \phi(x)^2 \, dx = \frac{1}{2\sqrt{\pi}} \Phi\left(x\sqrt{2}\right) + C </math> : <math> \int \phi(x)\phi(a + bx) \, dx = \frac{1}{t}\phi\left(\frac{a}{t}\right)\Phi\left(tx + \frac{ab}{t}\right) + C, \qquad t = \sqrt{1+b^2}</math><ref group=nb>{{harvtxt|Patel|Read|1996}} report this integral with error, see [http://www.wolframalpha.com/input/?i=Integrate(1/sqrt(2pi)*e^(-x^2/2)*1/sqrt(2pi)*e^(-(a%2Bb*x)^2/2),x) WolframAlpha]</ref> : <math> \int x\phi(a+bx) \, dx = -\frac{1}{b^2}\left (\phi(a+bx) + a\Phi(a+bx)\right) + C </math> : <math> \int x^2\phi(a+bx) \, dx = \frac{1}{b^3} \left ((a^2+1)\Phi(a+bx) + (a-bx)\phi(a+bx) \right ) + C </math> : <math> \int \phi(a+bx)^n \, dx = \frac{1}{b\sqrt{n(2\pi)^{n-1}}} \Phi\left(\sqrt{n}(a+bx)\right) + C </math> : <math> \int \Phi(a+bx) \, dx = \frac{1}{b} \left ((a+bx)\Phi(a+bx) + \phi(a+bx)\right) + C </math> : <math> \int x\Phi(a+bx) \, dx = \frac{1}{2b^2}\left((b^2x^2 - a^2 - 1)\Phi(a+bx) + (bx-a)\phi(a+bx)\right) + C </math> : <math> \int x^2\Phi(a+bx) \, dx = \frac{1}{3b^3}\left((b^3x^3 + a^3 + 3a)\Phi(a+bx) + (b^2x^2-abx+a^2+2)\phi(a+bx)\right) + C </math> : <math> \int x^n \Phi(x) \, dx = \frac{1}{n+1}\left( \left (x^{n+1}-nx^{n-1} \right )\Phi(x) + x^n\phi(x) + n(n-1)\int x^{n-2}\Phi(x)\,dx \right) + C </math> : <math> \int x\phi(x)\Phi(a+bx) \, dx = \frac{b}{t}\phi\left(\frac{a}{t}\right)\Phi\left(xt + \frac{ab}{t}\right) - \phi(x)\Phi(a+bx) + C, \qquad t = \sqrt{1+b^2} </math> : <math> \int \Phi(x)^2 \, dx = x \Phi(x)^2 + 2\Phi(x)\phi(x) - \frac{1}{\sqrt{\pi}}\Phi\left(x\sqrt{2}\right) + C </math> : <math> \int e^{cx}\phi(bx)^n \, dx = \frac{e^{\frac{c^2}{2nb^2}}}{b\sqrt{n(2\pi)^{n-1}}}\Phi \left (\frac{b^2xn-c }{b\sqrt{n}} \right ) + C, \qquad b\ne 0, n>0 </math> == Определени интеграли == : <math> \int_{-\infty}^\infty x^2\phi(x)^n \, dx = \frac{1}{\sqrt{n^3(2\pi)^{n-1}}} </math> : <math>\int_{-\infty}^0 \phi(ax)\Phi(bx)dx = \frac{1}{2\pi |a|}\left(\frac{\pi}{2}-\arctan\left(\frac{b}{|a|}\right)\right) </math> : <math>\int_0^{\infty} \phi(ax)\Phi(bx) \, dx = \frac{1}{2\pi |a|}\left(\frac{\pi}{2} + \arctan\left(\frac{b}{|a|}\right)\right) </math> : <math> \int_0^\infty x\phi(x)\Phi(bx) \, dx = \frac{1}{2\sqrt{2\pi}} \left( 1 + \frac{b}{\sqrt{1+b^2}} \right) </math> : <math> \int_0^\infty x^2\phi(x)\Phi(bx) \, dx = \frac{1}{4} + \frac{1}{2\pi} \left(\frac{b}{1+b^2} + \arctan(b) \right) </math> : <math> \int_0^\infty x \phi(x)^2\Phi(x) \, dx = \frac{1}{4\pi\sqrt{3}} </math> : <math> \int_0^\infty \Phi(bx)^2 \phi(x) \, dx = \frac{1}{2\pi}\left( \arctan(b) + \arctan \sqrt{1+2b^2} \right) </math> : <math> \int_{-\infty}^\infty \Phi(a+bx)^2 \phi(x) \,dx = \Phi\left( \frac{a}{\sqrt{1+b^2}} \right)-2T\left( \frac{a}{\sqrt{1+b^2}}, \frac{1}{\sqrt{1+2b^2}} \right) </math> : <math> \int_{-\infty}^{\infty} x \Phi(a+bx)^2 \phi(x) \,dx = \frac{2b}{\sqrt{1+b^2}} \phi\left(\frac{a}{t}\right) \Phi\left(\frac{a}{\sqrt{1+b^2}\sqrt{1+2b^2}}\right)</math><ref group=nb>{{harvtxt|Patel|Read|1996}} report this integral incorrectly by omitting ''x'' from the integrand</ref> : <math> \int_{-\infty}^\infty \Phi(bx)^2 \phi(x) \, dx = \frac{1}{\pi}\arctan \sqrt{1+2b^2} </math> : <math> \int_{-\infty}^\infty x\phi(x)\Phi(bx) \, dx = \int_{-\infty}^\infty x\phi(x)\Phi(bx)^2 \, dx = \frac{b}{\sqrt{2\pi(1+b^2)}} </math> : <math> \int_{-\infty}^\infty \Phi(a+bx)\phi(x) \, dx = \Phi\left(\frac{a}{\sqrt{1+b^2}}\right) </math> : <math> \int_{-\infty}^\infty x\Phi(a+bx)\phi(x) \, dx = \frac{b}{t}\phi\left(\frac{a}{t}\right), \qquad t = \sqrt{1+b^2} </math> : <math> \int_0^\infty x\Phi(a+bx)\phi(x) \, dx =\frac{b}{t}\phi\left(\frac{a}{t}\right)\Phi\left(-\frac{ab}{t}\right) + \frac{1}{\sqrt{2\pi}}\Phi(a), \qquad t = \sqrt{1+b^2} </math> : <math> \int_{-\infty}^\infty \ln(x^2) \frac{1}{\sigma}\phi\left(\frac{x}{\sigma}\right) \, dx = \ln(\sigma^2) - \gamma - \ln 2 \approx \ln(\sigma^2) - 1.27036 </math> == Наводи == {{reflist|group=nb}} * {{Наведена книга | last1 = Patel | first1 = Jagdish K. | last2 = Read | first2 = Campbell B. | year = 1996 | title = Handbook of the normal distribution | edition=2 | publisher = CRC Press | isbn = 0-8247-9342-0 }} * {{cite article | last1 = Owen | first1 = D. | year = 1980 | title = A table of normal integrals | journal = Communications in Statistics: Simulation and Computation | pages = 389–419 | volume = B9 }} {{Списоци на интеграли}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Списоци на интеграли|Гаусови]] ljytio9e93wryp7zv9f9ke5g8ddecee Малопојасен стршлен 0 1237450 5532856 5278975 2026-04-01T16:12:48Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532856 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Малопојасен стршлен | image = Polistes sagittarius, Siem Reap, Cambodia.jpg | image_caption = ''Vespa affinis'' | taxon = Vespa affinis | authority = [[Карл Лине|Linnaeus]], 1764 | synonyms = *''Apis affinis'' <small>Linnaeus,1764</small> }} '''Малопојасниот стршлен''' (''Vespa affinis'') е инсект, дел од групата на [[стршлени]]. Овој стршлен живее во тропските и суптропските предели на [[Азија]]. == Опис == Овој стршлен е со мал до среден раст, каде матиците достигнуваат до 30мм, [[трут]]овите до 26мм и работници во просек од 22 до 25 мм. Главата е кафеаво-црвена или црна, со црвено обележување на први и темели, црно теме; сложени очи и црни окели; темнокафеави антени; црн клипеус, мандибула со црн заб. Тораксот е црн со многу пункции и подигнати влакна, црна боја од проподумот. Екстремитетите се темнокафеави. Крилјата се со темнокафеава боја.<ref>“Vespa affinis (Linnaeus, 1764)”, at http://www.hornissenschutz.de/vespa_affinis_engl.htm. Accessed on 01.10.2017.</ref> Постојат неколку подвидови или географски форми. Во [[Хонгконг]] и Јужна [[Кина]] осите се главно се црни, а првите два абдоминални сегменти се со жолта боја, формирајќи видлив појас. Страните на главата и градниот кош се црвеникаво или во кафеава боја. Во регионите од Југоисточна Азија, како [[Сингапур]], тие се целосно црни, без црвеникаво кафеави ознаки, а абдоминалната лента е портокалова.<ref name="vespa-bicolor.net">“''Vespa affinis''” at http://www.vespa-bicolor.net/main/vespid/vespa-affinis.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170119161127/http://www.vespa-bicolor.net/main/vespid/vespa-affinis.htm |date=2017-01-19 }}. Accessed on 01.10.2017.</ref> == Подвидови == Постојат 11 познати подвидови во Азија, секоја со различна боја: ''V. a. alduini – V. a. alticincta – V. a. archiboldi – V. a. continentalis – V. a. hainensis – V. a. indosinensis – V. a. moluccana – V. a. nigriventris – V. a. moluccana – V. a. picea – V. a. rufonigrans.'' <ref name="Archer, M. E. 1997">Archer, M. E. (1997). Taxonomy, distribution and nesting biology of Vespa affinis (L.) and Vespa mocsaryana du Buysson (Hym., Vespinae). ''Entomologist's Monthly Magazine'' (United Kingdom).</ref><ref>“Vespa affinis”, Wikispecies article on https://species.wikimedia.org/wiki/Vespa_affinis. Accessed on 01.10.2017.</ref> ==Распространетост== Малопојасниот стршлен е распространет во тропските и суптропските предели на Азија. Се наоѓа од Хон Конг до Шри Ланка и од Мјанмар до Филипините.<ref name="Archer, M. E. 1997"/><ref>Vespa affinis, on Discover Life, at http://www.discoverlife.org/mp/20m?kind=Vespa+affinis. Accessed 01.10.2017.</ref> == Животен циклус == Во суптропскиХонгконг, матиците се будат од [[хибернација]] во април, а колонијата обично умира кон крајот на ноември или декември. Во тропските области останува присутен цела година.<ref name="vespa-bicolor.net"/> ==Наводи== {{Reflist}} == Литература == * {{aut|Harris, A.C.}}; {{aut|Patrick, B.H.}} 1997: A large queen Asian hornet (''Vespa affinis''; Hymenoptera: Vespidae) captured live in Arrowtown. ''Weta'', 20: 9–13. [https://web.archive.org/web/20081018020537/http://ento.org.nz/nzentomologist/free_issues/Weta20_1_1997/Weta20(1)_9_13.pdf PDF] *{{aut|Nguyen, L.T.P.; F. Saito; J.I. Kojima & J.M. Carpenter}}, 2006, Vespidae of Viet Nam (Insecta: Hymenoptera) 2. Taxonomic Notes on Vespinae. ''Zoological Science'' 23: 95–104. ([http://research.amnh.org/iz/f/Nguyen_2006_ves.pdf PDF]) * “Vespa affinis (Linnaeus, 1764) Lesser banded hornet”, Wikispaces Classroom article on https://taxo4254.wikispaces.com/8.2 {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200607144322/https://taxo4254.wikispaces.com/8.2 |date=2020-06-07 }}. Accessed on 01.10.2017. * “Vespa affinis”, Wikispecies article on https://species.wikimedia.org/wiki/Vespa_affinis. Accessed on 01.10.2017. * “Vespa affinis (Linnaeus, 1764)”, at http://www.hornissenschutz.de/vespa_affinis_engl.htm. Accessed on 01.10.2017. * “''Vespa affinis''” at http://www.vespa-bicolor.net/main/vespid/vespa-affinis.htm {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170119161127/http://www.vespa-bicolor.net/main/vespid/vespa-affinis.htm |date=2017-01-19 }}. Accessed on 01.10.2017. * “Vespa affinis Common Tiger-wasp”. Encyclopedia of Life (EOL) on phttp://eol.org/pages/259323/overview. Accessed on 01.10.2017. [[Категорија:Стршлени]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] kn6sfaq41xcavhqq9ot33bxiqfw8sxv Мал зелкар 0 1237472 5532840 4898370 2026-04-01T16:07:35Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532840 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Мал зелкар | image = Pieris.rapae.mounted.jpg | image_caption = Женка | image2 = Pieris rapae male.jpg | image2_caption = Мажјак | status = LC | status_system = IUCN3.1 | genus = Белци (пеперутки) | species = rapae | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758) }} '''Мал зелкар''' (''Pieris rapae'') е [[пеперутка]] со мала или средна големина, дел од групата на пеперутки [[белци (пеперутки)|белци]]. Оваа пеперутка е сродна со [[голем зелкар|големиот зелкар]], и двата вида на пеперутки се препознатливи по белата боја на крилјата. [[Гасеница]]та на оваа пеперутка се смета за штетник за градинарските култури како што [[зелка]], [[кељ]] и [[брокула]]. Пеперутката е распространета низ [[Европа]] и [[Азија]]. Се верува дека потекнува од [[Средоземно Море|источното средоземје]]. Низ минатите два века, пеперутката се проширила и во [[Северна Африка]], [[Северна Америка]], [[Нов Зеланд]] и [[Австралија]], како резултат на случајно воведување.<ref>{{Наведено списание| journal=PNAS |volume=116 |issue=40 |pages=20015–20024 |doi=10.1073/pnas.1907492116 |pmid=31506352 |pmc=6778179 |title=Global invasion history of the agricultural pest butterfly ''Pieris rapae'' revealed with genomics and citizen science |author=Ryan, S.F. |display-authors=etal |year=2019}}</ref> == Опис == По изглед изгледа повеќе како помала верзија на големиот зелкар. Горната страна е кремасто-бела боја со црни точки на врвотите. Женките, исто така, имаат две црни точки во центарот на предната страна. Нејзините долна страна е жолтеникава со црни точки. Понекогаш се помешува со молец поради неговиот обичен изглед. Распонот на крилјата кај возрасните е приближно 32–47 мм.<ref>http://www.cbif.gc.ca/spp_pages/butterflies/species/CabbageWhite_e.php</ref> == Живеалиште == Видот има природен живеалиште низ Европа, Азија и Северна Африка.<ref>{{Наведена книга|author=Scudder, SH| volume=4| issue=3| title=The introduction and spread of Pieris rapae in North America, 1860–1886|year=1887| journal=Memoirs of the Boston Society of Natural History| url=https://archive.org/stream/cihm_14771#page/n4/mode/1up|pages=53–69| doi=10.5962/bhl.title.38374| isbn=978-0665147715}}</ref> Случајно бил воведена во [[Квебек]], [[Канада]] во околу 1860 година и рапидно се ширил низ [[Северна Америка]]. Видот се раширил во сите животни зони во Северна Америка.<ref name="Scott 1986">{{Наведена книга|last=Scott|first=James A.|title=The butterflies of North America: a natural history and field guide|year=1986|publisher=Stanford University Press|location=Stanford, Calif.|isbn=978-0-8047-1205-7|url=https://archive.org/details/butterfliesofnor00jame}}</ref> Проценките покажуваат дека една женка од овој вид може да биде предок на неколку генерации од милиони единки.<ref>{{Наведено списание|last=Gilbert|first=N.|title=Control of Fecundity in Pieris rapae: I. The Problem|journal=Journal of Animal Ecology|date=June 1984|volume=53|issue=2|pages=581–588|doi=10.2307/4536|jstor=4536}}</ref><ref name="Holland 1931">{{Наведена книга|last=Holland|first=W. J.|title=The Butterfly book|year=1931|publisher=Dubleday, Doran & Company, INC.|location=Garden City, New York}}</ref> Малиот зелкар е отсутен или оскуден во пустинските и полусушните региони (освен за наводнуваните области). Не се наоѓа на север од канадската животна зона, ниту на Каналските острови крај брегот на јужна Калифорнија. Случајно била воведена и се размножила во Нов Зеланд и Австралија. Има знаци дека навлегува и во Јужна Америка. Видот може да се најде на кое било отворено подрачје со разнолика вегетација. Може да се види обично во градовите, но исто така и во природните живеалишта, претежно во долинските предели. Иако е прикажан афинитет кон отворените области.<ref name=Klots>{{Наведена книга|last=Klots|first=Alexander B.|title=A Field guide to the Butterflies of North America, East of the Great Plains|year=1951|publisher=The Riverside Press|location=Cambridge}}</ref> ==Наводи== {{Reflist|35em}} ==Литература== * Asher, Jim ''et al.'': ''The Millennium Atlas of Britain and Ireland''. Oxford University Press. * {{Наведена книга |last=Evans |first1=W. H. |authorlink=William Harry Evans |title=The Identification of Indian Butterflies |edition=2 |location=Mumbai, India |publisher=[[Bombay Natural History Society]] |year=1932 }} ==Надворешни врскки== {{Commons|Pieris rapae}} {{Wikispecies}} *[http://www.pierisproject.org/ Pieris project] *[http://entomology.ifas.ufl.edu/creatures/veg/leaf/imported_cabbageworm.htm ''Pieris rapae'' ] *[http://www.cbif.gc.ca/spp_pages/butterflies/species/CabbageWhite_e.php Мал зелкар] [[Категорија:Белци (пеперутки)]] [[Категорија:Инсекти на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] ppzpc4yekbv533npmkv84iqnbn1wctq Фурјеова трансформација 0 1238051 5532997 5532730 2026-04-02T06:26:19Z Bjankuloski06 332 5532997 wikitext text/x-wiki '''Фурјеова трансформација''' или '''Фурјеова трансформација''' — [[Трансформација (математика)|трансформација]] што ја разлага [[Временска функција|временската функција]] (сигналот) во [[честота|честоти]] што го сочинуваат, на сличен начин како што музичките [[Акорд|акорди]] може да бидат изразени како честоти од нивните составни [[нота|ноти]]. == Историја == Во 1822 година [[Жозеф Фурие]] покажал дека некои функции може да бидат запишани како бесконечна сума на хармоници.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TDQJAAAAIAAJ&pg=PA525&dq=%22c%27est-%C3%A0-dire+qu%27on+a+l%27%C3%A9quation%22&hl=en|title=Théorie analytique de la chaleur|last=Fourier|first=Jean Baptiste Joseph baron|year=1822|publisher=Chez Firmin Didot, père et fils|language=fr}}</ref> == Определба == Фурјеовата трансформација на сигналот <math>f(t)</math> се пресметува на следниот начин: <math>F(j\omega) = \int\limits_{-\infty}^{\infty} f(t)e^{-j\omega t}dt</math> <math>F(j\omega)</math> е [[Комплексен број|сложена]] величина. Нејзиниот модул се нарекува спектрална густина на амплитудите, а аргументот спектрална густина на фазите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://automatika.ftn.uns.ac.rs/images/predmeti/Neuroinzenjering/Predavanja/Furijeova_transformacija.pdf|title=Furijeova transformacija|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{мртва врска|date=04. 2019. |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Инверзија == Инверзната Фурјеова трансформација е: <math>f(t) = \frac{1}{2\pi}\int\limits_{-\infty}^{\infty} F(j\omega)e^{j\omega t}d\omega</math> == Особини на Фурјеовата трансформација == === Линеарност === За кои било [[комплексен број|комплексни броеви]] <math>a</math> и <math>b</math>, ако е <math>h(x) = af(x) + bg(x)</math>, важи <math>H(j\omega) = aF(j\omega) + bG(j\omega)</math>. === Транслација === За кој било [[реален број]] <math>x_0</math>, ако е <math>h(x) = f(x-x_0)</math>, важи дека <math>H(j\omega) = e^{j\omega tx_0}F(j\omega)</math>. == Поврзано == * [[Дискретна Фурјеова трансформација]] * [[Брза Фурјеова трансформација]] * [[Фурјеов ред]] == Наводи == {{наводи|30em}} {{нормативна контрола}} [[Категорија:Фурјеова анализа]] [[Категорија:Математичка физика]] 72hrp79yq5ceurehnm24399vu3og3zl Награда „Стале Попов“ 0 1242535 5532972 5511120 2026-04-02T04:53:18Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532972 wikitext text/x-wiki :''За истоимениот писател видете [[Стале Попов|тука]]'' [[Податотека:Споменик - Стале Попов.JPG|мини|Споменик на Стале Попов на [[Мост на уметноста|Мостот на уметноста]]]] '''Стале Попов''' претставува награда, највисоко прозно признание што го доделува [[Друштвото на писателите на Македонија]] воспоставена во 1975 година.<ref>{{МКЕ|1187}}</ref> Таа го носи името на еден од најголемите македонски писатели - [[Стале Попов]] и се доделува за најдобра прозна книга објавена во претходната година. Традиционално се доделува заедно со другите три награди на ДПМ на [[13 февруари]] секоја година на денот на основањето на друштвото. ==Лауреати== {| class="wikitable" |- !Година !Добитник !За книгата |- |1987 |[[Паскал Гилевски]] | |- |1992<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://shop.kniga.mk/author/index/detail/sku/luan-starova |title=Луан Старова|publisher= Kniga.mk|language=македонски|access-date=20 март 2022}}</ref> |[[Луан Старова]] |[[Татковите книги]] |- |2002<ref name="ohridsky.com">{{наведена мрежна страница|url=https://ohridsky.com/%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%83/|title=Почина македонскиот писател, преведувач и универзитетски професор Драги Михајловски|publisher=OhridSky|language=македонски|access-date=20 март 2022|archive-date=2022-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20221110112348/https://ohridsky.com/%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%83/|url-status=dead}}</ref> |[[Драги Михајловски]] |[[Смртта на дијакот]] |- |2003 |[[Оливера Ќорвезироска]] |(С)плетени раскази |- |2004<ref>{{наведени вести|url=https://time.mk/arhiva/?d1=01&m1=01&y1=1991&d2=31&m2=12&y2=2012&all=0&dnevnik=1&fulltext=2&timeup=2&show=1&q=награда%20за%20романот&read=3646aac21915909|title=Награда за романот „Скриена камера“ на Димковска|date= |publisher=Дневник|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Лидија Димковска]] |[[Скриена камера (роман)|Скриена камера]] |- |2005<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://time.mk/cw/5b1d89c619/stale-popov-za-luan-starova.html|publisher= Time.mk|title=„Стале Попов“ за Луан Старова|language=македонски|access-date=20 март 2022}}</ref> |[[Луан Старова]] |[[Ервехе]] |- |2006<ref name="ohridsky.com"/> |[[Драги Михајловски]] |[[Мојот Скендербеј]] |- |2007<ref>{{наведени вести|url=https://time.mk/arhiva/?a1=1&fulltext=2&timeup=2&q=Наградата%20„Стале%20Попов“%20за%20„Нишан“%20на%20Миневски| title=Наградата „Стале Попов“ за „Нишан“ на Миневски|date=29 јануари 2008 |publisher=|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Блаже Миневски]] |[[Нишан]] |- |2008<ref>{{наведени вести|url=https://time.mk/arhiva/?vreme=1&fulltext=2&timeup=2&q=Награди%20за%20Урошевиќ%20и%20Василевски|title=Награди за Урошевиќ и Василевски|last= |first= |date=4 февруари 2009|publisher=Време|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Влада Урошевиќ]] |[[Невестата на змејот]] |- |2009<ref>{{наведени вести|url=https://makfax.com.mk/kultura/217057/|title=ДПМ ги додели наградите „Ацо Шопов“ и „Стале Попов“|publisher=Макфакс|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Димитар Пандев]] |[[Пропатување низ приказните]] |- |2010<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.narodnavolja.com/articles2011/03/txt16.php|title=ПМ ДА ГИ СТИМУЛИРА ПОМЛАДИТЕ ПИСАТЕЛИ|publisher=Народна волја| date= февруари 2010|accessdate=7 февруари 2023}}</ref> |[[Методија Фотев]] |[[Вивариум]] |- |2011<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://mnd-bitola.mk/q-q/ |title=Петре Димовски добитник на престижната награда „Стале Попов“|publisher= |language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Петре Димовски]] |[[Бродови]] |- |2012<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/24889560.html |title=ДПМ ги награди Ацевска и Димковска|publisher= Радио Слободна Европа|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Лидија Димковска]] |[[Резервен живот]] |- |2013<ref>{{наведени вести|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/25254315.html|title=Ташковски и Андоновски – добитници на наградите „Ацо Шопов“ и „Стале Попов“|publisher=Радио Слободна Европа|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Венко Андоновски]] |[[Ќерката на математичарот]] |- |2014<ref>{{наведени вести|url=https://a1on.mk/culture/vo-dpm-soopshteni-dobitnicite-na-nagradite-za-2014/|title=Во ДПМ соопштени добитниците на наградите за 2014 година|publisher=Cooltura|language=македонски|access-date=6 мај 2020|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304163750/https://a1on.mk/culture/vo-dpm-soopshteni-dobitnicite-na-nagradite-za-2014/|url-status=dead}}</ref> |[[Божин Павловски]] |[[Рогот на љубовта]] |- |2015<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/culture/dpm-gi-soopshti-dobitnicite-na-pette-godishni-nagradi-za-2015/|title=ДПМ ги соопшти добитницие на петте годишни награди за 2015|language=македонски|access-date=6 мај 2020|archive-date=2020-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616104858/https://a1on.mk/culture/dpm-gi-soopshti-dobitnicite-na-pette-godishni-nagradi-za-2015/|url-status=dead}}</ref> |[[Оливера Николова]] |[[Кадифената покривка]] |- |2016<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/dpm-gi-objavi-dobitnicite-na-nagradite-za-najdobri-knizhevni-dela-vo-2016-godina|title=ДПМ ги објави добитниците на наградите за најдобри книжевни дела во 2016 година|language=македонски|access-date=6 мај 2020|archive-date=2020-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205000355/https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/dpm-gi-objavi-dobitnicite-na-nagradite-za-najdobri-knizhevni-dela-vo-2016-godina|url-status=dead}}</ref> |[[Лилјана Пандева]] |[[Доилката]] |- |2017<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://telma.com.mk/dpm-gi-soopshti-dobitnitsite-na-nagradite-za-najuspeshni-knizhevni-dela-vo-2017/|title=Објавени добитниците на годишните награди на ДПМ|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Јагода Михајловска-Георгиева]] |[[Манастир Фуентерабија]] |- |2018<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/dpm-kje-gi-dodeli-godishnite-knizhevni-nagradi-za-2018 |title=ДПМ ќе ги додели годишните книжевни награди за 2018|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Влада Урошевиќ]] |[[Маџун (книга)|Маџун]] |- |2019<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://24.mk/details/dpm-gi-soopshti-dobitnicite-na-nagradite-za-2019-godina|title=ДПМ ГИ СООПШТИ ДОБИТНИЦИТЕ НА НАГРАДИТЕ ЗА 2019 ГОДИНА|language=македонски|access-date=6 мај 2020}}</ref> |[[Јован Стрезовски]] |[[Чувар на тајни]] |- |2020<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://dpm-pisateli.mk/?p=1187|title=ДОБИТНИЦИ НА КНИЖЕВНИТЕ НАГРАДИ НА ДПМ ЗА 2020 ГОДИНА|language=македонски|access-date=8 август 2021}}</ref> |[[Владимир Плавевски]] |[[Боксерот од Ново маало]] |- |2021<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://makfax.com.mk/kultura/доделени-книжевните-награди-за-минат/|title=Доделени книжевните награди за минатата година|publisher=Макфакс| date=7.02.2022|accessdate=7 февруари 2022}}</ref> |[[Ивица Челиковиќ]] |[[Ден за одмазда]] |- |2022<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://kafeiknigi.com/2023/02/03/папокот-на-светлината-на-венко-анд/|title=„Папокот на светлината“ на Венко Андоновски е добитник на наградата „Стале Попов“!|publisher=Кафе и книги| date=3.02.2022|accessdate=7 февруари 2023}}</ref> |[[Венко Андоновски]] |[[Папокот на светлината]] |- |2023<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/culture/ako-se-rodat-nekakvi-chuvstva-od-blazhe-minevski-dobitnik-na-nagradata-stale-popov-na-dpm/|title=„Ако се родат некакви чувства“ од Блаже Миневски добитник на наградата „Стале Попов“ на ДПМ|publisher=А1 он|date=16.09.2024|accessdate=11 февруари 2025}}{{Мртва_врска|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[Блаже Миневски]] |[[Ако се родат некакви чувства : зборник за љубовта на Гоце и Јанка (роман)|Ако се родат некакви чувства : зборник за љубовта на Гоце и Јанка]] |- |2024<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://nezavisen.mk/od-ivan-dzheparoski-do-zharko-kujundzhinski-soopshteni-godishnite-nagradi-na-dpm-za-2024/|title=Од Иван Џепароски до Жарко Кујунџински: Соопштени годишните награди на ДПМ за 2024|publisher=Независен| date=11.02.2025|accessdate=11 февруари 2025}}</ref> |[[Жарко Кујунџиски]] |[[Приказничар]] |- |2025<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://dpm-pisateli.mk/objaveni-dobitnicite-na-nagradite-na-dpm-za-2025/|title=Објавени добитниците на наградите на ДПМ за 2025 г.|publisher=[[ДПМ]]|date=10.02.2026|accessdate=10 февруари 2026}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |[[Оливера Ќорвезироска]] |[[Три Марии]] |} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Награди:Книжевност:Македонија]] [[Категорија:Награди на ДПМ]] 7tm016fv6032824ur4lpzkpe48hkqrn Разговор со корисник:Andrew012p 3 1247361 5533131 5525089 2026-04-02T11:47:45Z Jtasevski123 69538 /* Земете учество во СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533131 wikitext text/x-wiki {{добредојде}} --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 21:25, 24 јули 2020 (CEST) == Исус == Здраво. Белешката којашто сте ја додале во статијата „[[Исус]]“ и се однесува на неговото обожување во христијанството како Син Божји ја отстранив затоа што не и местото во тој дел од статијата. Ако забележите внимателно, статијата се однесува за историската личност и затоа е потребно сите факти во врска со неговиот живот да бидат изнесени непристрасно. Неговото место во религиите си е објаснето во делот со поднаслов „[[Исус#Исус во религиите|Исус во религиите]]“. Инаку, секоја чест за статијата „[[Свети Јосиф]]“. Поздрав и продолжете со качествените уредувања и понатаму.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 19:59, 4 јануари 2021 (CET) == Свети Јосиф == Здраво. Се извинувам за задоцнетиот одговор. Ја препрочитав статијата и направив некои технички измени, а највидлива промена е тоа што цитатите ги извадив од текстот. Сега мислам дека статијата ги исполнува критериумите за да биде избрана и затоа повторно ја [[Википедија:Кандидати за избрана статија/Свети Јосиф/2|предложив]]. Сепак, ова е само мое мислење и не мора да значи дека останатите уредници ќе бидат согласни. Поздрав.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:34, 22 февруари 2021 (CET) == Свети Јосиф == {| class="messagebox standard-talk" |- |[[Податотека:Cscr-featured.svg|50п]] |Статијата '''[[Свети Јосиф]]''', која Вие ја создадовте и проширивте, го доби статусот „'''[[Портал:Избрана содржина|избрана статија]]'''“. Ве повикувам да продолжите со уредувањето на квалитетни статии кои во иднина би можеле да се стекнат со овој статус. |} Одлична работа!--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 13:10, 1 март 2021 (CET) Фала Кирил. :) [[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 14:03, 1 март 2021 (CET) == Translation request == Hello. I am a user from the English Wikipedia who is studying physics, which is why this message is in English. I was hoping you could refer the following rationale on [[Предлошка:Својства на масата]] to mkwiki's local deletion venue? :This template ([[en:Template:Properties of mass]]) was brought up on enwiki at [[en:Wikipedia_talk:WikiProject_Physics#Template:Properties_of_mass_WP:OR?]] and nominated at [[en:Wikipedia:Templates_for_discussion/Log/2021_March_26#Template:Properties_of_mass]] due to concerns about [[ВП:ОИ|свои истражувања]] ([[en:Wikipedia:No original research|original research]]) — namely, that it connects five formulas involving mass in a nonsensical and fringe manner, with jumbled statements like {{Пзт|квантното однесување на масата во однос на локалната геометрија}}. Currently, the template is used only on a single page, [[Шварцшилдов полупречник]] ([[en:Schwarzchild radius]]). [[User:LaundryPizza03|LaundryPizza03]] <small>([[User talk:LaundryPizza03|разговор]])</small> 18:53, 29 март 2021 (CEST) == Земи учество во СИЕ Пролет 2021 == Здраво, во периодот од 1 до 30 април ќе се одржува регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2021“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници по однапред предложени списоци. Се разбира, дозволено е и пишување статии надвор од предложените списоци на заедниците. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја проектната страница за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија.[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 21:03, 3 април 2021 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Ehrlich91@mkwiki преку списокот на https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D0%B7%D0%B0_%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D0%B8&oldid=4491191 --> == Опомена == Не може да ти текне наеднаш дека според тебе треба акценти и тоа да го примениш во стотици статии. Следен ваков потег и ќе бидеш санкциониран, без разлика на твоите уредувања. Јас сега ги отповикувам сите твои уредувања, затоа што ова е целосно неприфатливо. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 10:12, 2 март 2022 (CET) :@[[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]], да, во право си. Се извинувам. Сепак мислам треба да ставаме само кај некои статии каде што е специфично (на пример Јане Сандански, повеќето (тие што читаат, што не се запознаени многу со акцент, правопис итн.) го ставаат акцентот на второто „а“, а треба на првото. Но сепак згрешив што сам си терав, секако требаше сите да се договориме/да се согласат. Извини уште еднаш, :П.С. Кај статијата „Македонци“ сè уште стои акцент. Ти го остави или не си го видел? Прашувам за да не испаднам крив. Поздрав. :) [[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 10:31, 2 март 2022 (CET) == [[Руско-украинска војна]] == Добро попладне! Извинете што ве мачам, дали можете да ги поправите граматичките, лексичките и правописните грешки во оваа многу важна статија? Би бил многу благодарен, поздрав од Украина. == Лив и Мади == Hello, can you translate what I wrote about [[Лив и Мади]] at [[Википедија:Песок]]? It came from [[sr:Лив и Меди]]. [[Special:Contributions/2600:1700:53F0:AD70:48DC:DE73:3234:75C8|2600:1700:53F0:AD70:48DC:DE73:3234:75C8]] <small>([[User talk:2600:1700:53F0:AD70:48DC:DE73:3234:75C8|разговор]])</small> 02:26, 19 март 2022 (CET) :Could you make any improvements to [[Оливер и компанија]]? It unfortunately is not much better in Serbian either. But it's best in English, like almost all articles are. The same can be said for many movies in the Disney films category. They aren't that good here, but are in English and possibly some other languages. [[Special:Contributions/2600:1700:53F0:AD70:F9F9:2811:88BE:33D2|2600:1700:53F0:AD70:F9F9:2811:88BE:33D2]] <small>([[User talk:2600:1700:53F0:AD70:F9F9:2811:88BE:33D2|разговор]])</small> 04:51, 20 март 2022 (CET) == Инфокутија за видеоигри == Бидејќи имам борба со вандали на мојата страница кои ми враќаат уредувања (заклучно со одговорот за тебе), ќе ти пишам тука. Ја бев поправил работата, правејќи измени во [[Модул:Infobox]], но гледам дека [https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D1%83%D0%BB:Infobox&action=history Carshalton ми ги вратил измените]. Обрати се [[Разговор со корисник:Carshalton|кај него]] и прашај го зошто го направил тоа, за да не испадне да си ги враќаме измените без да ги знаеме причините. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 09:59, 18 октомври 2022 (CEST) :{{одговор|Bjankuloski06}} му пишав вчера, но ми нема вратено. Сепак мислам дека треба да се врати таа измена, бидејќи пишува дека инфокутијата не постои на статиите каде што се користи. —[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 15:26, 19 октомври 2022 (CEST) ==Слеано пишување== Според ПМЈ 2017 стр.76 сложените прилози може да се пишуваат и разделено: „''Ако двата дела на овие прилози посебно се акцентираат, тогаш се пишуваат разделено: прв пат, четири пати, многу пати, неколку пати, често пати.''“ [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 12:28, 11 јуни 2023 (CEST) :@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]], во право си. Значи според ова, зависи од авторот како ќе одлучи да го акцентира. Го вратив назад на неколку пати. Благодарам. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 20:48, 11 јуни 2023 (CEST) ==Бостонско колење== Andrew012, предлагам насловот на статијата „Бостонско колење“ да се преименува во „Бостонско крвопролевање“. Македонски зборови за масовно убивање (масакр) според ДРМЈ и ОДРМЈ се колеж и крвопролевање. Колеж сепак повеќе навестува дека се работи за колење, а во случајов се работи за стрелање. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 20:54, 9 октомври 2023 (CEST) :{{одговор|P.Nedelkovski}}, се согласувам. Сменето. Според мене, синоним за „масакр“ може и „колење“, но не за оваа статија. На Гугл преведувач на пример, на руски, бугарски и српско-хрватски дава и „колење“. Поздрав. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 21:14, 9 октомври 2023 (CEST) ::{{Готово}} [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 08:23, 19 октомври 2023 (CEST) == Академија Гонкур == Здраво Ендрју. Академија Гонкур е установа/здружение, па според ПМЈ 70/71 стр. 48, 49, се пишуваат со голема буква. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:47, 9 ноември 2023 (CET) :Во право си. Го изменив, благодарам. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 21:59, 9 ноември 2023 (CET) == Без потпис во страниците за разговор == Здраво, кога создаваш страници за разговор со шаблонот СЗР или Страница за разговор, нема никаква потреба да се потпишуваш и да го има твоето корисничко име, тоа е веќе прикажано на страницата за историја. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:21, 12 ноември 2023 (CET) :@[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]], знам, но не знам зошто, некогаш самото ми става потпис, и заборавам да си го тргнам. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 17:08, 12 ноември 2023 (CET) ::@[[Корисник:Andrew012p|Andrew012p]] Од пред некое време го сменија изгледот на оваа страница и веројатно тоа е проблемот. Така, за да го избегнеш ова, наместо да одиш на „започни разговор“ оди горе десно и одбери „создај извор“ и така ќе можеш да го внесеш шаблонот без твојот потпис. Дури сега и јас сфаќам дека ова е пропуст на новиот изглед :) --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 17:13, 12 ноември 2023 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 23:24, 3 февруари 2024 (CET) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 --> == Comments about Isabelle de Charrière == Hello Andrew012p, Thanks for starting the article about Isabelle de Charrière for the MK Wikipedia. There are some errors I think. She can't have written a lot to her mother in 1776, because her mother died in 1768. Second, in Paris she only met Benjamin Constant in 1786. Germaine de Staël visited her in 1793 and in 1794 in her house in Colombier as their only meetings. Third, she don't emigrate to Paris. She only returned home after 1 1/2 year. Not because she lost a lot of money. What are your sources? Please correct the text. [[User:Boss-well63|Boss-well63]] <small>([[User talk:Boss-well63|разговор]])</small> 16:17, 8 септември 2024 (CEST) :I think I fixed it now. Changed it so she wrote letters before her death. As for Germaine de Staël, the sources are from [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%80%D1%8C%D0%B5%D1%80,_%D0%98%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B0-%D0%93%D0%B8%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0-%D0%90%D0%B3%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B0 Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary] in Russian. Also, this is the response of ChatGPT when I ask it when and where did Isabelle de Charrière and Germaine de Staël meet: :„Germaine de Staël and Isabelle de Charrière met in 1794 at the home of the Swiss philosopher and writer Jacques Necker, who was also Germaine de Staël's father. The meeting took place in Paris, where Necker was hosting a gathering. This encounter was significant in their lives, as it led to a lasting friendship and intellectual exchange between the two distinguished women.“ --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 17:00, 8 септември 2024 (CEST) ::Thanks Andrew012p for updating your text. When reading her 'Correspondance' you see there exists only one letter to her her mother and none to her aunt. The brockhaus text is however out of date. The value of their money was down by the value of '''the shares of [[Холандската источноиндиска компанија''']] in 1784 they owned. When reading her 'Correspondance' you see there exists only one letter to her her mother and none to her aunt. Her first novel was Le Noble from 1763. Success with correcting. [[User:Boss-well63|Boss-well63]] <small>([[User talk:Boss-well63|разговор]])</small> 11:14, 9 септември 2024 (CEST) They returned to Colombier in 1787. The French Revolution started in 1789. [[User:Boss-well63|Boss-well63]] <small>([[User talk:Boss-well63|разговор]])</small> 11:38, 9 септември 2024 (CEST) :::Thank you for the information. It's fixed now. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 15:46, 9 септември 2024 (CEST) ::::Thanks Andrew012p for updating your text. Almost perfect. Only my advice is change 1776 in 1762 and letters to mother in friends (looking at the Correspondance database). Greetings [[User:Boss-well63|Boss-well63]] <small>([[User talk:Boss-well63|разговор]])</small> 18:29, 10 септември 2024 (CEST) :::::Done. Thanks. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 22:47, 13 септември 2024 (CEST) == Преглед околу моја статија == Добар ден Andrew012,<br> Ти пишувам околу статијата [[Ден во животот (жанр)]] бидејќи гледам во скорешни промени често пишуваш/преведуваш такви теми. Да ја погледнеш кога ќе имаш време и да воочиш дали има грешки околу моето толкување на жанрот.<br> Поздрав --[[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:44, 4 декември 2024 (CEST) ::@[[User:Jtasevski123|Jtasevski123]], не беше лош преводот, но внимавај на дијалекти и англизми. „Особа“ е дијалект. Во иднина ако не си сигурен, проверувај го Дигиталниот речник на македонскиот јазик и Официјалниот дигитален речник (овој се претпочита од Институтот за македонски јазик, бидејќи Дигиталниот речник содржи и дијалектни зборови). Го сменив насловот во „Еден ден од животот“, зашто тоа е посоодветно. Наместо црта (-), ставај цртичка (—) за да изгледа страницата поестетска, како и задолжителни [[Надреден знак|надредени знаци]]. Исто така, во „Предмет на Википодатоци“ не треба да го ставаш тоа што е во заграда. Вака треба да [https://www.wikidata.org/wiki/Q55609186 изгледа]. ::Најголемиот проблем би рекол е буквалното преведување. Секогаш пробувај преводот да ти биде поразличен од оригиналот, поготово ако изворниот текст е сложен. Целта е да создаваме квалитетни страници на македонски јазик, каде луѓето кога ќе помислат на нашата Википедија, ќе кажат: „Има предобри страници“, а не да преведуваме само „за да има нешто на македонски“. Слободно измени си ја страницата ако нешто не ти се допаѓа. Поздрав. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 19:19, 4 декември 2024 (CET) == Translation request == Hello, Andrew012p. Can you translate and create the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Macedonian Wikipedia? Kindest regards, [[User:Moroike|Moroike]] <small>([[User talk:Moroike|разговор]])</small> 19:50, 20 декември 2024 (CET) :Done. Have a good day. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 19:56, 20 декември 2024 (CET) ::Thank you very much for the new article and Happy New Year. [[User:Moroike|Moroike]] <small>([[User talk:Moroike|разговор]])</small> 21:51, 20 декември 2024 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:22, 26 јануари 2025 (CET) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Хемиски елементи и изотопи“. == Здраво Andrew012p, те повикувам да се приклучиш на натпреварот „Хемиски елементи и изотопи“ и да создадеме повеќе статии за хемиските елементи и изотопи во периодот од 10 февруари до 9 март, со кој сакаме да создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Хемиски елементи и изотопи|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:19, 18 февруари 2025 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2025 == Здраво Andrew012p, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2025“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 08:22, 1 април 2025 (CEST) == Фериде Рушити == Те молам не ги уредувај статиите кои ги креирам како дел од натпреварот. Не знам дали статијата сега ќе биде прифатена, а и покрај тоа бидејќи направи уредување пред да го пибликувам моето биле изгубени моите подобрувања и сега треба одново да ги правам. [[User:19user99|19user99]] <small>([[User talk:19user99|разговор]])</small> 00:53, 7 април 2025 (CEST) :Не грижи се. Ќе биде прифатена. :) Нема да ти ги уредувам. Поздрав. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 12:34, 7 април 2025 (CEST) == Барање за оценувачки статус == Добар ден, се пријавив како кандидат за оценувачки статус. Можете да ја видете мојата кандидатура во [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81#%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8_%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81 тековните номинации]. Ако имате време ве молам гласајте, ако имате проблем со мојата кандидатура ве молам [https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0:%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%9A%D0%B0_%D0%B7%D0%B0_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%81#%D0%94%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D0%B8%D1%98%D0%B0 дискутирајте го во самата номинација], сакам да го подобрам мојот придонес во македонската Википедија. Ви благодарам. [[User:Gurther|Gurther]] <small>([[User talk:Gurther|разговор]])</small> 12:37, 16 мај 2025 (CEST) == Викисредба (29 мај 2025) == Добар ден Андреј, ве поканувам на третата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 29 мај во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (29 мај 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:51, 26 мај 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Управување со отпад“ == Здраво Андреј, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Управување со отпад|Управување со отпад]]“, која ќе трае од 2 до 8 јуни 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Управување со отпад|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:45, 3 јуни 2025 (CEST) == Викисредба (30 јуни 2025) == Добар ден Andrew012p, ве поканувам на четвртата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 30 јуни во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (30 јуни 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:51, 27 јуни 2025 (CEST) == Статии без илустрација 2025 == Добар ден Andrew012p, ве повикувам да се приклучите на меѓународниот натпревар [[Википедија:Статии без илустрација 2025|Статии без илустрација 2025]], за вметнување на илустрации во статиите на кои им недостигаат. Натпреварот ќе трае од 1 јули сѐ до 31 август. Ако имате какви било прашања околу натпреварот можете да ме исконтактирате на мојата [[Разговор со корисник:Jtasevski123|разговорна страница]] или пак на [[Википедија:Статии без илустрација 2025|проектната страница]] за натпреварот. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 15:00, 1 јули 2025 (CEST) == Предмет на Википодатоци == Не знаем како да додадем јазикот? Лево имам опцијата Create new item. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 22:27, 1 јули 2025 (CEST) :@[[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ]], тоа е Wikidata. Таму само пребарај кај „Search“ тоа што сакаш и додади кај делот „Македонски“. Инаку, кога ќе создадеш статија на Македонската википедија и ја сврзеш со англиската (или која било) верзија, лево ти пишува „Предмет на Википодатоци“, тоа директно те води кон Wikidata за таа статија. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 23:11, 1 јули 2025 (CEST) == Енканто: Нашиот волшебен свет == Could you please add more content to [[Енканто: Нашиот волшебен свет]]? [[Special:Contributions/2600:1700:C910:2960:3C91:35C3:B1FA:64AC|2600:1700:C910:2960:3C91:35C3:B1FA:64AC]] <small>([[User talk:2600:1700:C910:2960:3C91:35C3:B1FA:64AC|разговор]])</small> 22:25, 23 јули 2025 (CEST) :I am not at home with a computer. I will try to expand it once I get home in a week. Cheers. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 22:30, 23 јули 2025 (CEST) ::What about [[Снежното Кралство]]? [[Special:Contributions/2600:1700:C910:2960:8CDB:8345:BE07:4D58|2600:1700:C910:2960:8CDB:8345:BE07:4D58]] <small>([[User talk:2600:1700:C910:2960:8CDB:8345:BE07:4D58|разговор]])</small> 02:39, 30 јули 2025 (CEST) :::Done. I couldn't find the Macedonian poster. For these kind of old movies, Macedonian posters unfortunately usually don't have archives on sites or the links are dead so its harder to find them but I'm certain they have been made. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 09:32, 30 јули 2025 (CEST) == Уредувачки маратон - Филм == Добар ден Andrew012p, ве повикувам да се приклучите на уредувачкиот маратон на тема '''„Филм“''' по повод меѓународната иницијатива '''[[metawiki:Wiki_Loves_Film|ВикиГоСакаФилмот]]'''. Маратонот е еднодневен, со што само ќе се вреднуваат статии создадени на 18 август, при што треба да одберете од наведениот [[metawiki:Wiki_Loves_Film/Articles|список]] и во опис да ставите #wikifilm. Една статија од новосоздадените ќе биде наградена со награда. Наградата ќе биде доделена јавно, во живо на [[Инстаграм]], преку извлекување. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки маратони - Филм|проектната страница]] за маратонот и земете учество. Ако имате какви било прашања слободно можете да ги поставите во одговор тука или да ми пишете на мојата разговорна страница. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:03, 18 август 2025 (CEST) == Контакт == Здраво Андреј, ти испратив е-пошта преку Википедија, во случај ако не ја користиш таа е-пошта би те замолил да ме исконтактираш на jovan@wikimedia.mk за да ти споделам некои информации. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:16, 4 септември 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Европска книжевност“. == Здраво Андреј, те повикувам да се приклучиш на уредувачкиот натпревар „Европска книжевност“ кој ќе се одржи во периодот од 13 септември до 12 октомври, со кој сакаме да подобриме и создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:29, 11 септември 2025 (CEST) == Викисредба (23 септември 2025) == Добар ден Андреј, ве поканувам на петата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 23 септември во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (23 септември 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 18:47, 21 септември 2025 (CEST) == Употреба на „Закосен наслов“ и опцијата „закосено“ == Здраво Andrew012p. Многу ви благодарам за досегашната соработка. Едниствено сакам да ви скренам внимание за употребата за „Закосен наслов“. Повеќе можете да прочитате во пораката подолу, која ја ставив на „Селска чешма“ како би можеле со овој проблем да се запознаат сите уредувачи на македонската Википедија. Благодарам :) Почитувани, ќе ве молам да се избегнува употребата на постоечкиот „Закосен наслов“ . Од причина што одредени букви во кириличното писмо користено со опцијата „Закосен наслов“ или „закосено“ не се македонски, туку се бугарски. Ако сакате да дознаете повеќе за оваа проблематика, можете да го контактирате македонскиот експерт и творец на македонски фонтови, Ласко Ѓуровски или некој од Институтот за Македонски јазик „Крсте Мисирков“ од Скопје. Господинот Ѓуровски, веќе подолго време се залага македонските институции да користат целосно македонски фонтови. Тој би можел да ни помогне и нам, на Википедија, со инсталирање и користење на закосен фонт со (сите) македонски букви. Во меѓувреме, ќе ве молам да се избегнува употреба на постоечкиот закосен фонт на Википедија, освен кога се користи за латинично писмо. Би било добро ако ова им се пренесе на сите уредувачи на македонската Википедија - да се избегнува употребата на постоечкиот закосен наслов и опцијата закосено. Благодарам. [[User:Morningvoice|Morningvoice]] <small>([[User talk:Morningvoice|разговор]])</small> 15:16, 5 октомври 2025 (CEST) :Здраво, [[Корисник:Morningvoice|Morningvoice]]. Веќе одамна сме запознаени со ова, но според мене треба да се следат правилата и да се става закосен наслов. Кога од техничка страна ќе го средат, автоматски закосениот наслов ќе биде прилагоден на македонска верзија. :П.С. „—“ на почетокот на статиите ја заменува буквата „е“. Погрешно е да ставиш „— е роман...“. Ова е долга традиција на Македонската википедија. Поздрав. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 19:51, 6 октомври 2025 (CEST) ::Благодарам. Поздрав :) [[User:Morningvoice|Morningvoice]] <small>([[User talk:Morningvoice|разговор]])</small> 04:15, 7 октомври 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Риби“ == Здраво Andrew012p, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Риби|Риби]]“, која ќе трае од 21 до 27 ноември 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Риби|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме Википедија на македонски јазик. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:51, 19 ноември 2025 (CET) == Уредувачки денови и викенди 2026 == Добар ден, започна предизвикот [[Википедија:Уредувачки денови 2026|уредувачки денови]] и [[Википедија:Уредувачки викенди 2026|викенди]] за 2026 година. Ве поканувам да се приклучите на предизвикот, со тоа што од оваа година наградите ќе бидат на месечно ниво каде што треба да се исполнат следните услови: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии '''од тековниот месец'''. Ако имате какви било прашања слободно обратете ми се на мојата разговорна страница! Пријатен ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:08, 5 јануари 2026 (CET) == Викисредба (9 февруари 2026) == Добар ден Andrew012p, ве поканувам на втората викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 9 февруари во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (9 февруари 2026)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на ''Google Maps''). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:32, 2 февруари 2026 (CET) == Translation request == Hello, Andrew012p. Can you translate and upload the article about the dormant supervolcano [[:en:Campi Flegrei]] in Macedonian Wikipedia? Yours sincerely, [[User:Kurcke|Kurcke]] <small>([[User talk:Kurcke|разговор]])</small> 08:42, 13 март 2026 (CET) :Done. Have a good day. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 22:57, 13 март 2026 (CET) ::Thank you very much. [[User:Kurcke|Kurcke]] <small>([[User talk:Kurcke|разговор]])</small> 23:31, 13 март 2026 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво Andrew012p, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:47, 2 април 2026 (CEST) 9o5g1bv6ve893z4llovoersl9sebna7 Нера Десаи 0 1251645 5533121 5298760 2026-04-02T11:39:31Z Dandarmkd 31127 /* Користена литература */ 5533121 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | наставка = а|name=Нера Десаи|other_names=|children=[[Михир Десаи]]|spouse={{marriage|[[Акшај Раманлал Десаи]]|1947}}|notable_works=|known_for=Водачка за Женски студии, <br/>академик, социјален активист.|years_active=|occupation=Академик|nationality=[[Индија]]|портрет=Neera Desai photograph.jpg|death_place=[[Мумбаи]], [[Индија]]|death_date={{Death date and age|df=yes|2009|06|25|1925|01|01}}|birth_place=|birth_date=1925|birth_name=|caption=Нера Десаи|alt=Indian woman|module={{Infobox academic | child = yes | doctoral_advisor = I. P. Desai | thesis_title=Gujarati Society in Nineteenth Century: an Analysis of Social Change | thesis_year=1965 | thesis_url= http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/58547}}}} '''Нера Десаи''' (1925 - 25 јуни 2009 година) била една од водачите на Женските студии во [[Индија]] и била истакната по својот придонес како професор, истражувач, академик, политички активист и социјален работник.<ref name="IAWS1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iaws.org/neera-desai-1925-2009/|title=Neera Desai (1925 – 2009)|publisher=Indian Association for Women's Studies|accessdate=15 November 2018}}</ref> Таа го основала првиот од ваков вид Истражувачки центар за студии на жени и Центарот за рурален развој во 1974 година. Таа се приклучила на Универзитетот за жени на СНДТ во 1954 година и била дел од разни управни тела како професор и раководител на одделот за социологија (постдипломски).<ref>{{Наведено списание|date=5 June 2015|title=Neera Desai (1925-2009): Pioneer of Women's Studies in India|url=http://www.epw.in/journal/2009/28/commentary/neera-desai-1925-2009-pioneer-womens-studies-india.html|journal=Economic and Political Weekly|volume=50|issue=23}}</ref> == Ран живот == Нера е родена во 1925 година во семејство на гуџарати, кое било вклучено и го поддржувало Индиското движење за независност. Самата Нера се приклучила на движењето за слобода на рана возраст како ученичка кога станала дел од Ванар Сена (бригада на мајмуни), основана од [[Индира Ганди]], која помага во подземниот промет на политички пораки и забранети публикации.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mapsofindia.com/who-is-who/government-politics/indira-gandhi.html|title=Indira Gandhi: Biography, Family, Early days in Politics, Criticisms & Awards|work=www.mapsofindia.com|date=2018-02-03 }}</ref> Нера го завршила своето основно образование на Школата за стипендии, ко-образовна институција основана врз теософистичката идеологија. Таа се приклучила на колеџот Елфинстоун во 1942 година, но наскоро се откажала од формалното образование за да учествува во движењето за слобода по иницијативата на [[Махатма Ганди]] за резолуцијата за напуштање на Индија. Нера се омажила за Акшај Раманлал Десаи, колега социолог, во 1947 година.<ref name="Foremothers">{{Наведено списание|last1=Forbes|first1=Geraldine|last2=Thakkar|first2=Usha|date=1 August 2005|title=Foremothers: Neera Desai (b. 1925)|journal=Gender & History|language=en|volume=17|issue=2|pages=492–501|doi=10.1111/j.0953-5233.2006.00390.x|issn=1468-0424}}</ref> На крајот, завршувајќи ги студиите, Десаи ги завршила своите постдипломски студии набргу по индиската независност. Нејзиниот магистерски труд се фокусирал на жените во модерна Индија (анализа на жените во движењето Бакити), кој подоцна бил објавен во 1957 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Indian Association for Women's Studies (IAWS) • Special Issue • December 2009, Volume II, No.5}}</ref> Нера починала на 25 јуни 2009 година во Мумбаи.<ref name="Patel2009">{{Наведено списание|last=Patel|first=Vibhuti|date=11 July 2009|title=Neera Desai (1925-2009): Pioneer of Women's Studies in India|url=https://www.epw.in/journal/2009/28/commentary/neera-desai-1925-2009-pioneer-womens-studies-india.html|journal=Economic and Political Weekly|volume=44|issue=28|page=11|issn=0012-9976}}{{Претплата}}</ref> == Професионална временска рамка == Стручните дела на Десаи се фокусираат на подобрување на родовите студии, внесување на практично искуство во академскиот живот преку многу препораки за политики, засолнување и пропагирање на разбирањето на врските на граѓанското општество и образовната програма. Подолу наведен е краток и во никој случај целосен временски рок за некои од позициите што ги извршувала за време на нејзината кариера.<ref name="IAWS1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iaws.org/neera-desai-1925-2009/|title=Neera Desai (1925 – 2009)|publisher=Indian Association for Women's Studies|accessdate=15 November 2018}}</ref> * 1954 година - се приклучила на СНДТ * 1965 година - завршила докторски студии по социологија * 1972 година - Назначена за член на Социјалната работна група на Комитетот за статусот на жените во Индија * 1975 година - ја основала Истражувачката единица за студии на жени * 1982 година - била една од основачките членови на Индиската асоцијација за студии на жени (IAWS) * 1987 година - станала член на Националната комисија за самовработени жени и жени во неформалниот сектор * 1988 година - станала еден од основачките членови на СПАРОВ (Архиви на звук и слика за истражување на жени) == Забележителни дела == Нера има пишувано и на англиски и на гуџарати на пресекот на социологијата, историјата и женските студии. Нејзините книги вклучуваат: * Нера Десаи, Ж''ена во модерна Индија'' (1957; реп. Бомбај: Вора и Ко, 1977 година) * Нера Десаи, ''Изработка на феминистка'', индиски весник за родови студии 2 (1995) * Нера Десаи, ''Преминување низ родови простори: Увид во наративите на жените'', во Суџата Пател и Кришна Рај (изд.), Размислување на социјалните науки во Индија: Есеи во чест на Алис Торнер (Њу Делхи: Сејџ, 2002). Друга верзија е објавена на гуџарати во 1997 година. * Н. Десаи и С. Гогате, „ ''Настава по социологија преку регионалниот јазик'' “ * Нера Десаи, Же''ните и движењето Бакити'', во Кумкум Сангари и Судеш Ваид (изд.), Womenени и култура (Бомбај: Истражувачки центар за женски студии, NDенски универзитет СНДТ, 1994 година). == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Десаи, Нера}} [[Категорија:Починати во 2009 година]] [[Категорија:Родени во 1925 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Жени едукатори од 20 век]] [[Категорија:Индиски женски социолози]] [[Категорија:Индиски женски теоретичари]] [[Категорија:Индиски автори]] [[Категорија:Индиски феминистки]] [[Категорија:Индиски феминистички писатели]] co4r32vpqsg915jlj31f2cr8q457nfj 5533122 5533121 2026-04-02T11:40:02Z Dandarmkd 31127 /* Наводи */ 5533122 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | наставка = а|name=Нера Десаи|other_names=|children=[[Михир Десаи]]|spouse={{marriage|[[Акшај Раманлал Десаи]]|1947}}|notable_works=|known_for=Водачка за Женски студии, <br/>академик, социјален активист.|years_active=|occupation=Академик|nationality=[[Индија]]|портрет=Neera Desai photograph.jpg|death_place=[[Мумбаи]], [[Индија]]|death_date={{Death date and age|df=yes|2009|06|25|1925|01|01}}|birth_place=|birth_date=1925|birth_name=|caption=Нера Десаи|alt=Indian woman|module={{Infobox academic | child = yes | doctoral_advisor = I. P. Desai | thesis_title=Gujarati Society in Nineteenth Century: an Analysis of Social Change | thesis_year=1965 | thesis_url= http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/58547}}}} '''Нера Десаи''' (1925 - 25 јуни 2009 година) била една од водачите на Женските студии во [[Индија]] и била истакната по својот придонес како професор, истражувач, академик, политички активист и социјален работник.<ref name="IAWS1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iaws.org/neera-desai-1925-2009/|title=Neera Desai (1925 – 2009)|publisher=Indian Association for Women's Studies|accessdate=15 November 2018}}</ref> Таа го основала првиот од ваков вид Истражувачки центар за студии на жени и Центарот за рурален развој во 1974 година. Таа се приклучила на Универзитетот за жени на СНДТ во 1954 година и била дел од разни управни тела како професор и раководител на одделот за социологија (постдипломски).<ref>{{Наведено списание|date=5 June 2015|title=Neera Desai (1925-2009): Pioneer of Women's Studies in India|url=http://www.epw.in/journal/2009/28/commentary/neera-desai-1925-2009-pioneer-womens-studies-india.html|journal=Economic and Political Weekly|volume=50|issue=23}}</ref> == Ран живот == Нера е родена во 1925 година во семејство на гуџарати, кое било вклучено и го поддржувало Индиското движење за независност. Самата Нера се приклучила на движењето за слобода на рана возраст како ученичка кога станала дел од Ванар Сена (бригада на мајмуни), основана од [[Индира Ганди]], која помага во подземниот промет на политички пораки и забранети публикации.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mapsofindia.com/who-is-who/government-politics/indira-gandhi.html|title=Indira Gandhi: Biography, Family, Early days in Politics, Criticisms & Awards|work=www.mapsofindia.com|date=2018-02-03 }}</ref> Нера го завршила своето основно образование на Школата за стипендии, ко-образовна институција основана врз теософистичката идеологија. Таа се приклучила на колеџот Елфинстоун во 1942 година, но наскоро се откажала од формалното образование за да учествува во движењето за слобода по иницијативата на [[Махатма Ганди]] за резолуцијата за напуштање на Индија. Нера се омажила за Акшај Раманлал Десаи, колега социолог, во 1947 година.<ref name="Foremothers">{{Наведено списание|last1=Forbes|first1=Geraldine|last2=Thakkar|first2=Usha|date=1 August 2005|title=Foremothers: Neera Desai (b. 1925)|journal=Gender & History|language=en|volume=17|issue=2|pages=492–501|doi=10.1111/j.0953-5233.2006.00390.x|issn=1468-0424}}</ref> На крајот, завршувајќи ги студиите, Десаи ги завршила своите постдипломски студии набргу по индиската независност. Нејзиниот магистерски труд се фокусирал на жените во модерна Индија (анализа на жените во движењето Бакити), кој подоцна бил објавен во 1957 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Indian Association for Women's Studies (IAWS) • Special Issue • December 2009, Volume II, No.5}}</ref> Нера починала на 25 јуни 2009 година во Мумбаи.<ref name="Patel2009">{{Наведено списание|last=Patel|first=Vibhuti|date=11 July 2009|title=Neera Desai (1925-2009): Pioneer of Women's Studies in India|url=https://www.epw.in/journal/2009/28/commentary/neera-desai-1925-2009-pioneer-womens-studies-india.html|journal=Economic and Political Weekly|volume=44|issue=28|page=11|issn=0012-9976}}{{Претплата}}</ref> == Професионална временска рамка == Стручните дела на Десаи се фокусираат на подобрување на родовите студии, внесување на практично искуство во академскиот живот преку многу препораки за политики, засолнување и пропагирање на разбирањето на врските на граѓанското општество и образовната програма. Подолу наведен е краток и во никој случај целосен временски рок за некои од позициите што ги извршувала за време на нејзината кариера.<ref name="IAWS1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iaws.org/neera-desai-1925-2009/|title=Neera Desai (1925 – 2009)|publisher=Indian Association for Women's Studies|accessdate=15 November 2018}}</ref> * 1954 година - се приклучила на СНДТ * 1965 година - завршила докторски студии по социологија * 1972 година - Назначена за член на Социјалната работна група на Комитетот за статусот на жените во Индија * 1975 година - ја основала Истражувачката единица за студии на жени * 1982 година - била една од основачките членови на Индиската асоцијација за студии на жени (IAWS) * 1987 година - станала член на Националната комисија за самовработени жени и жени во неформалниот сектор * 1988 година - станала еден од основачките членови на СПАРОВ (Архиви на звук и слика за истражување на жени) == Забележителни дела == Нера има пишувано и на англиски и на гуџарати на пресекот на социологијата, историјата и женските студии. Нејзините книги вклучуваат: * Нера Десаи, Ж''ена во модерна Индија'' (1957; реп. Бомбај: Вора и Ко, 1977 година) * Нера Десаи, ''Изработка на феминистка'', индиски весник за родови студии 2 (1995) * Нера Десаи, ''Преминување низ родови простори: Увид во наративите на жените'', во Суџата Пател и Кришна Рај (изд.), Размислување на социјалните науки во Индија: Есеи во чест на Алис Торнер (Њу Делхи: Сејџ, 2002). Друга верзија е објавена на гуџарати во 1997 година. * Н. Десаи и С. Гогате, „ ''Настава по социологија преку регионалниот јазик'' “ * Нера Десаи, Же''ните и движењето Бакити'', во Кумкум Сангари и Судеш Ваид (изд.), Womenени и култура (Бомбај: Истражувачки центар за женски студии, NDенски универзитет СНДТ, 1994 година). == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Десаи, Нера}} [[Категорија:Починати во 2009 година]] [[Категорија:Родени во 1925 година]] [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Женски образувачи од 20 век]] [[Категорија:Индиски женски социолози]] [[Категорија:Индиски женски теоретичари]] [[Категорија:Индиски автори]] [[Категорија:Индиски феминистки]] [[Категорија:Индиски феминистички писатели]] 27aplb9bbgu5o89ulv9fk98zy4i9q04 Разговор со корисник:Bojan9Spasovski 3 1253908 5533135 5503025 2026-04-02T11:50:32Z Jtasevski123 69538 /* Земете учество во СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533135 wikitext text/x-wiki {{добредојде}}--[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 22:51, 10 ноември 2020 (CET) == Географски поими во македонскиот јазик == Здраво Бојан, секоја чест за твоите одлични уредувања во последниот период. Во статијата за [[Управна поделба на Хонгконг|управната поделба на Хонгконг]] забележав дека го употребуваш името „Хонг Конг“, што во македонскиот јазик е погрешно и треба да стои „Хонгконг“. Освен тоа, „дистрикт“ на македонски е „округ“, додека „административна поделба“ е прифатлив израз, но подобро е да се употребува „управна поделба“ затоа што глаголот „администрира“ на македонски значи „управува“. Поздрав и пријатно уредување.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 11:19, 21 ноември 2020 (CET) == Wikipedia Asian Month 2020 Postcard == [[File:WAM logo without text.svg|right|100px]] Dear Participants, Jury members and Organizers, Congratulations! It's Wikipedia Asian Month's honor to have you all participated in Wikipedia Asian Month 2020, the sixth Wikipedia Asian Month. Your achievements were fabulous, and all the articles you created make the world can know more about Asia in different languages! Here we, the Wikipedia Asian Month International team, would like to say thank you for your contribution also cheer for you that you are eligible for the postcard of Wikipedia Asian Month 2020. Please kindly fill [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSftK0OwA_f1ZVtCULlyi4bKU9w2Z7QfW4Y_1v9ltdTIFKFcXQ/viewform the form], let the postcard can send to you asap! For tracking the progress of postcard delivery, please check [[meta:Wikipedia Asian Month 2020/Postcards and Certification|this page]]. Cheers! Thank you and best regards, [[meta:Wikipedia Asian Month 2020/Team#International Team|Wikipedia Asian Month International Team]], 2021.02 == Статии за Општина Севница == Здраво Бојан. Феноменална работа за Севница. Баш ми ја исполнува идејата и тоа е причината што ги правев предлошките за општините со населените места — за да имаме систематски преглед и да се поттикне создавање на статии. Една забелешка е тоа што утврдената норма на нашето вики (како и на речиси сите други освен англиското и едно-две други ситни викија) е појаснителниот дел од името да стои во загради, а не со запирка ([https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B0%3A%D0%A1%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0&type=revision&diff=4687758&oldid=4687049 на ова мислам]). Знам дека кај нас се среќаваат некои поретки статии и со такви имиња, но тоа се неискусни/немарни уредувања кои не сме стасале да ги исправиме. Јас ќе ги преименувам и ќе ги поправам секаде кајшто се јавуваат. Потоа ќе ги одобрам статиите за местата во општината бидејќи гледам дека во се напишани сосема задоволително. Друго правило е дека имињата секогаш ги појаснуваме само на најопштиот степен. На пример, Орехово треба да гласи „Орехово (Словенија)“ бидејќи не постои друго такво во земјата, додека пак другите тука се појаснети со името на општината бидејќи има други места со тоа име во истата земја (кај поголеми земји следниот степен е покраина/сојузна држава, но во случајот на Словенија одиме право на ниво на општина). Поздрав. --[[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 00:07, 24 ноември 2021 (CET) == Уреднички права == Здраво Бојан, ти доделив уреднички права со што твоите уредувања од денес ќе бидат автоматски прегледувани. Продолжи и понатаму со одличната работа. Единствено, прегледај ги општините во Словенија, во инфокутиите мислам дека имаш заборавено Севница и кај места кои беа во други општини. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 14:46, 24 ноември 2021 (CET) == Признание == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[Податотека:BoNM - Slovenia Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''Заслуги за Словенија''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | За обемните и систематски придонеси кон претставувањето на Словенија пред македонското читателство. [[Корисник:Bjankuloski06|Б. Јанкулоски]] <small>([[Разговор со корисник:Bjankuloski06|разговор]])</small> 13:32, 25 ноември 2021 (CET) |} == Минато неопределено време == Здраво Бојан. Секоја чест за уредувањето на статијата за [[Руска инвазија на Украина (2022)|руската инвазија на Украина]]. Би сакал само да ти укажам дека за опишување настани од минатото користиме минато неопределно време затоа што секогаш претпоставуваме дека раскажувачот не бил присутен на местото на настанот. Поздрав и пријатна работа.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 13:39, 26 февруари 2022 (CET) :Здраво, здраво Бојан. Сакав и јас да ти се заблагодарам за макотрпната работа во уредувањето на статијата. Секое добро! :) --[[User:M4r51n|M4r51n]] <small>([[User talk:M4r51n|разговор]])</small> 14:38, 7 март 2022 (CET) == [[Руско-украинска војна]] == Добро попладне! Извинете што ве мачам, дали можете да ги поправите граматичките, лексичките и правописните грешки во оваа многу важна статија? Би бил многу благодарен, поздрав од Украина. == СИЕ Пролет 2022 == Почитуван Бојан, Сакам да те известам дека си добитник на ваучери од уредувачкиот натпревар СИЕ Пролет 2022. Затоа те замолувам да ме побараш (nikolamilosevski.wiki@gmail.com) околу предавањето на самите ваучери. Со почит, [[User:Dandarmkd|Dandarmkd]] <small>([[User talk:Dandarmkd|разговор]])</small> 13:21, 30 јуни 2022 (CEST) == здраво, имам понуда за вас == здраво, дали знаевте за нашата хумористична вики mk.neciklopedija.org/wiki, помогнете ни ве молиме [[Special:Contributions/212.35.169.233|212.35.169.233]] <small>([[User talk:212.35.169.233|разговор]])</small> 15:09, 26 ноември 2022 (CET) == Белгиски франци == Здраво. Можете ли да објасните зошто ја отстранивте мојата редакција во написот [[Белгиски франк]]? Ја преправив илустрацијата (ги отстранив широките маргини, но предметите прикажани на фотографијата останаа исти) и ја заменив во статијата; појасни дека од двете монети само едната е белгиска и малку ја коригира големината на една фотографија. Според мене, сите промени се конструктивни и корисни. Ваше мислење?--[[User:Петров Эдуард|Петров Эдуард]] <small>([[User talk:Петров Эдуард|разговор]])</small> 13:36, 18 август 2023 (CEST) :Во право си сосема во ред промена, моја грешка, веднаш ќе поправам. Поздрав [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 13:38, 18 август 2023 (CEST) ::Ви благодарам. Најдобри желби.--[[User:Петров Эдуард|Петров Эдуард]] <small>([[User talk:Петров Эдуард|разговор]])</small> 13:42, 18 август 2023 (CEST) == #WPWPMK == Здраво Бојан, Добитник си на награда од предизвикот [[Википедија:Статии без илустрација 2023#Резултати|„Статии без илустрација“]]. За ваучерот што ти следува, ако не е проблем да ме побараш на мејл или на Фејсбук. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:55, 28 септември 2023 (CEST) [[Image:Tireless Contributor Barnstar.gif|30px|'''Награда за неуморниот уредувач''', [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] ]] - ѕвезда за неуморниот уредувач - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:14, 28 септември 2023 (CEST) == Генетика == Здраво Бојан, Како добитник на ваучери од уредувачкиот натпревар [[Википедија:Уредувачки натпревари/Генетика|Генетика]], те молам да ме побараш на мејл или на Фејсбук за ваучерите. ( 777.zana (et) gmail.com ) Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 10:52, 9 мај 2024 (CEST) == Карта со автопатски делници во Македонија == [[Податотека:Автопати-мк.svg|250п]] На твојата карта дел од неизградените делници се нацртани на погрешно место или погрешно обележани. Имено: * Делницата Градско - Прилеп е крак на патот „А1“,<ref name="ЈПДП">[https://mtc.gov.mk/Files/Partneri/2018/PatnaKarta_01.pdf Работна верзија на патната карта на Македонија од 2018 | ЈПДП]</ref> додека делницата „А3“ (Скопје - Прилеп - Битола - ГП „Меџитлија“) започнува на неизградената клучка „Отовица“ кај езерото „Младост“,<ref name="А3_отовица">[https://www.openstreetmap.org/search?lat=41.77478&lon=21.77108#map=15/41.77477/21.77108 Клучка „Отовица“ | Open Street Map]</ref> преку Долнени, сѐ до Ново Лагово, кадешто се вкрстува со „А1“<ref name="А3_новлагово">[https://www.openstreetmap.org/search?lat=41.77478&lon=21.77108#map=15/41.31177/21.52260 Ново Лагово | Open Street Map]</ref><ref name="ЈПДП"/>. Оттаму продолжува сѐ до границата, по трасата кадешто се гради денес автопатот Прилеп - Битола. Дополнителен крак на „А3“ од Битола, преку Ресен, оди до Охрид, и клучката „Подмоље“ кадешто се вкрстува со „А2“.<ref name="подмоље">[https://www.openstreetmap.org/search?lat=41.77478&lon=21.77108#map=14/41.16347/20.75789 Подмоље | Open Street Map]</ref> Од другата страна, „А3“ од Отовица продолжува до Кадрифаково, по експресниот пат до Кочани, и оттаму до Делчево, чие исцртување исто не е соодветно.<ref name="ЈПДП"/> * Источниот крак на патот „А2“ започнува од неизградената клучка „Романовце“<ref name="А2_романовце">[https://www.openstreetmap.org/search?lat=41.77478&lon=21.77108#map=15/42.09535/21.70439 Романовце | Open Street Map]</ref>, преку Страцин, по новиот експресен пат, и продолжува да се искачува до ГП „Деве Баир“, наместо сегашното решение со спуштање во Крива Паланка па продолжување по магистралниот пат (вториот дел од Страцин е соодветно исцртан на твојата карта).<ref name="ЈПДП"/> * Дополнително, автопатот Гостивар - Букојчани не се искачува преку Стража, како што е прикажано на твојата карта, туку трасата закривува на исток во околината на Вруток. [[User:Pta345MK|Pta345MK]] <small>([[User talk:Pta345MK|разговор]])</small> 17:49, 19 јануари 2025 (CET) [[User:Pta345MK|Pta345MK]] <small>([[User talk:Pta345MK|разговор]])</small> 17:49, 19 јануари 2025 (CET) == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Хемиски елементи и изотопи“. == Здраво Bojan9Spasovski, те повикувам да се приклучиш на натпреварот „Хемиски елементи и изотопи“ и да создадеме повеќе статии за хемиските елементи и изотопи во периодот од 10 февруари до 9 март, со кој сакаме да создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Хемиски елементи и изотопи|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:24, 18 февруари 2025 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2025 == Здраво Bojan9Spasovski, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2025“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 08:26, 1 април 2025 (CEST) == Викисредба (29 мај 2025) == Добар ден Бојан, ве поканувам на третата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 29 мај во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (29 мај 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:52, 26 мај 2025 (CEST) :Благодарам на поканата, но нема да бидам во можност да присуствувам, се гледаме во следна прилика. [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 20:56, 27 мај 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Управување со отпад“ == Здраво Бојан, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Управување со отпад|Управување со отпад]]“, која ќе трае од 2 до 8 јуни 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Управување со отпад|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:46, 3 јуни 2025 (CEST) == Викисредба (30 јуни 2025) == Добар ден Bojan9Spasovski, ве поканувам на четвртата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 30 јуни во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (30 јуни 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:51, 27 јуни 2025 (CEST) == Статии без илустрација 2025 == Добар ден Bojan9Spasovski, ве повикувам да се приклучите на меѓународниот натпревар [[Википедија:Статии без илустрација 2025|Статии без илустрација 2025]], за вметнување на илустрации во статиите на кои им недостигаат. Натпреварот ќе трае од 1 јули сѐ до 31 август. Ако имате какви било прашања околу натпреварот можете да ме исконтактирате на мојата [[Разговор со корисник:Jtasevski123|разговорна страница]] или пак на [[Википедија:Статии без илустрација 2025|проектната страница]] за натпреварот. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 15:01, 1 јули 2025 (CEST) == Уредувачки маратон - Филм == Добар ден Bojan9Spasovski, ве повикувам да се приклучите на уредувачкиот маратон на тема '''„Филм“''' по повод меѓународната иницијатива '''[[metawiki:Wiki_Loves_Film|ВикиГоСакаФилмот]]'''. Маратонот е еднодневен, со што само ќе се вреднуваат статии создадени на 18 август, при што треба да одберете од наведениот [[metawiki:Wiki_Loves_Film/Articles|список]] и во опис да ставите #wikifilm. Една статија од новосоздадените ќе биде наградена со награда. Наградата ќе биде доделена јавно, во живо на [[Инстаграм]], преку извлекување. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки маратони - Филм|проектната страница]] за маратонот и земете учество. Ако имате какви било прашања слободно можете да ги поставите во одговор тука или да ми пишете на мојата разговорна страница. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:57, 18 август 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Европска книжевност“. == Здраво Бојан, те повикувам да се приклучиш на уредувачкиот натпревар „Европска книжевност“ кој ќе се одржи во периодот од 13 септември до 12 октомври, со кој сакаме да подобриме и создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:31, 11 септември 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Риби“ == Здраво Bojan9Spasovski, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Риби|Риби]]“, која ќе трае од 21 до 27 ноември 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Риби|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме Википедија на македонски јазик. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:51, 19 ноември 2025 (CET) == Уредувачки денови и викенди 2026 == Добар ден, започна предизвикот [[Википедија:Уредувачки денови 2026|уредувачки денови]] и [[Википедија:Уредувачки викенди 2026|викенди]] за 2026 година. Ве поканувам да се приклучите на предизвикот, со тоа што од оваа година наградите ќе бидат на месечно ниво каде што треба да се исполнат следните услови: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии '''од тековниот месец'''. Ако имате какви било прашања слободно обратете ми се на мојата разговорна страница! Пријатен ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:08, 5 јануари 2026 (CET) == Уредувачки ден „Уметноста во 1700 и 1710-тите“ == Добра вечер Бојан, околу уредувачкиот ден „[[Википедија:Уредувачки денови 2026/јануари#Уметноста во 1700 и 1710-тите|Уметноста во 1700 и 1710-тите]]“ треба веќе постоечките статии што се празни да се пополнат со информации, на пример како оваа статија од Википедија на англиски јазик: [[:en:1700_in_art|1700 in art]] -- [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:00, 6 јануари 2026 (CET) :Недоразбирање настанало, ќе ги тргнам тие што ги додадов. Поздрав и се најдобро. [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 20:48, 6 јануари 2026 (CET) == Викисредба (9 февруари 2026) == Добар ден Bojan9Spasovski, ве поканувам на втората викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 9 февруари во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (9 февруари 2026)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на ''Google Maps''). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:33, 2 февруари 2026 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво Bojan9Spasovski, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:50, 2 април 2026 (CEST) 1148vsc8o944yqvfydhhtpsnjtf5qpf Бојан Маричиќ 0 1254342 5532907 5526894 2026-04-01T18:53:40Z ~2026-20205-97 131904 5532907 wikitext text/x-wiki {{внимание}} [[Податотека:Bojan Marichikj official portrait 2020.jpg|мини|210п|Бојан Маричиќ во 2020 година.]] '''Бојан Чмаричиќ''' (роден на [[7 јануари]] 1983 година во [[Скопје]]) — [[Македонија|македонски]] [[политичар]] и заменик на претседателот на Владата за европски прашања. Во 2006 година, дипломирал на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје]], отсек меѓународни односи. Како стипендист на МТЕК програмата на [[Кралство Холандија|Кралството Холандија]], во 2009 година, Маричиќ магистрирал по Меѓународно и европско право на [[:en:University of Amsterdam|Универзитетот во Амстердам]], додека пак во 2011 година, како стипендист на [[:en:Chevening Scholarship|Чивнинг програмата]] на Министерството за надворешни работи на [[Обединетото кралство]], Маричиќ магистрирал по Современи европски студии на [[Универзитетски колеџ (Оксфорд)]]. Маричиќ бил демонстратор на [[Правен факултет „Јустинијан I“ - Скопје]] речиси две години, од ноември 2006 година до септември 2008 година. Во меѓувреме, од февруари 2007 година до август 2008 година, Маричиќ работел во Секторот за правни и кадровски работи на [[Министерство за внатрешни работи на Македонија|Министерството за внатрешни работи]] на [[Македонија]], како проектен асистент на проект за приближување на европското законодавство. Во периодот септември 2009 - септември 2010 година, Маричиќ бил проектен координатор и аналитичар во правната програма, програмата за јавна администрација и ЕУ програмите во Фондацијата отворено општество – Македонија. Од септември 2011 до ноември 2013 година, Маричиќ ја продолжил својата кариера во [http://www.mcet.org.mk/ Евротинк] - Центар за европски стратегии, најпрвин како Виш истражувач за правни и политички прашања, а од номври 2013 година до јуни 2017 година, како извршен директор на оваа невладина организација. Од јуни 2017 година до јануари 2020 година, Маричиќ работел како Посебен советник за евроатлантски интеграции на Претседателот на Владата на Македонија, [[Зоран Заев]]. Паралелно, Маричиќ е назначен и за Национален шерпас за Берлинскиот процес, а од јули 2018 година, тој е именуван и за Заменик на главниот технички преговарач, Главен технички преговарач и  Шеф на техничкиот преговарачки тим за пристапување на [[Македонија]] кон [[Европската унија]]. Од јануари 2020 година до септември 2020 година, во Владата на Македонија, Маричиќ бил назначен за Национален координатор за интеграција во Европската Унија, Берлински процес и регионална соработка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vlada.mk/minister/BojanMarichikj|title=Бојан Маричиќ|date=2020-08-31|work=Влада на Македонија|language=mk|accessdate=2022-07-24|archive-date=2022-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20220726115757/https://vlada.mk/minister/BojanMarichikj|url-status=dead}}</ref> Маричиќ претходно ја вршел функцијата министер за правда. == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://justice.gov.mk/minister/minister/1 Животопис] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210302042552/http://www.justice.gov.mk/minister/minister/1 |date=2021-03-02 }} {{Влада на Македонија (2022-2024)}} {{Влада на Македонија (2020-2022)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Маричиќ, Бојан}} [[Категорија:Политичари од Скопје]] [[Категорија:Министри за правда на Република Македонија]] [[Категорија:Апсолвенти на Правниот факултет „Јустинијан I“ - Скопје]] gggfyvck8a42va7a79dcjx9qi9j4dfh Многубојка 0 1258607 5532862 4878489 2026-04-01T16:15:51Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532862 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Nymphalidae - Nymphalis polychloros.JPG | image_caption = Горна страна | image2 = Nymphalidae - Nymphalis polychloros-001.JPG | image2_caption = Долна страна | taxon = Nymphalis polychloros | authority = ([[Карл Линеј|Linnaeus]]) | synonyms_ref=<ref name=funet>[http://ftp.funet.fi/pub/sci/bio/life/insecta/lepidoptera/ditrysia/papilionoidea/nymphalidae/nymphalinae/nymphalis/#polychloros ''Nymphalis polychloros''] at Markku Savela's ''Lepidoptera and Some Other Life Forms''</ref> | synonyms={{collapsible list|bullets = true |''Papilio polychloros'' <small>Linnaeus, 1758</small> |''Papilio testudo'' <small>Esper, 1781</small> |''Vanessa pyromelas'' <small>Freyer, 1834</small> |''Vanessa dixeyi'' <small>Standfuss, 1895</small> |''Vanessa polychloros fervida'' <small>Standfuss, 1896</small> |''Vanessa polychloros lucida'' <small>Fruhstorfer, 1907</small> |''Vanessa polychloros dilucidus'' <small>Fruhstorfer, 1907</small> }}}} '''Многубојка''' (''Nymphalis polychloros'') е [[пеперутка]] од семејството на [[шаренци]]те.<ref>[https://www.biolib.cz/en/taxon/id51594/ BioLib.cz]</ref> ==Подвидови== Подвидовите на многубојката се:<ref name=funet/> * ''Nymphalis polychloros polychloros'' * ''Nymphalis polychloros erythromelas'' <small>(Austaut, 1885)</small> – [[Алжир]] и [[Мароко]] ==Животна средина== Овој вид на пеперутка живее во [[Северна Африка]], [[Јужна Европа|Јужна]] и [[Средна Европа]], [[Мала Азија]], [[Русија|Јужна Русија]] па сè до Хималаите. Ја има и во [[Македонија]]. Живее во топли предели, но станува сè поретка. Сакаат шуми и предели покрај шуми, градини и грмушести предели.<ref name=funet/><ref>[https://fauna-eu.org/cdm_dataportal/taxon/a341e156-1482-4b87-a3d3-9a079aec6ace Fauna europaea]</ref> ==Опис== Распонот на крилјата е од 68 до 72 мм кај мажјаците, а кај женките 72 до 75 мм.<ref name=UK>[http://www.ukbutterflies.co.uk/species.php?species=polychloros UK Butterflies]</ref> Телото на пеперугата е црно со жолти влакна, а антените се црни. Основната боја на горната страна на крилјата е портокалова, а во задниот дел се прелива кон жолтеникава. Внатрешноста на крилјата има црни точки со неправилна форма. Рабовите на крилјата имаат бордура од црни и жолти линии со сини дамки. Долната страна на крилјата наликува на сув лист, со разни нијанси на кафеава. Покрај работ има и црни бордури. == Галерија == <gallery mode="packed"> Nymphalis polychloros MHNT CUT 2013 3 13 Gratentour Male Dorsal.jpg|Мажјак, горна страна Nymphalis polychloros MHNT CUT 2013 3 13 Gratentour Male Ventral.jpg|Мажјак, долна страна </gallery> ==Биологија== Возрасните единки презимуваат, криејќи се во празни шупли дрва. Доцна во февруари и март пеперутките излагаат и се парат. Женките ги полагаат јајцата на дрва.<ref name=funet/><ref>Paolo Mazzei, Daniel Morel, Raniero Panfili [http://www.leps.it/indexjs.htm?SpeciesPages/NymphPolyc.htm Moths and Butterflies of Europe and North Africa]</ref> ==Наводи== {{Reflist}} ==Надворешни врски== {{Commons category|Nymphalis polychloros}} * [http://www.lepiforum.de/lepiwiki.pl?Nymphalis_Polychloros Lepiforum.de] {{Taxonbar|from=Q163771}} [[Категорија:Инсекти на Македонија]] [[Категорија:Шаренци]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 5cypniuh7mmcsf0zebdr9zjkb3d3g9d Надежда Грачева 0 1259364 5532975 5385961 2026-04-02T05:19:58Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532975 wikitext text/x-wiki '''Надежда Александровна Грачева''' ([[руски јазик|руски]]: Надежда Александровна Грачёва, 21 декември 1969) - руска балерина, наставничка по балет и уметник кој играл за Бољшој балет. [[File:N Gracheva Raymonda.jpg|thumb|Надежда Александровна Грачева]] == Биографија== Надежда Грачева е родена во [[Семеј]], [[Казахстан]] и студирала на Казахстанската балетска школа во градот [[Алмати]]. Откако го освоила второто место за јуниори на Меѓународниот балетски натпревар во [[Варна]] во 1986 година, ја примиле на Московскиот колеџ за кореографија каде што студирала со Софија Головкин.<ref name="bolshoi">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bolshoi.ru/en/persons/ballet/1594/|title=Nadezhda Gracheva|publisher=Bolshoi|language=|accessdate=19 март 2014.}}</ref> == Кариера == Откако ја завршила обуката Надежда се приклучила на Балетот на Бољшој во 1988 година и настапувала како солист. Како ученичка на [[Галина Уланова|Галина Улјанова]] а подоцна и на Марина Кондратијева, таа настапувала во многу улоги на класичниот репертоар, како и улоги во многу дела на современи кореографи. Скоро после тоа станала водечка балерина на Бољшој и ја освоила титулата примабалерина откако ја играла Ники во продукција на ''Ла Бајадера'' во 1991 година.<ref name="bg">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ballerinagallery.com/gracheva.htm|title=Nadezhda Gracheva|publisher=The Ballerina Gallery|language=|accessdate=19 март 2014.|archive-date=2023-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20231225114908/https://www.ballerinagallery.com/gracheva.htm|url-status=dead}}</ref> == Награди == ''Дел од наградите што ги добила се: Беноисова награда за танцување'' (1992), златен медал на јапонскиот меѓународен балетски натпревар (1995 година), награда за ''Народен уметник на Русија'' (1996 година) и ''Државна награда на Руската Федерација'' (1997 година).<ref name="bg"/> Таа го добила и рускиот орден на честа во 2001 година.<ref name="bolshoi"/> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Родени во 1969 година]] [[Категорија:Руски балерини]] [[Категорија:Народни артисти на Руската Федерација]] k1vdxdromieu9q8sh75px5qg3yasvsd Срце на ангелот 0 1263435 5533051 4466568 2026-04-02T08:04:47Z BosaFi 115936 5533051 wikitext text/x-wiki '''''Срцето на ангелот''''' е [[документарен филм]] снимен од режисерот/продуцент Моли Динин во 1989 година, пред реновирањето во 1992 година на тогаш 100-годишната станица на метро Анхел во лондонското метро.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nfb.ca/film/capturing_reality_molly_dineen|title=Molly Dineen: Six Months Lost on the London Underground|work=[[Capturing Reality: The Art of Documentary]]|publisher=[[National Film Board of Canada]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090703120126/http://nfb.ca/film/capturing_reality_molly_dineen/|archive-date=3 July 2009|accessdate=2009-09-03}}</ref> Првпат бил прикажан во ''серијалот 40 минути на'' BBC2 на 23 ноември 1989 година. Филмот опфаќа 48 часа во секојдневниот живот на луѓето кои работат во станицата, вклучувајќи ги и надзорникот на метро во Лондон, Реј Стокер, продавачот на билети Дерек Перкинс, групите жени наречени „флафери“ кои чистат човечка коса надвор од шините за да ги избегнат опасност од пожар и банди на мажи кои работат со пиксови во скоро црни услови за да реновираат делови од патеката навреме за следниот ден. На овој документарец му била доделена Документарната награда од Кралското телевизиско друштво, и е вклучен во првиот том од ''Колекцијата Моли Динин'', издаден од Британскиот филмски институт во 2011 година. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *Документарниот филм на ББЦ https://www.bbc.co.uk/iplayer/episode/b0074tkn/40-minutes-heart-of-the-angel [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Британски филмови]] [[Категорија:Британски документарни филмови]] [[Категорија:Филмови од 1989 година]] ovbyttpvbwduaud4qrkjn8bom16gxz2 Адобада 0 1264312 5533049 4884012 2026-04-02T07:55:42Z BosaFi 115936 5533049 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Pechuga_Adobada.jpg|мини|Печуга адобада]] '''Адобада''' (шпански за „маринирана“), е подготовка за многу јадења што се вообичаени во мексиканската кујна слични на [[тако]]. Адобада е генерално [[Свинско месо|свинско]] маринирано во „црвен“ чиле сос со оцет и [[Обично оригано|оригано]], но може да има и различни видови [[месо]] и на маринади, кои се поблиску до ал пастор.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JWoOI6MASqwC&q=%22Adobada%22+-wikipedia&pg=PA183|title=The Barbecue! Bible|last=Steven Raichlen|date=2008|publisher=Workman Publishing|isbn=9780761149439|page=183|access-date=24 October 2017}}</ref> Генерално се служи на мала [[Пченка|пченкарна]] [[тортиља]] заедно со [[Динстување|динстан]] [[зеленчук]] и [[сирење]]. == Њу Мексико == [[Податотека:Newmexicochiles.jpg|десно|мини| Црвени чили пиперки од Ново Мексико]] „Карне адовада“ е јадење со печено месо што е специјалитет во кујната на Њу Мексико. Во наједноставна форма, сировото свинско месо се сече на ленти или коцки и се става во голема пластична кеса со црвен чили во прав од Мексико или мелени црвени чили пиперки (хеч, чимајо или чиа пиперки), [[лук]], [[Обично оригано|оригано]], ким, [[Лимон|сок]] од лимета/лимон и /или оцет и [[сол]], потоа се меша и се става во фрижидер да отстои преку ноќ. Јадењето се пече на тивок оган целосно завиткано во фолија за да се одржи месото влажно.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=RsmLW89zp9wC&q=%22carne+Adovada%22+-wikipedia&pg=PA73|title=Santa Fe School of Cooking Cookbook|last=Susan Curtis|date=2009|publisher=Gibbs Smith|isbn=9781423610748|page=73|access-date=24 October 2017}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=knlBBAAAQBAJ&q=%22carne+Adovada%22+-wikipedia|title=Rancho de Chimayo Cookbook: The Traditional Cooking of New Mexico|last=Cheryl Jamison|last2=Bill Jamison|date=2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9781493009206|pages=116–117|access-date=24 October 2018}}</ref> Друга верзија е обично свинско месо исечено на ленти и парчиња.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=eE2Uo5aexE4C&q=%22Adobada%22+-wikipedia|title=Mexican Cookbook|last=Erna Fergusson|date=1969|publisher=UNM Press|isbn=9780826351036|access-date=24 October 2017}}</ref> Историски гледано, пред ладење, свинското месо било ферментирано во црвено чиле во сад со употреба на култури на бактерии [[Lactobacillus|лактобацилус.]]<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/isbn_9781558853126|title=Women's Tales from the New Mexico WPA: La Diabla a Pie|last=Tey Diana Rebolledo|date=2000|publisher=Arte Publico Press|isbn=9781611920536|page=[https://archive.org/details/isbn_9781558853126/page/66 66]|quote=carne adobada -wikipedia.|access-date=24 October 2017|url-access=registration}}</ref> Ферментираното месо бил начин на зачувување и му давал „кисел“ вкус на свинското месо што објаснува зошто современите рецепти за адовада бараат малку бел оцет или сок од лимон/лимета. Црвеното чиле се подготвува „кон пелејо“ со парчиња кожа од чиле со зачини од свеж мелен лук, кумин, килантро, оригано, и семе од коријандер што може, но и не мора да се истолчат. Јадењето потоа се пече додека месото не стане меко, влажно и сочно одвнатре и додека е инкрустирано со полупечен и јасен екстериер, кој е скоро поцрнет. Другите верзии на црвено чиле и варено или печено свинско месо може да се означeн како „карне адовада“. Останатите верзии на црвено чили и пелехо од кожа од свинско месо се всушност познати како чиле Колорадо. Карне адовада може да се послужи со тортиља, грав и ориз или со свежа салата. Друга верзија е пронајдена во центарот на Њу Мексико. Парчиња свинско месо се натопуваат во млеко и се тркалаат со суви состојки на црвено чили кон пелејо, лук во прав, сол и комино. Тие се оставаат во голем сад за пржење со чичарони и се пржат додека не станат крцкави однадвор и не станат нежни и сочни одвнатре.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=uha0mHZ-N8oC&pg=PA302|title=500 Things to Eat Before It's Too Late: And the Very Best Places to Eat Them|last=Stern|first=Jane|last2=Stern, Michael|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|year=2009|isbn=978-0-547-05907-5|location=Boston|pages=302–303}}</ref> == Мексико == [[Податотека:Guajillos.jpg|десно|мини| Мексикански гуахило чили]] Во одредени држави во Мексико, карне адобада се однесува на маринирано свинско месо. Тоа е многу честа состојка за [[тако]], во областа на државите Колима, [[Халиско]] и Мичоакан. Во некои делови на државата [[Гереро]] е позната како „карне енчилада“ што значи месо облечено во чили. Во областа „Хуастека“ (Сан Луис Потоси, Тампико, [[Веракрус]] и [[Идалго]]) може да се нарече „Сесина енчилада“. Сесина се однесува на тенко исечени стекови. Повеќето мексикански варијации на адобада користат гуахило или чипотел чиле за маринадата. И двете можат да бидат жешки и зачинети. Комбинацијата на зачини, чили и оцет што се користи за маринадата се нарекува „адобо“ . Бројни рецепти и регионални варијации за зачините на адобо и даваат различни вкусови на карне адобада. Многу рецепти од Мексико користат зачини [[цимет]], [[каранфилче]], ловоров лист, и/или морско оревче, кои не се вообичаени во Ново Мексико како стил на јадење. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="100" caption="Варијации на Адобада"> Податотека:Costilla adobada - 2012.jpg|Костила адобада Податотека:Chipotlesenadobo.jpg|Чипотле адобада Податотека:Pechuga Adobada.jpg|Адобада со пилешки гради Податотека:Adobo de cerdo 04072010.jpg|Свинска адобада Податотека:Peruvian adobo chicken.JPG|Пилешка адобада на перуански начин </gallery> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Мексиканска кујна]] it3gplkjtn3vx5zsvkaylsk8ilycois Мики Мустер 0 1265528 5532756 5082847 2026-04-01T11:59:14Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532756 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = Мики Мустер | image = Miki Muster.jpg | caption = Мики Мустер во 2008 | birth_name = Николај Мустер | birth_date = {{birth date|df=y|1925|11|22}}<ref name="autogenerated1">{{cite web|author=Tina Lešničar |url=http://www.delo.si/novice/slovenija/poslovil-se-je-miki-muster-48974.html |title=Poslovil se je Miki Muster |publisher=Delo.si |accessdate=8 May 2018}}</ref> | birth_place = [[Мурска Собота]], [[Кралство Југославија]] | death_date = {{death date and age|df=y|2018|05|07|1925|11|22}} | death_place = [[Нотрање Горице]], Словенија | nationality = Словенец | field = Сликање, цртање, илустрација, скулптура, анимација | training = [[Академија за ликовни уметности и дизајн, Љубљана|Ликовна академија, Љубљана]] | movement = | works =„Звиторепец“ (43 изданија) | patrons = | awards = [[Прешернова награда]] }} '''Николај Мустер''' ({{рн|22|ноември|1925}} - {{пн|7|мај|2018}}, познат како „Мики Мустер“, беил словенечки академски вајар, илустратор, [[карикатурист]] и аниматор. Тој бил пионер во областа на стрипот и анимацијата во Словенија, познат по серијата стрипови со ликовите Звиторепец, Трдоња и Лкотник и анимирани ТВ реклами<ref>[https://www.muster.si/en/miki-muster/ Miki Muster]</ref>. == Животопис == Мустер првпат се заинтересирал за анимацијата кога ја видел анимацијата на [[Волт Дизни]] „[[Снежана и седумте џуџиња (филм од 1937 г.)|Снежана и седумте џуџиња]]". Дипломирал на Академијата за ликовни уметности, [[Универзитет во Љубjана]], во скулптурата. Во 1952 година, Мустер започнал да го црта својот стрип „Звиторепец“. Од 1955 до 1973 година, тој цртал за '' Словенски порошевалец '', подоцна преименуван во '' [[Дело (весник)|Дело]] ''; после тоа работел како хонорарец. Во 1973 година, Мустер се преселил во [[Минхен]] за да продолжи со кариера во анимација во [[Баварија филм]]. Откако Словенија прогласила независност, Мустер се вратил дома и некое време цртал карикатури за политички списанија "Маг" и "Репортер". За својата работа, Мустер доби низа награди. Во 2014 година, Здружението на новинарите од [[Словенија]] му додели награда Борут Мешко за неговите достигнувања во илустрацијата и карикатурата. Исто така во 2014 година, тој бил награден со сребрен орден за заслуги за неговата пионерска работа во областа на стрипот и анимацијата од [[Претседателот на Словенија]] [[Борут Пахор]]. Мустер починал на 7 мај 2018 година во дом за стари лица во [[Нотрање Гориче]], на возраст од 92 години<ref>[http://www.weather-mikimuster.com/ Miki Muster je akademski kipar, ilustrator in animator ter največja legenda slovenskega stripa]</ref>. == Творештво == Мустер бил најпознат по неговите стрипови со ликовите Звиторепец, Трдоња и Лакотник; антропоморфна лисица, мудра желка и секогаш гладен простодушен волк. Ликовите се земени од словенечкиот фолклор. Во низата серии, авантурите на триото се одвивала ширум светот, во различни историски периоди, особено во [[Дивиот Запад]], во иднината, па дури и во вселената. Епизодата во вселената од 1959 година предизвикала помал политички инцидент. > Некои сценарија навеле реални проблеми како што се зголемувањето на загадувањето, агресивно возење. сопствената куќа се потсмеваше на градежниот процес во Југославија во 60-тите години на минатиот век. Иако некои современици го критикуваа стилот на Мустер како „премногу американски“ и „премногу Дизниски“, тој сепак беше признат по неговиот уметнички талент. Стрипот беше неизмерно популарен кај децата и тинејџерите и со децении остана столб на весниците . Другите илустрации и стрипови на Мустер вклучуваат приказни за мечката Неева, Лупиница, Снешко, Последниот од мохиканците, Острострелец, Стезоследец и други. Тој беше исто така бил познат по својата работа во анимација, особено врз ТВ рекламите. Меѓу неговите најпознати дела беа зајачињата Цикчак и рекламите за [[Меркатор (малопродажба|Меркатор]]), гуми за џвакање Џунга Лунга и Вики крема. Додека бил во Минхен, Мустер соработувал со Аргентински карикатурист [[Гиљeрмо Мордило]], создавајќи околу 400 кратки стори борди засновани на неговите ликови. Тој исто така работел на анимираните авантури на германскиот приватен детектив [[Ник Кнатартон]]<ref>[https://www.stripovi.com/enciklopedija/autori/miki-muster/546/ Vitez ropar]</ref>. == Наводи == {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.dnevnik.si/tiskane_izdaje/objektiv/250544 Kar sem si želel kot mulc, sem uresničil (interview)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303184735/http://www.dnevnik.si/tiskane_izdaje/objektiv/250544 |date=2016-03-03 }} ("I Have Realised What a Wished for Myself as a Kid"; Dnevnik, 9 June 2007) * [https://www.dnevnik.si/1042705840 Miki Muster: Packanje z barvami mi ni všeč (interview)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210420000552/https://www.dnevnik.si/1042705840 |date=2021-04-20 }} ("I Don't Like Blotching with Colours"; Dnevnik, 7 February 2015) {{DEFAULTSORT:Мустер, Мики}} [[Категорија:Словенечки илустратори]] [[Категорија:Словенечки аниматори]] [[Категорија:Словенечки стрип уметници]] [[Категорија:Апсолвенти на Љубљанскиот универзитет]] [[Категорија:Добитници на Прешерновата награда]] j18l2x61khj3bvy4v8f3qh3j7cwbhhm Национален парк Конгари 0 1266785 5533038 5456106 2026-04-02T07:16:41Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533038 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје|name=Национален парк Конгари|area_acre=26,276|website=[https://www.nps.gov/cong/index.htm Congaree National Park]|governing_body=[[Национални паркови]]|visitation_ref=<ref name="visits">{{NPS Visitation|accessdate=March 6, 2019}}</ref>|visitation_num=145.929 (во 2018)|established=Ноември 10, 2003|area_ref=<ref name="area">{{NPS area|year=2011|accessdate=2012-03-06}}</ref>|coordinates={{coord|33|47|0|N|80|47|0|W|region:US|display=inline, title}}|iucn_category=Ib|nearest_city=[[Истовер (Северна Каролина)]]|location=[[Ричленд, Јужна Каролина]], Соединетите Американски Држави|map_caption=САД|relief=1|photo_caption=Малку подигната дрвена патека која поминува низ стара шума.|photo_alt=Малку подигната дрвена патека која поминува низ стара шума со разни видови на растенија.|photo=A548, Congaree National Park, South Carolina, USA, 2012.jpg|iucn_ref=<ref>{{Cite web|title=Protected Planet {{!}} Congaree National Park|url=https://www.protectedplanet.net/367338|access-date=2020-10-20|website=Protected Planet}}</ref>|embedded={{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_date = 2 Февруари 2012 | designation1_number = 2030<ref>{{Cite web|title=Congaree National Park|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2030|access-date=25 April 2018}}</ref> | designation2=NNL | designation2_date=Мај 1974}}}} '''Национален парк Конгари''' — [[национален парк]] [[национален парк]] во централна [[Јужна Каролина]], [[САД]], 28.9 километри југоисточно од главниот град на државата, [[Колумбија (Јужна Каролина)|Колумбија]]. Паркот го зачувува најголемиот дел од стариот раст на шумата од тврдо дрво останат во САД. Бујните дрвја кои растат во нејзината шума со поплави се едни од највисоките во источниот дел на САД, формирајќи ги едни од највисоките умерени листопадни крошни на шумите што остануваат во светот. Реката Конгари тече низ паркот. Околу 60.7 км<sup>2</sup> се означени како област на дивина. Паркот ја доби својата официјална ознака во 2003 година како кулминација на основната кампања која започнала во 1969 година. Со 145.929 посетители во 2018 година, тој е рангиран како 10-ти најмалку посетен национален парк на САД, веднаш зад Националниот парк „Големиот басен“ на [[Невада]]. == Историја на паркови == Довивањето на ресурси на реката Конгари се стремела кон сечењето дрвја од 1898 година, кога ''компанијата за сечење дрвја'' започнала да работи во областа на денешниот парк. Во сопственост на Франсис Бејдлер и Бенјамин Ф. Фергусон од Чикаго, компанијата работела до 1914 година; последователно, Бејдлер и неговите наследници ја задржале сопственоста на областа. Во 1950-тите, Хари Р.Е. Хемптон бил член на ловечкиот клуб Седар - Крик и ко-уредник на ''„Државата“''.<ref name="nrhpnom1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nationalregister.sc.gov/richland/S10817740137/S10817740137.pdf|title=National Register of Historic Places Registration Form: Woodlands|last=Arning|first=David R.|date=September 7, 2005|publisher=National Park Service}}</ref> Хемптон се придружил со Питер Маниголт во „Чарлстон ''пост“ и „Курир“'' за да се заложат за зачувување на поплавата во Конгари. Хамптон го формирал Здружението за зачувување на шумите во 1961 година. Како резултат на ова застапување, студијата на службата на Националниот парк од 1963 година застапила позитивно за воспоставување на национален споменик. === Воспоставување споменик === Во 1960-тите не бил постигнат напредок. Обновеото најавување од Бидлерс во 1969 година го поттикна формирањето на Националното здружение за зачувување на Конгарското блато (CSNPA) во 1972 година. ЦСНПА ги здружи силите со Сиера Клубот и другите организации за зачувување за да го промовираат федералното законодавство за зачувување на тракт. Сенаторите од Јужна Каролина Стром Турмонд и Ернест Ф. Холингс воведиле законодавство во 1975 година за воспоставување национална резерва. На 18 октомври 1976 година било донесено законодавство за создавање на Националниот споменик на Конгарското блато. Планот за проширување бил воведен од Холингс и Турмонд во 1988 година, проширувајќи го монументот на 89.8 км<sup>2</sup>.<ref name="almlie1">{{Наведено списание|last=Almlie|first=Elizabeth J.|date=2011|title=A Place of Nature and Culture: The Founding of Congaree National Park, South Carolina|url=http://shfg.org/shfg/wp-content/uploads/2012/01/1-Almlie_Layout-11-final.pdf|journal=Federal History Journal|issue=3|access-date=19 October 2016|archive-date=2017-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170101170553/http://shfg.org/shfg/wp-content/uploads/2012/01/1-Almlie_Layout-11-final.pdf|url-status=dead}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAlmlie2011">Almlie, Elizabeth J. (2011). </cite></ref> === Претворање во национален парк === Над две третини од националниот монумент бил назначен за дивина област на 24 октомври 1988 година, и станал важна област на птици на 26 јули 2001 година. Конгресот го редизајнирал споменикот ,,Национален парк Конгари" на 10 ноември 2003 година, исфрлајќи го погрешното „мочуриште“ од името, и истовремено ја прошири својата овластена граница за околу 18.5 км<sup>2</sup>. Заклучно од 31 декември 2011 година, приближно 105.3 км<sup>2</sup> од паркот се во федерална сопственост. == Животна средина == [[Податотека:Baldcypress_(Taxodium_distichum)_on_Congaree_National_Park_Low_Boardwalk_trail.jpg|лево|мини| Стара зарастена шума]] Паркот задржува голем дел од крајбрежните шуми на Блискиот Атлантик екорегион.<ref name="ecoregions">{{Наведено списание|last=Olson, D. M, E. Dinerstein|displayauthors=etal|year=2001|title=Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth|journal=[[BioScience]]|volume=51|issue=11|pages=933–938|doi=10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA]2.0.CO;2|doi-access=free}}</ref> Иако често се нарекува мочуриште, тоа е во голема мера како центар на периодично поплавување од надојдените води. Назначена е како стара шума за растење. Паркот ги има и една од најголемите концентрации на дрвја шампиони во светот, со највисоки познати примери од 15 видови. Дрвјата шампион вклучуваат бор лололи од 51м , слатка маска од 48м, даб од цреша (47м), американски брест од 41м, даб од костен од мочуриште од 41м,даб од прекумерна количина од 40м и чест персимон од 39м.<ref name="bronaugh1">{{Наведено списание|last=Bronaugh|first=Whit|date=Summer 2009|title=Congaree: Where The Trees Are Still Tall|journal=American Forests}}</ref> Големите животни што може да се видат во паркот вклучуваат бобаци, елени, диви свињи, диви кучиња, којоти, армадилови, мисирки и видри. Неговите води содржат интересни суштества како водоземци, желки, змии и многу видови риби, вклучително алигатор и сом.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.wildlifesouth.com/Locations/SouthCarolina/Congaree.html |title=архивска копија |accessdate=2021-04-21 |archive-date=2016-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404213408/http://www.wildlifesouth.com/Locations/SouthCarolina/Congaree.html |url-status=dead }}</ref> == Удобности и атракции == [[Податотека:Kayakers_on_Cedar_Creek.jpg|мини|Кајакари веслаат на потокот Седар]] Покрај тоа што е назначено подрачје за дивината, Бисферски резерват [[УНЕСКО|на УНЕСКО]], важна област за птици и национално природно обележје, Националниот парк Конгари има примитивни кампови и нуди [[пешачење во природа|пешачење]], кајакарство и [[Набљудување на птици|гледање птици]]. Паркот е исто така популарно место за гледање [[Светулки|прикази на светулките]] во летните вечери. На располагање се примитивни и кампувања од друга земја. Некои од пешачките патеки се вклучуваат како: патеката Блеф (1.1 км) , Патеката Вестон Лејк (7.4 км), патека Оакриџ (12 км), и патеката Кинг (17.8 км) каде што планинарите можат да забележат животни како што се: [[Елени|елен]], [[ракун]], [[опосум]], па дури и стапки од црвениот рис. Ренџерите на Националниот парк имаат тековни услови за патеки што можат да се најдат во ,,Центарот за посети на Хари Хамптон". Заедно со пешачки патеки, паркот има и (32 км) обележана патека од Кану на потокот Седар. Повеќето посетители на паркот се шетаат по дрвената пешачката патека, која има надморска височина од (3,9 км) пешачка патека низ мочурливата околина што ги штити нежните габи и животот на растенијата на ниво на земјата. Конгари може да се пофали и со највисоките (51.4 метри) и најголемите (42 кубни метри) лоболи борови (''Pinus taeda'') живи денес, како и неколку чемпреси стари над 500 години. ,,Центарот за посетители Хари Хамптон" содржи изложби за природната историја на паркот и напорите за заштита на мочуриштето. Се нудат месечни зголемувања предводени од волонтери на некои од подолгите патеки за да им се даде на посетителите можност да се симнат од патеката и да ја видат одблизу природата. == Клима == Според системот за [[Кепенова класификација на климата|класификација на климата]] во Копен, ,,Центарот за посети на Хари Хамптон" во Националниот парк Конгаре има влажна суптропска клима (''Цфа''). == Геологија == [[Податотека:Congaree_National_Park_geologic_map.png|мини|Геолошка карта на паркот]] [[Податотека:Congaree_National_Park_geologic_cross_section.png|мини|Парк - геолошки пресек]] Паркот престојува целосно во рамките на комплекните поплави на реката Конгари со поплави наслаги од [[песок]], тиња и [[глина]]. Ѓубрето и тресетот се главни производи за распаѓањето на растителноста. [[Меандра|Меандрите]] на реката имаат произведено доста карактеристични езера. Северно од паркот се наоѓа регионалниот тренд на Југоисточен [[расед]] и комплексот Тераси составен од [[плиоцен]]ски флувијални тераси. Јужно од паркот се наоѓаат јужните блефи, кои еродираат уште од крајот на плеистоценот. Западно од паркот се наоѓаат Фаул Лајн и Пиемонт.<ref>{{Наведена книга|title=Congaree National Park: Geologic resources inventory report.|last=Graham|first=J.P.|date=2014|publisher=US Dept. of the Interior National Park Service|location=Fort Collins|pages=1–48}}</ref> == Документарен филм == Во 2008 година, Образовната телевизија во Јужна Каролина (СЦЕТВ) произведе документарец за историјата на националниот парк Конгари со наслов ''Корени во реката: Приказната за националниот парк Конгари.'' Документарецот опфаќал интервјуа со луѓе вклучени во движењето што на крајот довело до создавање на статусот ,,Национален споменик на САД" во областа, и ја набудувала улогата што ја игра паркот во околната заедница на областа Јужна Каролина во областа Долен Ричленд. Програмата за прв пат е емитувана на мрежата SCETV во септември 2009 година. == Поврзано == * Список на национални паркови на САД == Користена литература == * ''Национални паркови: Индекс 2001–2003 година'' . Вашингтон: Министерството за внатрешни работи на САД . * https://web.archive.org/web/20110722135216/http://www.scetv.org/index.php/press/release/etv_to_broadcast_new_carolina_stories_documentary_roots_in_the_river == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * Официјална страница: [https://www.nps.gov/cong/index.htm Национален парк Конгаре] * [https://friendsofcongaree.org Пријатели на Конгари мочуриште] * [https://www.wilderness.net/index.cfm?fuse=NWPS&sec=wildView&wname=Congaree%20National%20Park Wilderness.net страница на паркот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190522152810/https://www.wilderness.net/index.cfm?fuse=NWPS&sec=wildView&wname=Congaree%20National%20Park |date=2019-05-22 }} * [https://www.flickr.com/photos/73992036@N00/316565644 Панорамска фотографија од експонатите во Центарот за посети на Хари Хамптон] {{Национални паркови во САД}} [[Категорија:Национални паркови во САД|Конгари]] [[Категорија:Прашуми]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:МСЗП-Категорија Ib]] [[Категорија:Биосферни резервати во САД]] oorxniisdaj2w1vv0wghls12fnmwar8 Категорија:Воени операции во Косовската војна 14 1267448 5532991 4528952 2026-04-02T06:22:24Z Тиверополник 1815 5532991 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Косовска војна]] [[Категорија:Воени операции во Југословенските војни|Косово]] glp3en3v1erhjpw0ytv34yo8euyp0t3 Мандаринка 0 1269375 5532857 5491263 2026-04-01T16:13:18Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532857 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Мандаринка | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name = IUCN>{{cite iucn | author = BirdLife International | author-link = BirdLife International |title = ''Aix galericulata'' | year = 2018 | page = e.T22680107A131911544 | access-date= 31 мај 2021}}</ref> | image = Pair of mandarin ducks.jpg | image_alt = Two small ducks stood on some concrete. The duck on the left is highly colourful, with a white belly, pink beak, tawny brown tail feathers, and a dark green head stripe above two white eye areas. The duck on the right is less colourful, with feathers ranging from tawny brown to grey, a small white eye stripe and just a few dark green feathers under the wing. | image_caption = Мажјак и женка мандаринки во [[Мартин Мер]], [[Обединето Кралство]]. | genus = Шумски патки | species = '''Мандаринка''' | authority = ([[Карл Линеј|Линеј]], [[10. издание на „Систем на природата“|1758]]) | synonyms = ''Anas galericulata'' {{small|Линеј,&nbsp;1758}} | range_map = Aix galericulata dis.PNG | range_map_caption = Домородниот опсег на мандаринката, и делови на нејзиниот доведен опсег каде е воспоставено со размножување. {{leftlegend|#FFFF00|Размножување|border=solid 1px gray}} {{leftlegend|#047000|Домороден жител|border=solid 1px gray}} {{leftlegend|#6CFFFF|Преселничка|border=solid 1px gray}} {{leftlegend|#0061FF|Зимски посетител|border=solid 1px gray}} {{leftlegend|#0DFF00|Доведен жител|border=solid 1px gray}} }} '''Мандаринката''' (''Aix galericulata'') ― вид на качувачка патка, а потекнува од источниот палеарктик. Таа е со средна големина, со 41-49 см во должина со 65-75 см распон на крилјата. Тaа е блиску сродна со северноамериканската [[каролинка]], единствената друга припадничка на родот шумски патки (''Aix''). ''{{Трансл|grc|„Aix“}}'' е [[Старогрчки јазик|старогрчки]] збор што [[Аристотел]] го користел за да се однесува на непозната нуркачка птица и ''{{Јаз|la|„galericulata“}}'' е [[Латински јазик|латински]] за перика, потекнува од {{Јаз|la|galerum}}, капа или покривка.<ref name="job90">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling|title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names|last=Jobling|first=James A|publisher=Christopher Helm|year=2010|isbn=978-1-4081-2501-4|location=London|pages=[https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n37 37], 169}}</ref> == Опис == Возрасниот мажјак има црвен клун, голема бела полумесечина над окото и црвеникаво лице и мустаќи. Градите на машките се виолетови, со две вертикални бели шипки, а крилјата се румени, а од задната страна има две портокалови „едра“ (големи пердуви што се лепат како плови со брод). Женката е слична на женската [[каролинка]], со бел очен прстен и рига што се враќа од окото, но е побледа подолу, има мала бела рига и блед врв на клунот. И мажјаците и женките имаат гребен, но пурпурниот грб е поизразен кај мажјакот. Како и многу други видови на патки, и мажот поминува низ митарее по сезоната на парење во затемнето перје. Кога е во затемнето перје, мажјакот изгледа слично на женката, но може да се разликува од неговиот светложолто-портокалов или црвен клун, недостаток на каков било гребен и помалку изразена очна рига. Пајчињата мандаринки по изглед се скоро исти со пајчињата каролинки и се многу слични на пајчињата на [[Дива патка|дивите патки]]. Пајчињата може да се разликуваат од пајчињата од дива патка, бидејќи очната рига од малата мандаринка (и каролинката) застанува на окото, додека кај дивите пајчиња, таа стигнува сè до клунот. === Мутации === Различни мутации на мандаринката се наоѓаат во заробеништво. Најчеста е белата мандаринка. Иако потеклото на оваа мутација е непознато, се претпоставува дека постојаното спарување на сродни птици и селективно размножување довело до рецесивни комбинации на гени, што доведувало до генетски состојби, вклучително и леуцизам. == Распределеност и живеалиште == [[Вид (биологија)|Видот]] некогаш бил широко распространет во [[источна Азија]], но големиот извоз и уништувањето на неговото шумско [[Живеалиште (екологија)|живеалиште]] ги намалиле населенијата во источна [[Русија]] и во [[Кина]] на под 1.000 двојки во секоја земја; [[Јапонија]], сепак, се смета дека сè уште има околу 5.000 двојки. Азиското население е [[Преселба на птиците|преселничко]], презимува во низинската источна Кина и јужна Јапонија. Примероците често бегаат од збирките, а во 20 век, големо, диво население било основано во [[Велика Британија (остров)|Велика Британија]]; во поново време, мал број се одгледуваат во Ирска, концентрирани во парковите во [[Даблин]]. Сега, околу 7.000 се во Британија со други населенија на европскиот континент, од кои најголемото е во регионот на [[Берлин]]. Изолирани насеченија постојат во САД. Градот Блек Маунтин, Северна Каролина, има ограничено население, и слободно летачко диво население од неколку стотици мандаринки постои во округот Сонома, Калифорнија. Ова население е резултат на неколку патки кои избегале од заробеништво, а потоа се размножуваат во дивината. Во 2018 година, една птица, наречена централнопаркова мандаринка, била видена во [[Централен парк (Њујорк)|Централ Парк]] во [[Њујорк (град)|Њујорк]].<ref>{{Наведени вести|url=https://newyork.cbslocal.com/2018/10/31/mandarin-duck-in-central-park/|title=Rare Mandarin Duck Makes A Splash in Central Park|date=31 октомври 2018|access-date=31 мај 2021|publisher=CBS New York|language=en}}</ref> Живеалиштата што ги претпочита во опсегот на размножување се густите, грмушести пошумени рабови на реките и езерата. Најчесто се јавува во ниски области, но може да се размножува во долини на надморска височина до 1,500 м. Во зима, таа дополнително се појавува во мочуриштата, поплавените полиња и отворените реки. Иако претпочита свежа вода, може да се види и како презимува во крајбрежните лагуни и утоки. Во воведениот европски опсег, живее во поотворено живеалиште отколку во нејзиниот домороден опсег, околу езерските рабови, потопените ливади и култивирани области со шуми во близина. == Поведение == Во споредба со другите патки, мандаринките се срамежливи птици, претпочитаат да бараат покрив под дрвја, како што се надвиснати [[Врба|врби]], и да создаваат помали јата,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wildlifetrusts.org/wildlife-explorer/birds/waterfowl/mandarin-duck|title=Mandarin duck {{!}} The Wildlife Trusts|work=www.wildlifetrusts.org|accessdate=31 мај 2021}}</ref> но може да станат похрабри како резултат да станат питоми од честиот меѓуоднос со луѓето. === Размножување === [[Податотека:Aix_galericulata_-Richmond_Park,_London,_England_-mother_and_ducklings-8.jpg|лево|мини|Мајка со пајчиња во паркот Ричмонд, [[Лондон]], [[Англија]].]] Во дивината, мандаринките се размножуваат во густо пошумени области во близина на плитки езера, мочуришта или езерца. Тие се гнездат во шуплините на дрвјата близу до водата и за време на пролетта, женките несат јајца во шуплината на дрвото по парењето. Едно квачило од девет до дванаесет јајца се несе во април или мај. Иако мажјакот може да ги брани женките и неговите јајца за време на инкубацијата, тој самиот не ги инкубира јајцата и заминува пред да се изведат. Набргу по испилувањето на пајчињата, нивната мајка лета на земја и ги тера пајчињата за да скокнат од гнездото. Откако сите пајчиња ќе излезат од дрвото, тие ќе ја следат нивната мајка до блиското водно тело. === Храна и хранење === [[Податотека:Aix_galericulata_-Bushy_Park,_Terenure,_Dublin,_Ireland_-male-8_(1).jpg|десно|мини| Мажјак летајќи во [[Даблин]], [[Ирска]].]] Мандаринките се хранат со плитко нуркање или одење по копно. Тие главно јадат растенија и [[Семе|семиња]], особено плодот од [[бука]]. Видовите исто така ќе додадат полжави, инсекти и мали риби во својата исхрана. Исхраната на мандаринките се менува според годишно време; во есен и зима, тие најмногу јадат желади и житарици. На пролет, тие најмногу јадат инсекти, полжави, риби и водни растенија. Во лето, тие јадат дождовни црви, мали риби, жаби, мекотели и мали змии. Тие се хранат главно близу зори или самрак, седат во дрвјата или на земја во текот на денот. == Закани == Граблиштвото кон мандаринката варира помеѓу различни делови од нејзиниот опсег. Визони, ракунолики кучиња, видри, творови, [[Голем ушест був|големи ушести бувови]] и [[Белоушка|белоушки]] се грабливци на мандаринката. Најголемата закана за мандаринката е губење на живеалиштата поради дрвосечачите. Ловците се закана и за мандаринката, бидејќи често тие не можат да ја препознаат мандаринката во лет и како резултат на тоа, многумина се застрелувани случајно. Мандаринките не се ловат за храна, но сепак се ловат бидејќи нивната значајна убавина е ценета. == Галерија == {{Gallery |title= |width=253 |height=120 |lines=1 |align=center |mode=packed |Податотека:Мандаринки - Зоо Скопје.jpg|Двојка мандаринки во [[Зоолошка градина Скопје|Зоо Скопје]] |Податотека:Мандаринка - Зоо Скопје.jpg|Мажјак во Зоо Скопје |Податотека:Aix galericulata male portrait.jpg|Портрет на мажјак во [[Мартин Мер]], Англија |Податотека:Aix galericulata (wild living in Warsaw).JPG|Патор |Податотека:Mandarinducksum.JPG|Патор во затемнето перје |Податотека:Mandarin duckling 800.jpg|Пајче |Податотека:Mating Mandarin Ducks.jpg|Двојка при парење |Податотека:Aix galericulata 2016 07 10.webm|Опуштен мажјак |Податотека:Aix galericulata MWNH 1970.JPG|Јајце, збирка во [[Музеј Висбаден|Музејот Висбаден]] |Податотека:Buiobuione-mandarin-duck-warsaw.jpg|Мажјак во [[Парк Лазјенски|Паркот Лазјенски]], [[Варшава]] |Податотека:Mandarin-duck-pair-near-wall.jpg|Мажјак и женка мандаринки на гранка |Податотека:Samiec kaczki mandarynki z samicą kaczki krzyżówki.jpg|Мажјак мандаринка и женка [[дива патка]] во [[Стара Ивична]], [[Полска]] }} == Наводи == {{наводи}} == Дополнителна литература == * {{Наведени вести|url=https://www.cnn.com/2018/11/02/us/mandarin-duck-central-park-nyc-trnd/index.html|title=A rare Mandarin duck is hanging out in NYC's Central Park and nobody knows how it got there|last=Simko-Bednarski|first=Evan|date=2 ноември 2018|access-date=31 мај 2021|publisher=[[CNN]]}} == Надворешни врски == * [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/m/mandarin/index.asp Птици RSPB по име - мандаринска патка] * [https://web.archive.org/web/20070813102558/http://www.bbk.ac.uk/bcs/about_staff/baggott/Current_research/content/index_html Страници за истражување на патки од мандарина - Бирбек, Универзитет во Лондон] * [http://www.mandarinduck.org/html/index.html Истражување за патки од мандарински]{{Мртва_врска|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{InternetBirdCollection|mandarin-duck-aix-galericulata}} [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Шумски патки]] [[Категорија:Статии со извори на германски (de)]] [[Категорија:Животни во Зоолошка градина Скопје]] slbicgd8co4v0yscwmfa31scukeazj4 5532858 5532857 2026-04-01T16:13:52Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532858 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Мандаринка | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name = IUCN>{{cite iucn | author = BirdLife International | author-link = BirdLife International |title = ''Aix galericulata'' | year = 2018 | page = e.T22680107A131911544 | access-date= 31 мај 2021}}</ref> | image = Pair of mandarin ducks.jpg | image_alt = Two small ducks stood on some concrete. The duck on the left is highly colourful, with a white belly, pink beak, tawny brown tail feathers, and a dark green head stripe above two white eye areas. The duck on the right is less colourful, with feathers ranging from tawny brown to grey, a small white eye stripe and just a few dark green feathers under the wing. | image_caption = Мажјак и женка мандаринки во [[Мартин Мер]], [[Обединето Кралство]]. | genus = Шумски патки | species = '''Мандаринка''' | authority = ([[Карл Линеј|Линеј]], [[10. издание на „Систем на природата“|1758]]) | synonyms = ''Anas galericulata'' {{small|Линеј,&nbsp;1758}} | range_map = Aix galericulata dis.PNG | range_map_caption = Домородниот опсег на мандаринката, и делови на нејзиниот доведен опсег каде е воспоставено со размножување. {{leftlegend|#FFFF00|Размножување|border=solid 1px gray}} {{leftlegend|#047000|Домороден жител|border=solid 1px gray}} {{leftlegend|#6CFFFF|Преселничка|border=solid 1px gray}} {{leftlegend|#0061FF|Зимски посетител|border=solid 1px gray}} {{leftlegend|#0DFF00|Доведен жител|border=solid 1px gray}} }} '''Мандаринката''' (''Aix galericulata'') ― вид на качувачка патка, а потекнува од источниот палеарктик. Таа е со средна големина, со 41-49 см во должина со 65-75 см распон на крилјата. Тaа е блиску сродна со северноамериканската [[каролинка]], единствената друга припадничка на родот шумски патки (''Aix''). ''{{Трансл|grc|„Aix“}}'' е [[Старогрчки јазик|старогрчки]] збор што [[Аристотел]] го користел за да се однесува на непозната нуркачка птица и ''{{Јаз|la|„galericulata“}}'' е [[Латински јазик|латински]] за перика, потекнува од {{Јаз|la|galerum}}, капа или покривка.<ref name="job90">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling|title=The Helm Dictionary of Scientific Bird Names|last=Jobling|first=James A|publisher=Christopher Helm|year=2010|isbn=978-1-4081-2501-4|location=London|pages=[https://archive.org/details/Helm_Dictionary_of_Scientific_Bird_Names_by_James_A._Jobling/page/n37 37], 169}}</ref> == Опис == Возрасниот мажјак има црвен клун, голема бела полумесечина над окото и црвеникаво лице и мустаќи. Градите на машките се виолетови, со две вертикални бели шипки, а крилјата се румени, а од задната страна има две портокалови „едра“ (големи пердуви што се лепат како плови со брод). Женката е слична на женската [[каролинка]], со бел очен прстен и рига што се враќа од окото, но е побледа подолу, има мала бела рига и блед врв на клунот. И мажјаците и женките имаат гребен, но пурпурниот грб е поизразен кај мажјакот. Како и многу други видови на патки, и мажот поминува низ митарее по сезоната на парење во затемнето перје. Кога е во затемнето перје, мажјакот изгледа слично на женката, но може да се разликува од неговиот светложолто-портокалов или црвен клун, недостаток на каков било гребен и помалку изразена очна рига. Пајчињата мандаринки по изглед се скоро исти со пајчињата каролинки и се многу слични на пајчињата на [[Дива патка|дивите патки]]. Пајчињата може да се разликуваат од пајчињата од дива патка, бидејќи очната рига од малата мандаринка (и каролинката) застанува на окото, додека кај дивите пајчиња, таа стигнува сè до клунот. === Мутации === Различни мутации на мандаринката се наоѓаат во заробеништво. Најчеста е белата мандаринка. Иако потеклото на оваа мутација е непознато, се претпоставува дека постојаното спарување на сродни птици и селективно размножување довело до рецесивни комбинации на гени, што доведувало до генетски состојби, вклучително и леуцизам. == Распределеност и живеалиште == [[Вид (биологија)|Видот]] некогаш бил широко распространет во [[источна Азија]], но големиот извоз и уништувањето на неговото шумско [[Живеалиште (екологија)|живеалиште]] ги намалиле населенијата во источна [[Русија]] и во [[Кина]] на под 1.000 двојки во секоја земја; [[Јапонија]], сепак, се смета дека сè уште има околу 5.000 двојки. Азиското население е [[Преселба на птиците|преселничко]], презимува во низинската источна Кина и јужна Јапонија. Примероците често бегаат од збирките, а во 20 век, големо, диво население било основано во [[Велика Британија (остров)|Велика Британија]]; во поново време, мал број се одгледуваат во Ирска, концентрирани во парковите во [[Даблин]]. Сега, околу 7.000 се во Британија со други населенија на европскиот континент, од кои најголемото е во регионот на [[Берлин]]. Изолирани насеченија постојат во САД. Градот Блек Маунтин, Северна Каролина, има ограничено население, и слободно летачко диво население од неколку стотици мандаринки постои во округот Сонома, Калифорнија. Ова население е резултат на неколку патки кои избегале од заробеништво, а потоа се размножуваат во дивината. Во 2018 година, една птица, наречена централнопаркова мандаринка, била видена во [[Централен парк (Њујорк)|Централ Парк]] во [[Њујорк (град)|Њујорк]].<ref>{{Наведени вести|url=https://newyork.cbslocal.com/2018/10/31/mandarin-duck-in-central-park/|title=Rare Mandarin Duck Makes A Splash in Central Park|date=31 октомври 2018|access-date=31 мај 2021|publisher=CBS New York|language=en}}</ref> Живеалиштата што ги претпочита во опсегот на размножување се густите, грмушести пошумени рабови на реките и езерата. Најчесто се јавува во ниски области, но може да се размножува во долини на надморска височина до 1,500 м. Во зима, таа дополнително се појавува во мочуриштата, поплавените полиња и отворените реки. Иако претпочита свежа вода, може да се види и како презимува во крајбрежните лагуни и утоки. Во воведениот европски опсег, живее во поотворено живеалиште отколку во нејзиниот домороден опсег, околу езерските рабови, потопените ливади и култивирани области со шуми во близина. == Поведение == Во споредба со другите патки, мандаринките се срамежливи птици, претпочитаат да бараат покрив под дрвја, како што се надвиснати [[Врба|врби]], и да создаваат помали јата,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wildlifetrusts.org/wildlife-explorer/birds/waterfowl/mandarin-duck|title=Mandarin duck {{!}} The Wildlife Trusts|work=www.wildlifetrusts.org|accessdate=31 мај 2021}}</ref> но може да станат похрабри како резултат да станат питоми од честиот меѓуоднос со луѓето. === Размножување === [[Податотека:Aix_galericulata_-Richmond_Park,_London,_England_-mother_and_ducklings-8.jpg|лево|мини|Мајка со пајчиња во паркот Ричмонд, [[Лондон]], [[Англија]].]] Во дивината, мандаринките се размножуваат во густо пошумени области во близина на плитки езера, мочуришта или езерца. Тие се гнездат во шуплините на дрвјата близу до водата и за време на пролетта, женките несат јајца во шуплината на дрвото по парењето. Едно квачило од девет до дванаесет јајца се несе во април или мај. Иако мажјакот може да ги брани женките и неговите јајца за време на инкубацијата, тој самиот не ги инкубира јајцата и заминува пред да се изведат. Набргу по испилувањето на пајчињата, нивната мајка лета на земја и ги тера пајчињата за да скокнат од гнездото. Откако сите пајчиња ќе излезат од дрвото, тие ќе ја следат нивната мајка до блиското водно тело. === Храна и хранење === [[Податотека:Aix_galericulata_-Bushy_Park,_Terenure,_Dublin,_Ireland_-male-8_(1).jpg|десно|мини| Мажјак летајќи во [[Даблин]], [[Ирска]].]] Мандаринките се хранат со плитко нуркање или одење по копно. Тие главно јадат растенија и [[Семе|семиња]], особено плодот од [[бука]]. Видовите исто така ќе додадат полжави, инсекти и мали риби во својата исхрана. Исхраната на мандаринките се менува според годишно време; во есен и зима, тие најмногу јадат желади и житарици. На пролет, тие најмногу јадат инсекти, полжави, риби и водни растенија. Во лето, тие јадат дождовни црви, мали риби, жаби, мекотели и мали змии. Тие се хранат главно близу зори или самрак, седат во дрвјата или на земја во текот на денот. == Закани == Граблиштвото кон мандаринката варира помеѓу различни делови од нејзиниот опсег. Визони, ракунолики кучиња, видри, творови, [[Голем ушест був|големи ушести бувови]] и [[Белоушка|белоушки]] се грабливци на мандаринката. Најголемата закана за мандаринката е губење на живеалиштата поради дрвосечачите. Ловците се закана и за мандаринката, бидејќи често тие не можат да ја препознаат мандаринката во лет и како резултат на тоа, многумина се застрелувани случајно. Мандаринките не се ловат за храна, но сепак се ловат бидејќи нивната значајна убавина е ценета. == Галерија == {{Gallery |title= |width=253 |height=120 |lines=1 |align=center |mode=packed |Податотека:Мандаринки - Зоо Скопје.jpg|Двојка мандаринки во [[Зоолошка градина Скопје|Зоо Скопје]] |Податотека:Мандаринка - Зоо Скопје.jpg|Мажјак во Зоо Скопје |Податотека:Aix galericulata male portrait.jpg|Портрет на мажјак во [[Мартин Мер]], Англија |Податотека:Aix galericulata (wild living in Warsaw).JPG|Патор |Податотека:Mandarinducksum.JPG|Патор во затемнето перје |Податотека:Mandarin duckling 800.jpg|Пајче |Податотека:Mating Mandarin Ducks.jpg|Двојка при парење |Податотека:Aix galericulata 2016 07 10.webm|Опуштен мажјак |Податотека:Aix galericulata MWNH 1970.JPG|Јајце, збирка во [[Музеј Висбаден|Музејот Висбаден]] |Податотека:Buiobuione-mandarin-duck-warsaw.jpg|Мажјак во [[Парк Лазјенски|Паркот Лазјенски]], [[Варшава]] |Податотека:Mandarin-duck-pair-near-wall.jpg|Мажјак и женка мандаринки на гранка |Податотека:Samiec kaczki mandarynki z samicą kaczki krzyżówki.jpg|Мажјак мандаринка и женка [[дива патка]] во [[Стара Ивична]], [[Полска]] }} == Наводи == {{наводи}} == Дополнителна литература == * {{Наведени вести|url=https://www.cnn.com/2018/11/02/us/mandarin-duck-central-park-nyc-trnd/index.html|title=A rare Mandarin duck is hanging out in NYC's Central Park and nobody knows how it got there|last=Simko-Bednarski|first=Evan|date=2 ноември 2018|access-date=31 мај 2021|publisher=[[CNN]]}} == Надворешни врски == * [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/m/mandarin/index.asp Птици RSPB по име - мандаринска патка] * [https://web.archive.org/web/20070813102558/http://www.bbk.ac.uk/bcs/about_staff/baggott/Current_research/content/index_html Страници за истражување на патки од мандарина - Бирбек, Универзитет во Лондон] * [http://www.mandarinduck.org/html/index.html Истражување за патки од мандарински]{{Мртва_врска|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{InternetBirdCollection|mandarin-duck-aix-galericulata}} [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Шумски патки]] [[Категорија:Статии со извори на германски (de)]] [[Категорија:Животни во Зоолошка градина Скопје]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] mhpyqk4mnyvr36zpo4akf3wvsoqxauy Насдак 0 1270232 5532998 4821522 2026-04-02T06:26:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532998 wikitext text/x-wiki '''Берзата „Насдак“''' е американска берза со седиште во [[Њујорк (град)|Њујорк]]. Рангиран е на второто место на листата на берзи според пазарната капитализација на акциите со кои се тргува, зад њујоршката берза.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.world-exchanges.org/statistics/monthly-reports|title=Monthly Reports {{!}} World Federation of Exchanges|date=2014-08-17|work=web.archive.org|accessdate=2021-06-17|archive-date=2014-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817220823/http://www.world-exchanges.org/statistics/monthly-reports|url-status=bot: unknown}}</ref> Платформата за размена е во сопственост на Nasdaq, Inc.,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://business.nasdaq.com/|title=Nasdaq {{!}} Business Solutions & Services|date=2016-10-20|work=web.archive.org|accessdate=2021-06-17|archive-date=2016-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020164343/http://business.nasdaq.com/|url-status=bot: unknown}}</ref> која исто така е сопственик на мрежата на берзи Nasdaq Nordic и неколку берзи на акции и опции во [[Соединети Американски Држави|САД]]. == Историја == „Насдак“ првично беше кратенка за Националното здружение на автоматизирани понуди на дилери на хартии од вредност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasdaq.com/about|title=About Nasdaq|work=www.nasdaq.com|language=en|accessdate=2021-06-17}}</ref> Основана е во 1971 година од Националната асоцијација на дилери на хартии од вредност (НАСД), сега позната како Регулаторно тело за финансиска индустрија (ФИНРА).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://guides.loc.gov/wall-street-history/introduction|title=Research Guides: Wall Street and the Stock Exchanges: Historical Resources: Introduction|last=Terrell|first=Ellen|work=guides.loc.gov|language=en|accessdate=2021-06-17}}</ref> На 8 февруари 1971 година, берзата Насдак започна со работа како прва електронска берза во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://guides.loc.gov/wall-street-history/introduction|title=Research Guides: Wall Street and the Stock Exchanges: Historical Resources: Introduction|last=Terrell|first=Ellen|work=guides.loc.gov|language=en|accessdate=2021-06-17}}</ref> Отпрвин, тоа беше само „систем на цитати“ и не даваше начин за вршење електронска трговија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thebalance.com/what-is-the-nasdaq-356343|title=What Is the Nasdaq?|last=investing|first=Full Bio Follow Twitter Joshua Kennon is an expert on|last2=assets|work=The Balance|language=en|accessdate=2021-06-17|last3=markets|last4=director|first4=retirement planning He is managing|last5=Kennon-Green|first5=co-founder of|last6=Co.|last7=Kennon|first7=an asset management firm Read The Balance's editorial policies Joshua|archive-date=2019-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190317134734/https://www.thebalance.com/what-is-the-nasdaq-356343|url-status=dead}}</ref> Берзата „Насдак“ помогна да се намали ширењето на понудите (разликата во цената помеѓу продавачите и купувачите), но не беше популарна меѓу брокерите бидејќи ги намалуваше нивните профити. == Индекси == На "Насдак" котираат акциите не само на високотехнолошки компании, па се појави цел систем на индекси, од кои секој ја одразува состојбата во соодветниот сектор на економијата. Сега има тринаесет такви индекси, кои се засноваат на котации на хартии од вредност со кои се тргува во електронскиот систем "Насдак". === Nasdaq Composite === Индексот [[Nasdaq Composite]] ги вклучува акциите на сите компании кои котираат на берзата "Насдак" (вкупно над 5.000). Пазарната вредност се пресметува на следниов начин: вкупниот број на акции на компанијата се множи со моменталната пазарна вредност на една акција.<ref>{{Cite web|title=Index Metology Nasdaq Composite|url=https://indexes.nasdaqomx.com/docs/methodology_COMP.pdf|access-date=2021-12-14|website=indexes.nasdaqomx.com}}</ref> На 10 март 2000 година, индексот на берзата NASDAQ Composite достигна врв на 5.132,52, но до 17 април падна на 3.227<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.econstats.com/eqty/eq_d_mi_7.htm|title=EconStats : NASDAQ Composite daily Index and Correlations with SP500. {{!}} stock markets|work=www.econstats.com|accessdate=2021-06-17}}</ref> и, во следните 30 месеци, падна за 78% од својот врв.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasdaq.com/articles/3-lessons-investors-tech-bubble-2015-02-11|title=3 Lessons for Investors From the Tech Bubble|last=Kiplinger|first=Publisher|work=www.nasdaq.com|language=en|accessdate=2021-06-17}}</ref> === Nasdaq-100 === [[Nasdaq-100]] ги вклучува 100-те најголеми компании според капитализацијата, чии акции се тргуваат на берзата "Насдак". Индексот не ги вклучува компаниите од финансискиот сектор.<ref>{{Cite web|title=Five facts about the Nasdaq 100 index|url=https://www.morningstar.com.au/etfs/article/five-facts-about-the-nasdaq-100-index/210731|access-date=2021-12-14|website=morningstar.com.au}}</ref> Од 2021 година, 57% од Nasdaq-100 се составени од технолошки компании.<ref>{{Cite web|title=Best Nasdaq 100 Brokers Guide|url=https://comparebrokers.co/compare/nasdaq-100-brokers/|access-date=2021-12-14|website=comparebrokers.co}}</ref> На берзата "Насдак", фондот под тикер QQQ ја повторува динамиката на Nasdaq-100 со голема точност.<ref>{{Cite web|title=Invesco QQQ Trust, Series 1|url=https://www.nasdaq.com/symbol/qqq|access-date=2021-12-14|website=nasdaq.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Q: Why Did QQQQ drop a Q to Become QQQ?|url=https://www.wsj.com/articles/BL-MB-33578|access-date=2021-12-14|website=wsj.com}}</ref> === Други индекси === NASDAQ Bank Index — за компаниите од банкарскиот сектор; NASDAQ Biotechnology Index — за медицински и фармацевтски компании; NASDAQ Computer Index — за компании кои развиваат софтвер и хардвер за компјутери; NASDAQ Financial Index — за компаниите од финансискиот сектор, освен за банките и осигурителните компании; NASDAQ Industrial Index — за индустриски компании; NASDAQ Insurance Index — за осигурителни компании; NASDAQ Telecommunications Index — за телекомуникациските компании. == Наводи == [[Категорија:Економија на Њујорк]] pbnt4rgkkew505v29oeefb74hsp97k5 Музеј на престилки 0 1277307 5532968 5143219 2026-04-02T03:27:47Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532968 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" |+ class="infobox-title fn org" id="5" |Музејот Апрон | colspan="2" class="infobox-image" |<mapframe zoom="10" frameless="1" align="center" longitude="-88.19087" latitude="34.81225" height="200" width="270">{"type":"Feature","geometry":{"coordinates":[-88.19087,34.81225],"type":"Point"},"properties":{"marker-color":"#5E74F3","title":"Apron Museum","marker-symbol":"museum"}}</mapframe> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Постои од | class="infobox-data" |2006 |- class="adr" ! class="infobox-label" scope="row" |Локација | class="infobox-data locality" |Јука, Мисисипи, Америка |- ! class="infobox-label" scope="row" |Координати | class="infobox-data" |<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="plainlinks nourlexpansion">[//geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Apron_Museum&params=34.81225_N_88.19087_W_type:landmark_region:US-MS <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">34°48′44″N</span> <span class="longitude">88°11′27″W</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">34.81225°N 88.19087°W</span><span style="display:none"> / <span class="geo">34.81225; -88.19087</span></span></span>]</span><span style="font-size: small;"><span id="coordinates">[[Географски координатен систем|Coordinates]]: <templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles><span class="plainlinks nourlexpansion">[//geohack.toolforge.org/geohack.php?pagename=Apron_Museum&params=34.81225_N_88.19087_W_type:landmark_region:US-MS <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">34°48′44″N</span> <span class="longitude">88°11′27″W</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">34.81225°N 88.19087°W</span><span style="display:none"> / <span class="geo">34.81225; -88.19087</span></span></span>]</span></span></span> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Вид | class="infobox-data" |Музеј за мода |- ! class="infobox-label" scope="row" |Раководител | class="infobox-data agent" |Carolyn and Henry Terry |- ! class="infobox-label" scope="row" |Веб страна | class="infobox-data" |https://www.facebook.com/ApronMuseum/ |} '''Музејот на престилки''' во Јука, Мисисипи, е единствениот [[музеј]] во [[Соединети Американски Држави|Соединетите држави]] посветен на престилки и приказните што тие ги раскажуваат.<ref name="MMH">Mary Margaret Halford: ''Tying one on at America’s only Apron Museum'', https://mississippitoday.org/2016/11/19/tying-one-on-at-americas-only-apron-museum/, posted November 19, 2016.</ref><ref name="MMA">Mississippi Museums Association: ''The Apron Museum'', http://mississippimuseums.org/the-apron-museum/, last accessed May 31, 2017.</ref> Каролин Тери од Јука го основала музејот откако присуствува на продажба на недвижности и аукции со цел да купи книги. Наместо тоа, Тери е фасцинирана од ткаенината на престилките и купува снопови престилки, што го поттикна нејзиниот научен интерес за оваа тема.<ref name="MMH"/> Музејот е отворен од Тери во 2006 година. Музејот прикажува илјадници престилки кои датираат уште од [[Американска граѓанска војна|Американската граѓанска војна]], како и посовремени поп-културни престилки со [[Војна на ѕвездите|теми „Војна на Starвездите“]] и престилка со салфетка потпишана од [[Том Круз]] .<ref name="BP">Ben Perdue: ''Iuka, Mississippi: World's Largest Apron Museum'', http://www.roadsideamerica.com/tip/48246, posted 06/21/2015</ref> Престилките се организирани по имињата на американските држави, а изложени се и [[Канада|престилки од Канада]] [[Австралија|и Австралија.]] <ref name="MMH"/> Слично на Музејот за торби и чанти во [[Амстердам]], Музејот на престилки ги третира престилките како уметничка форма, демонстрирајќи како уметниците ги изработиле моделите на престилка, како и техниките на шиење и шиење и како се носат.<ref name="MMH"/> Престилките се прикажани како важна [[облека]] за занаетчиите и дамите,<ref name="MA">Marti Attoun: ''The Apron Museum'', http://americanprofile.com/articles/the-apron-museum-video/{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, posted June 30, 2011.</ref> но прикажано е и дека богатите луѓе си дозволуваат поскапа ткаенина, посложени везови и други покомплицирани одлики.<ref name="MMH"/> Со тоа престилките нудат увид и во [[Општествена класа|општествената класа]] на лицето што ги поседува, функционирајќи како статусни симболи, слично како и дизајнерските чанти и [[чевли]] денес. Најголемиот дел од колекцијата е од 1950 -тите години, кога жените носеле стилски сложени престилки на тогашните забави, а мажите во Америка носеле престилки при готвењето во своите дворови.<ref name="MA"/> Многу донации за музејот вклучуваат рачно писмо со историјата на престилките <ref name="MMH"/> и приказни поврзани со престилките на посетителите на музејот. Овие донации се зачувани како дел од кураторската поставка.<ref name="MA"/> == Приказ на музејот во медиумите == Музејот е прикажан во Рипли верувале или не .<ref name="MMH"/> == Наводи == [[Категорија:Модни музеи]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Врамена карта без назнака за OSM-однос на Википодатоците]] [[Категорија:Престилки]] [[Категорија:Америка]] [[Категорија:Американска мода]] 62yh6r5aaz55ccibbnhe4bn2gsx0755 Сузан Хаси 0 1277326 5533123 4940042 2026-04-02T11:41:13Z Dandarmkd 31127 5533123 wikitext text/x-wiki '''Сузан Хуси''' (1 јуни 1954 година-19 февруари 2009 година) ― драматург и соосновач од [[Соединетите Држави]], на салата за изведувачки уметности Театар Горила во [[Тампа (Флорида)|Тампа]], [[Флорида]]. Хуси е родена во Мартинсвил, Индијана и се школувала на Универзитетот во [[Индијана]]. Магистрирала англиска книжевност на Универзитетот во Јужна Флорида во 1984 година. Додека ги завршувала студиите, таа се занимавала со дактилографија во компанијата „Aubrey Organics“ од Тампа, стопанско друштво за природна козметика. Таа останала во компанијата, надградувајќи се на потпретседателското место за маркетинг и рекламирање и станала уредник на кварталниот магазин на компанијата Organica. Во 1999 година, таа се омажила за д-р Обри Хемптон, основач и претседател на друштвото.<ref>{{Наведени вести|url=http://www2.tbo.com/content/2009/feb/19/hussey-vibrant-force-local-art-circles-dies-cancer/|title=Susan Hussey: At Gorilla Theatre, plays go on but one light is gone|last=Fleming|first=John|date=20 февруари 2009|work=Tampa Bay Times|access-date=26 септември 2021|archive-url=https://archive.today/20120913002013/http://www.tampabay.com/news/obituaries/article977492.ece|archive-date=13 септември 2012}}</ref> Во 1990 година, Хемптон и Хуси го основале Театарот Горила за претставување и на општествено свесната драмска работа и на лесната забава. Претставите на Хуси вклучуваат „''Плутографија во трговијата со робови''“ (1990), „''Соблекувалната''“ (1993, „<nowiki><i>Премиера вон Бродвеј</i></nowiki>“ во 1994 година), „''Мали цицачи''“ (1997), „''Божиќна тројка''“ (1998) и „''Отровниот бран''“ (2000). Во 2002 година, Печатот на Танпашкиот универзитет објавил книга за „''Отровниот бран''“ и „''Соблекувалната''“''.''<ref>{{Наведени вести|url=http://www.playbill.com/news/article/51899-Husseys-Toxic-Wave-Subsides-April-9-in-Tampa-FL|title=Hussey’s Toxic Wave Subsides April 9 in Tampa, FL|last=Kenneth Jones|date=7 април 2000|access-date=26 септември 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020210000/http://www.playbill.com/news/article/51899-Husseys-Toxic-Wave-Subsides-April-9-in-Tampa-FL|archive-date=20 октомври 2012|publisher=Playbill}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хаси, Сузан}} [[Категорија:Починати во 2009 година]] [[Категорија:Родени во 1954 година]] [[Категорија:Драматурзи]] sr1rn61ip6106vdg7n9s34d3vdfypor Национални архиви на Унгарија 0 1277453 5533046 4849924 2026-04-02T07:39:01Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[National Archives of Hungary]] на [[Национални архиви на Унгарија]]: Погрешно напишан наслов 4849924 wikitext text/x-wiki '''Nationl Archives of Hungary''' (на [[Унгарски јазик|унгарски]]: ''Magyar Nemzeti Levéltár'') е создаден во 1756 година.<ref>[http://www.nationsencyclopedia.com/Europe/Hungary-LIBRARIES-AND-MUSEUMS.html Hungary – Libraries and museums]</ref> Прво e во [[Братислава]], [[Унгарија]]. Во 1784 година, биле во [[Будим|Buda]]. Buda (унгарски изговор: [ɒbudɒ]; германски: Ofen, хрватски: Budim, српски: Будим, чешки и словачки: Budín, турски: Budin) била древна престолнина на Кралството Унгарија и на унгарската престолнина Будимпешта од 1873 година, како и на брегот на [[Дунав]]. Buda зафаќа една третина од вкупната територија на Будимпешта и е претежно пошумен. Знаменитостите го вклучуваат замокот Buda Castle, Citadel и the President of Hungary, Sandor Palace. [[Податотека:Leveltar_becsikapucivertanlegi1.jpg|десно|мини|300x300пкс| Aeriel фотографија на зградата]] [[Податотека:National_Archives_of_Hungary,_Budapest.jpg|мини|Национален архив на Унгарија, Будимпешта]] == Поврзано == * Список на национални архиви * Leopold Óváry == Наводи ==   == Надворешни врски == * [http://www.mnl.gov.hu/angol/bal_menusor/about_us.html Национален архив на Унгарија, англиска верзија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150330063532/http://mnl.gov.hu/angol/bal_menusor/about_us.html |date=2015-03-30 }} {{Coord|47|30|18|N|19|01|48|E|region:HU_type:landmark_source:kolossus-frwiki}}<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{Coord|47|30|18|N|19|01|48|E|region:HU_type:landmark_source:kolossus-frwiki}} [[Категорија:Унгарска култура]] [[Категорија:Државни архиви]] s76p0ipdpqsl46b5y0hblkqia6pfm0a 5533048 5533046 2026-04-02T07:43:20Z BosaFi 115936 5533048 wikitext text/x-wiki '''Националните архиви на Унгарија''' (на [[Унгарски јазик|унгарски]]: ''Magyar Nemzeti Levéltár'') биле создадени во 1756 година.<ref>[http://www.nationsencyclopedia.com/Europe/Hungary-LIBRARIES-AND-MUSEUMS.html Hungary – Libraries and museums]</ref> Прво во [[Братислава]], [[Унгарија]]. Во 1784 година, биле префрлени во [[Будим]]. Будим била древна престолнина на Кралството Унгарија и на унгарската престолнина Будимпешта од 1873 година, како и на брегот на [[Дунав]]. Националните архиви на Унгарија се чувар на евиденцијата во земјата. Архивската работа во 21 век е да собира, каталогизира и реставрира историски документи, но исто така и да ги задоволува потребите на општеството и граѓаните и да им помага во нивното истражување на историјата. [[Податотека:Leveltar_becsikapucivertanlegi1.jpg|десно|мини|300x300пкс| Фотографија на зградата]] [[Податотека:National_Archives_of_Hungary,_Budapest.jpg|мини|Национален архив на Унгарија, Будимпешта]] == Поврзано == * [[Список на национални архиви]] == Наводи == {{наводи}}  == Надворешни врски == * [http://www.mnl.gov.hu/angol/bal_menusor/about_us.html Национален архив на Унгарија, англиска верзија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150330063532/http://mnl.gov.hu/angol/bal_menusor/about_us.html |date=2015-03-30 }} {{Coord|47|30|18|N|19|01|48|E|region:HU_type:landmark_source:kolossus-frwiki}}<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{Coord|47|30|18|N|19|01|48|E|region:HU_type:landmark_source:kolossus-frwiki}} [[Категорија:Унгарска култура]] [[Категорија:Државни архиви]] 9b2apueljnjnhdpa2yi3hb8p84rk3tj Фалеристика 0 1277486 5533045 5491225 2026-04-02T07:37:15Z BosaFi 115936 5533045 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Музей_истории_донецкой_милиции_052.jpg|мини|267x267пкс| Советски и украински медали од Историскиот музеј на [[Милиција|полицијата во Доњецк]]]] '''Фалеристика''', е помошна историска наука која ги проучува редовите, братствата и одликувања, како што се ордени, медали и друго. Предметот вклучува витешки редови (ордени), ордени за заслуги и братски редови. Сите тие можат да бидат официјални, национални, државни ентитети или граѓански, верски или академски. Областа на студии, исто така, вклучува и наградни системи. Во однос на предметите, овие вклучуваат наградни предмети како што се медали и нивни додатоци, ленти, значки, иглички, документација за одликувањата, итн., И фалеристиката исто така може да означува колекционирање на соодветни предмети.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.faleristica.org/?page_id=540#1|title=Phaleristics|last=José Vicente de Bragança|publisher=Phaleristics Academy of Portugal|accessdate=16 November 2012|archive-date=2015-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016142459/http://www.faleristica.org/?page_id=540#1|url-status=dead}}</ref> Иако е воспоставена како научна поддисциплина на историјата, фалеристиката обично ги проучува редовите и одликувањата„ одвоени од нивните тела“.<ref>{{Наведена книга|title=Der Dank des Vaterlandes: eine Symbolgeschichte des Eisernen Kreuzes 1914 bis 1936|last=Ralph Winkle|publisher=Essen|year=2007|isbn=978-3-89861-610-2|edition=1. Aufl|page=18|language=de}}</ref> ==Историјат== Настанокот на одликувањата коинцидира со настанокот на хералдиката, иако визуелно, а донекаде и концептуално, тие ги влечат своите корени од старите цивилизации. Орденот, како првенствено одликување, историски има две перспективи, едната е институцијата на видливите ознаки што можат да се носат, а другата е организиранa група луѓе меѓусебно поврзани со завети, кои се стремат кон заеднички цели, за што користат и координираат исти средства. Научната дисциплина што се занимава со првиот аспект се нарекува фалеристика. Името доаѓа од латинското „phalerae“, што претставува метален медалјон даван за посебни војнички вештини, кој се прикачувал на градниот оклоп. Дисциплината што се занимава со вториот аспект се нарекува шивалристика, од старофранцуското „Chevalier“, што означува благородник, витез, припадник на витешки ред. Невозможно е овие две дисциплини да се одделат, бидејќи понекогаш длабоко навлегуваат една во друга. Воените витешки ордени или редови се појавуваат кон крајот на 11 век, заедно со крстоносните војни во Светата земја. Тие биле групи на поединци кои, во целокупниот контекст на походот на Светата земја се посветиле на една цел, како заштита на аџиите што оделе да се поклонат на Христовиот гроб, помош и лекување на ранети, заштита на одредени реликвии и сл. Сите овие цели не можеле да се исполнат без воена сила. Па така, во овие ордени се регрутирале луѓе од благородничко потекло и од витешкиот сталеж, кои давале заклетва дека ќе ги следат зададените цели и на нивно остварување ќе го посветат својот живот. За тоа давале завети преземени од некој од монашките редови, со кој се посветуваат на сиромаштија, неженство, апсолутна послушност на старешината.<ref>{{наведена книга |title= Симболите на Македонија|last=Јоновски |first= Јован |authorlink=Јован Јоновски |author=Јован Јоновски |year=2015 |publisher= Силсон|location= Скопје |isbn= 9786082190914 |page= |pages= |url= |accessdate=}}</ref> Поради фактот дека биле организирани на основа на монашките регули, била потребна и согласност од црквата за нивното официјализирање, додека пак за носењето оружје и воените активности била потребна согласност од некој суверен авторитет. Во зависност од основната функција, овие монашко-воени редови можат да се поделат во три главни групи: * Редови со воен карактер, како темпларите, витезите на Калатрава, Сантјаго и др. * Военоболнички редови, како Малтешкиот ред, Тевтонскиот ред и др. * Болнички редови, како Свети Лазар и др. Некои од овие редови продолжиле да постојат и по неможноста да ја остваруваат својата првична цел, помош на аџиите што патуваат во Светата земја. Нивниот углед и богатство, а особено и лојалноста кон структурата на редот, кое го достигнало својот врв во 14 век, ги поттикнало секуларните владетели да почнат да созда­ваат такви редови таму каде што веќе монашките одлики се присутни само симболично. Од друга страна, овие нови редови се мотивирани повеќе од елитизам отколку од остварување заеднички повиски цели и доблести. Неможноста да се биде дел од некој од овие елитни редови довело до основање и лаички братства собрани околу некоја религиозна или благородна идеја, или реликвија, или локалитет. Кај нив некогашниот монашки завет целосно е заменет со заклетва на лојалност кон суверенот на редот. За прв таков ред се смета друштвото на витезите на свети Ѓоргија, создадено од унгарскиот крал Роберт Анжујски во 1326 година. До 15 век секој поголем и помал двор во Европа има свој ред. Сите овие редови имаат знак, инсигнии, кој ја покажува припадноста како и рангот. Но што е поважно имаат и свој статут кој ги дефинира, покрај целите на редот, и условите за членство. Со порастот на бројот на редовите и оддалечување од некоја повисока цел кон која се посветува целиот живот, полека паѓаат и ограничувањата на припаѓање само на еден ред. Во периодот по 16 век, со постоење огоромен број на разни братства, се поставува прашањето за легалноста на настанокот или на континуитетот на некој ред.<ref>{{нмс | author= | title= Фалеристика | url= https://heraldika.org.mk/phaleristics/ | archiveurl= | work= | publisher= | archivedate= | date= | accessdate= 2021-09-28}}</ref> == Видови редови (ордени) == Според видот и карактерис­тиките, а особено начинот на формирање, ордените можат да се поделат на 5 групи. * Династички редови – основани од владејачки или невладејачки монарх со историски легитимитет. * Конфратертални – основани од страна на припадници на повисоко или пониско благородништво како и повисоката црковна хиерархија. * Братства – формирани како фондации за исполнување конкретни цели. * Клиентски псевдоордени – кои немаат статут или ограничување на членството, а кои со надворешни ознаки и церемонии ги имитираат историските ордени. * Почесни ордени – основани од легитимни органи, кои имаат орденски инсигнии, но немаат корпоративен карактер или функција. Тука спаѓаат поголемиот дел на модерните државни одликувања каде што одликуваните немаат меѓусебни односи. Во 16 век доаѓа до првата промена во пристапот кон одликувањата, кога припадноста на некој ред се базирала скоро исклучиво на статусот и на потеклото. Владетелот почнува својата благодарност кон своите поданици да ја искажува на два начина. Првиот, преку личен подарок во облик на медалјон на кој е прикажан ликот на дародавецот, во знак за благодарност, со што тој јавно ја искажува како кон признат поединец. Ова го претставува почетокот на современото разбирање на орденот. Вториот начин е да се покаже благодарноста, обично кон пониските слоеви, офицери и војници, преку ковани парички, кои можат да се употребат и како платежно средство поради вредноста на материјалот од кој се направени. Тоа се предвесници на современите медали. Со основањето на Кралскиот и воен орден на свети Луј, во Франција во 1693 година, се менува целокупниот пристап во функцијата на орденот. Ако дотогаш високите офицери биле секогаш од благородни семејства, сега веќе припадноста на орденот е по сопствени воени заслуги и доблести. Неговиот пример набрзо го следеле и другите европски феудални монархии и кнежевства: Саксонија во 1736 година воведува Воен орден на св. Хајнрих; Прусија во 1740 година – Орден за заслуги; Австрија во 1757 година- Орден на Марија Терезија; Русија во 1769 година – Орден на св. Ѓорѓи. Промената на дефинирањето на разбирањето на ордените и одликувањата се завршува со основањето на ветеранскиот медал во 1771 година, кој не се дава веќе за заслуги, туку за 24 години ревносна воена служба. Со тоа се формираат сервисните медали и споменици. Оваа „реформа“ со која ордените веќе стануваат јавно признание за прифатени постигнувања, набргу ќе се прошири во Европа. Така, во Прусија во 1740 година се формира орденот за заслуги. На крај, орденот на Легијата на честа, по идеја на Наполеон, на почетокот на 19 век, ја дава денешната насока на ордените и медалите како јавни признанија за дадени постигнувања. Наполеоновиот систем на одликувања и до денес е основниот систем на одликувања. Во низата промени на првичната идејата на ордените како одличје на машкост, со процесот на еманципацијата, некои земји (Естонија, Латвија, Велика Британија, Австралија и др.), имаат посебна форма за дамите. Дамската верзија на одликувањето е во форма на панделка на која е прикачен беџот на орденот, а пак доколку одликувањето се доделува со лента, лентата за дамите е потесна. Династичките и конфратерални ордени се создадени од некој извор на почести, fons honorum. Разликата е чисто правна, доколку е монарх, станува збор за династички редови, а доколку е некој друг дом на принц, кој не е со статус на монарх или, пак, доколку папата е фонс хонорум, станува збор за конфратерален орден. Во текот на средовековна и модерна Европа, таа била поделена на многу кралства, кнежевства, во кои владееле многу владетелски домови. Често кралот бил избиран од локалните принцови, кои зачувувале голем дел од својата сувереност околу хералдиката и витешките ордени. За животот и постоењето на орденот, фонс хонорум, кој го создал редот, има апсолутна власт и тој може да го терминира редот. Терминирањето на орденот може да биде со укинување, кога со активна одлука ќе се стави крај на орденот, или со изумирање, кога не е донесена активна одлука за негов крај, туку нема назначување нови членови во орденот, и со изумирање на актуелните членови, одумира и редот. Членството во орденот не е наследно. Братствата се формирани како фондации/здруженија за исполнување конкретни цели, кои имаат свој статут и конкретни активности за постигнувањето на тие цели. Тие можат да функционираат слично на ордените, но не се создадени или поддржувани од некој фонс хонорум. Вакви се Ротари и Лајонс. Овие организации за себе не тврдат дека се ордени. Но некои братства, поради романтичното восприемање на витешките редови и нивните инсигнии и церемонии, се обидуваат да ги имитираат династичките и конфратералните ордени, повикувајќи се на традициите на укинати или изумрени редови. Така се јавуваат разноразни темплари, кои се обидуваат со разни конструкции да се доведат до историска врска со некој од укинатите или изумрените ордени. Иако може тие братства да имаат сосема легална форма на братство со благородна цел, сепак самото нелеглано тврдење, кое има цел да ги доведе другите во заблуда дека членуваат во легален историски орден, фрла голема сенка за намерите на самото братство. Вистинските редови никогаш не примаат во членство луѓе кои само ќе искажат интерес и ќе уплатат членарина во некаква форма. Клиентски псевдоордени – се групи луѓе, кои најчесто немаат статут или ограничување на членството, а кои со надворешни ознаки и церемонии ги имитираат историските ордени. Обично тие се создадени за финансиска добивка искористувајќи ја желбата за углед и престиж на луѓето. Тие за фонс хонорум обично имаат самопрогласени или непризнати или, пак, дискутабилни благородници, или пониски свештеници, кои немаат реална моќ да започнат или да возобноват орден. За регулирање на оваа материја е формирана Меѓународната комисија за витешки ордени (Internati­onal Commision for Orders of Chiuvalry), која ги категори­зира овие ордени, според дадената категоризација на 5 групи и на неколку подгрупи. За основа на прифатените и препознаени династички и конфратерални ордени се зема Виенската конференција на европското благородништво, одржана во Виена во 1815 година, кога се сретнале повеќе од 200 кралски и принцовски домови од цела Европа и ги дефинирале признатите кралски и кнежевски лози и нивните ордени. Денес многу организации и здруженија издаваат свои значки кои ги нарекуваат ордени и медали и чии знаци изгледаат како ордени и медали. Големата достапност и поедноставувањето на техниките за изработка на овие знаци придонесува секој да може да си измисли и да си направи значка. Затоа за фалеристиката е значаен авторитетот што ги дава овие орденски знаци, како и правната регулираност и указот за доделување. == Поврзано == * [[Одликувања и признанија на Македонија]] == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{Наведена книга|title=A Glossary of Terms Used in Phaleristics: The Science, Study, and Collecting of the Insignia of Orders, Decorations, and Medals|last=Laslo|first=Alexander J.|publisher=Dorado Pub.|year=1995|isbn=978-0-9617320-2-8|location=Albuquerque}} [[Категорија:Колекционерство]] [[Категорија:Нумизматика]] [[Категорија:Фалеристика]] eh0zm63x2yy6pt5qp5mbyht1g2x6bpa Енциклопедија на Словенија 0 1277832 5533042 5410610 2026-04-02T07:32:31Z BosaFi 115936 5533042 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Enciklopedija_Slovenije_5.jpg|мини|300x300пкс| Сите книги на ''Енциклопедијата на Словенија'']] '''Енциклопедија на Словенија''' ({{Langx|sl|Enciklopedija Slovenije}}) е [[енциклопедија]] на [[словенечки јазик]] која содржи теми поврзани со [[Словенија]]. Објавувана била од 1987 до 2002 година во 16 тома од Младинска Књига во соработка со Словенечката академија на науките и уметностите. Уредници на енциклопедијата: Марјан Јаворник, Дуан Воглар и Аленка Дермастија, додека уредници на специјални теми:Рајко Павловец, Блаж Ресман, Јанез Штергар, Здравко Млинар, Питер Вајс, Тоне Врабер, Алеш Крбавчиќ и Тоне. Првите томови биле објавени во тираж од 30.000, но тиражот бил сведен на 15.000 за подоцнежните томови.<ref>[http://www.cobiss.si/scripts/cobiss?command=DISPLAY&base=cobib&rid=17411&lani=EN COBISS, Enciklopedija Slovenije]{{Мртва_врска|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> За целокупната работа на ''Енциклопедија на Словенија'', издавачот го добил Златниот орден за слобода на Република Словенија, највисокиот орден кој се доделува во Словенија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www2.gov.si/up-rs/1992-2002/mk.nsf/430e56ecfaa7ac6ac125678c003a815a/245f9585923c3cf5c12567910041fa88?OpenDocument|title=Sporočilo za javnost<!-- Bot generated title -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101143629/http://www2.gov.si/up-rs/1992-2002/mk.nsf/430e56ecfaa7ac6ac125678c003a815a/245f9585923c3cf5c12567910041fa88?OpenDocument|archive-date=2013-11-01|accessdate=2008-01-26}}</ref> == Томови == # A – Ca, 1987, xvii и 421 страници, 30.000 копии {{OCLC|468393318}} # Ce – Ed, 1988, xv и 416 страници, 31.000 копии {{OCLC|468393751}} # Eg – Hab, 1989, xv и 416 страници, 30.000 примероци {{OCLC|30503348}} # Hac – Kare, 1990, xvii и 416 страници, 30.000 примероци {{OCLC|30503372}} # Kari – Krei, 1991, xv и 416 страници, 22.000 примероци {{OCLC|30503396}} # Krek – Marij, 1992, xv и 416 страници, 20.000 примероци {{OCLC|30503416}} # Marin – Nor, 1993, xv и 416 страници, 20.000 копии {{OCLC|30503437}} # Nos – Pli, 1994, xvi и 416 страници, 20.000 копии {{ISBN|86-11-14269-1}}{{OCLC|31899592}} # Plo – Ps, 1995, xv и 416 страници, 20.000 примероци {{ISBN|86-11-14345-0}}{{OCLC|35562591}} # Pt – Savn, 1996, xv и 416 страници, 20.000 примероци {{ISBN|86-11-14792-8}}{{OCLC|36885531}} # Savs – Slovenska m, 1997, xv и 416 страници, 18.000 примероци {{ISBN|86-11-15070-8}}{{OCLC|38307492}} # Slovenska n – Sz, 1998, xv и 416 страници, 18.000 примероци {{ISBN|86-11-15344-8}}{{OCLC|40744878}} # Š – T, 1999, xv и 416 страници, 18.000 копии {{ISBN|86-11-15364-2}}{{OCLC|43527563}} # U – We, 2000, xv и 416 страници, 15.000 примероци {{ISBN|86-11-15365-0}}{{OCLC|46364197}} # Wi – Ž и хронолошки преглед, 2001, xv и 416 страници, 15.000 копии {{ISBN|86-11-15366-9}}{{OCLC|163647109}} # Дополнувања А – Ž и Индекс, 2002, xv и 416 страници, 15.000 копии {{ISBN|86-11-15367-7}}{{OCLC|159872812}} == Наводи == [[Категорија:Национални енциклопедии]] [[Категорија:Словенечка култура]] [[Категорија:Енциклопедии на словенечки јазик]] 2997bppcwnbv4mj545gz77lgy3alzd1 5533043 5533042 2026-04-02T07:34:27Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Encyclopedia of Slovenia]] на [[Енциклопедија на Словенија]]: Погрешно напишан наслов 5533042 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Enciklopedija_Slovenije_5.jpg|мини|300x300пкс| Сите книги на ''Енциклопедијата на Словенија'']] '''Енциклопедија на Словенија''' ({{Langx|sl|Enciklopedija Slovenije}}) е [[енциклопедија]] на [[словенечки јазик]] која содржи теми поврзани со [[Словенија]]. Објавувана била од 1987 до 2002 година во 16 тома од Младинска Књига во соработка со Словенечката академија на науките и уметностите. Уредници на енциклопедијата: Марјан Јаворник, Дуан Воглар и Аленка Дермастија, додека уредници на специјални теми:Рајко Павловец, Блаж Ресман, Јанез Штергар, Здравко Млинар, Питер Вајс, Тоне Врабер, Алеш Крбавчиќ и Тоне. Првите томови биле објавени во тираж од 30.000, но тиражот бил сведен на 15.000 за подоцнежните томови.<ref>[http://www.cobiss.si/scripts/cobiss?command=DISPLAY&base=cobib&rid=17411&lani=EN COBISS, Enciklopedija Slovenije]{{Мртва_врска|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> За целокупната работа на ''Енциклопедија на Словенија'', издавачот го добил Златниот орден за слобода на Република Словенија, највисокиот орден кој се доделува во Словенија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www2.gov.si/up-rs/1992-2002/mk.nsf/430e56ecfaa7ac6ac125678c003a815a/245f9585923c3cf5c12567910041fa88?OpenDocument|title=Sporočilo za javnost<!-- Bot generated title -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101143629/http://www2.gov.si/up-rs/1992-2002/mk.nsf/430e56ecfaa7ac6ac125678c003a815a/245f9585923c3cf5c12567910041fa88?OpenDocument|archive-date=2013-11-01|accessdate=2008-01-26}}</ref> == Томови == # A – Ca, 1987, xvii и 421 страници, 30.000 копии {{OCLC|468393318}} # Ce – Ed, 1988, xv и 416 страници, 31.000 копии {{OCLC|468393751}} # Eg – Hab, 1989, xv и 416 страници, 30.000 примероци {{OCLC|30503348}} # Hac – Kare, 1990, xvii и 416 страници, 30.000 примероци {{OCLC|30503372}} # Kari – Krei, 1991, xv и 416 страници, 22.000 примероци {{OCLC|30503396}} # Krek – Marij, 1992, xv и 416 страници, 20.000 примероци {{OCLC|30503416}} # Marin – Nor, 1993, xv и 416 страници, 20.000 копии {{OCLC|30503437}} # Nos – Pli, 1994, xvi и 416 страници, 20.000 копии {{ISBN|86-11-14269-1}}{{OCLC|31899592}} # Plo – Ps, 1995, xv и 416 страници, 20.000 примероци {{ISBN|86-11-14345-0}}{{OCLC|35562591}} # Pt – Savn, 1996, xv и 416 страници, 20.000 примероци {{ISBN|86-11-14792-8}}{{OCLC|36885531}} # Savs – Slovenska m, 1997, xv и 416 страници, 18.000 примероци {{ISBN|86-11-15070-8}}{{OCLC|38307492}} # Slovenska n – Sz, 1998, xv и 416 страници, 18.000 примероци {{ISBN|86-11-15344-8}}{{OCLC|40744878}} # Š – T, 1999, xv и 416 страници, 18.000 копии {{ISBN|86-11-15364-2}}{{OCLC|43527563}} # U – We, 2000, xv и 416 страници, 15.000 примероци {{ISBN|86-11-15365-0}}{{OCLC|46364197}} # Wi – Ž и хронолошки преглед, 2001, xv и 416 страници, 15.000 копии {{ISBN|86-11-15366-9}}{{OCLC|163647109}} # Дополнувања А – Ž и Индекс, 2002, xv и 416 страници, 15.000 копии {{ISBN|86-11-15367-7}}{{OCLC|159872812}} == Наводи == [[Категорија:Национални енциклопедии]] [[Категорија:Словенечка култура]] [[Категорија:Енциклопедии на словенечки јазик]] 2997bppcwnbv4mj545gz77lgy3alzd1 Културно друштво Ноесис 0 1278265 5533034 4807988 2026-04-02T07:08:16Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Noesis Cultural Society]] на [[Културно друштво Ноесис]] 4807988 wikitext text/x-wiki '''Културното друштво''' Noesis ([[Романски јазик|романска]] '''''Societatea Culturală Noesis''''') е [[Романија|романска]] организација која produces и markets дела, базирани на CD ROM, кои се однесуваат на романската култура и мисла. Тие се со седиште во [[Букурешт]], [[Романија]]. „ Noesis “ е [[Старогрчки јазик|старогрчки]] збор за „мисла“. Основана есента, во 1998 година од Remus Cernea,<ref>[http://miscareaverzilor.eu/?q=node/32 Remus CERNEA]{{Мртва_врска|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> меѓу нивните досегашни проекти {{На|2004|lc=on}}се „виртуелни [[Енциклопедија|енциклопедии]] “ ("virtual encyclopedias") за [[Константин Бранкуши]], [[Никита Станеску]] и I.L. Caragiale. Тие, исто така, produced неколку „виртуелни антологии“ ("virtual anthologies“) на современи романски уметници, писатели и академици. Секоја од овие антологии содржи еквивалент на педесет книги на CD ROM и е sold за цена споредлива со една книга. Оваа стратегија e за земјa, каде што повеќето академици и интелектуалци имаат пристап до компјутери. == Книги преку Интернет (Online books) == * [https://www.scribd.com/doc/132071180/CINEMATOGRAFIA-UNIVERSAL%C4%82 Универзална кинематографија (Cinematografiei universale).]{{Мртва_врска|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://www.scribd.com/doc/132071180/CINEMATOGRAFIA-UNIVERSAL%C4%82 Eseuri, том. 1, Noesis, noiembrie 2001 година]{{Мртва_врска|date=August 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ISBN|973-8342-03-1}} (од Mircea Dumitrescu) == Наводи ==   == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20170914070210/http://noesis.ro/ Нивната официјална web site] . Ова е базиранo {{На|2004|lc=on}}и се уште e во изградба. [[Категорија:Култура на Букурешт]] onjyv5m4r9f3s4yaj81q7fyjsoj7kqw 5533039 5533034 2026-04-02T07:17:08Z BosaFi 115936 5533039 wikitext text/x-wiki '''Културното друштво''' Ноесис ([[Романски јазик|романска]] '''''Societatea Culturală Noesis''''') е [[Романија|романска]] организација која продуцира и рекламира дела, базирани на CD ROM, кои се однесуваат на романската култура и мисла. Тие се со седиште во [[Букурешт]], [[Романија]]. „Noesis“ е [[Старогрчки јазик|старогрчки]] збор за „мисла“. Основана есента, во 1998 година од Ремус Цернеа,<ref>[http://miscareaverzilor.eu/?q=node/32 Remus CERNEA]{{Мртва_врска|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> меѓу нивните досегашни проекти {{На|2004|lc=on}}се „виртуелни [[Енциклопедија|енциклопедии]]“ за [[Константин Бранкуши]], [[Никита Станеску]] и И.Л.Карагиале. Тие, исто така, продуцирале неколку „виртуелни антологии“ на современи романски уметници, писатели и академици. Секоја од овие антологии содржи еквивалент на педесет книги на CD ROM и се продава за цена споредлива со една книга. Оваа стратегија e за земји, каде што повеќето академици и интелектуалци имаат пристап до компјутери. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20170914070210/http://noesis.ro/ Нивната официјална web site] . Ова е базиранo {{На|2004|lc=on}} [[Категорија:Култура на Букурешт]] hnk5ld5lr77gawl60rmpivlunms1vpt 5533040 5533039 2026-04-02T07:18:42Z BosaFi 115936 5533040 wikitext text/x-wiki '''Културното друштво''' '''Ноесис''' ([[Романски јазик|романска]] '''''Societatea Culturală Noesis''''') е [[Романија|романска]] организација која продуцира и рекламира дела, базирани на CD ROM, кои се однесуваат на романската култура и мисла. Тие се со седиште во [[Букурешт]], [[Романија]]. „Noesis“ е [[Старогрчки јазик|старогрчки]] збор за „мисла“. Основана есента, во 1998 година од Ремус Цернеа,<ref>[http://miscareaverzilor.eu/?q=node/32 Remus CERNEA]{{Мртва_врска|date=September 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> меѓу нивните досегашни проекти {{На|2004|lc=on}}се „виртуелни [[Енциклопедија|енциклопедии]]“ за [[Константин Бранкуши]], [[Никита Станеску]] и И.Л.Карагиале. Тие, исто така, продуцирале неколку „виртуелни антологии“ на современи романски уметници, писатели и академици. Секоја од овие антологии содржи еквивалент на педесет книги на CD ROM и се продава за цена споредлива со една книга. Оваа стратегија e за земји, каде што повеќето академици и интелектуалци имаат пристап до компјутери. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20170914070210/http://noesis.ro/ Нивната официјална web site] . Ова е базиранo {{На|2004|lc=on}} [[Категорија:Култура на Букурешт]] hefdkm6yyasdxc3pnirf84o3px57y8w Национален совет за книги (Малта) 0 1278847 5533030 5403614 2026-04-02T07:02:31Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[National Book Council]] на [[Национален совет за книги (Малта)]] 5403614 wikitext text/x-wiki '''Националниот совет за книги''' ([[Англиски јазик|англиски]]: National Book Council, {{langx|mt|Il Kunsill Nazzjonali tal Ktieb}}) е [[Малта|јавен ентитет од Малта]], посветен на промоција на книги во [[Малта]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Ministries%20and%20Entities/Officially%20Appointed%20Bodies/Pages/Councils/National-Book-Council.aspx|title=National Book Council|work=www.gov.mt|accessdate=2021-08-29}}</ref> Организира фестивал на книгата во Малта ({{Langx|mt|Il Фестивал Nazzjonali Tal Ktieb}}) и други национални и регионални настани, работилници и семинари. Доделува и Национална награда за книга ([[Англиски јазик|Англиски]]: National Book Prize, {{Langx|mt|Premju Nazzjonali Tal Ktieb}}), ги администрира правата за јавно позајмување и е агент за регистрација на Малта за [[ISBN]] и ISMN.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ktieb.org.mt/about/|title=About {{!}} Kunsill Nazzjonali Tal-Ktieb|date=2014-08-20|accessdate=2021-08-29}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.isbndatabasemalta.org/files/Maltas_ISBN_Database.pdf|title=Malta's ISBN Database|date=2016-06-01|work=isbndatabasemalta.org|language=mt, en|accessdate=2021-08-29}}</ref> == Наводи ==   == Надворешни врски == * {{Матична}}(Official website) [[Категорија:Литература во Малта]] fhoi1el6lwz7ptttte1di9pdupbbxe1 5533032 5533030 2026-04-02T07:04:19Z BosaFi 115936 /* Надворешни врски */ 5533032 wikitext text/x-wiki '''Националниот совет за книги''' ([[Англиски јазик|англиски]]: National Book Council, {{langx|mt|Il Kunsill Nazzjonali tal Ktieb}}) е [[Малта|јавен ентитет од Малта]], посветен на промоција на книги во [[Малта]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Ministries%20and%20Entities/Officially%20Appointed%20Bodies/Pages/Councils/National-Book-Council.aspx|title=National Book Council|work=www.gov.mt|accessdate=2021-08-29}}</ref> Организира фестивал на книгата во Малта ({{Langx|mt|Il Фестивал Nazzjonali Tal Ktieb}}) и други национални и регионални настани, работилници и семинари. Доделува и Национална награда за книга ([[Англиски јазик|Англиски]]: National Book Prize, {{Langx|mt|Premju Nazzjonali Tal Ktieb}}), ги администрира правата за јавно позајмување и е агент за регистрација на Малта за [[ISBN]] и ISMN.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ktieb.org.mt/about/|title=About {{!}} Kunsill Nazzjonali Tal-Ktieb|date=2014-08-20|accessdate=2021-08-29}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.isbndatabasemalta.org/files/Maltas_ISBN_Database.pdf|title=Malta's ISBN Database|date=2016-06-01|work=isbndatabasemalta.org|language=mt, en|accessdate=2021-08-29}}</ref> == Наводи == [[Категорија:Литература во Малта]] <references /> [[Категорија:Литературни друштва]] rfn52gtho4ggp3lbdvutlns56ba2ue6 Џејн Брик 0 1280333 5533027 5520495 2026-04-02T07:00:08Z BosaFi 115936 5533027 wikitext text/x-wiki '''Ингер''' „'''Џејн Брик'''“ '''Линдстром''' (12 јуни 1942 година – 3 септември 2016 година) била шведска телевизиска новинарка. Џејн Брик работела за Шведската телевизија каде што била водител на вести за извештајот, како и странски [[дописник]]. Таа била во брак двапати со карикатуристот Ове Линдстром (роден 1940 година), првиот пат од 1971 до 1982 година и вториот пат во 1992 година до неговата смрт. Таа имала син. Стефан.<ref name="fonus">{{Наведена мрежна страница|url=https://minnessidor.fonus.se/memorial_page_ads.php?memorial_page_id=484671&set_site_id=2&cat=Ad&sign=59579a75f5519a29a06fe95530e907c8|title=Minnessida för Jane Brick på Fonus Minnesalbum|publisher=minnessidor.fonus.se|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924154543/https://minnessidor.fonus.se/memorial_page_ads.php?memorial_page_id=484671&set_site_id=2&cat=Ad&sign=59579a75f5519a29a06fe95530e907c8|archive-date=2016-09-24|accessdate=2016-09-12}}</ref> Починала од [[Тумор на мозок|тумор]] на мозокот во [[Стокхолм]] на 3 септември 2016 година. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Луѓе од Стокхолм]] [[Категорија:Починати во 2016 година]] [[Категорија:Родени во 1942 година]] [[Категорија:Шведски новинари]] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Брик, Јејн}} mtickkr74mok8iv5t5xu945gubwk6gp 5533028 5533027 2026-04-02T07:01:05Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Јејн Брик]] на [[Џејн Брик]] презапишувајќи врз пренасочување 5533027 wikitext text/x-wiki '''Ингер''' „'''Џејн Брик'''“ '''Линдстром''' (12 јуни 1942 година – 3 септември 2016 година) била шведска телевизиска новинарка. Џејн Брик работела за Шведската телевизија каде што била водител на вести за извештајот, како и странски [[дописник]]. Таа била во брак двапати со карикатуристот Ове Линдстром (роден 1940 година), првиот пат од 1971 до 1982 година и вториот пат во 1992 година до неговата смрт. Таа имала син. Стефан.<ref name="fonus">{{Наведена мрежна страница|url=https://minnessidor.fonus.se/memorial_page_ads.php?memorial_page_id=484671&set_site_id=2&cat=Ad&sign=59579a75f5519a29a06fe95530e907c8|title=Minnessida för Jane Brick på Fonus Minnesalbum|publisher=minnessidor.fonus.se|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924154543/https://minnessidor.fonus.se/memorial_page_ads.php?memorial_page_id=484671&set_site_id=2&cat=Ad&sign=59579a75f5519a29a06fe95530e907c8|archive-date=2016-09-24|accessdate=2016-09-12}}</ref> Починала од [[Тумор на мозок|тумор]] на мозокот во [[Стокхолм]] на 3 септември 2016 година. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Луѓе од Стокхолм]] [[Категорија:Починати во 2016 година]] [[Категорија:Родени во 1942 година]] [[Категорија:Шведски новинари]] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Брик, Јејн}} mtickkr74mok8iv5t5xu945gubwk6gp Кишезерс 0 1280442 5533019 5245543 2026-04-02T06:50:26Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Ķīšezers, Riga]] на [[Кишезерс]] 5245543 wikitext text/x-wiki '''Ķīšezers''' е езеро во [[Рига]], [[Латвија]], со основна утока на Jugla River. Езерото е {{Convert|1,730|ha}}, 2.4 метри (длабочина) и достигнува 4.2 метри во најдлабоката точка. == Наводи == [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Географија на Рига]] dtk6qo89a8s8crmwz9gz9238p86fncu 5533025 5533019 2026-04-02T06:57:36Z BosaFi 115936 5533025 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Езеро|name=Ķīšezers|image=Kisezers zoo.jpg|alt=|caption=Кишезерс|image_bathymetry=|alt_bathymetry=|caption_bathymetry=|location=[[Рига]]|coords={{coord|57|1|21|N|24|10|27|E|region:LV-RIX_type:waterbody|display=inline,title}}|type=|inflow=[[Југла]]|outflow=|catchment=[[Даугава]]|basin_countries=[[Латвија]]|length=8,4 км|width=|area=1,730 ха|depth=2,4 м ''(1972)''<ref name="ezeri" />|max-depth=4,2 ''(1972)''<ref name="ezeri" />|volume=|residence_time=|shore=|elevation=0,1 м|frozen=|islands=3|cities=[[Рига]] <!-- Map -->|pushpin_map=Latvia|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=Location of Ķīšezers, Riga in Latvia|pushpin_map_caption=<!-- Below -->|website=|reference=<ref name="ezeri">{{cite web|url=http://www.ezeri.lv/database/2024/ |title=Ķīšezers |publisher=ezeri.lv |accessdate=2010-11-16}}</ref>|mapframe=yes|mapframe-zoom=11|image_lake=Kisezers zoo.jpg}}'''Кишезерс''' е езеро во [[Рига]], [[Латвија]], со основна утока на Југла. Езерото е со големина од 1,730 хектари, 2.4 метри просечна длабочина и достигнува 4.2 метри во најдлабоката точка. == Наводи == [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Географија на Рига]] <references /> [[Категорија:Реки во Латвија]] 4ush4kl0ay97kux9f02ggsmamjzfrsk НП3 Арена 0 1280766 5532971 5532230 2026-04-02T04:12:04Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532971 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Norrporten Arena 54 (cropped panorama).jpg|мини|Идротспаркен ]] Идротспаркен (или Сандсвалс Идротспарк) е повеќенаменски стадион во Сундсвал, Шведска. Отворен е на 6 август 1903 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sundsvall.se/Uppleva-och-gora/Idrott-och-motion/Anlaggningar-och-hallar/Norrporten-Arena/|title=Norrporten Arena - sundsvall.se|work=www.sundsvall.se|language=sv|accessdate=2026-03-31|archive-date=2013-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130901012923/http://www.sundsvall.se/Uppleva-och-gora/Idrott-och-motion/Anlaggningar-och-hallar/Norrporten-Arena/|url-status=dead}}</ref> Моментално се користи претежно за фудбалски натпревари и е домашен стадион на ГИФ Сундсвал и Сундсвалс ДФФ. Стадионот собира 8.000 луѓе за време на фудбалските натпревари. Стадионот е проширен во 2002 година и се викал и Сандсвал Парк Арена за време на концертите од 2002 до 2006 година. == Галерија == <gallery mode="packed"> Податотека:Norrporten_Arena_25.JPG|Стадионот од север Податотека:NorrportenArena2008.jpg|Поглед на стадионот во 2008 г. Податотека:Norrporten_Arena_30.JPG|Северна трибина Податотека:Norrporten_Arena_31.JPG|Источна трибина Податотека:Norrporten_Arena_34.JPG|Стадионот во 2010 г. Податотека:Sundsvall100731.jpg|Стадионот во 2010 г. </gallery> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Стадиони]] mb1lw7dqt7yf4vehp49eob8zmpizeu5 Снежана Пајкиќ 0 1281851 5532985 5442279 2026-04-02T06:15:00Z BosaFi 115936 5532985 wikitext text/x-wiki '''Снежана Пајкиќ-Јоловиќ''' (родена на 23 септември 1970 година во Чуприја, СР Србија, Југославија) ​​е поранешна тркачка на средни патеки од Србија. Таа го освоила златниот медал за Југославија на 1500 метри за жени на Европското првенство во атлетика во 1990 година со југословенски рекорд. Пајкиќ ја претставувала својата земја на Светското првенство во атлетика во 1991 година. Таа, исто така, освоила сребрен медал на 800 метри на Медитеранските игри. Пајкиќ била двократна шампионка на 1500 метри на Европското првенство во атлетика за јуниори и двапати освојувачка на медал во таа дисциплина на Светското првенство во атлетика за јуниори на ИААФ. == Лични најдобри == * 800 метри : 2:01,78 (1991) * 1500 метри : 4:08,12 (1990) * 3000 метри : 9:07,44 (1986) == Поврзано == * [[Српски рекорди во атлетика]] == Надворешни врски == * [http://arhiva.kurir-info.rs/Arhiva/2006/april/24/SP-01-24042006.shtml Интервју] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111005185945/http://arhiva.kurir-info.rs/Arhiva/2006/april/24/SP-01-24042006.shtml |date=2011-10-05 }} * [http://www.ass.org.rs/sr/vesti/821-atletska-legenda-sneana-pajki-jolovi Легендата на Атлеска, Снежана Пајкиќ Јоловиќ (инж.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170504094937/http://www.ass.org.rs/sr/vesti/821-atletska-legenda-sneana-pajki-jolovi/ |date=2017-05-04 }} [http://www.ass.org.rs/sr/vesti/821-atletska-legenda-sneana-pajki-jolovi Атлетската легенда Снежана Пајкиќ Јоловиќ) ----напис од: веб-страница на Српската атлетска асоцијација] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170504094937/http://www.ass.org.rs/sr/vesti/821-atletska-legenda-sneana-pajki-jolovi/ |date=2017-05-04 }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Пајкиќ, Снежана}} [[Категорија:Атлетичарки]] cd41ep07hi9zsc90z9k6lnfb873bkpb Нана Клуце 0 1285658 5532978 5481298 2026-04-02T05:31:22Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532978 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Nana Ama Browne Klutse in her office at the University of Ghana.jpg|алт=Nana Ama Browne Klutse|мини|Нана Ама Браун  Клуце]] '''Нана Ама Браун Клуце''' е родена на 23 мај 1981 година во Нјанфеку Екрофул. Основното образование го имала во Аномабо методистичко основно и ЈХС.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://citinewsroom.com/2021/08/ghanas-dr-nana-ama-browne-klutse-among-lead-authors-for-6th-climate-change-report/|title=Ghana’s Dr. Nana Ama Browne Klutse among lead authors for 6th climate change report|date=2021-08-18|work=Citinewsroom - Comprehensive News in Ghana|language=en-US|accessdate=2021-08-20}}</ref> Таа продолжила во средното училиште за девојчиња Мфантсиман, а подоцна отишла на Универзитетот во Кејп Коуст во Гана каде добила диплома по физика. Докторирала климатологија на Универзитетот во Кејптаун во Јужна Африка.<ref name=":0"/> == Научна кариера == Д-р Клуце ја проучувала климатската динамика на Западна Африка. Нејзината работа се фокусирала на науката за климата и развојот конкретно на [[Монсун|африканскиот монсун]].<ref>Klutse, NAB et al. (2016). Daily characteristics of West African summer monsoon precipitation in CORDEX simulations. Theoretical and Applied Climatology, 123(1-2): 369-86.</ref><ref>Klutse NAB et al (2018). Potential impact of 1.5 °C and 2 °C global warming on consecutive dry and wet days over West Africa. Environmental Letters, 13(5). https://doi.org/10.1088/1748-9326/aab37b</ref> Таа е виш предавач на Катедрата за физика на Универзитетот во Гана.<ref name="GO_Klutse">{{Наведени вести|url=https://www.graphic.com.gh/news/politics/nana-ama-browne-klutse-joins-ndc-abura-asebu-kwamankese-race.html|title=Dr Nana Ama Browne Klutse joins NDC Abura Asebu Kwamankese race|last=Donkor|first=Kwadwo Baffoe|date=26 July 2019|work=Graphic Online|access-date=8 January 2021}}</ref> Во минатото, раководела со Центарот за далечинско согледување и клима.<ref name="FCA">{{Наведена мрежна страница|url=https://futureclimateafrica.org/nana-ama-browne-klutse-ghanaian-studies-dynamics-of-west-african-monsoon|title=Nana Ama Browne Klutse: Ghanaian scientist studies dynamics of west African monsoon|date=21 December 2016|work=Future Climate for Africa|accessdate=8 January 2021|archive-date=2021-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508104315/https://futureclimateafrica.org/nana-ama-browne-klutse-ghanaian-studies-dynamics-of-west-african-monsoon/|url-status=dead}}</ref> Клуце е соработник за климатски науки на Африканскиот институт за математички науки<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://africanews.space/aims-announces-first-cohort-of-women-in-climate-change-science-fellows/|title=AIMS announces first cohort of women in Climate Change Science Fellows|date=2018-05-15|accessdate=2021-12-10|archive-date=2021-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210161335/https://africanews.space/aims-announces-first-cohort-of-women-in-climate-change-science-fellows/|url-status=dead}}</ref> и главен автор кој придонесува во Шестиот извештај за проценка на МПКК (AR6). Таа, исто така, активно ги охрабрува девојчињата во Гана да размислуваат за научни кариери и ги поддржува подобрувањата во научното образование во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://citifmonline.com/2018/02/mfantseman-science-teachers-trained-in-effective-teaching-methods/|title=Mfantseman: Science teachers trained in effective teaching methods|last=Ampofo|first=Obrempong|date=26 February 2018|publisher=Citi 97.3 FM News|accessdate=3 April 2020|archive-date=2023-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425123705/https://citifmonline.com/2018/02/mfantseman-science-teachers-trained-in-effective-teaching-methods/|url-status=dead}}</ref> Клуце работела во Институтот за вселенска наука и технологија во Гана на Комисијата за атомска енергија на Гана како постар научник за истражување од 2016 до 2018 година<ref name="GO_Klutse"/> Пред тоа, таа била гостин-предавач во Западноафриканскиот научен сервисен центар за клима и приспособена употреба на земјиште (ВАСКАЛ) во Акуре, Нигерија.<ref name="JoinsNDC2019">{{Наведени вести|url=https://www.graphic.com.gh/news/politics/nana-ama-browne-klutse-joins-ndc-abura-asebu-kwamankese-race.html|title=Dr Nana Ama Browne Klutse joins NDC Abura Asebu Kwamankese race|last=Donkor|first=Kwadwo|date=26 July 2019|work=Graphic Online|access-date=3 April 2020|language=en}}</ref> == Политичка кариера == Клуце е активна и во политиката како член на Националниот демократски конгрес.<ref name="GO_Klutse"/> == Наводи  == {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Клуце, Нана}} [[Категорија:Родени во 1981 година]] [[Категорија:Климатолози]] [[Категорија:Жени климатолози]] 95z1s19a9e7icdy1dwm11arn8koocys Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Превој Ѓавато 0 1287277 5532903 5458984 2026-04-01T18:49:13Z Ehrlich91 24281 5532903 wikitext text/x-wiki {{разликување|Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато}} {{Инфокутија Македонска црква |име = Успение на Пресвета Богородица |слика = Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Ресенско |парохија = Прва ресенска |координати = {{coord|41|3|56.1|N|21|6|16.1|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Ѓавато (Битолско){{!}}Ѓавато |општина = Битола |држава = Македонија |патрон = [[Богородица Марија]] |изградба = |завршено = 1971 |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= }} '''Успение на Пресвета Богородица''' (позната и само како '''Света Богородица''') — [[црква (градба)|црква]] кај [[битолско]]то село [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]], сместена на самиот [[Ѓавато (превој)|истоимен превој]] на [[Автопат А3 (Македонија)|државниот пат А3]] помеѓу градовите [[Битола]] и [[Ресен]]. == Местоположба == Црквата е сместена на превојот [[Ѓавато (превој)|Ѓавато]] на патот [[Битола]]–[[Ресен]], на тесниот простор помеѓу автопатот [[Автопат А3 (Македонија)|А3]] и регионалниот пат [[Регионален пат 1101|Р1101]]. Тука минувал пат уште од [[антика|античко]] време и се претпоставува дека селото првично било на ова место. == Историја == Во минатото, на ова место познато и како Дервен, се наоѓало селиштето Ѓавато од кое останеле рушевините од црквата „Голема Богородица“, две чешми, гробови и ѕидови од куќи. До крајот на отоманскиот период, таму имало кула, додека во српско време таму била подигната жандермериска станица.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=242|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Храмот е изграден во [[1971]] година. Има улога на појдовна точка за многу планинарски патеки на [[Баба (планина)|Баба]] на југ и [[Плакенска Планина]] на север.<ref name="Bitola">{{нмс | url = https://bitola.info/mk/sv-bogorodica-gjavato/ | title = Успение на Пресвета Богородица – Ѓавато | access-date = 9 јануари 2020 | publisher = Bitola.info }}</ref> == Архитектура == Во [[трем]]от на црквата се вградени антички тули најдени од [[Св. Богородица (Ѓавато)|некропола од доцноантичко време]] при изградбата на селскиот пат источно од црквата и југоисточно од селото.<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|32}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато 10.jpg|Ниша над споредниот влез Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато 11.jpg|Ниша над главниот влез Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато 12.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато 13.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато 14.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато 2.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато 3.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато 4.jpg|Јужната страна Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато 5.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато 6.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато 7.jpg|Источната страна Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато 8.jpg|Помошен објект Податотека:Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Ѓавато 9.jpg|Чешма во дворот Податотека:Sv. Bogorodica - Ǵavato 01.JPG|Храмот во 2010 година </gallery> == Поврзано == * [[Ресенско архијерејско намесништво]] * [[Прва ресенска парохија]] * [[Ѓавато (Битолско)|Ѓавато]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Dormition of the Theotokos Church (Ǵavato)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Успение, Ѓавато}} [[Категорија:Храмови посветени на Успението на Пресвета Богородица во Македонија|Ѓавато]] loecd68sgdpxysoxp51moyhm361thk0 Монтекампјоне 0 1287644 5532965 4714244 2026-04-02T01:35:32Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532965 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Montecampione.JPG|десно|мини|250x250пкс|Поглед на Монтекампјоне.]] '''Монтекампјоне''' (италијански: Montecampione) ― [[Скијалиште|скијачко одморалиште]] во Валкамоника, [[Ломбардија]], [[Северна Италија|северна]] [[Италија]]. Дел од комуните Артоњe и Пjан Камуно, се наоѓа на 60 км од [[Бреша]] и 95 км од [[Милано]], во близина на езерото [[Изео (езеро)|Изео]] и работи од средината на декември до крајот на март. Монтекампјоне е најблиското скијалиште до миланскиотмеѓународен аеродром Орјо ал Серио. == Статистика == * Лифтови: 11 * Капацитет на лифт: 18.000 на час * Текови: 23 (околу 65 км) * Барови: 12 вклучувајќи ложи * Висина: 1,200-2,050 м * Вертикална: 850 м * Станици: ** 1,200 м - Алпјаз ** 1,400 м - Секундино ** 1,800 м - План Продавниците за изнајмување скии се на 1.200 м и 1.800 м. == Надворешни врски == {{Commonscat-inline|Montecampione}} * [http://www.montecampione.com Информации за одморалиштето]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.montecampione.it Оператор на лифт] * [https://web.archive.org/web/20101207022109/http://www.monticolo.it/montecampioneresort.html Водич за одморалиште] {{Coord|45|49|49|N|10|11|5|E|type:landmark_region:IT_source:nlwiki}} [[Категорија:Бреша (покраина)]] [[Категорија:Скијачки центри во Италија]] gmi4qi3vxkmctrdk1eyjvn9zko8xyd1 Мирјана Мариќ (моден творец) 0 1288322 5532988 5009076 2026-04-02T06:19:37Z BosaFi 115936 5532988 wikitext text/x-wiki '''Мирјана Мариќ''' (Ниш, [[22 мај]] [[1938]] - [[Белград]], [[25 јули]] [[2021]]<ref>[https://www.novosti.rs/vesti/drustvo/1020427/preminula-mirjana-maric-cuvena-kreatorka-uvela-visoku-modu-jugoslaviju-svojim-modelima-ocarala-svet ПРЕМИНУЛА МИРЈАНА МАРИЋ: Чувена креаторка увела високу моду у Југославију и својим моделима очарала свет („Вечерње новости”, 25. јул 2021)]</ref><ref>[https://www.politika.rs/scc/clanak/484170/Preminula-kreatorka-Mirjana-Maric Преминула креаторка Мирјана Марић („Политика”, 25. јул 2021)]</ref>) била [[Мода|модна]] дизајнерка и една од најважните фигури на [[Југославија|југословенската]] и [[Србија|српската]] мода во втората половина на [[20 век]].<ref>Менковић, М. М., ''Мода и дизајн, Мирјана Марић'', Београд 2014.</ref> == Биографија == Мариќ била родена на 22 мај 1938 година во Кравље, населба во [[Ниш]]. Од [[1948|1948 година]] живеела во [[Белград]] со семејството. Дипломирала во [[1960|1960 година]] на Академијата за применета уметност, отсек [[текстил]], а потоа магистрирала текстил и современа носија на Уметничката школа во [[Манчестер]]. [[1964|Во 1964]] година работела во печатницата Текстил колор во [[Бабушница]], а од 1964 година била [[професор]] на Факултетот за индустриски дизајн (денес Факултетот за дизајн во Белград).<ref>Менковић, М. М., ''Мода и дизајн, Мирјана Марић'', Београд 2014, 16.</ref> Во [[1970|1970 година]] добила статус на слободен уметник и се вработила во Југоекспорт, убедувајќи го менаџментот на компанијата да започне со производство.<ref name="automatski generisano1">[http://plezirmagazin.net/moda-oni-su-je-promenili-mirjana-maric/ Мода, они су је променили: Мирјана Марић, ''Плезир'', 8. 7. 2017.], Посетено на 2. 11. 2014.</ref> Неколку години подоцна почнала да работи во студио за висока мода. Нејзините модели денес можат да се најдат во продавниците на Атекс. Работејќи во Југоекспорт, таа соработувала со многу [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|југословенски]] модни куќи како Рудник и Мода.<ref>Менковић, М. М., ''Мода и дизајн, Мирјана Марић'', Београд 2014, 17.</ref> Посебно признание за својата креативна работа добила во [[1975|1975 година]] кога [[Пјер Карден]] ја поканил во Франција, организирајќи модни ревии со нејзините модни парчиња. Мариќ досега има над седумдесет модни ревии низ светот.<ref name="automatski generisano1"/> Нејзините модели ги носела [[Јованка Броз]], данската принцеза, белгиска кралска двојка. Нејзиниот бренд Три М и модни парчиња од кожа добиле бројни домашни и светски награди и признанија.<ref name="automatski generisano3">[http://mondo.rs/a704658/Magazin/Lifestyle/Ona-je-diktirala-modne-trendove-u-ex-YU.html Тодоровић, Д., Она је диктирала модне трендове у ex-YU, ''Mondo'', 25.06.2014.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140901143353/http://mondo.rs/a704658/Magazin/Lifestyle/Ona-je-diktirala-modne-trendove-u-ex-YU.html |date=2014-09-01 }}, Посетено на 4. 11. 2014.</ref> Својата последна модна ревија ја одржала во [[1992|1992 година]].<ref>Менковић, М. М., ''Мода и дизајн, Мирјана Марић'', Београд 2014, 50.</ref> Во август [[2014|2014 година]] Во Етнографскиот музеј во Белград, Мирјана Мариќ имала изложбата и била прикажана колекција на вечерни фустани донирани од неа на Етнографскиот музеј.<ref>Менковић, М. М., ''Мода и дизајн, Мирјана Марић'', Београд 2014, 30.</ref> == Цитати == * „Модата е состојба на душата на оној што ја создава, но и на оној што ја избира и носи.<ref>Менковић, М. М., ''Мода и дизајн, Мирјана Марић'', Београд 2014, 11.</ref> * „Всушност, не се станува моден дизајнер, се раѓаш со или без таа склоност. Ми се чини дека имав некој талент, одредена склоност и бев подготвена да поминувам и десет часа дневно со мојата облека. (''ТВ Новости, 1975) <ref name="automatski generisano2">Менковић, М. М., ''Мода и дизајн, Мирјана Марић'', Београд 2014, 15.</ref>'' * „Имам енергија, можеби повеќе енергија отколку талент. Ако размислам подобро, енергијата, а не талентот, ми помогна да преживеам“. (''Свет'', 1986) <ref name="automatski generisano2" /> * „Она што го забележувам е дека девојките и жените сега се многу поубави од порано. Тие се исто така различни, без разлика на глобализацијата. Луѓето се облекуваат во бои. Кога излегувам во град гледам многу бои и тоа ми се допаѓа бидејќи е манифестација на нашиот внатрешен оптимизам. Во минатото најчесто се носеа бои кои беа модерни таа сезона, а ретко која друга.“<ref name="automatski generisano3"/> * „Денес носите многу фармерки и тоа е во ред ако ви одговара. Квалитетна бела кошула, добри фармерки и со тоа можете да одите во театар.“<ref name="automatski generisano3" /> * „Се обидов да го извлечам максимумот од секој материјал и неговите одлики. Сакав да покажам дека вечерните фустани не мора да бидат направени не само од луксузни ткаенини како што се тантела, ламе, брокат итн, туку и од најчестите материјали, церемонијален карактер“. (''Политика'', 1972) <ref>Менковић, М. М., ''Мода и дизајн, Мирјана Марић'', Београд 2014, 19.</ref> * „Вкусот на потрошувачите најмногу зависи од оние што ги носат. (''Политика'', 3 октомври 1976 година)<ref>Менковић, М. М., ''Мода и дизајн, Мирјана Марић'', Београд 2014, 27.</ref> == Наводи == [[Категорија:Луѓе од Ниш]] [[Категорија:Српски модни творци]] [[Категорија:Мода]] [[Категорија:Починати во 2021 година]] [[Категорија:Родени во 1938 година]] oid8qzzxijn0pikt57x8osq0uev45p1 Милан Бишевац 0 1288464 5532777 5391411 2026-04-01T12:32:55Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532777 wikitext text/x-wiki '''Милан Бишевац''' ({{роден во|Лешак}}, {{роден на |31|август|1983}}) — поранешен српски [[фудбал]]ер кој играл на позицијата [[Одбрана (фудбал)|централен бек]]. Во меѓународна конкуренција ја претставувал репрезентацијата на [[Фудбалска репрезентација на Србија|Србија]]. == Клупска кариера == === Почетна кариера === [[Податотека:Crvena-zvezda-beograd-roter-stern-belgrad-belgrade-20060705-milan_biševac.jpg|лево|мини|282x282пкс| Бишевац со [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда од Белград]] во 2006 година.]][[Податотека:Milan Bisevac.jpg|мини|Бишевац во 2011 година|251x251пкс]] Фудбалската кариера Бишевац ја започнал во тимот на БАСК во 2001 година. Милан Бишевац играл во тимот на [[ОФК Белград]], но од клубот решиле да го отпуштат бидејќи не биле импресионирани од неговата игра и неговиот талент. По враќањето во БАСК се изборил да биде во стартните 11 иг рачи, постигнувајќи пет гола во 52 натпревари во сите конкуренции. Во 2003 година Бишевац заминал од тимот на БАСК и преминал во екипата на ФК Бежанија, каде успеал да постигне еден гол во првите 15 настапи. По половина сезона помината во Бежанија, тој одлучил да се приклучи на тимот на ФК Железник. Тренерот на екипата на Железник бил импресиониран од неговата игра и затоа одлучил да го ангажира во клубот. Бишевац играјќи за Железник ѝ помогнал на екипата да го освои третото место во лигата на крајот на сезоната. === Црвена ѕвезда од Белград === Во летниот преоден рок, Бишевац се приклучил на српскиот тим [[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда од Белград]] за обелоденета сума од 500.000 евра. Својот прв натпревар за клубот на меѓународна сцена го одиграл кога влегол како замена на натпреварот помеѓу Црвена ѕвезда и швајцаркиот [[ФК Јанг Бојс|Јанг Бојс]]. Тоа бил прв натпревар помеѓу овие два клуба, а резултатот на крајот бил 2:2. Во реваншот, Црвена ѕвезда на свој терен победила со резултат од 3:0 и успеала да мине понатаму во натпреварувањето. На овој натпревар Бишевац играл за време на сите 90 минути. По елиминацијата на Црвена ѕвезда од [[Лига на шампиони во фудбал|Лигата на шампионите]] на УЕФА, Бишевац го одиграл својот прв натпревар, своето деби во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] во натпреварот од првото коло против рускиот тим Зенит Санкт Петербург. Тој во клубот на Црвена ѕвезда успел да се избори да биде во првиот тим и на вкупно 24 настапи таа сезона постигнал и еден гол. Клубот на крајот од сезоната сепак не успеал да го освои првенството, губејќи го од големиот ривал од тимот на [[ФК Партизан|Партизан]] од Белград. Наредната сезона тимот во кој настапувал Бишевац ја освоил титулата во лигата. Во натпреварувањето за Купот на УЕФА, Бишевац ги одиграл сите натпревари за клубот. Бил дел од првиот тим сè додека не заминал да игра од Србија во Франција. === Ленс === Во летниот преоден рок, Бишевац се приклучил на тимот од француското првенство Ленс. Тој, сепак, останал во Црвена ѕвезда до јануари до крајот на првата полусезона поради одредени проблеми во Србија.<ref>{{Наведени вести|url=http://www1.skysports.com/football/news/11807/2387888/|title=Lens seal Serbian deal|date=28 August 2006|access-date=4 January 2013|publisher=Sky Sports}}</ref> Во нареднит период тој му се придружил на неговиот српски репрезентативец Ненад Ковачевиќ во тимот на Ленс. На 3 февруари 2007 година, Бишевац го одиграл својот прв натпревар во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] за екипата на Ленс против тимот на Валенсиен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.football-lineups.com/wiki/_match3647.php|title=Tactical Formation|work=Football-Lineups.com|accessdate=5 February 2007|archive-date=2020-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330220456/http://www.football-lineups.com/wiki/_match3647.php|url-status=dead}}</ref> Во втората полусезона, Бишевац одиграл само неколку натпревари бидејќи се здобил со повреда на грбот.<ref>{{Наведени вести|url=http://www1.skysports.com/football/news/11807/2408094/|title=Injury concerns for Gillot|date=12 March 2007|access-date=4 January 2013|publisher=Sky Sports}}</ref> Следната сезона тој се наметнал со своите игри и станал стандарден член на првиот тим. На 21 јануари 2008 година, го постигнал својот прв гол во победата со 3:0 над неговиот иден клуб [[ФК Олимпик Лион|Лион]]. Во нерешениот натпревар од 1:1 против Тулуз, тој бил асистент за гол на напаѓачот Лоик Реми. Во текот на сезоната, клубот настапувал на европска сцена, а Бишевац бил редовен член на првиот тим. На крајот од сезоната сепак неговиот тим испаднал од првата француска лига. === Валенсиен === На 4 јули 2008 година, Бишевац потпишал четиригодишен договор со екипата на Валенсиен за непозната сума на пари, за која се претпоставува дека е околу 3 милиони евра.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/breves2008/20080703_121614_bisevac-quatre-ans-au-va_Dev.html|title=Bisevac four years at the VA (in French:Bisevac, quatre ans au VA)|date=3 July 2008|access-date=4 January 2013|archive-url=https://archive.today/20130217121752/http://www.lequipe.fr/Football/breves2008/20080703_121614_bisevac-quatre-ans-au-va_Dev.html|archive-date=17 February 2013|publisher=L Equipe|language=fr}}</ref> Со неговото пристигнување во екипата на Валенсиен се очекувало да биде достојна замена за централните дефанзивци Ерик Челе и Абдеслам Уаду. Првиот натпревар од домашната сезона, Бишевац го одиграл во победата со 1:0 над тимот на [[ФК Сент Етјен|Сент-Етјен]]. Во својата прва сезона, тој одиграл 37 натпревари, а едното и единствено отсуство од тимот било поради казна и добиени жолти картони. Следната сезона, Бишевац бил назначен за капитен на тимот, заменувајќи го Рафаел Шмиц, кој бил негов партнер во централната одбранбена линија во текот на целата сезона.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Bisevac-capitaine/50179|title=captain Bisevac (in French:Bisevac capitaine)|date=4 August 2009|access-date=4 January 2013|publisher=L Equipe|language=fr}}</ref> На 26 септември 2009 година, тој го постигнал својот прв гол во победата од 3:2 над тимот на [[ФК Олимпик Марсеј|Марсеј]].<ref>{{Наведени вести|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=271464&cc=5739&ex_cid=espnapi_internal|title=Valenciennes 3–2 Marseille|date=26 September 2009|access-date=4 January 2013|publisher=ESPN Soccernet}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во натпревар против екипата на [[ФК Монпелје|Монпелје]] на 7 ноември 2009 година, Бишевац се здобил со повреда на стапалото, поради што морал да биде отсутен од тимот две седмици.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Bisevac-out-deux-semaines/70896|title=Bisevac out two weeks (in French|date=10 November 2009|access-date=4 January 2013|publisher=L Equipe|language=fr}}</ref> Неколку седмици подоцна, на 4 декември 2009 година тој се вратил во тимот во победата со 3:1 над екипата на [[ФК Монако|Монако]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Rafael-et-bisevac-reviennent/75711|title=Rafael and return Bisevac (in French:Rafael et Bisevac reviennent)|date=4 December 2009|access-date=4 January 2013|publisher=L Equipe|language=fr}}</ref> На 10 април 2010 година, тој го постигнал својот втор гол во сезоната во поразот со 2:1 исто така против екипата на Монако.<ref>{{Наведени вести|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=271441&cc=5739&ex_cid=espnapi_internal|title=AS Monaco 2 – 1 Valenciennes|date=10 April 2010|access-date=4 January 2013|publisher=ESPN Soccernet}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> За време на летниот преоден рок, Бишевац бил поврзуван со заминување од Валенсиен, во клубови како: [[ФК Галатасарај|Галатасарај]], [[ФК Фенербахче|Фенербахче]],<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Bisevac-convoite-en-turquie/105359|title=Bisevac coveted Turkey(in French:Bisevac convoité en Turquie)|date=4 May 2010|access-date=4 January 2013|publisher=L Equipe|language=fr}}</ref> [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]] <ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-psg-suit-basa/112750|title=PSG following Basa (in French:Le PSG suit Basa)|date=8 June 2010|access-date=4 January 2013|publisher=L Equipe|language=fr}}</ref> и други европски клубови. Меѓутоа никогаш не стигнале конкретни понуди. Следната сезона, тој ја задржал капитенската лента. Тој останал во клубот и во наредната сезона. На 29 јануари 2011 година, го постигнал својот прв гол во новата сезона во победата од 2:1 над екипата на Лион. Овој гол Бишевац го постигнал од пенал.<ref>{{Наведени вести|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=295079&cc=5739|title=Valenciennes 2 – 1 Lyon|date=29 January 2011|access-date=4 January 2013|publisher=ESPN Soccernet}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Вториот гол бил еден од трите во победата од 3:0 над екипата на Брест.<ref>{{Наведени вести|url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=295264&cc=5739&ex_cid=espnapi_internal|title=Ducourtioux goal the catalyst|date=13 February 2011|access-date=4 January 2013|publisher=ESPN Soccernet}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На 9 април 2011 година, Бишевац добил црвен картон во нерешениот натпревар од 1:1 против екипата на Ненси. На крајот на сезоната, Валенсиен завршил на 12то место во лигата. === Париз Сен Жермен === [[Податотека:Milan_Bisevac.jpg|десно|мини|200x200пкс| Бишевац потпишува автограми за навивачите на ПСЖ во 2011 година]] [[ФК Париз Сен Жермен|Пари Сен Жермен]] во летниот преоден рок ги обновил интересите за потписот на Милан Бишевац.<ref>{{Наведени вести|url=http://www1.skysports.com/football/news/11095/7005073/|title=PSG monitoring Bisevac|date=25 June 2011|access-date=4 January 2013|publisher=Sky Sports}}</ref> На 25 јули 2011 година, тој потпишал тригодишен договор со ПСЖ за непозната сума на пари.<ref>{{Наведени вести|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/937687/paris-saint-germain-sign-milan-bisevac?cc=5739|title=PSG continue spending with Bisevac|date=27 July 2011|access-date=4 January 2013|publisher=ESPN Soccernet}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> За неговиот потег, тој зборувал за чувството на огромен притисок кој го имал и додал: „Ова го научив додека бев во Црвена ѕвезда од Белград, каде навивачите можеа слободно да влезат во соблекувалната за да бараат од нас да победиме“. Тој продолжил: „ Не се плашам од притисок. Кога сум под притисок, поконцентриран сум и подобро настапувам на натпреварите.“<ref>{{Наведени вести|url=http://www.leparisien.fr/psg-foot-paris-saint-germain/milan-bisevac-kombouare-ne-m-a-pas-pris-pour-me-faire-plaisir-13-08-2011-1564383.php|title=Milan Bisevac : "Kombouaré ne m'a pas pris pour me faire plaisir"|date=13 August 2011|access-date=4 January 2013|publisher=La Parisien|language=fr|trans-title=Milan Bisevac: "Kombouaré did not sign me to make me happy"}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На првиот натпревар од сезоната, Бишевац одиграл цели 90 минути, но сепак неговиот тим загубил со 1:0 од тимот на Лориен. Наскоро тој станал редовен играч во тимот, играјќи ги првите четири натпревари од почеток на сезоната. По доаѓањето на централниот бек Диего Лугано, сепак, тој го загубил првотимскиот статус. Новиот тренер на ПСЖ, [[Карло Анчелоти]] го префрлил Бишевац од централната одбранбена позиција на позицијата десен бек, влегувајќи во конкуренција со десните бекови Кристоф Жале и Сеара. Со пристигнувањето на Алекс од [[ФК Челси|Челзи,]] Бишевац уште повеќе ја губел позицијата на централен играч во одбраната. На 28 јануари 2012 година Милан Бишевац го постигнал единствениот гол во победата од 0:1 на гостувањето кај тимот на Брест. Истиот месец, бил награден за играч на месецот на УНФП поради неговите импресивни настапи за клубот на ПСЖ.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.sofoot.com/bisevac-joueur-du-mois-de-janvier-153196.html|title=Bisevac joueur du mois de janvier|date=9 February 2012|access-date=4 January 2013|publisher=So Foot.com|language=fr|trans-title=Bisevac Player of the Month in January)}}</ref> Продолжил со настапите за својот клуб, и на крајот на сезоната сепак се вратил да игра на неговата природна позиција како играч од централниот дел на одбраната. На почетокот на следната сезона, ПСЖ потпишал договор со централниот бек [[Тијаго Силва|Тиаго Силва]] од екипата на [[ФК Милан|Милан]], што довело до шпекулации дека Милан Бишевац ќе го напушти клубот. При тоа екипата на Лион го потврдила интересот за него.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Garde-confirme-pour-bisevac/304711|title=Garde confirme pour Bisevac|date=8 August 2012|access-date=4 January 2013|publisher=L Equipe|language=fr|trans-title=Guard confirms Bisevac}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.goal.com/en/news/90/france/2012/08/10/3299830/lyon-boss-garde-admits-bisevac-interest|title=Lyon boss Garde admits Bisevac interest|date=10 August 2012|access-date=4 January 2013|publisher=Goal.com}}</ref> Откако се прошириле гласините за понудата, клубот на ПСЖ првично се согласил да го продаде, но само доколку клубот на Лион се согласи да го испрати десниот бек [[Антони Ревејер|Ентони Ревејер]] во спротивна насока, односно Бишевац да замине во Лион, а Ревејер да дојде во ПСЖ.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Garde-confirme-pour-bisevac/304711|title=Guard confirms Bisevac (in French:Garde confirme pour Bisevac)|date=8 August 2012|access-date=4 January 2013|publisher=L Equipe|language=fr}}</ref> Тимот на ПСЖ бил заинтересиран и мотивиран да го продаде Бишевац за да ослободи едно од четирите места кои се дозволени за играчи надвор од територијата на ЕУ, бидејќи клубот во меѓувреме потпишал со бразилското крило [[Лукас Моура|Лукас]] од тимот на [[ФК Саун Пауло|Саун Пауло]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.goal.com/en/news/90/france/2012/08/08/3295290/paris-saint-germain-interested-in-exchanging-bisevac-for|title=Paris Saint-Germain interested in exchanging Bisevac for Lyon's Reveillere – report|date=8 August 2012|access-date=4 January 2013|publisher=Goal.com}}</ref> Само неколку дена откако Бишевац му се приклучил на тимот на Лион, ривалот од лигата екипата на [[ФК Олимпик Марсеј|Марсеј]] изјавил желба и намера за ангажирање на Бишевац. Но, сопственичката на Марсеј, Маргарита Луис-Драјфус одбила таква можност велејќи дека клубот нема доволно пари за тој потфат.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Marseille-voulait-bisevac/307610|title=Marseille voulait Bisevac|date=22 August 2012|access-date=4 January 2013|publisher=L Equipe|language=fr|trans-title=Marseille wanted Bisevac}}</ref> === Лион === Во летото 2012 година, Бишевац му се приклучил на клубот Олимпик од Лион за трансфер од 2 750 000 евра плус бонуси за четиригодишен договор.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.goal.com/en/news/755/europe/2012/08/16/3311844/paris-saint-germains-milan-bisavec-joins-lyon|title=Paris Saint-Germain's Milan Bisavec joins Lyon|date=16 August 2012|access-date=4 January 2013|publisher=Goal.com}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.actusnews.com/documents_communiques/ACTUS-0-29249-cp-ol-groupe-100912.pdf|title=Winner of the Trophée des Champions in New York Summer 2012 trading window New sponsors and renewal of sponsorship agreements|date=10 September 2012|publisher=Olympique Lyonnais Group|accessdate=23 January 2016}}</ref> Својот прв натпревар го одиграл како замена против тимот на Троа. Овој натпревар завршил со резултат од 4:1 за тимот на Лион. На вториот натпревар против екипата на Евијан кој завршил со резултат 1:1, Бишевац ги одиграл сите 90 минути. Од тој натпревар Бишевац бил стандарден играч во првите 11 и заедно со Бакари Коне формирале одличен пар во одбранбената линија на клубот. === Лацио === На 6 јануари 2016 година, Бишевац потпишaл за клубот од [[Серија А]], [[СС Лацио]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sslazio.it/it/news/press-release-2/31267-bisevac-e-un-nuovo-giocatore-biancoceleste|title=Biševac è un nuovo giocatore biancoceleste|date=6 January 2016|publisher=S.S. Lazio|language=it|trans-title=Biševac is a new ''biancoceleste'' player|accessdate=23 January 2016|archive-date=2016-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160129003944/http://www.sslazio.it/it/news/press-release-2/31267-bisevac-e-un-nuovo-giocatore-biancoceleste|url-status=dead}}</ref> Тоа го сторил на слободен трансфер као слободен играч.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.actusnews.com/documents_communiques/ACTUS-0-43491-OL-Groupe-Rapport-semestriel-au-311215-GB.pdf|title=2015–16 FIRST-HALF FINANCIAL REPORT|date=18 March 2016|publisher=Olympique Lyonnais|accessdate=24 August 2016}}</ref> === Мец === На 24 август 2016 година, Бишевац се вратил во Франција, потпишувајќи двегодишен договор со екипата на Мец.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Milan-bisevac-signe-a-metz/720593|title=Milan Bisevac signe à Metz|date=24 August 2016|work=L'Equipe|access-date=24 August 2016|language=fr|trans-title=Milan Bisevac signs for Metz}}</ref> === F91 Дуделанж === На 31 јули 2018 година, Бишевац се преселил во луксембуршкиот клуб Ф91 Дуделанж. === Свифт Хесперанж === Во пресрет на сезоната 2019/20, Бишевац се приклучил на ФК Свифт Хесперанж.<ref>[https://www.wort.lu/fr/sport/milan-bisevac-vient-renforcer-le-swift-5d12748dda2cc1784e346bdb Milan Bisevac vient renforcer le Swift] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220121183238/https://www.wort.lu/fr/sport/milan-bisevac-vient-renforcer-le-swift-5d12748dda2cc1784e346bdb |date=2022-01-21 }}, wort.lu, 25 June 2019</ref> == Репрезентација == Бишевац освоил сребрен медал со репрезентацијата на Србија и Црна Гора за играчи до 21 година на Европското првенство на УЕФА 2004 година. Тој настапувал за фудбалската репрезентација на Србија и Црна Гора во [[Фудбал на Летните олимписки игри 2004|2004 година,]] исто така за фудбалери до 21 година. Неговата репрезентација на крајот завршила на четвртото место во групата Ц зад освојувачите на златниот медал [[Аргентина]] и тимовите на [[Австралија]] и [[Тунис]]. Бишевац својот прв натпревар за најдобриот сениорскиот тим на [[Фудбалска репрезентација на Србија|Србија]] го одиграл против репрезентацијата на [[Фудбалска репрезентација на Чешка|Чешка]], на 16 август 2006 година. == Статистика во кариерата == === Клуб === {{Updated|мај 2019 година}}<ref>{{cite news |url=https://int.soccerway.com/players/milan-bisevac/13115/ |title=M.Biševac | publisher=Soccerway |access-date=8 February 2015}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Сезона ! colspan="2" |Лигашки натпревари ! colspan="2" |Национален куп ! colspan="2" |Лига куп ! colspan="2" |[[УЕФА|Европски натпревари]] ! colspan="2" |Вкупно |- !Натпревари !Голови !Натпревари !Голови !Натпревари !Голови !Натпревари !Голови !Натпревари !Голови |- | rowspan="3" |БАСК |2001–02 |24 |1 | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— |24 |1 |- |2002–03 |28 |4 | colspan="2" |— | colspan="2" |— | colspan="2" |— |28 |4 |- !Вкупно !52 !5 ! colspan="2" |— ! colspan="2" |— ! colspan="2" |— !52 !5 |- |Бежанија |2003–04 |17 |4 | | | colspan="2" |— | colspan="2" |— |17 |4 |- |Железник |2003–04 |15 |1 | | | colspan="2" |— | colspan="2" |— |15 |1 |- | rowspan="4" |[[ФК Црвена ѕвезда|Црвена ѕвезда од Белград]] |2004–05 |24 |1 |4 |0 | colspan="2" |— |5 |0 |33 |1 |- |2005–06 |20 |0 |2 |0 | colspan="2" |— |6 |0 |28 |0 |- |2006–07 |14 |2 |2 |0 | colspan="2" |— |6 |0 |22 |2 |- !Вкупно !58 !3 !8 !0 ! colspan="2" |— !17 !0 !83 !3 |- | rowspan="3" |Ленс |2006–07 |9 |0 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |11 |0 |- |2007–08 |26 |1 |0 |0 |3 |0 |4 |0 |33 |1 |- !Вкупно !35 !1 !2 !0 !3 !0 !4 !0 !44 !1 |- | rowspan="4" |Валенсиен |2008–09 |37 |0 |1 |0 |0 |0 | colspan="2" |— |38 |0 |- |2009–10 |31 |2 |1 |0 |0 |0 | colspan="2" |— |32 |2 |- |2010–11 |32 |2 |0 |0 |1 |0 | colspan="2" |— |33 |2 |- !Вкупно !100 !4 !2 !0 !1 !0 ! colspan="2" |— !103 !4 |- |[[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]] |2011–12 |19 |1 |3 |0 |0 |0 |3 |0 |25 |1 |- | rowspan="5" |[[ФК Олимпик Лион|Лион]] |2012–13 |30 |0 |1 |0 |1 |0 |4 |0 |36 |0 |- |2013–14 |27 |0 |2 |0 |3 |0 |10 |1 |42 |1 |- |2014–15 |13 |0 |1 |0 |0 |0 |1 |0 |15 |0 |- |2015–16 |6 |0 |0 |0 |0 |0 |2 |0 |8 |0 |- !Вкупно !76 !0 !4 !0 !4 !0 !17 !1 !101 !1 |- |[[СС Лацио|Лацио]] |2015–16 |11 |1 |1 |0 | colspan="2" |— |3 |0 |15 |1 |- | rowspan="3" |Мец |2016–17 |21 |0 |0 |0 |0 |0 | colspan="2" |— |21 |0 |- |2017–18 |10 |0 |0 |0 |0 |0 | colspan="2" |— |10 |0 |- !Вкупно !31 !0 !0 !0 !0 !0 ! colspan="2" |— !31 !0 |- |Дуделанж |2018–19 |3 |1 |1 |0 | colspan="2" |— |3 |0 |7 |1 |- ! colspan="2" |Вкупно во кариерата !417 !20 !21 !0 !8 !0 !47 !1 !493 !21 |} === Меѓународни натпревари === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="3" |[[Фудбалска репрезентација на Србија|Србија]] |- ! Година ! Натпревари ! Голови |- | 2006 година | 2 | 0 |- | 2007 година | 1 | 0 |- | 2008 година | 0 | 0 |- | 2009 година | 0 | 0 |- | 2010 година | 0 | 0 |- | 2011 година | 6 | 0 |- | 2012 година | 5 | 0 |- | 2013 година | 3 | 0 |- | 2014 година | 2 | 0 |- ! Вкупно ! 19 ! 0 |} == Признанија == === Клуб === '''Црвена ѕвезда од Белград''' * Првенство на Србија и Црна Гора: 2005–06 * Првенство на Србија: 2006-07 * Куп на Србија и Црна Гора: 2005–06 * Куп на Србија: 2006–07 === Меѓународни признанија === '''Србија и Црна Гора У21''' * Освоен [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Сребрен медал на Европското првенство за]] играчи до 21 година на УЕФА: 2004 година === Поединечни признанија === * Играч на месецот во Лига 1: јануари 2012 година == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * [http://www.sitercl.com/Fichejo/B/bisevacm.htm Профил, статистика и слики на Милан Бишевац] (на француски) * {{UEFA player|93628}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бишевац, Милан}} [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лацио]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Мец]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Лион]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Црвена Ѕвезда]] [[Категорија:Фудбалски дефанзивци]] [[Категорија:Косовски Срби]] [[Категорија:Српски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] fax54fjb370rv0fj4g0nvrpman4t3t0 Мал бакарец 0 1289937 5532838 4976273 2026-04-01T16:06:53Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532838 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Мал бакарец | image = Small copper (Lycaena phlaeas eleus) 2.jpg | image_caption = | image2 = Lycaena phlaeas - Kulna.jpg | status = | status_system = | status_ref = <ref>{{cite web |title=NatureServe Explorer 2.0 Lycaena phlaeas Little Copper |url=https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.113630/Lycaena_phlaeas |website=explorer.natureserve.org |access-date=3 October 2020 |archive-date=2022-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204140738/https://explorer.natureserve.org/Taxon/ELEMENT_GLOBAL.2.113630/Lycaena_phlaeas |url-status=dead }}</ref> | status2 = LC | status2_system = IUCN3.1 | taxon = Lycaena phlaeas | authority = (Linnaeus, 1761) {{collapsible list|bullets = true |title=<small>Синоними</small> | ''Papilio phlaeas'' <small>Linnaeus, 1761</small> | ''Papilio timeus'' <small>Cramer, [1777]</small> | ''Papilio virgaureae'' <small>Scopoli, 1763</small> | ''Lycaena phlaeas aestivus'' <small>Zeller, 1847</small> | ''Polyommatus turcicus'' <small>Gerhard, 1853</small> | ''Heodes hyperborea'' <small>Ford, 1924</small> | ''Chrysophanus phloeas feildeni'' <small>McLachlan, 1878</small> | ''Heodes phlaeas coccineus'' <small>Ford, 1924</small> | ''Heodes phlaeas flavens'' <small>Ford, 1924</small> | ''Heodes ethiopica'' <small>Poulton, 1922</small> | ''Lycaena phlaeas'' f. ''polaris'' <small>Courvoisier, 1911</small> | ''Lycaena phlaeus chinensis'' ab. ''kurilensis'' <small>Matsumura, 1928</small> | ''Heodes kuriliphlaeas'' <small>Bryk, 1942</small> | ''Chrysophanus arethusa'' <small>Dod, 1907</small> | ''Chrysophanus abbottii'' <small>Holland, 1892</small> | ''Chrysophanus abbottii'' <small>Holland, 1896</small> | ''Polyommatus phlaeas'' var. ''comedarum'' <small>Grum-Grshimailo, 1890</small> | ''Polyommatus phlaeas'' var. ''oxiana'' <small>Grum-Grshimailo, 1890</small> | ''Polyommatus turanica'' <small>Rühl, 1895</small> | ''Lycaena phlaeas'' f. ''naruena'' <small>Courvoisier, 1911</small> | ''Heodes coccineus'' <small>Ford, 1924</small> | ''Chrysophanus pseudophlaeas'' <small>Lucas, 1866</small> | ''Chrysophanus phlaeas'' var. ''menelicki'' <small>Thierry-Mieg, 1910</small> | ''Heodes matsumuranus'' <small>Bryk, 1946</small> | ''Polyommatus hypophlaeas'' <small>Boisduval, 1852</small> | ''Lycaena americana'' <small>Harris, 1862</small> | ''Chrysophanus phlaeas'' var. ''americana'' ab. ''fasciata'' <small>Strecker, 1878</small> | ''Chrysophanus americanus'' ab. ''fulliolus'' <small>Hulst, 1886</small> | ''Lycaena bacchus'' <small>Scudder, 1889</small> | ''Heodes hypophlaeas'' ab. ''obliterata'' <small>Scudder, 1889</small> | ''Chrysophanus phlaeas adrienne'' <small>Maynard, 1891</small> | ''Heodes hypophlaeas'' f. ''caeca'' <small>Reiff, 1913</small> | ''Chrysophanus hypohplaeas'' ab. ''octomaculata'' <small>Dean, 1918</small> | ''Heodes hypophlaeas hypophlaeas'' ab. ''banksi'' <small>Watson & Comstock, 1920</small> | ''Heodes hypophlaeas'' ab. ''fulvus'' <small>Rummel, 1929</small> | ''Heodes hypophlaeas'' ab. ''neui'' <small>Rummel, 1929</small> | ''Hesperia eleus'' <small>Fabricius, 1798</small> | ''Lycaena phlaeas'' f. ''caerulopunctata'' <small>Rühl, 1895</small> | ''Chrysophanus phlaeas'' ab. ''oberthuri'' <small>Blachier, 1908</small> | ''Lycaena shima'' <small>Gabriel, 1954</small> }} }} '''Малиот бакарец''' (''Lycaena phlaeas'') е пеперутка од видот на пеперутки [[бакарци]]. Пепеугата е доста распространета и ја има и во [[Македонија]]. ==Опис == Горната страна на крилјата кај пеперутката има доминација од две бои: портокалова и црна. Средишниот дел е црн, а црни се рабовите на крилјата. Врвовите на крилјата се портокалови и во нив има 8 или 9 црни точки. Задните краеви на крилјата се исто така во портокалова боја. Долната страна на крилјата се сивкасто-светлокафени со црни точки. Кон врвот има нијанси на портокалова боја. Гасениците се зелени, а некои имаат и светловиолетова нијанса. <gallery mode="packed" heights="130"> File:Small copper (Lycaena phlaeas eleus) ab. caeruleopunctata.jpg|Мажјак File:Small copper (Lycaena phlaeas) female.jpg|Женка File:Small copper (Lycaena phlaeas phlaeas) male underside autumn brood.jpg|Мажјак File:Small copper (Lycaena phlaeas pseudophlaeas) underside.jpg|Мал бакарец </gallery> ==Подвидови== Овој вид на пеперутки има поголем број подвидови, од кои за некои нема причина за нивно посебно класифицирање: * ''L. p. hibernica'' <small>Goodson, 1948</small> — [[Ирска]] * ''L. p. eleus'' <small>Fabricius, 1798</small> — Велика Британија * ''L. p. phlaeas'' <small>Linnaeus, 1761</small> — од Европа до Кавказ * ''L. p. polaris'' <small>Courvoisier, 1911</small> — [[Урал]], [[Сибир]], [[Чукотка]] * ''L. p. kamtschatica'' <small>Gorbunov, 1994</small> — [[Камчатка]] * ''L. p. ganalica'' <small>Gorbunov, 1995</small> — Камчатка * ''L. p. daimio'' <small>(Seitz, [1909])</small> — [[Курилски Острови]], [[Сахалин]] * ''L. p. gonpaensis'' <small>(Yoshino, [2019])</small> — [[Северен Јунан]], [[Кина]] * ''L. p. hypophlaeas'' <small>(Boisduval, 1852)</small> —САД * ''L. p. chinensis'' <small>(Felder, 1862)</small> — Усури * ''L. p. oxiana'' <small>(Grum-Grshimailo, 1890)</small> — [[Алтај]], [[Тјан-Шан]] * ''L. p. comedarum'' <small>(Grum-Grshimailo, 1890)</small> — [[Памир]] * ''L. p. stygiana'' <small>Butler, 1880</small> — Памир * ''L. p. shima'' <small>Gabriel, 1954</small> — [[А]] рабија * ''Lycanea phlaeas pseudophlaeas'' <small>(Lucas, 1866)</small> — [[Етиопија]], [[Уганда]] * ''L. p. ethiopica'' <small>(Poulton, 1922)</small> — [[Уганда]] * ''L. p. abbottii'' <small>(Holland, 1892)</small> — [[Кенија]], [[Танзанија]], [[Малави]] * ''L. p. flavens'' <small>(Ford, 1924)</small> — Тибет * ''L. p. coccinea'' <small>(Ford, 1924)</small> * ''L. p. americana'' <small>(Morris, 1862)</small><ref>Morris, John G (1862). Synopsis of the described Lepidoptera of North America Part 1. - Diurnal and Crepuscular Lepidoptera. Compiled for the Smithsonian Institution by John G. Morris, Smithsonian Miscellaneous Collections, Washington D.C., 358 pp. 1862.</ref> — САД * ''L. p. arethusa'' <small>(Dod, 1907)</small> — Канада * ''L. p. arctodon'' <small>Ferris, 1974</small> — САД * ''L. p. feildeni'' <small>(McLachlan, 1878)</small> — САД * ''L. p. alpestris'' <small>Emmel & Pratt, 1998</small> — САД == Галерија == <gallery> Image:Lycaena phlaeas daimio1.jpg|Примерок во Јапонија Image:Kl feuerfalter1.jpg|Примерок во Германија Image:Kl feuerfalter2.jpg|Примерок во Германија Image:Common Copper (Lycaena phlaeas) I2 IMG 3282.jpg| Мал бакарец Image:Lycaenidae - Lycaena phlaeas-1.JPG|Мал бакарец Image:Lycaenidae - Lycaena phlaeas.JPG| Мал бакарец Image:Lycaena phlaeas-01 (xndr).jpg|Мал Бакарец File: Small Copper Butterfly (Lycaena phlaeas).webm|Примерок во Јапонија </gallery> ==Поврзано== *[[Список на пеперутки во Македонија]] ==Наводи== <references /> == Литература == * Asher, Jim, Martin Warren, Richard Fox, Paul Harding, Gaile Jeffcoate & Stephen Jeffcoate (Eds) (2001) ''The Millennium Atlas of Butterflies in Britain and Ireland.'' Oxford University Press. *{{Cite book | last = Darby | first = Gene | title = What is a Butterfly | url = https://archive.org/details/whatisbutterfly00darb | publisher = [[Benefic Press]] | location = Chicago | year = 1958 | page = [https://archive.org/details/whatisbutterfly00darb/page/34 34] }} * Dempster, J.P. & A.M. Emmet (1990) Lycaena phlaeas (Linnaeus). Pp.&nbsp;134–139 in A. Maitland Emmet, John Heath ''et al.'' The Butterflies of Great Britain and Ireland. ''The Moths and Butterflies of Great Britain and Ireland'' vol. 7, part 1. Harley Books, Colchester, UK. * {{cite book |last1=Evans |first1=W.H. |author-link=William Harry Evans |title=The Identification of Indian Butterflies |url=https://archive.org/details/dli.ministry.25937 |edition=2 |location=Mumbai, India |publisher=[[Bombay Natural History Society]] |year=1932 }} * {{cite book |last=Gaonkar |first=Harish |author-link=Harish Gaonkar |title=Butterflies of the Western Ghats, India (including Sri Lanka) - A Biodiversity Assessment of a Threatened Mountain System |publisher=Centre for Ecological Sciences |location=Bangalore, India |year=1996 }} * {{cite book |last1=Gay |first1=Thomas |last2=Kehimkar |first2=Isaac David |last3=Punetha |first3=Jagdish Chandra |title=Common Butterflies of India |url=https://archive.org/details/commonbutterflie0000gayt |series=Nature Guides |publisher= World Wide Fund for Nature-India by Oxford University Press |location=Bombay, India |year=1992 |isbn=978-0195631647 }} * Guppy, C.S. and Shepard, J. (2001) ''Butterflies of British Columbia'' British Columbia Museum, Canada. * {{cite book |last=Haribal |first=Meena |title=The Butterflies of Sikkim Himalaya and Their Natural History |location=Gangtok, Sikkim, India |publisher=Sikkim Nature Conservation Foundation |year=1992 }} * {{cite book |last=Kunte |first=Krushnamegh |title=Butterflies of Peninsular India |url=https://books.google.com/books?id=cuPPjOMcu_4C |series=India, A Lifescape |location=Hyderabad, India |publisher=Universities Press |year=2000 |isbn=978-8173713545 }} * Tomlinson, David & Rob Still (2002) ''Britain's Butterflies''. WildGuides, Old Basing, UK. * {{cite book|last=Wynter-Blyth |first=Mark Alexander |author-link=Mark Alexander Wynter-Blyth |title=Butterflies of the Indian Region |url=https://books.google.com/books?id=yEkgAQAAMAAJ |year=1957 |location=Bombay, India |publisher=[[Bombay Natural History Society]] |isbn=978-8170192329 }} * {{cite journal |last=Yoshino |first=K. |date=2019 |title=Description of a new subspecies of ''Lycaena phlaeas'' from northern Yunnan, China |journal=Butterflies |volume=80 |pages=16–20 |location=Japan}} ==Надворешни врски== {{Commonscat}} * [http://www.nic.funet.fi/pub/sci/bio/life/insecta/lepidoptera/ditrysia/papilionoidea/lycaenidae/lycaeninae/lycaena/index.html ''Lycaena''] {{Taxonbar|from=Q740169}} [[Категорија:Бакарци]] [[Категорија:Инсекти на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] bwzglbjs10ti4i1wgf2ty1fvajpksqn Мала седефка 0 1289949 5532852 5240751 2026-04-01T16:11:33Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532852 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Nymphalidae - Issoria lathonia-002.JPG | image_caption = Горна страна | image2 = Nymphalidae - Issoria lathonia-001.JPG | image2_caption = Долна страна | genus = Issoria | species = lathonia | authority = (Linnaeus, 1758) | synonyms_ref = <ref>[http://www.lepiforum.de/lepiwiki.pl?Issoria_Lathonia Lepiforum.de]</ref> | synonyms = {{collapsible list|bullets = true |''Papilio lathonia'' <small>Linnaeus, 1758</small> |''Argynnis lathonia'' |''Papilio valdensis'' <small>Esper, [1804]</small> |''Issoria saturata'' <small>(Röber, 1896)</small> |''Issoria hungarica'' <small>(Aigner-Abafi, 1906)</small> |''Issoria florens'' <small>Verity, 1916</small> |''Issoria sheljuzhkoi'' <small>(Stauder, 1923)</small> |''Argynnis isaeea'' <small>Gray, 1846</small> |''Rathora isaeae'' f. geogr. ''isaeoides'' <small>Reuss, 1925</small> }}}} '''Малата седефка''' (''Issoria lathonia'') е пеперутка од видот на [[седефки]]. Пеперутката ја има и во [[Македонија]]. ==Подвидови== Подвидови на оваа пеперуга се:<ref name=AA>[http://ftp.funet.fi/pub/sci/bio/life/insecta/lepidoptera/ditrysia/papilionoidea/nymphalidae/heliconiinae/issoria/ "''Issoria'' Hübner, [1819&#93;"] at Markku Savela's ''Lepidoptera and Some Other Life Forms''</ref> *''Issoria lathonia lathonia'' *''Issoria lathonia isaea'' <small>(Gray, 1846)</small> (Хималаи) *''Issoria lathonia messora'' <small>(Fruhstorfer, 1909)</small> (Кина) *''Issoria lathonia isaeoides'' <small>Reuss, 1925</small> ==Опис== Оваа пеперуга се наоѓа во скоро цела Европа, Северна Африка па сè до западна Кина.<ref name=AA/><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=441740 |title=Fauna europaea |accessdate=2022-02-04 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195023/http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=441740 |url-status=dead }}</ref> Пеперугите живеат на отворени простори, на суви места. Пеперугата живее на надморска висина до 2.700 метри.<ref name=AA/><ref name=BB>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.butterfly-guide.co.uk/species/fritillaries/bret4.htm |title=Captain's European Butterfly Guide |accessdate=2022-02-04 |archive-date=2011-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526190857/http://www.butterfly-guide.co.uk/species/fritillaries/bret4.htm |url-status=dead }}</ref><ref name=CC>[http://www.papillon-poitou-charentes.org/Issoria-lathonia-Linnaeus-1758,17724.html Papillon de Poitou-Charentes]</ref> Ова е пеперуга со средна големина и распон на крилјата од 38 до 46 мм.<ref name=BB/> Горната страна на пеперугата е темнопортокалова со црни дамки во различни форми и големини. На врвовите има бели мали точки. На задниот дел има сива нијанса. Долната страна е слична на горната, но задните дамки не се црни туку сиви.<ref name=CC/> Гасеницата може да достигне големина до 35 мм. Таа е сивкасто-кафеава со црни точки.<ref name=CC/> <gallery mode="packed" heights="120px"> Issoria lathonia MHNT CUT 2013 3 24 PONT GERENDOINE Male Dorsal.jpg|Мажјак Issoria lathonia MHNT CUT 2013 3 24 PONT GERENDOINE Male Ventral.jpg|Мажјак Issoria lathonia MHNT CUT 2013 3 24 Meyrueis Female Dorsal.jpg|Женка Issoria lathonia MHNT CUT 2013 3 24 Meyrueis Female Ventral.jpg|Женка </gallery> ==Литература== *{{citation|last=Porter|first=Jim|year=1997|title=The Colour Identification Guide to Caterpillars of the British Isles (Macrolepidoptera)|publisher=Viking, London. pp. 16–17.}} *{{citation|last1=Bretherton|first1=R.F.|year=1990|chapter=ARGYNNIS LATHONIA (Linnaeus) |pages=222–224 |editor-last1=Emmet |editor-first1=A.M. |editor2-last=Heath |editor-first2=J. |display-editors=etal |title=The Moths and Butterflies of Great Britain and Ireland |volume=7 Part 1 (Hesperiidae to Nymphalidae) |publisher=Harley Books |location=Colchester}} *{{citation|last1=Zobar|first1=Damla|last2=Genc|first2=Hanife|year=2008|title=Biology of the Queen of Spain Fritillary, ''Issoria lathonia''|journal=Florida Entomologist|volume=91|issue=2|pages=237–240|doi=10.1653/0015-4040(2008)91[237:botqos]2.0.co;2|doi-access=free}}. *{{citation|first1=D.J. |last1=Carter |first2=B. |last2=Hargreaves |title=Guide des chenilles d'Europe |publisher=Delachaux et Niestlé |location=Paris |year=2001 |isbn=978-2-603-00639-9 |language=fr}} *{{citation|first1=Tom |last1=Tolman |first2=Richard |last2=Lewington |title=Guide des papillons d'Europe et d'Afrique du Nord |publisher=Delachaux et Niestlé |location=Paris |year=2010 |isbn=978-2-603-01649-7 |language=fr}} ==Наводи== {{Reflist|32em}} == Поврзано== * [[Список на пеперутки во Македонија]] ==Надворешни врски== {{Commons category|Issoria lathonia}} {{Wikispecies|Issoria lathonia}} * [http://www.lepinet.fr/especes/nation/lep/index.php?id=29780&e=l Lepi Net - Les Carnets du Lépidoptériste Français] * [http://www.ukbutterflies.co.uk/species.php?species=lathonia Пеперутки во ОК] {{-}} {{Taxonbar|from=Q1126187}} [[Категорија:Седефки]] [[Категорија:Инсекти на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] tuy6ry58qjppcjaaa5kgx4tg2ro44ev КК Партизан сезона 2021/22. 0 1291259 5533000 5339875 2026-04-02T06:27:21Z BosaFi 115936 5533000 wikitext text/x-wiki [[Податотека:2021–22 EuroCup, Partizan - Lietkabelis (5).jpg|мини|2021–22 Еврокуп, Партизан - Лиеткабелис]] '''КК Партизан сезона 2021/22.''' ги вклучува сите резултати и други информации поврзани со настапот на [[КК Партизан]] во сезоната 2021/22. во следните натпреварувања: Еврокуп, Јадранска лига, Српска Супер лига и Куп Радивоје Корач. == Промени во составот == === Дошле === {| class="wikitable" cellspacing="1" ! style="width:150px;" |датум ! style="width:220px;" | Играч ! style="width:200px;" | Претходен клуб ! style="width:200px;" | Белешки ! style="width:10px;" | Уп. |- | 2 јули 2021 година |{{Знамеикона|САД}} [[Кевин Пантер]] |{{Знамеикона|ИТА}} [[КК Олимпија Милано|Армани ја проширува Олимпија Милано]] | истечен договор | <ref>{{Наведени вести|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3056/kevin-panter-je-prvo-pojacanje-crno-belog-tima|title=Kevin Panter je prvo pojačanje crno-belog tima|date=July 2, 2021|work=kkpartizan.rs}}</ref> |- | 6 јули 2021 година |{{Знамеикона|СРБ}} [[Алекса Аврамовиќ]] |{{Знамеикона|ШПА}} [[КК Естудијантес|Естудијантес]] | истечен договор | <ref>{{Наведени вести|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3057/aleksa-avramovic-je-novo-pojacanje-partizana-nis|title=Aleksa Avramović je novo pojačanje Partizana NIS|date=July 6, 2021|work=kkpartizan.rs}}</ref> |- | 6 јули 2021 година |{{Знамеикона|САД}} [[Зак Ледеј]] |{{Знамеикона|ИТА}}[[КК Олимпија Милано|Олимппија Милано]] | истечен договор | <ref>{{Наведени вести|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3058/zek-lidaj-je-trece-pojacanje-crno-belog-tima-za-sezonu-2021-22|title=Zek LeDej je treće pojačanje crno-belog tima za sezonu 2021/22|date=July 6, 2021}}</ref> |- | 7 јули 2021 година |{{Знамеикона|ЛЕТ}} [[Родион Куруц]] |{{Знамеикона|САД}} [[Милвоки пари|Милвоки]] бакси | истечен договор | <ref>{{Наведени вести|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3059/rodions-kuruks-je-cetvrto-pojacanje-crno-belog-tima-ovog-leta|title=Rodions Kuruks je četvrto pojačanje crno-belog tima ovog leta|date=July 7, 2021|work=kkpartizan.rs}}</ref> |- | 24 јули 2021 година |{{Знамеикона|САД}}[[Далас Мур]] |{{Знамеикона|Кина}} [[Долгите лавови на Гвангџу|долги лавови]] на [[Долгите лавови на Гвангџу|Гвангџу]] | истечен договор | <ref>{{Наведени вести|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3064/dalas-mur-je-peto-pojacanje-partizana-nis-ovog-leta|title=Dalas Mur je peto pojačanje Partizana NIS ovog leta|date=July 24, 2021|work=kkpartizan.rs}}</ref> |- | 6 август 2021 година |{{Знамеикона|СРБ}}[[Ален Смаилагиќ]] |{{Знамеикона|САД}} [[Голден стејт вориорс|Голден Стејт Вориорс]] | слободен агент | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3067/alen-smailagic-je-sesto-pojacanje-partizana-nis-ovog-leta|title=Alen Smailagić je šesto pojačanje Partizana NIS ovog leta|work=kkpartizan.rs|accessdate=6 August 2021}}</ref> |- | 18 август 2021 година |{{Знамеикона|ИЗР}} [[Џем мадар]] |{{Знамеикона|ИЗР}}[[Хапоел Тел Авив]] | трансфер | <ref>{{Наведени вести|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3073/jam-madar-je-sedmo-pojacanje-partizana-nis-ovog-leta|title=Jam Madar je sedmo pojačanje Partizana NIS ovog leta|date=18 август 2021.|work=kkpartizan.rs|access-date=29 август 2021}}</ref> |- | 23 август 2021 година |{{Знамеикона|СРБ}} [[Балша Копривица]] |{{Знамеикона|САД}} држава Флорида | слободен агент | <ref>{{Наведени вести|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3075/povratak-balse-koprivice-mladi-centar-je-osmo-pojacanje-partizana-nis-ovog-leta|title=Повратак Балше Копривице: Млади центар је осмо појачање Партизана НИС овог лета|date=23 јули 2021.|work=kkpartizan.rs|access-date=23 август 2021}}</ref> |- | 26 септември 2021 година |{{Знамеикона|СЛО}}[[Грегор Глас]] |{{Знамеикона|СРБ}} [[КК Динамик|Динамика]] | истечен договор | <ref>{{Наведени вести|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3092/i-gregor-glas-je-jedan-od-nas|title=I Gregor Glas je jedan od nas|date=26 септември 2021.|work=kkpartizan.rs|access-date=26 септември 2021}}</ref> |- | 20 декември 2021 година |{{Знамеикона|ФРА}} [[Матијас Лесор]] |{{Знамеикона|ИЗР}} [[Макаби Тел Авив]] | истечен договор | <ref>{{Наведени вести|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3154/matijas-lesor-je-novo-pojacanje-partizana-nis|title=Matijas je potpisao ugovor do kraja sezone 2021/22|work=kkpartizan.rs|access-date=20 December 2021}}</ref> |- | 27 јануари 2022 година |{{Знамеикона|СРБ}} [[Тристан Вукчевиќ]] |{{Знамеикона|ШПА}} [[КК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] | трансфер | <ref>{{Наведени вести|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3182/tristan-vukcevic-je-potpisao-visegodisnji-ugovor-sa-partizanom-nis|title=Tristan Vukčević je potpisao višegodišnji ugovor sa Partizanom NIS|date=27 јануари 2022.|work=kkpartizan.rs|access-date=27 јануари 2022}}</ref> |- |} === Заминале === {| class="wikitable" cellspacing="1" ! style="width:150px;" |датум ! style="width:180px;" | Играч ! style="width:280px;" | Иден клуб ! style="width:250px;" | Белешки ! style="width:10px;" | Уп. |- | 1 јули 2021 година |{{Знамеикона|САД}} [[Ерик Мика]] |{{Знамеикона|ФРА}}[[КК Бург|Бург]] | истечен договор | <ref name="Partizanugovori">{{Наведени вести|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3055/petorka-napusta-redove-partizana|title=Petorka napušta redove Partizana|date=July 1, 2021|work=kkpartizan.rs|language=sr}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.jlbourg-basket.com/2021/07/01/nouveau-pivot-a-la-jl-lancien-partizan-eric-mika|title=NOUVEAU PIVOT À LA JL : L’ANCIEN PARTIZAN, ERIC MIKA|date=July 1, 2021|work=jlbourg-basket.com|language=fr}}</ref> |- | 1 јули 2021 година |{{Знамеикона|СРБ}} [[Огњен Јарамаз]] |[[КК Баерн Минхен|Баерн Минхен]] | истечен договор | <ref name="Partizanugovori" /><ref>{{Наведени вести|url=https://fcbayern.com/basketball/de/news/2020-2021/juni/jaramaz2024|title=Die Bayern nehmen talentierten Guard Ognjen Jaramaz bis 2024 unter Vertag|date=July 2, 2021|work=fcbayern.com|language=de}}</ref> |- | 17 јули 2021 година |{{Знамеикона|САД}} [[Џош Перкинс]] |{{Знамеикона|ИТА}}[[КК Нов кош Бриндизи|Бриндизи]] | истечен договор | <ref name="Partizanugovori" /><ref>{{Наведени вести|url=https://www.newbasketbrindisi.it/2021/07/17/josh-perkins-il-ds-giofre-lo-seguivamo-gia-da-qualche-anno-finalmente-e-dei-nostri|title=JOSH PERKINS – IL DS GIOFRÈ: “LO SEGUIVAMO GIÀ DA QUALCHE ANNO, FINALMENTE È DEI NOSTRI”|date=July 17, 2021|work=newbasketbrindisi.it|language=it}}</ref> |- | 1 јули 2021 година |{{Знамеикона|СРБ}} [[Никола Јанковиќ (кошаркар)|Никола Јанковиќ]] | - | истечен договор | <ref name="Partizanugovori" /> |- | 1 јули 2021 година |{{Знамеикона|САД}}[[Рашон Томас]] | - | спогодбено раскинување на договорот | <ref name="Partizanugovori" /> |- | 8 јули 2021 година |{{Знамеикона|СРБ}}[[Новица Величковиќ]] | - | кошаркарска пензија | <ref>{{Наведени вести|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3060/dan-kada-se-povlaci-kapiten|title=DAN KADA SE POVLAČI KAPITEN!|date=July 8, 2021|work=kkpartizan.rs|language=sr}}</ref> |- | 29 јули 2021 година |{{Знамеикона|СРБ}}[[Стефан Јанковиќ (кошаркар)|Стефан Јанковиќ]] |{{Знамеикона|БЛР}}[[КК Цмоки-Минск|Цмоки-Минск]] | спогодбено раскинување на договорот | <ref>{{Наведени вести|url=https://www.b92.net/sport/kosarka/vesti.php?dd=09&mm=07&nav_id=1888635&yyyy=2021|title=Stefan Janković napustio Partizan|date=9 July 2021|work=b92.net|language=sr}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://bc-tsmoki.by/privetstvuem-stefana-yankovicha|title=Приветствуем Стефана Янковича|date=29 July 2021|work=bc-tsmoki.by|language=be|access-date=2022-02-16|archive-date=2021-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729082941/http://bc-tsmoki.by/privetstvuem-stefana-yankovicha|url-status=dead}}</ref> |- | јули 2021 година |{{Знамеикона|СРБ}}[[Лазар Стефановиќ]] |{{Знамеикона|САД}}Универзитетот во Јута | без договор | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://utahutes.com/sports/mens-basketball/roster/lazar-stefanovic/12585|title=2021-22 Men's Basketball Roster - Stefanovic|work=utahutes.com|accessdate=13 August 2021}}</ref> |- | 5 август 2021 година |{{Знамеикона|СРБ}}[[Видан Дроњак]] |{{Знамеикона|СРБ}}[[КК Динамик|Динамика]] | без договор | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/KKDynamicBG/posts/5903664416372702|title=VIDAN DRONJAK U DINAMIKU|work=facebook.com|accessdate=13 August 2021}}</ref> |- | 22 септември 2021 година |{{Знамеикона|САД}}[[Маркус Пејџ]] |{{Знамеикона|ФРА}}[[Кош на КК Орлеанс Лоара|Орлеанс]] | спогодбено раскинување на договорот | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3091/srecno-markus|title=Srećno Markus!|date=25 септември 2021.|publisher=kkpartizan.rs|accessdate=22 септември 2021.}}</ref> |- | 12 октомври 2021 година |{{Знамеикона|САД}}[[Вилијам Мозли]] |[[КК Морнар Бар|Sailor Bar]] | спогодбено раскинување на договорот | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3103/mo-hvala-na-svemu-i-srecno|title=Mo, hvala na svemu i srećno!|date=12 октомври 2021.|publisher=kkpartizan.rs}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kkmornar.bar/index.php/novosti/aba-liga-2/808-u-mornar-stize-vil-mozli|title=U Mornar stiže VIl Mozli!|date=15 октомври 2021.|publisher=kkmornar.bar|accessdate=2022-02-16|archive-date=2021-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016015804/http://www.kkmornar.bar/index.php/novosti/aba-liga-2/808-u-mornar-stize-vil-mozli|url-status=dead}}</ref> |- | 16 ноември 2021 година |{{Знамеикона|СРБ}}[[Алекса Степановиќ]] |[[КК ФМП|Меридијан FMP]] | спогодбено раскинување на договорот | <ref>{{Наведени вести|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3131/aleksa-stepanovic-vise-nije-clan-partizana-nis|title=Aleksa Stepanović više nije član Partizana NIS|date=16 November 2021|language=sr}}</ref> |- |} === Позајмени === {| class="wikitable" cellspacing="1" ! style="width:150px;" |датум ! style="width:180px;" | Играч ! style="width:280px;" | Иден клуб ! style="width:250px;" | Белешки ! style="width:10px;" | Уп. |- | септември 2021 година |{{Знамеикона|СРБ}} [[Никола Радовановиќ]] |{{Знамеикона|СРБ}}[[СРД Дунав Стари Бановци|Дунав]] | позајмен | <ref name="kkpartizan.rs">{{Наведена мрежна страница|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3079/poslovno-sportska-saradnja-izmedju-partizana-nis-i-okk-dunav-iz-starih-banovaca|title=Poslovno-sportska saradnja između Partizana NIS i OKK Dunav iz Starih Banovaca|work=kkpartizan.rs|language=sr|accessdate=1 September 2021}}</ref> |- | септември 2021 година |{{Знамеикона|СРБ}} [[Михаило Петровиќ]] |{{Знамеикона|СРБ}}[[СРД Дунав Стари Бановци|Дунав]] | позајмен | <ref name="kkpartizan.rs"/> |- | септември 2021 година |{{Знамеикона|САД}} [[Треј Дрексел]] |[[п.н.е. Стал Остров Вилкополски|Островот Стал Вилкополски]] | позајмен | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/3080/trej-dreksel-na-pozajmici-u-stalu-iz-ostrova|title=Trej Dreksel na pozajmici u Stalu iz Ostrova|work=kkpartizan.rs|language=sr|accessdate=1 September 2021}}</ref> |- | септември 2021 година |{{Знамеикона|СРБ}} [[Лука Тарлиќ]] |{{Знамеикона|СРБ}} [[СРД Дунав Стари Бановци|Дунав]] | позајмен | <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.zurnal.rs/kosarka/partizan/118486/partizan-pozajmio-tarlaca-u-dunav|title=Партизан позајмио Тарлаћа у Дунав|work=zurnal.rs|language=sr|accessdate=16 September 2021}}</ref> |- | септември 2021 година |{{Знамеикона|ЦГ}} [[Ѓорѓије Јовановиќ]] |{{Знамеикона|СРБ}}[[СРД Дунав Стари Бановци|Дунав]] | позајмен | |- |} ; Играчи со двојно/тројно државјанство * {{Знамеикона|САД}} {{Знамеикона|АЛБ}} [[Далас Мур]] * {{Знамеикона|СРБ}} {{Знамеикона|ШВЕ}} [[Тристан Вукчевиќ]] * {{Знамеикона|САД}} {{Знамеикона|СРБ}} [[Кевин Пантер]] == Пријателски натпревари == {{Легенда2|#BBF3BB|Победа}} {{Легенда2|#FFBBBB|Пораз}} == АБА лига == === Табела === [[Податотека:2021–22 ABA League, Partizan - Cedevita Olimpija (2).jpg|десно|мини|300x300пкс|Партизан во Јадранската лига против Цедевита Олимпија во Белград]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! ! width="190" | Тимот ! Игр. ! Поб. ! Изг. ! P + ! П- ! P +/- ! Точка |- style="background: #ACE1AF" | 1. | align="left" |{{Знамеикона|СРБ}} '''[[БК Партизан|Партизан НИШ]]''' | 19 | 16 | 3 | 1548 година | 1305 година | +243 | 35 |- style="background: #ACE1AF" | 2. | align="left" |{{Знамеикона|СРБ}} [[КК Црвена Ѕвезда|Црвена звезда МТС]] | 17 | 16 | 1 | 1396 година | 1160 | +236 | 33 |- style="background: #CFC;" | 3. | align="left" |[[КК Будуќност|Иднината САКА]] | 16 | 13 | 3 | 1299 година | 1171 година | +128 | 29 |- style="background: #CFC;" | 4. | align="left" |{{Знамеикона|СЛО}} [[КК Цедевита Олимпија|Цедевита Олимпија]] | 18 | 11 | 7 | 1511 година | 1421 година | +90 | 29 |- style="background: #CFC;" | 5. | align="left" |{{Знамеикона|БИХ}} [[КК Игокеа|Игокеа м: тел]] | 19 | 10 | 9 | 1484 година | 1428 година | +56 | 29 |- style="background: #CFC;" | 6. | align="left" |{{Знамеикона|СРБ}} [[КК ФМП|Меридијан FMP]] | 18 | 10 | 8 | 1462 година | 1468 година | -6 | 28 |- | 7. | align="left" |{{Знамеикона|ХРВ}} [[КК Цибона|Цибона]] | 18 | 8 | 10 | 1397 година | 1354 година | +43 | 26 |- | 8. | align="left" |{{Знамеикона|СРБ}} [[КК Мега корпа|Мега Моцарт]] | 18 | 8 | 10 | 1440 година | 1438 година | +2 | 26 |- | 9. | align="left" |[[СРД Студентски центар|СЦ Дерби]] | 18 | 8 | 10 | 1458 година | 1545 година | -87 | 26 |- | 10. | align="left" |Морнар Барско злато | 18 | 7 | 11 | 1354 година | 1386 година | -32 | 25 |- | 11. | align="left" |{{Знамеикона|ХРВ}} [[КК Задар|Задар]] | 17 | 6 | 11 | 1220 година | 1314 година | -94 | 23 |- | 12. | align="left" |{{Знамеикона|СРБ}} [[п.н.е. Борац Чачак|Борец Чачак]] | 17 | 6 | 11 | 1283 година | 1383 година | -100 | 23 |- style="background: #FFFF99" | 13. | align="left" |{{Знамеикона|ХРВ}} [[Сплит п.н.е|Подели]] | 19 | 3 | 16 | 1317 година | 1555 година | -238 | 22 |- style="background: #FF6666" | 14. | align="left" |{{Знамеикона|СЛО}} [[п.н.е. Крка|Крка]] | 18 | 3 | 15 | 1262 година | 1503 година | -241 | 21 |} '''Легенда:''' === Резултати === {{Легенда2|#BBF3BB|Победа|border=1px solid #AAAAAA}}{{Легенда2|#FFBBBB|Пораз|border=1px solid #AAAAAA}} ---- ---- ----{{Кошаркарски резултат|bg=#dfd;"|Q4=22:'''23'''|referee=Милан Недовиќ, Јосип Радојковиќ, Томислав Вовк|assist2=''три играчи'' 3|rebounds2=[[Марко Пецарски|Пецарски]] 7|points2=[[Немања Тодоровиќ|Тодоровиќ]] 13|assist1=[[Родионс Куруцс|Куруцс]], [[Кевин Пантер|Пантер]] 5|rebounds1=[[Зак Ледеј|Ледеј]] 9|points1=[[Алекса Аврамовиќ|Аврамовиќ]] 20|OT=|Q3='''22''':14|date=5 февруари 2022.|Q2=13:'''14'''|Q1='''18''':17|scoreB=68|teamB={{зас|СРБ}} [[КК Борац Чачак|Борац]]|scoreA='''75'''|teamA='''[[КК Партизан|Партизан НИС]]''' {{зас|СРБ}}|report=[https://www.aba-liga.com/match/129/21/1/Preview/q1/1/home/partizan-nis-borac/ Извештај]|place=[[Хала Александар Николиќ]], [[Белоград]]|time=17:00|attendance=2.713}} {{Кошаркарски резултат|bg=#dfd;"|Q4=18:'''22'''|referee=Милош Кољеншиќ, Урош Обркнежевиќ, Лука Кардум|assist2=[[Кевин Пантер|Пантер]] 4|rebounds2=[[Балша Копривица|Копривица]] 11|points2=[[Далас Мур|Мур]] 21|assist1=[[Брајс Џоунс|Џоунс]] 14|rebounds1=[[Ранко Симовиќ|Симовиќ]] 6|points1=[[Данило Тасиќ|Тасиќ]] 16|OT=|Q3=16:'''24'''|date=12 февруари 2022.|Q2=22:22|Q1='''24''':18|scoreB='''86'''|teamB={{зас|СРБ}} '''[[КК Партизан|Партизан НИС]]'''|scoreA=80|teamA=[[КК ФМП|ФМП Меридијан]] {{зас|СРБ}}|report=[https://www.aba-liga.com/match/138/21/1/Preview/q1/1/home/fmp-meridian-partizan-nis/ Извештај]|place=[[Игралиште Железник]], [[Белград]]|time=19:00|attendance=723}} == Еврокуп == === Табела === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! width="25" | ! width="220" | Екипата ! width="40" | Игр. ! width="40" | Поб. ! width="40" | Изг. ! width="40" | P + ! width="40" | П- ! width="40" | P +/- ! Тајландски одмор |- style="background: #ACE1AF" | 1. | align="left" |{{Знамеикона|ШПА}} [[КК Хувентуд|Дивина сеурогос Хувентуд]] | 13 | 11 | 2 | 1086 | 920 | +166 | |- style="background: #ACE1AF" | 2. | align="left" |{{Знамеикона|СРБ}} [[БК Партизан|Партизан НИШ]] | 13 | 9 | 4 | 1110 | 1006 година | +104 | |- style="background: #ACE1AF" | 3. | align="left" |{{Знамеикона|ФРА}} [[КК Митрополит 92|Булоњ Метролитан 92]] | 13 | 8 | 5 | 1092 | 1077 | +15 | |- style="background: #ACE1AF" | 4. | align="left" |{{Знамеикона|РУС}} [[КК Локомотива Кубан|Локомотива Кубан]] | 12 | 8 | 4 | 1085 | 1029 година | +56 | |- style="background: #ACE1AF" | 5. | align="left" |{{Знамеикона|ТУР}} [[БЦ Турк Телеком|Турк Телеком]] | 13 | 6 | 7 | 969 | 1034 | -65 | |- style="background: #ACE1AF" | 6. | align="left" |{{Знамеикона|ШПА}} [[МораБанк Андора|MoraBank Андора]] | 12 | 6 | 6 | 964 | 976 | -12 | |- style="background: #ACE1AF" | 7. | align="left" |{{Знамеикона|ЛИТ}} [[КК Лијеткабелис|Лијеткабелис]] | 12 | 6 | 6 | 947 | 913 | +34 | |- style="background: #ACE1AF" | 8. | align="left" |[[КК Хамбург тауерс|Хамбург тауерс]] | 12 | 5 | 7 | 1029 година | 1071 | -42 | |- | 9. | align="left" |[[КК Слонск Вроцлав|Лоласк Вроцлав]] | 11 | 2 | 9 | 789 | 874 | -85 | |- | 10. | align="left" |{{Знамеикона|ИТА}} [[КК Аквила кош Тренто|Доломити енергија Тренто]] | 13 | 1 | 12 | 932 | 1103 | -171 | |} * <small>'''ЗАБЕЛЕШКА:''' Освоените бодови во продолженијата не се вклучени во табелата и не се користат за утврдување на предноста во случај тимовите да бидат изедначени.</small> '''Легенда:''' === резултати === {{Легенда2|#BBF3BB|Победа|border=1px solid #AAAAAA}} {{Легенда2|#FFBBBB|Пораз|border=1px solid #AAAAAA}} == Статистика == === Тимска статистика === === Поединечна статистика === == Поединечни награди == '''АБА лига''' ''Најкорисен играч'' : * {{Знамеикона|ИЗР}} [[Џем мадар|Јам Мадар]] - 5. коло == Присуство == * '''АБА лига''' : {| class="wikitable sortable" !Поз. ! Клуб ! Натпревар ! Вкупна посета ! Најдобра посета ! Најлошата посета ! Просечна посета |- | style="text-align:center;" | 1 |{{Знамеикона|СРБ}} [[БК Партизан|Партизан НИШ]] | style="text-align:center;" | 9 | style="text-align:center;" | '''45.639''' | style="text-align:center;" | '''8.944''' | style="text-align:center;" | 2.713 | style="text-align:center;" | '''5.071''' |} * '''Еврокуп''' : {| class="wikitable sortable" !Поз. ! Клуб ! Натпревар ! Вкупна посета ! Најдобра посета ! Најлошата посета ! Просечна посета |- | style="text-align:center;" | 1 |{{Знамеикона|СРБ}}[[БК Партизан|Партизан НИШ]] | style="text-align:center;" | 7 | style="text-align:center;" | '''39.224''' | style="text-align:center;" | 6.733 | style="text-align:center;" | 5.088 | style="text-align:center;" | '''5.603''' |} * Куп на '''Радивоје Корач''': {| class="wikitable sortable" !Поз. ! Клуб ! Натпревар ! Вкупна посета ! Најдобра посета ! Најлошата посета ! Просечна посета |- | style="text-align:center;" | - |{{Знамеикона|СРБ}} [[БК Партизан|Партизан НИШ]] | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | '''-''' | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | - | style="text-align:center;" | '''-''' |} == Стручен штаб == {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:89%; width:85%;" ! style="background:black; color:white; text-align:center;" |Име и презиме ! style="background:black; color:white; text-align:center;" | Позиција |- |{{Знамеикона|СРБ}} [[Желимир Обрадовиќ]] | Шеф на вработените |- |{{Знамеикона|СРБ}} [[Владимир Андроиќ]] | Помошник тренер |- |{{Знамеикона|СРБ}} [[Александар Матовиќ]] | Помошник тренер |- |{{Знамеикона|ШПА}} [[Хосе Марија Искердо]] | Помошник тренер |- |{{Знамеикона|СРБ}} [[Богдан Караичиќ]] | Помошник тренер |} == Управа == {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:89%; width:85%;" ! style="background:black; color:white; text-align:center;" |Име и презиме ! style="background:black; color:white; text-align:center;" | Позиција |- |{{Знамеикона|СРБ}} [[Остоја Мијаиловиќ]] | претседател |- |{{Знамеикона|СРБ}} [[Милан Искрин]] | Заменик претседател |- |{{Знамеикона|СРБ}} [[Зоран Савиќ]] | Спортски директор |} == Наводи == {{Наводи}} == Поврзано == * Српските кошаркарски клубови во европските натпреварувања 2021/22. * ФК Партизан сезона 2021/22. == Надворешни врски == {{Портал|Кошарка}} * [http://kkpartizan.rs/sr/takmicenja Резултати на КК Партизан 2021/22] * {{Матична|http://www.kkpartizan.rs/}} [[Категорија:Партизан]] [[Категорија:Кошарка во Србија]] [[Категорија:Кошарка]] 70mgt9rqbfjev7afuz31k6u8xnsxncg Милан Мачван 0 1291467 5532779 5224130 2026-04-01T12:41:43Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532779 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Milan Mačvan .jpg|мини|Милан Мачван]] '''Милан Мачван''' (роден на 16 ноември 1989 година) е српски поранешен професионален [[Кошарка|кошаркар]] . Висок е 2.06 м, играше на позицијата [[Крилен центар (кошарка)|крилен центар]]. Тој ја претставуваше и [[Машка кошаркарска репрезентација на Србија|српската кошаркарска репрезентација]] на репрезентативен план. Тој беше избран од [[Кливленд Кавалирс]] со 54-от вкупен пик на драфтот во НБА во 2011 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nba.com/cavaliers/news/cavs_draft_results_110624.html|title=Cavaliers Select Irving and Thompson with First and Fourth Overall Picks in The 2011 NBA Draft|date=24 June 2011|work=NBA.com|accessdate=12 September 2014}}</ref> == Играчка кариера == Мачван почна да ги врти главите уште пред да ја започне својата сениорска клупска кариера играјќи на јуниорски и кадетски европски и светски првенства како дел од репрезентацијата на Србија. Откако помина низ различни младински нивоа во КК ФМП, тој ја започна својата сениорска кариера во клубот во есента 2007 година, пред сезоната 2007-08 под главниот тренер Влада Вукоичиќ . Тој се појави на пет натпревари во Јадранската лига за нив пред да се префрли во КК Хемофарм во средината на декември 2007 година. Мачван немал професионален договор за време на неговиот престој во Железник поради тоа што бил малолетник; сепак, кога наполни 18 години во ноември 2007 година, ја доби опцијата да потпише и на некој начин изненадувачки избра да го стори тоа со ривалот КК Хемофарм, кој му плати на Железник 150.000 евра за неговите услуги. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/kosarka.php?yyyy=2007&mm=12&dd=18&nav_id=277065|title=Mačvan u Hemofarmu četiri godine, B92, 18 December 2007|publisher=B92.net|language=sr|accessdate=30 September 2011}}</ref> Најголемата причина зад неговата одлука да потпише со Хемофарм наместо да остане со Железник лежи во фактот што главниот тренер на Хемофарм, Мирослав Николиќ, исто така беше тренер на Мачван во српскиот тим до 19 години кој го освои Светското првенство на ФИБА до 19 години тоа лето. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/kosarka.php?yyyy=2007&mm=11&dd=20&nav_id=273098|title=Mačvan na korak od Hemofarma|date=20 November 2007|publisher=B92.net|language=sr|accessdate=30 September 2011}}</ref> Неколку месеци подоцна, Николиќ поднесе оставка на функцијата во Хемофарм по низата лоши резултати, а клубот го доведе Влада Вукоичиќ, тренерот на Мачван во Железник, кој во меѓувреме доби отказ. На натпреварот Nike Hoop Summit во 2009 година, одржан на 11 април во Роуз Гарден во Портланд, Мачван беше МВП на натпреварот со 23 поени, 14 скока и 6 асистенции што го предводеше меѓународниот тим до нивната прва победа од 1998 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mondo.rs/a132396/Sport/Kosarka/Macvan-zvezda-revije-najboljih-u-Portlandu.html|title=Mačvan zvezda revije najboljih u Portlandu, MTS Mondo, 12 April 2009|date=12 June 2010|publisher=Mtsmondo.com|language=sr|accessdate=30 September 2011|archive-date=2017-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829204633/http://mondo.rs/a132396/Sport/Kosarka/Macvan-zvezda-revije-najboljih-u-Portlandu.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/vesti.php?yyyy=2009&mm=04&dd=12&nav_id=355149|title=Mačvan se poigrao sa Amerikancima, B92, 12 April 2009|publisher=B92.net|language=sr|accessdate=30 September 2011}}</ref> На 17 декември 2010 година, Мачван потпишал петгодишен договор со претендентите во Евролигата, Макаби Тел Авив. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.interbasket.net/news/7351/2010/12/maccabi-tel-aviv-finally-gets-macvan/|title=Maccabi Tel Aviv finally gets Mačvan|publisher=interbasket.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20101220181406/http://www.interbasket.net/news/7351/2010/12/maccabi-tel-aviv-finally-gets-macvan/|archive-date=20 December 2010|accessdate=18 December 2010}}</ref> Макван играше во финалето на Евролигата 2010-11, постигнувајќи 3 поени и 4 скока за 12 минути. На 18 октомври 2011 година, Мачван потпишал едногодишен договор за заем со КК Партизан. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.euroleague.net/euroleaguenews/transactions/2011-12-signings/i/88253/5611/partizan-mt-s-lands-macvan-on-loan|title=PARTIZAN MT:S lands Macvan on loan from Maccabi|publisher=Euroleague|archive-url=https://web.archive.org/web/20130414013948/http://www.euroleague.net/euroleaguenews/transactions/2011-12-signings/i/88253/5611/partizan-mt-s-lands-macvan-on-loan|archive-date=14 April 2013|accessdate=20 May 2012}}</ref> Над 10 натпревари во Евролигата, тој имаше просек од 15,3 поени и 8,2 скока по натпревар во кариерата. На 30 јули 2012 година, Мачван потпишал двегодишен договор со турскиот тим Галатасарај Медицински парк <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.galatasaray.org/haber/basketbol/erkek-basketbol/milan-macvan-galatasaray-medical-parkta/15858|title=Milan Macvan Galatasaray Medical Park'ta|publisher=Galatasaray SK|accessdate=11 August 2012}}</ref> кој исто така се натпреварувал во Евролигата. Поранешниот клуб на Мачван, Макаби Тел Авив доби откуп од 250.000 евра од Галатасарај. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sportando.net/eng/europe/turkey/41808/galatasaray-agreed-to-terms-with-milan-macvan.html|title=Galatasaray agreed to terms with Milan Macvan|last=Carchia|first=E.|work=sportando.net|accessdate=30 July 2012}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/vesti.php?yyyy=2012&mm=07&dd=30&nav_id=630873|title=Milan Mačvan u Galatasaraju|work=B92.net|language=sr|accessdate=30 July 2012}}</ref> На 17 октомври 2014 година, Мачван потпишал договор со неговиот поранешен клуб КК Партизан до крајот на сезоната. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/sport.295.html:515183-Macvan-u-Partizanu|title=Mačvan u Partizanu!|work=novosti.rs|language=sr|accessdate=17 October 2014}}</ref> На 15 јули 2015 година, Мачван потпишал двегодишен договор со италијанскиот клуб ЕА7 Емпорио Армани Милано. <ref>{{Наведени вести|url=http://www.olimpiamilano.com/en/milan-macvan-is-the-man-for-olimpia/|title=Milan Macvan is The Man for Olimpia|date=15 July 2015|work=Olimpiamilano.com|access-date=15 July 2015}}</ref> Во ноември 2015 година ја скрши десната рака и се очекуваше да пропушти шест недели од акцијата. <ref>{{Наведени вести|url=http://www.euroleague.net/news/i/6gqnn69aesolto6m|title=EA7 Milan loses Macvan to broken hand|date=9 November 2015|work=euroleague.net|access-date=11 November 2015}}</ref> На 21 јули 2017 година, Мачван потпишал двегодишен договор со германскиот клуб Баерн Минхен. <ref>{{Наведени вести|url=http://www.eurocupbasketball.com/eurocup/news/i/7yi6m758fsykxejl|title=Bayern brings aboard former Rising Star Macvan|date=21 July 2017|work=Eurocupbasketball.com|access-date=21 July 2017|archive-date=2017-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722184004/http://www.eurocupbasketball.com/eurocup/news/i/7yi6m758fsykxejl|url-status=dead}}</ref> Во јули 2019 година, Мачван потпиша за Алварк Токио од јапонската Б.лига. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.novosti.rs/vesti/sport.295.html:808042-Ode-Macvan-u-Japan|title=Ode Mačvan u Japan|work=novosti.rs|accessdate=24 July 2019}}</ref> На 1 јуни 2020 година, Мачван објави дека се повлекува од својата кошаркарска кариера на 31-годишна возраст. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.b92.net/sport/kosarka/vesti.php?yyyy=2020&mm=06&dd=01&nav_id=1690149|title=Milan Mačvan završio karijeru|work=b92.net|accessdate=1 June 2020}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurocupbasketball.com/eurocup/news/i/ams4c7wg66wgl5w8/7days-eurocup-on-social-media|title=7DAYS EuroCup on Social Media|date=1 June 2020|work=eurocupbasketball.com|accessdate=1 June 2020}}{{Мртва_врска|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Кариера после играње == На 6 август 2020 година, Партизан објави дека го ангажирале Мачван како спортски советник на претседателот на клубот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kkpartizan.rs/sr/vest/2811/milan-macvan-se-vratio-u-partizan|title=Milan Mačvan se vratio u Partizan|date=6 August 2020|work=kkpartizan.rs|accessdate=6 August 2020}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurohoops.net/en/eurocup/1088080/milan-macvan-returns-to-partizan-as-president-advisor/|title=Milan Macvan returns to Partizan as president advisor|date=6 August 2020|work=eurohoops.net|accessdate=6 August 2020}}</ref> Во ноември 2020 година ја напушти функцијата во Партизан. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.b92.net/sport/kosarka/vesti.php?yyyy=2020&mm=11&dd=21&nav_id=1767896|title=Mačvan ekspresno napustio Partizan|work=b92.net|accessdate=21 November 2020}}</ref> == Приватен живот == Мачван е роден во [[Вуковар]], во етничко српско семејство. На тригодишна возраст (1992–1993) тој го напуштил Вуковар (кој бил погоден од [[Хрватска војна за независност|војна]]) во Србија со своето семејство, живеејќи во [[Нови Сад]] со својата мајка одреден период. На шестгодишна возраст накратко се вратил во Вуковар, каде што започнал да игра кошарка за КК Вуковар. Семејството потоа се преселило во [[Бачка Паланка]] во северна Србија. <ref name="Novosti-295">{{Наведени вести|url=http://www.novosti.rs/vesti/sport.295.html:360770-Macvan-Kosarka-me-iscupala-iz-kandzi-rata|title=Mačvan: Košarka me isčupala iz kandži rata}}</ref> Неговото семејство има ''[[Слава (празник)|слава]]'' на Михољдан (Св. Киријак Отшелник)12. Октомври, а тој рече дека верува во Бог и оди во црква. <ref name="Novosti-295" /> Има помлада сестра Јелена (родена 1995 г.), која накратко играше одбојка. <ref name="Novosti-295" /> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * Официјална веб-страница [https://web.archive.org/web/20191116050724/http://macvanmilan.com/ на Milan Mačvan] * [http://www.euroleague.net/competition/players/showplayer?pcode=JEA Милан Мачван] на euroleague.net * [http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/p/rpp/150/q/Milan%20Macvan/pid//_//players.html Милан Мачван] на fiba.com * [http://web.legabasket.it/player/?id=MAC-MIL-89 Милан Мачван] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180304231359/http://web.legabasket.it/player/?id=MAC-MIL-89 |date=2018-03-04 }} на legabasket.it (in Italian) * [https://www.tblstat.net/player/2348 Милан Мачван] на tblstat.net [[Категорија:Срби во Хрватска]] [[Категорија:Играчи на КК Галатасарај]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1989 година]] [[Категорија:Српски кошаркари]] 5snsrg9cfshoiht0632ds0xgv6pcsvv Мала дебелоглавка 0 1293138 5532848 5304743 2026-04-01T16:10:08Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532848 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | taxon = Мала дебелоглавка | authority = ([[Linnaeus, 1758]]) | image = Grizzled skipper (Pyrgus malvae).jpg | image_caption = Примерок во Англија. }} '''Малата дебелоглавка''' (''Pyrgus malvae'') е пеперуга од видот на [[дебелоглавки]]. Пеперугата ја има и во [[Македонија]]. == Опис == [[Податотека:Pyrgus malvae - Kulna.jpg|мини]] Таа е мала пеперутка со кариран шар на крилјата што изгледа како црно-бело. Оваа пеперутка може да се најде низ цела Европа и е вообичаена во централните и јужните региони на Англија. Пеперутката претпочита три главни типа на живеалишта: шуми, пасишта и индустриски предели.<ref name=":3">{{Cite journal|last=Jong|first=Rienk|date=1987|title=Superspecies Pyrgus malvae (Lepidoptera: Hesperiidae) in the East Mediterranean, with notes on phylogenetic and biological relationships|url=http://repository.naturalis.nl/document/149689You|journal=Rijksmuseum van Natuurlijke Historie|via=Naturalis Repository}}</ref> Јајцата се ставаат на растенија кои ќе обезбедат топлина и правилна исхрана за развој, како што е ''A. euphoria''. Кај ларвите нивното движење обично е ограничено на едно растение, на кое ќе градат шатори, освен ако не се преселат на второ растение домаќин. Ларвите потоа вртат кожурци, обично на последното растение домаќин што го окупирале, каде што остануваат до пролет. Откако ќе се појават како возрасни пеперутки, тие се доста активни во текот на денот и имаат тенденција да ги претпочитаат растенијата со сина или виолетова боја за храна.Тие исто така поседуваат повеќе методи на комуникација; на пример, вибрациите се користат за комуникација со мравките, а хемиските секрети играат улога во парењето.<ref name=":5">{{Cite journal|last1=Hernández-Roldán|first1=Juan L.|last2=Bofill|first2=Roger|last3=Dapporto|first3=Leonardo|last4=Munguira|first4=Miguel L.|last5=Vila|first5=Roger|date=2014-09-01|title=Morphological and chemical analysis of male scent organs in the butterfly genus Pyrgus (Lepidoptera: Hesperiidae)|journal=Organisms Diversity & Evolution|language=en|volume=14|issue=3|pages=269–278|doi=10.1007/s13127-014-0170-x|s2cid=15709135|issn=1439-6092|url=https://www.semanticscholar.org/paper/ce81e9b8b8686755d7e0ddd1cb6f1117e3cdb1f7}}</ref> Покажувајќи територијално однесување, мажјаците применуваат стратегии за сечење и патролирање за да се парат со саканата женка. == Географска распоространетост== Малата дебелоглавка може да се најде низ Западна Европа во северна Скандинавија, делови од Грција, Македонија и некои од Средоземните острови. Популацијата во многу европски земји се чини дека е прилично стабилно. Присутен е и во Кореја, како и низ Медитеранот до Средна Финска, а ретко во делови од Германија.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Streitberger|first1=Merle|last2=Fartmann|first2=Thomas|date=2013-01-01|title=Molehills as important larval habitats for the grizzled skipper, Pyrgus malvae (Lepidoptera: Hesperiidae), in calcareous grasslands|journal= European Journal of Entomology|language=en|volume=110|issue=4|pages=643–648|doi=10.14411/eje.2013.087|issn=1210-5759|doi-access=free}}</ref> ==Наводи== {{Reflist}} ==Литература== * {{cite book|last=Asher|first=Jim|title=The Millennium Atlas of Butterflies in Britain and Ireland|url=https://archive.org/details/millenniumatlaso0000unse|year=2001|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-850565-5|display-authors=etal}} * Brereton, T. M.; Bourn, N. A. D., and Warren, M. S. (1998). ''[https://web.archive.org/web/20060927225928/http://www.butterfly-conservation.org/species/action_plans/grizzled_skipper/gs_action_plan.pdf Species action plan. Grizzled Skipper]''. * Dover, J. W., T. H. Sparks, and J. N. Greatorex-Davies. "The importance of shelter for butterflies in open landscapes." ''Journal of Insect Conservation'' 1.2 (1997): 89–97. * Elfferich, Nico W. "Is the larval and imaginal signalling of Lycaenidae and other Lepidoptera related to communication with ants." ''Deinsea'' 4.1 (1998): 91–96. * Fang, Yan. "Anisotropic Characteristic of Insect (Lepidoptera) wing Surfaces." (2015). * Hammond, Nicholas, et al. ''Concise Butterfly & Moth Guide''. Bloomsbury, 2014. * Hernández-Roldán, Juan L., et al. "Morphological and chemical analysis of male scent organs in the butterfly genus Pyrgus (Lepidoptera: Hesperiidae)." ''Organisms Diversity & Evolution'' 14.3 (2014): 269–278. * Jong, Rienk. ''Superspecies Pyrgus malvae (Lepidoptera: Hesperiidae) in the East Mediterranean, with notes on phylogenetic and biological relationships''. Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, 1987. * Kociková, Lenka, et al. "Is colour an important factor influencing the behaviour of butterflies (Lepidoptera: Hesperioidea, Papilionoidea)?." ''European Journal of Entomology'' 109.3 (2012): 403. * Krämer, Benjamin, et al. "Microhabitat selection in a grassland butterfly: a trade-off between microclimate and food availability." ''Journal of Insect Conservation'' 16.6 (2012): 857–865. * Pollard, E. "Temperature, rainfall and butterfly numbers." ''Journal of Applied Ecology'' (1988): 819–828. * Roy, David B., et al. "Butterfly numbers and weather: predicting historical trends in abundance and the future effects of climate change." ''Journal of Animal Ecology'' 70.2 (2001): 201–217. * Streitberger, Merle, and Thomas Fartmann. "Molehills as important larval habitats for the grizzled skipper, Pyrgus malvae (Lepidoptera: Hesperiidae), in calcareous grasslands." ''European Journal of Entomology'' 110.4 (2013): 643. * Wallisdevries, Michiel F., and Ivo Raemakers. “Does Extensive Grazing Benefit Butterflies in Coastal Dunes?” ''Restoration Ecology'', vol. 9, no. 2, 2001, pp.&nbsp;179–188., doi:10.1046/j.1526-100x.2001.009002179.x. * {{cite book|last=Whalley|first=Paul|title=The Mitchell Beazley Guide to Butterflies|year=1981|publisher=Mitchell Beazley|location=London|isbn=978-0-85533-348-5}} ==Надворешни врски== * [http://www.lepiforum.de/lepiwiki.pl?Pyrgus_Malvae Lepiforum.de] * [http://internt.nhm.ac.uk/jdsml/research-curation/projects/hostplants/list.dsml?PSpeciesqtype=starts+with&PFamilyqtype=starts+with&Species=malvae&sort=Family&sqlpageinfo=13%3a1%3a0&Familyqtype=starts+with&Speciesqtype=starts+with&Genus=pyrgus&Genusqtype=starts+with&PGenusqtype=starts+with&Country=%25 ''Pyrgus malvae'' at Caterpillar Hostplants Database]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категорија:Инсекти на Македонија]] [[Категорија:Дебелоглавки]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 9dwn0crslvridk2jry93vc1cm86zedy TK Борец 0 1293800 5533008 4848008 2026-04-02T06:34:28Z BosaFi 115936 5533008 wikitext text/x-wiki '''Тенискиот клуб Борац''' е првиот тениски клуб основан во [[Бања Лука]]. Клубот располага со 6 тениски игралишта (4 на отворено и 2 во тениска сала). Денеска во клубот тренираат над 150 момчиња и девојчиња од 7 до 12 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tkborac.com/|title=Teniski klub Borac|last=|first=|date=|publisher=|accessdate=2022-03-05|archive-date=2017-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227073432/http://tkborac.com/|url-status=dead}}</ref> Клубот бил домаќин на натпревари со српските играчи [[Ненад Зимоњиќ]] и [[Јанко Типсаревиќ]]. Исто така, коорганизирал и натпревар помеѓу [[Новак Ѓоковиќ]] и [[Виктор Троицки]]. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.tkborac.com/ Официјална веб-страница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171227073432/http://tkborac.com/ |date=2017-12-27 }} (in Serbian) * [http://www.borac-sport.com/ Спортско друштво Борац] (in Serbian) * [http://www.rekreacija.ba/index.php/portal/sportovi/tenis-i-srodno/ База на податоци за тениски клубови] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220305160948/http://www.rekreacija.ba/index.php/portal/sportovi/tenis-i-srodno/ |date=2022-03-05 }} (in Serbian) [[Категорија:Тениски клубови]] [[Категорија:Тенис]] k3hdgjh4im5v3nczg237bu5b5w4ul4l Марио Карт 0 1294022 5533018 5329737 2026-04-02T06:45:18Z BosaFi 115936 5533018 wikitext text/x-wiki '''Марио Карт''' е серија на картинг тркачки игри базирани на франшизата Марио, развиена и објавена од Нинтендо во 1992 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kotaku.com/super-mario-kart-most-influential-video-game-in-histor-5160745|title=Super Mario Kart: Most Influential Video Game in History|last=Crecente|first=Brian|date=February 26, 2009|work=Kotaku|archive-url=https://web.archive.org/web/20090228050332/http://kotaku.com/5160745/super-mario-kart-most-influential-video-game-in-history|archive-date=February 28, 2009|accessdate=January 27, 2012}}</ref> Серијата ''Марио Карт'' брои вкупно четиринаесет игри, со шест на домашни конзоли, три на рачни конзоли, четири [[аркадни игри]] заеднички развиени со Namco и една за [[Мобилен телефон|мобилни телефони]]. Најновата игра од главната серија, ''Марио Карт Лајв'', била објавена на Нинтендо Свич во октомври 2020 година. Над 164,43 милиони примероци од серијата се продадени ширум светот. == Историја == [[Податотека:Mario_kart_first_logo.png|десно|мини| Логото на серијата до ''Марио Карт Arcade GP 2'']] Првата игра од серијата ''Марио Карт'' е ''Супер Марио Карт'' за Нинтендо во 1992 година. Неговиот развој бил надгледуван од Шигеру Мијамото, јапонскиот дизајнер на многу успешни игри на Нинтендо, вклучително и ''Супер Марио Брос.'' Даран Џонс од НауГејмер (NowGamer) сугерира дека успехот на ''Супер Марио Карт'' е резултат на ликовите на ''Супер Марио'' и дека е нов тип на тркачка игра.<ref name="Now Gamer">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nowgamer.com/features/1148204/super_mario_kart_the_complete_history_of_nintendos_kart_racer.html|title=Super Mario Kart: The Complete History of Nintendo's Kart Racer|last=Jones|first=Darran|date=November 28, 2011|work=[[NowGamer]]|publisher=[[Imagine Publishing|Imagine Publishing Ltd.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130625232227/http://www.nowgamer.com/features/1148204/super_mario_kart_the_complete_history_of_nintendos_kart_racer.html|archive-date=June 25, 2013|accessdate=September 15, 2013}}</ref> == Играње == Во серијата Марио Карт, играчите се натпреваруваат во трки со картинг, контролирајќи еден од изборот на ликови, главно од франшизата Марио. Во секоја трка може да се натпреваруваат до шеснаесет знаци. Играта е подобрена со ставки за засилување добиени со возење во кутии со ставки поставени на курсот. Овие засилувања вклучуваат печурки за зголемување на брзината на играчите, школки што треба да се фрлаат на противниците, кора од банана и кутии за лажни ставки како опасност. Играта избира ставка врз основа на моменталната позиција на играчот во трката. На пример, играчите кои многу заостануваат може да добијат помоќни ставки кои му даваат на играчот поголемо засилување на брзината во зависност од местото на играчот, додека лидерот може да добие само мали одбранбени ставки, како што се школки или банани. Наречен гумени ленти, овој механизам за игра им овозможува на другите тркачи реална шанса да го стигнат водечкиот тркач. Секоја нова игра воведува нови елементи на играње, како што се нови коли, ставки, режими и ликови за играње. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Компјутерски игри]] [[Категорија:Статии со текст на јапонски]] 5e4us7a3voej4f681hx2emoad6mcnl5 Лимоновец 0 1295888 5532831 5304799 2026-04-01T16:03:29Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532831 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | name = Лимоновец | image = Common brimstone butterfly (Gonepteryx rhamni) male in flight.jpg | image_caption = Мажјак, примерок во Англија | image2 = Common brimstone butterfly (Gonepteryx rhamni) male.jpg | image2_caption = Женка, примерок во Англија | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{Cite book|title=European red list of Butterflies|date=2010|publisher=Publications Office of the European Union|others=Swaay, Chris van., European Commission. Directorate-General for Environment. International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. Blue List Programme.|isbn=9789279141515|location=Luxembourg|oclc=641575222}}</ref> | taxon = Gonepteryx rhamni | authority = ([[Карл Линеј|Linnaeus]], 1758) | subdivision_ranks = Подвидови | subdivision = * ''G. r. gravesi'' * ''G. r. kurdistana'' * ''G. r. meridionalis'' * ''G. r. miljanowskii'' * ''G. r. rhamni'' * ''G. r. tianshanica'' | synonyms = * ''Papilio rhamni'' <small>[[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]]</small> }} '''Лимоновец''' (''Gonepteryx rhamni'') е пеперутка од видот пеперутки белци. Пеперутката ја има во [[Европа]], [[Азија]] и [[Северна Африка]].<ref name=":1" /> == Распространетост == Пеперугата најчесто може да се најде низ Палеарктикот. Поединци се видени од западна Европа до источна Азија. Високата подвижност на оваа пеперутка ѝ овозможува нашироко да бара локации за нови растенија-домаќини и да го прошири својот опсег.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Pecháček|first1=Pavel|last2=Stella|first2=David|last3=Keil|first3=Petr|last4=Kleisner|first4=Karel|date=2014-12-01|title=Environmental effects on the shape variation of male ultraviolet patterns in the Brimstone butterfly (Gonepteryx rhamni, Pieridae, Lepidoptera)|journal=Naturwissenschaften|language=en|volume=101|issue=12|pages=1055–1063|doi=10.1007/s00114-014-1244-5|pmid=25280559|bibcode=2014NW....101.1055P|s2cid=14494428|issn=0028-1042}}</ref> Иако географската дистрибуција на возрасната единка е поголема од онаа на неговото растение домаќин, неговиот опсег сепак е ограничен од присуството на растенија-домаќини поради потребите на неговиот стадиум на ларви.<ref name=":2">{{Cite journal|last1=Gutiérrez|first1=David|last2=Thomas|first2=Chris D.|date=2000-05-01|title=Marginal range expansion in a host-limited butterfly species Gonepteryx rhamni|url=https://archive.org/details/sim_ecological-entomology_2000-05_25_2/page/165|journal=Ecological Entomology|language=en|volume=25|issue=2|pages=165–170|doi=10.1046/j.1365-2311.2000.00241.x|s2cid=83866795|issn=1365-2311}}</ref> Пеперугата користи различни средини за различни фази од својот животен циклус. Пеперутката ги населува мочуриштата за време на сезоната на парење и размножување, бидејќи тие обезбедуваат идеални области за плодност поради изобилството на растенија домаќини.<ref name=":3">{{Cite journal|last1=Pollard|first1=E.|last2=Hall|first2=M. L.|date=1980|title=Possible movement of Gonepteryx rhamni (L.) (Lepidoptera: Pieridae) between hibernating and breeding areas|journal=Entomologist's Gazette|volume=31|pages=217–220|issn=0013-8894}}</ref> Пеперугата претпочита да несе јајца на помлади растенија домаќини со доцни пупки кои се изолирани од другите растенија во областа и изложени и на отворен простор и на сонце.<ref name=":7">{{Cite journal|last=McKay|first=H. V.|date=1991|title=Egg-Laying Requirements of Woodland Butterflies; Brimstones (Gonepteryx rhamni) and Alder Buckthorn (Frangula alnus)|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-ecology_1991-08_28_2/page/731|jstor=2404579|journal=Journal of Applied Ecology|volume=28|issue=2|pages=731–743|doi=10.2307/2404579}}</ref> Во текот на зимата, возрасните единки патуваат во шумите за да хибернираат, бидејќи обезбедуваат идеални места за презимување со засолништа како што се зимзелени зеленило и зеленило.<ref name=":3" /><ref name=":0">{{Cite journal|last1=Dempster|first1=J. P.|last2=Lakhani|first2=K. H.|last3=Coward|first3=P. A.|date=1986-02-01|title=The use of chemical composition as a population marker in insects: a study of the Brimstone butterfly|journal=Ecological Entomology|language=en|volume=11|issue=1|pages=51–65|doi=10.1111/j.1365-2311.1986.tb00279.x|s2cid=86578856|issn=1365-2311}}</ref> Пеперугата има изглед кој е многу сличен на листовите на овие растенија, па за време на хибернација може да остане скриен.[10] Во другите сезони, врз изборот на живеалиштата влијае и изобилството на нектар како извор на храна.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Jennersten|first=Ola|date=1980|title=Nectar source plant selection and distribution pattern in an autumn population of Gonepteryx rhamni (Lep. Pieridae)|journal=Entomologisk Tidskrift|volume=101|pages=109–114|issn=0013-886X}}</ref> == Галерија == {{multiple image | align = center | direction = horizontal | width = | header = Животен циклус | image1 = Gonepteryx_rhamni_090406.jpg | width1 = 176<!-- standardised to image height of 100 px--> | caption1 = Парење | image2 = Gonepteryx rhamni egg 1.jpg | width2 = 209 | caption2 = Јајце | image3 = Gonepteryx rhamni - caterpillar 01 (HS).jpg | width3 = 187 | caption3 = Гасеница | image4 = Gonepteryx rhamni - pupa 04 (HS).jpg | width4 = 187 | caption4 = Кукла | image5 = Zitronenfalter Gonepteryx rhamni.jpg | width5 = 200 | caption5 = Возрасен мажјак | image6 = Common brimstone (Gonepteryx rhamni) female underside.JPG | width6 = 210 | caption6 = Возрасна женка }} == Поврзано == * [[Список на пеперутки во Македонија]] == Наводи == {{Reflist}} * {{cite book|title=The Millennium Atlas of Butterflies of Britain and Ireland|url=https://archive.org/details/millenniumatlaso0000unse|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=978-0-19-850565-5|editor=Jim Asher, Martin Warren & Richard Fox}} [[Категорија:Белци (пеперутки)]] [[Категорија:Инсекти на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] rqbvoydio80tvlk12r1t3wmdxcj7oqq Мала пустарка 0 1300351 5532851 5084408 2026-04-01T16:11:14Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532851 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Coenonympha pamphilus - Kulna.jpg|мини|Малата]] '''Малата''' пустарка (''Coenonympha pamphilus'') е вид на пеперутка што припаѓа на [[Семејство (биологија)|фамилијата]] Nymphalidae, класифицирани во подфамилијата Satyrinae (попозната како „кафеави“). Тоа е најмалата пеперутка во оваа потфамилија. '''Малата''' пустарка е дневна и лета со забележлива шема на летање во близина на земјата. Почива со затворени крила кога не е во лет.<ref name=":7">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ukbutterflies.co.uk/species.php?species=pamphilus|title=UK Butterflies - Small Heath - Coenonympha pamphilus|work=www.ukbutterflies.co.uk|accessdate=2017-10-02}}</ref><ref name=":11">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britishbutterflies.co.uk/species-info.asp?vernacular=Small%20Heath|title=British Butterflies - A Photographic Guide by Steven Cheshire|work=www.britishbutterflies.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621035319/http://www.britishbutterflies.co.uk/species-info.asp?vernacular=Small%20Heath|archive-date=2017-06-21|accessdate=2017-10-02}}</ref><ref name=":12">Wickman, Per-Clof.</ref> Распространет е во колониите низ пасиштата на [[Евроазија]] и северозападна [[Африка]], претпочитајќи посуви живеалишта од другите ''Coenonympha'', како што се солените мочуришта, алпските ливади, [[Моклиште|мочуриштата]] и пасиштата во близина на вода (т.е. потоци ).<ref>{{Наведено списание|last=Org|first=Registry-Migration.Gbif|year=2017|title=GBIF Backbone Taxonomy|publisher=GBIF Secretariat|doi=10.15468/39omei}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Sei|first=M.|year=2004|title=Larval Adaptation of the Endangered Maritime Ringlet ''Coenonympha tullia nipisiquit'' Mc ''Donnough'' (Lepidoptera: Nymphalidae) to a Saline Wetland Habitat|journal=Environmental Entomology|volume=33|issue=6|pages=1535–1540|doi=10.1603/0046-225X-33.6.1535}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Brau|first=Markus|last2=Dolek|first2=Matthias|last3=Stettmer|first3=Christian|date=2010|title=Habitat requirements, larval development and food preferences of the German population of the False Ringlet Coenonympha oedippus (FABRICIUS, 1787) (Lepidoptera: Nymphalidae) - Research on the ecological needs to develop management tools|url=http://www.ufz.de/export/data/10/129754_Oedippus_26.pdf#page=43|journal=Oedippus|volume=26|pages=41–51}}</ref> Сепак, загубата на живеалиштата предизвикана од човечки активности доведе до пад на населението на некои локации.<ref name=":11" /> Растенијата домаќини на [[Ларва|ларви]] се [[треви]], кои се наоѓаат во различни живеалишта, додека возрасните пеперутки се хранат со [[нектар]] од цвеќињата.<ref name=":8">{{Наведено списание|last=Goverde|first=Marcel|last2=Erhardt|first2=Andreas|date=2003-01-01|title=Effects of elevated CO2 on development and larval food-plant preference in the butterfly Coenonympha pamphilus (Lepidoptera, Satyridae)|journal=Global Change Biology|volume=9|issue=1|pages=74–83|bibcode=2003GCBio...9...74G|doi=10.1046/j.1365-2486.2003.00520.x}}</ref><ref name=":9">{{Наведено списание|last=Cahenzli|first=Fabian|last2=Erhardt|first2=Andreas|date=2012-09-01|title=Nectar sugars enhance fitness in male Coenonympha pamphilus butterflies by increasing longevity or realized reproduction|journal=Oikos|volume=121|issue=9|pages=1417–1423|doi=10.1111/j.1600-0706.2012.20190.x}}</ref> Мажјаците од овој вид се територијални, што игра голема улога во добивањето женска двојка. За да воспостават доминација, тие учествуваат во приказ на парење во кој мажјаците се собираат во натпреварувачки приказ за да ги привлечат женките кои поминуваат.<ref name=":10">{{Наведено списание|last=Wickman|first=Per-Olof|year=1992|title=Mating systems of Coenonympha butterflies in relation to longevity|journal=Animal Behaviour|volume=44|pages=141–148|doi=10.1016/S0003-3472(05)80763-8}}</ref> == Таксономија == Малиот грин е еден од 40-те видови класифицирани во родот ''Coenonympha'' и сместен во семејството на [[шаренци]]те (''Nymphalidae'') . Припаѓа на племето Satyrini и неговото потплеме Coenonymphina.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ftp.funet.fi/pub/sci/bio/life/insecta/lepidoptera/ditrysia/papilionoidea/nymphalidae/satyrinae/coenonympha/|title=Coenonympha|work=ftp.funet.fi|accessdate=2018-02-22}}</ref> '''Малата''' пустарка првпат беше опишано во 1758 година од [[Карл Линеј]], шведски ботаничар и зоолог, во неговата книга ''[[Систем на природата|Systema Naturae]]'' .<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/carolilinnaeisys12linn|title=Caroli Linnaei ... Systema naturae: per regna tria naturae: secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis|last=Linné|first=Carl von|last2=Lange|first2=Johann Joachim|last3=Linné|first3=Carl von|date=1760|publisher=Halae Magdeburgicae : Typis et sumtibus Io. Iac. Curt.|others=LuEsther T. Mertz Library New York Botanical Garden}}</ref> Првично, женската пеперутка ''C. pamphilus'' била означена како златно око, а мажјакот како око со селце. Ентомологот Мозес Харис подоцна го опишал како Малиот Хит или чуварот на вратата. Меѓутоа, чуварот на вратата сега го опишува ''[[Жолта окатка|Pyronia tithonus]]'' .<ref name=":6">{{Наведена книга|url=https://archive.org/stream/butterfliesofbri00sout/butterfliesofbri00sout_djvu.txt|title=The butterflies of the British Isles|last=South|first=Richard|publisher=London: F. Warne|year=1906|pages=136–138}}</ref> == Опис во Сеиц == ''C. pamphilus.'' Мали пеперутки кои на горната страна се во боја на црвеникаво жолт песок. Преден дел под црвеникаво жолто, граничи со сива боја и носи мал апикален оцелус со зеници; задните крила разредени со сива боја, со скратена, заоблена, белузлава средна лента засенчена со кафена боја. Окелите генерално се целосно отсутни или само означени со слаби и нејасни остатоци од точки или прстени. - Основната боја на задните крила од северната форма, ''pamphilus'' L. (= ''nephele'' Hbn., ''menaleas'' Poda, ''gardetta'' Loche) (48 g) е глувче сиво одоздола; таа е единствената форма на север и се протега низ Северна и Средна Европа до предна Азија, Туркестан, Фергана и Персија. - Во ab. ''бипупилата'' Косм. апикалниот оцелус е значително зголемен и двојно зеница. — ''маргината'' Стгр. (48 g) има многу широка темна дистална маргина на сите крила, но нејзината долна страна наликува на онаа на ''лилус.'' (Проширување на црникавата дистална маргина се јавува во летното потомство во многу локалитети.) - ''lyllus'' Esp. е летна форма од Јужна Европа, Северна Африка и јужниот дел на предната Азија. Во оваа форма, крилата се пошироки, врвот на предното крило е позаоблен, маргината на задното крило често е повлажна, долната страна на задното крило не е глувчево-сива, туку и песочно жолта со фина, заоблена, средна линија. - Во ''Thyrsides'' Stgr. (48 g), од Сицилија-, Далмација и јужниот дел на предната Азија, од кои исто така најдов типични примероци во долините на Атласот, задното крило од двете страни носи субмаргинален ред на окели, кои понекогаш се зеници. - Ларва светло зелена со тенка, двојна, бела грбна лента и жолта странична. Главата бледо зелена; цело лето на треви. Кукла витко, зелена, со потемни ознаки. Пеперутките се најчестите сатириди во цела Европа и се на крилата од крајот на април до октомври, насекаде на ливади и полиња, пченкарни полиња и голи врвови на ридови. Тие речиси летаат само кога се вознемирени, а наскоро повторно се населуваат, зафаќајќи ги патиштата и голите делови од земјата, понекогаш наведнувајќи ги нивните секогаш затворени крила на едната страна. Нивниот лет е скокачки, бавен и низок. Тие дури летаат во градовите, талкајќи по градините и дворовите, а понекогаш ги гледа како скокаат по асфалтираните улици за сообраќај и за момент се сместуваат на тротоарот.<ref>[[Adalbert Seitz|Seitz.]]</ref> <gallery mode=packed heights="140px"> (MHNT) Coenonympha pamphilus - Foret de Bouconne, France - male dorsal.jpg|''Coenonympha pamphilus'' ♂ (MHNT) Coenonympha pamphilus - Foret de Bouconne, France - male ventral.jpg|''Coenonympha pamphilus'' ♂ △ </gallery> Пеперутката лабаво наликува на мала [[Сув лист|ливадска кафеава боја]], но кафеавата боја на крилјата изгледа значително побледа при летот. За разлика од ливадскиот кафеав и другите вообичаени членови на подфамилијата Satyrinae, малото грозје е страничен баскер, кој секогаш лежи со затворени крилја и под агол од 90° кон сонцето.<ref name=":13">{{Наведено списание|last=Dennis|first=R. L. H.|date=20 March 1989|title=Butterfly wing morphology variation in the British Isles: the influence of climate, behavioural posture and the hostplant-habitat|journal=Biological Journal of the Linnean Society|volume=38|issue=4|pages=323–348|doi=10.1111/j.1095-8312.1989.tb01581.x}}</ref> Поблиску наликува на Coenonympha ''caeca'' (предно крило без апикални дамки), ''Coenonympha tullia'' (апикално место на предното крило помало) и ''Coenonympha symphita'' (долната страна на задните крила без бела дамка и речиси секогаш со целосен ред дамки на предното крило).<ref>{{Наведена книга|title=Guide to the butterflies of Russia and adjacent territories (Lepidoptera, Rhopalocera). Vol. 2. Libytheidae, Danaidae, Nymphalidae, Riodinidae, Lycaenidae|last=Tuzov|first=V.K.|date=2000|publisher=Pensoft|isbn=978-9546420954|location=Sofia|oclc=45109002}}</ref> [[Податотека:Breckland_Heath-Grassland_Ecosystem_-_geograph.org.uk_-_415793.jpg|мини|222x222пкс| Полуприродна пасишта во Европа]] [[Податотека:Festuca_rubra_Saint-Pouange_2010.jpg|мини|238x238пкс| ''Festuca rubra'', извор на храна за мали ларви од гриз]] [[Податотека:Yarrow_(Achillea_millefolium).jpg|мини|233x233пкс| [[Ајдучка трева|Равнец]], извор на храна за возрасни мали гроздови]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:CS1-одржување: повеќе имиња: список на автори]] 9b07aov0wgigrz727s6mjf3tcjtt0up Мал був 0 1300637 5532839 5423603 2026-04-01T16:07:17Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5532839 wikitext text/x-wiki {{Таксономија|name=Мал був<br /> Glaucidium passerinum|image_caption=Glaucidium passerinum|image_width=240px|unranked_divisio=[[Хордати]] (Chordata)|ordo=[[Бувови]] (Strigiformes)|genus=[[Glaucidium]]|species=Glaucidium passerinum|range_map=Verbreitung Glaucidium passerinum Kopie.png|range_map_caption=Распространување на малите бувови во светот.|fossil_range=240px|ordo_authority=Linnaeus, 1758}} {| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%" ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" |Мал був |- | colspan="2" style="text-align: center" | |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 88%" | |- style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" ! colspan="2" |<div style="text-align: center">[[Статус угрожености|Статус на загрозеност]]</div> |- | colspan="2" |<div style="text-align: center">[[Датотека:Status iucn3.1 LC sr.svg|врска=|алт=|безрамка]]<br /><br />[[:en:Least-concern species|Најмалку загрозен]] <small>&nbsp;([[Црвени списак IUCN|IUCN&nbsp;3.1]])<ref name="iucn">[http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/143264/0 .] База података укључује и доказе о ризику угрожености. <span class="languageicon">(језик: енглески)</span></ref></small></div> |- ! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" |[[Таксономија|Научна класификација]] |- |Царство: |<div class="царство" style="display:inline">[[Животиње|Animalia]]</div> |- |Тип: |<div class="тип" style="display:inline">[[Хордати|Chordata]]</div> |- |Класа: |<div class="класа" style="display:inline">[[Птице|Aves]]</div> |- |Ред: |<div class="ред" style="display:inline">[[Сове|Strigiformes]]</div> |- |Семејство: |Strigidae |- |Род: |<div class="род" style="display:inline">''Glaucidium''</div> |- |Вид |<div class="врста" style="display:inline">'''''G. passerinum'''''</div> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" |[[Биномна номенклатура|Биномен назив]] |- | colspan="2" style="text-align: center" |'''''Glaucidium passerinum'''''(Linnaeus, 1758)<br /> |- style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" |} '''Мал був''', '''врапчарка'''( {{langx|la|Glaucidium passerinum}}), е [[Вид (биологија)|вид на]] [[птици]] што припаѓа на [[Ред (биологија)|редот на]] бувови (Strigiformes), семејството на вистински бувови (Strigidae). Овој вид е најмалиот европски був, кој е едвај поголем од [[обичен сколовранец]]. Малиот був има кафени пердуви со бели точки. Се гнезди во напуштени дупки од клукајдрвец и се храни со мали птици и [[глодачи]] кои ги лови најмногу во самрак.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.politikin-zabavnik.rs/2009/2998/04.php|title=Све Сове Србије|last=Далиборка Станковић|year=2009|publisher=Политикин забавник|language=sr|archive-url=https://web.archive.org/web/20110110045143/http://www.politikin-zabavnik.rs/2009/2998/04.php|archive-date=10. 01. 2011|accessdate=10. август 2010}}</ref> Малиот був е на списокот на строго заштитени видови птици во Србија.<ref>[https://web.archive.org/web/20100714123929/http://www.ekoplan.gov.rs/src/download-858/upload-centar/dokumenti/zakoni-i-nacrti-zakona/pravilnici/prilog_i__strogo_zasticene_divlje_vrstepravilnik_o_zastiti_strogo_zasticenih_i_zasticenih_divljih_vrsta__30.pdf Прилог I: Строго заштићене дивље врсте биљака, животиња и гљива], Посетено на 12. 4. 2013.</ref> Живеат 6-7 години во дивина, а во заробеништво подолго.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.owlpages.com/owls.php?genus=Glaucidium&species=passerinum|title=Eurasian Pygmy Owl - ''Glaucidium passerinum''|last=Deane P. Lewis|publisher=OwlPages.com|language=en|accessdate=13. август 2010}}</ref> == Опис на видот == Малиот був е покриен со меки пердуви кои се со темна боја на грбот и бели во стомакот. Има големи жолти очи и клун на главата. Има кратки нозе и опашка долга неколку сантиметри. Женките се малку поголеми од мажјаците, должината на телото од 17,4 до 19 и може да тежат 67-77 грама, додека мажјаците се од 15,2 до 17 грама и тежат 50-65 грама. == Начин на живот == === Исхрана === Тој лови дење и ноќе. Малите бубачки се хранат главно со глодачи: стаорци, леминзи и глувци. Исто така, лови помали птици, гуштери, лилјаци, риби и пчели. Кога е зима, тој дури јаде и други бубачки. === Размножување === Женката снесува 4-7 јајца 25x10 во гнездо на дрво во април или мај и ги снесува четири недели. Подоцна излегуваат птици долги неколку сантиметри, кои по неколку дена имаат црни пердуви. == Распространетост == Малите бувови се широко распространети во Централна Северна Европа и Сибир. Тие се најзастапени во тајгата, па затоа имаат способност да издржат екстремен студ. Главно живее во иглолисни шуми и планини. Распространете е и во Скандинавија и Алпите. == Галерија == <gallery> Податотека:Glaucidium passerinumRB.jpg| Податотека:Glaucidium passerinum-chicks.jpg| Податотека:Glaucidium passerinum.jpg| Податотека:Sperlingskauz.jpg| Glaucidium passerinum MHNT.ZOO.2010.11.2.6.jpg |Museum specimen </gallery> == Поврзано == * [[Був]] * [[Планински був]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Таксонска лента}}{{Glaucidium}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Статии со надворешни врски на англиски]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] jotgb1ntpfk6g27xzlgc04sypt5ks18 Разговор со корисник:Lili Arsova 3 1301230 5533147 5474260 2026-04-02T11:55:55Z Jtasevski123 69538 /* Земете учество во СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533147 wikitext text/x-wiki == Translation request == Hello. Can you translate and upload the articles [[:en:National Museum of History of Azerbaijan]], [[:en:National Art Museum of Azerbaijan]] and [[:en:Azerbaijan State Academic Opera and Ballet Theater]] in Macedonian Wikipedia? They do not need to be long. Yours sincerely, [[User:Multituberculata|Multituberculata]] <small>([[User talk:Multituberculata|разговор]])</small> 19:53, 16 мај 2022 (CEST) :certainly with pleasure [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 15:39, 17 мај 2022 (CEST) [[Image:Tireless Contributor Barnstar.gif|30px|'''Награда за неуморниот уредувач''', [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] ]] - ѕвезда за неуморниот уредувач - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 18:19, 23 септември 2023 (CEST) == Поморски слики == Здраво Лили. Уредувачкиот ден на тема „Поморски слики“ е закажан за 1 февруари, односно за утре, така што објавувајте ги статиите утре. Поздрав.--[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 10:56, 31 јануари 2024 (CET) :Кирил благодарам на укажувањето ќе внимавам во иднина на датумите поздрав [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 15:45, 31 јануари 2024 (CET) == Хаплогрупата W, Хаплогрупа B == There are serious coding errors on the new page you created, [[Хаплогрупата_W]], translated from the English Wikipedia. I hope you will work some more on it to try to fix them. [[Special:Contributions/172.56.216.102|172.56.216.102]] <small>([[User talk:172.56.216.102|разговор]])</small> 04:52, 11 февруари 2024 (CET) There are also problems with some references in the code on your page [[Хаплогрупа_B_(МтДНК)]]. Please pay attention to the errors reported in red text. In addition, there are coding problems elsewhere on the page, such as in the tree section with the indenting of B4a1a1e and B4a1a1q that don't appear correctly. [[Special:Contributions/172.56.216.102|172.56.216.102]] <small>([[User talk:172.56.216.102|разговор]])</small> 23:01, 16 февруари 2024 (CET) == дудук == здраво, гледајки дека огромни податоци имате во врска со инструментите во македонија, дали имате нешто додатно во нив за дудукот за да се додаде во википедија? [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 17:57, 13 јули 2024 (CEST) :ке се обидам периодов но ако имате и вие нешто предложете [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 16:52, 3 август 2024 (CEST) ::јас ја реформирав сраницата „from the ground up“, целосно менувајки го текстот со извор од Александар Линин (Нар. муз. инстр. од Македонија), но поубаво би било што повеќе извори да има податоци да не е се црпено од едно место небаре е последен останат податок ::а вие моментално студирате во факултет со пристап до преголема количина на литература? и ако да, во кој? [[User:Big ooga booga mf|Big ooga booga mf]] <small>([[User talk:Big ooga booga mf|разговор]])</small> 16:54, 27 август 2024 (CEST) :Периодов не сум во можност да пишувам ништо за инструментите во Македонија, работам во образование инаку не сум студент поздрав [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 20:26, 29 август 2024 (CEST) == Значајност == Здраво, создавање на статии за живи личности се пишуваат со внимание и се согледува дали тие личности се доволно значајни во општествениот живот на национално ниво за да добијат статии. Ова не е локална Википедија, па сите вклучени личности во велешкиот јавен живот да добијат статии. Ова го пишувам како реакција на објавените статии за велешките професорки по музичко. Истите ги означив со шаблон за бришење. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:36, 3 ноември 2024 (CET) :Се извинувам не помислив дека Википедија е локална. Статиите за велешките професорки се напишани затоа што тие истите не придонеле со својата работа само за градот , за велешани како што пишавте, туку и на национално ниво. Ја претставиле и афирмирале достојно државата на повеке меѓународни натпревари и фестивали надвор од границите на Македонија. Ако тие не заслужиле да се на Википедија јас се извинувам што сум помислила дека се значајни истите за Македонија и Википедијаǃ [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:25, 4 ноември 2024 (CET) == Фламански имиња == Белгијците се едни од најтешките за транскрипција на македонски јазик, бидејќи честопати имаат мешани имиња и презимиња, француско име, а холандско презиме или обратно. Исто така, може да се случи да имаат и германско потекло. Па така, преведувајќи вакви статии на македонски јазик треба убаво да се истражи како тоа име треба да се предаде кај нас. Не знам дали статијата за [[Виктор Дејв|Виктор]] треба да гласи Даве или Дав, но сосем сум сигурен дека нема да биде Дејв, бидејќи ова не е англиско име. Џабе ќе имаме статија за личноста, ако таа статија не гласи со правилното име на македонски јазик. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:01, 12 ноември 2024 (CET) :Dave Brubeck видете како е преведено на македонски јазикǃ [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:58, 14 ноември 2024 (CET) ::@[[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] Дејв Брубек е американски композитор, а тука се работи за Белгиец со фламанско потекло, што токму тоа и ти го посочив. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 18:50, 14 ноември 2024 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 07:22, 26 јануари 2025 (CET) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:Doc James@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Inquiry Regarding Page Creation Block – Aleksandar Trajkovski == Dear Lila, I hope you are doing well. Aleksandar Trajkovski (your colleague) recently reached out to me regarding his interest in creating a Wikipedia page. He mentioned that he has already been in touch with you about this matter. However, when I attempted to create the page for him, I encountered a block preventing its creation. Could you kindly provide insight into why this block is in place and whether there is a way to proceed with the article in accordance with Wikipedia’s guidelines? If any specific concerns need to be addressed, I would appreciate your guidance on how to navigate this process. Looking forward to your response. Best regards, [[Special:Contributions/2A02:8071:5A10:17C0:24F6:B25D:B363:A8FE|2A02:8071:5A10:17C0:24F6:B25D:B363:A8FE]] <small>([[User talk:2A02:8071:5A10:17C0:24F6:B25D:B363:A8FE|разговор]])</small> 21:30, 19 февруари 2025 (CET) :Dear colleague! My English is not the best. Because of my colleague Aleksandar Trajkovski I received a permanent blocking on the English Wikipedia. I am not taking any further steps. [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 07:16, 20 февруари 2025 (CET) ::Секако дека не ви е крив Александар што ви направиле непријатности. Сакав да Ве замолам да ги отстраните ограничувањата, и да му направиме страница ма маледонската википедија како што заслужува. [[Special:Contributions/2A02:8071:5A10:17C0:24F6:B25D:B363:A8FE|2A02:8071:5A10:17C0:24F6:B25D:B363:A8FE]] <small>([[User talk:2A02:8071:5A10:17C0:24F6:B25D:B363:A8FE|разговор]])</small> 07:28, 20 февруари 2025 (CET) :::With all due respect, but I don't have the authority to remove the restrictions. [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 07:33, 20 февруари 2025 (CET) ::::Почитувана, зборувам за отстранивање на рестрикциите на македонската википедија... или пренасочете ме да разговарам со друг администратор. [[Special:Contributions/2A02:8071:5A10:17C0:24F6:B25D:B363:A8FE|2A02:8071:5A10:17C0:24F6:B25D:B363:A8FE]] <small>([[User talk:2A02:8071:5A10:17C0:24F6:B25D:B363:A8FE|разговор]])</small> 07:41, 20 февруари 2025 (CET) == Request for Restoration of the Article "Александар Саша Трајковски" == Dear administrators of the Macedonian  Wikipedia, dear Lili, I am writing to kindly request the restoration of the article "Александар Саша Трајковски." While I understand that administrators do not act as arbiters over article content or determine what should be written, I believe the new information I am providing can serve as a basis for reassessing the significance of the individual and thus the article. '''New Arguments for Restoration:''' # '''Updated Information:''' Since the article was deleted, Aleksandar has achieved further professional success, increasing his notability. For instance, he has published new literary works and gained recognition in international literary circles. # '''Independent Sources:''' There are now independent sources confirming Trajkovski's contributions to literature and medicine. These sources provide an objective assessment of his work and influence. # '''Comparison with Other Wikipedias:''' The article for Александар Саша Трајковски is [[:sr:Александар_Саша_Трајковски|available in Serbian Wikipedia]] and contains detailed information about his life and achievements. This demonstrates that he is considered notable in other language versions of Wikipedia. I understand that the restoration of deleted pages, particularly those removed after discussions and votes within the community, requires a new decision by the community. I am ready to provide all necessary evidence and sources supporting the notability of Александар Саша Трајковски and participate in the discussion regarding the restoration of the article. I kindly ask for your consideration in restoring this article. Additionally, I would like to note that I do  speak Macedonian fluently, and I would appreciate it if any communication could be carried in English or Macedonian. Thank you for your time and attention. I look forward to your response and am available for any further clarification or information. Sincerely, [[Special:Contributions/2A02:3031:20C:A97A:2931:415E:51F5:9CF5|2A02:3031:20C:A97A:2931:415E:51F5:9CF5]] <small>([[User talk:2A02:3031:20C:A97A:2931:415E:51F5:9CF5|разговор]])</small> 12:28, 23 февруари 2025 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2025 == Здраво Lili, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2025“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 08:32, 1 април 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Управување со отпад“ == Здраво Лили, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Управување со отпад|Управување со отпад]]“, која ќе трае од 2 до 8 јуни 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Управување со отпад|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:52, 3 јуни 2025 (CEST) == Викисредба (30 јуни 2025) == Добар ден Lili Arsova, ве поканувам на четвртата викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 30 јуни во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (30 јуни 2025)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на Google Maps). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:46, 27 јуни 2025 (CEST) == Статии без илустрација 2025 == Добар ден Lili Arsova, ве повикувам да се приклучите на меѓународниот натпревар [[Википедија:Статии без илустрација 2025|Статии без илустрација 2025]], за вметнување на илустрации во статиите на кои им недостигаат. Натпреварот ќе трае од 1 јули сѐ до 31 август. Ако имате какви било прашања околу натпреварот можете да ме исконтактирате на мојата [[Разговор со корисник:Jtasevski123|разговорна страница]] или пак на [[Википедија:Статии без илустрација 2025|проектната страница]] за натпреварот. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 15:04, 1 јули 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Европска книжевност“. == Здраво Lili Arsova, те повикувам да се приклучиш на уредувачкиот натпревар „Европска книжевност“ кој ќе се одржи во периодот од 13 септември до 12 октомври, со кој сакаме да подобриме и создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:37, 11 септември 2025 (CEST) == Помош околу уредувачкиот натпревар „Европска книжевност“ == Добар ден Лили, за да создадеш табела за евиденција на натпреварот ќе отидеш на оваа страница каде што си се запишала претходно [[Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност/евиденција|Евиденција]] и во поднасловот Вклучување во натпреварот наместо '''Корисничко име''' ќе напишеш Lili Arsova и ќе кликнеш '''Направете своја страница за евиденција,''' при што ќе ти отвори да создадеш нова страница. Па во новата страница треба да внесеш ова следното: <nowiki>{/{:ВП:УНЗ|Lili Arsova}}</nowiki> <nowiki>{/{:ВП:УНС|||||}}</nowiki> <nowiki>{/{:ВП:УНС|||||}}</nowiki> <nowiki>{/{:ВП:УНС|||||}}</nowiki> <nowiki>{/{:ВП:УНС|||||}}</nowiki> <nowiki>{/{:ВП:УНС|||||}}</nowiki> <nowiki>{/{:ВП:УНК}}</nowiki> [/[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност|Lili Arsova]] (не копирај под оваа заграда) Напомена: Тргни ги сите '''коси црти''' '''/''' што ги вметнав во горенаведеното за да се изврши функцијата и да создадеш табела како другите учесници. Ако имаш прашања околу што било слободно исконтактирај ме овде во разговоров или на мојата [[Разговор со корисник:Jtasevski123|разговорна страница]]. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:55, 26 септември 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Риби“ == Здраво Lili Arsova, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Риби|Риби]]“, која ќе трае од 21 до 27 ноември 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Риби|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме Википедија на македонски јазик. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:00, 19 ноември 2025 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво Lili Arsova, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:55, 2 април 2026 (CEST) swoyguxyswhcvzmyy03uhz1w67w9o0b Федерико Гати 0 1305436 5532835 5522278 2026-04-01T16:04:58Z Carshalton 30527 5532835 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Федерико Гати | image = [[File:Frosinone Calcio - Federico Gatti - MS 1 cut.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.90}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1998|6|24}} | cityofbirth = {{роден во|Риволи|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 4 | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Chieri}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Torino}} | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Alessandria 1912}} | youthyears4 = | youthclubs4 = →{{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Павароло | years1 = 2014-2018 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Alessandria 1912}} | years2 = 2015-2016 | caps2 = 31 | goals2 = 3 | clubs2 = →{{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Павароло | years3 = 2016-2017 | caps3 = 4 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Saluzzo}} | years4 = 2017-2018 | caps4 = 27 | goals4 = 7 | clubs4 = →{{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Павароло | years5 = 2018-2020 | caps5 = 51 | goals5 = 6 | clubs5 = {{Fb team Verbania}} | years6 = 2020-2021 | caps6 = 34 | goals6 = 1 | clubs6 = {{Fb team Pro Patria}} | years7 = 2021-2022 | caps7 = 25 | goals7 = 3 | clubs7 = {{Fb team Frosinone}} | years8 = 2022- | caps8 = 96 | goals8 = 7 | clubs8 = {{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2022- | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] }} '''Федерико Гати''' (роден во [[Риволи]], [[24 јуни]] [[1998]]) — [[Италијанци|италијански]] [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Јувентус|Јувентус]] и на [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]]. ==Биографија== Гати е син единец на своите родители;<ref name=":16">{{Cite web |last=Binda |first=Nicola |date=22 December 2021 |title=Gatti: "Ho sofferto in cantiere. E sarò l'ultimo a mollare. Ora punto Chiellini" |trans-title=Gatti: "I suffered at the construction site. And I'll be the last to give up. Now I'm aiming for Chiellini |url=https://www.gazzetta.it/Calciomercato/22-12-2021/gatti-ora-punto-chiellini-juve-ma-ho-sofferto-cantiere-430585146341.shtml |access-date=10 April 2022 |website=[[La Gazzetta dello Sport]] |language=it-IT}}</ref> неговиот татко Лудовико бил спортски директор во Павароло, додека Федерико играл за таа екипа. На 17-годишна возраст, Федерико го напуштил училиштето и почнал да работи, откако татко му останал невработен. Така, три години додека играл во ниските италијански фудбалски лиги [[Промоционе (фудбал)|Промоционе]] и [[Екеленца]], Гати работел како [[ѕидар]], поправал прозорци и покриви, додека тренирал навечер.<ref name="offnet">{{cite web|url=https://off.net.mk/offside/fudbal/dzidarot-shto-dojde-vo-juventus-kako-naslednik-na-kjelini|title=Ѕидарот што дојде во Јувентус како наследник на Кјелини|publisher=off.net.mk|date=27 јуни 2022|access-date=25 август 2022}}</ref><ref name=torricelli>{{Cite web|url=https://www.corriere.it/sport/calcio/cards/federico-gatti-juventus-chi-difensore-ex-muratore-bocciature-chiellini-bonucci-l-esempio-torricelli/colpo-il-futuro_principale.shtml|title=Ex muratore, le bocciature, la serie C e (finalmente) la Juventus: chi è Gatti, il nuovo Torricelli|author=Salvatore Riggio|urlarchivio=https://archive.today/20220203150233/https://www.corriere.it/sport/calcio/cards/federico-gatti-juventus-chi-difensore-ex-muratore-bocciature-chiellini-bonucci-l-esempio-torricelli/chiellini-piedi-bonucci.shtml|archivedate=3 февруари 2022|access-date=2 февруари 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calciomercato/22-12-2021/gatti-ora-punto-chiellini-juve-ma-ho-sofferto-cantiere-430585146341.shtml|title=Gatti: "Ho sofferto in cantiere. E sarò l’ultimo a mollare. Ora punto Chiellini"|author=Nicola Binda|date=22 декември 2021|access-date=11 јуни 2022}}</ref><ref name=fanpage>{{Cite web|urlarchivio=https://archive.today/20220130214100/https://www.fanpage.it/sport/calcio/chi-e-gatti-il-nuovo-difensore-della-juve-che-faceva-il-muratore-giocavo-per-arrotondare/|url=https://www.fanpage.it/sport/calcio/chi-e-gatti-il-nuovo-difensore-della-juve-che-faceva-il-muratore-giocavo-per-arrotondare/|title=Chi è Gatti, il nuovo difensore della Juve che faceva il muratore: “Giocavo per arrotondare”|archivedate=30 јануари 2022}}</ref> Во италијанските медиуми кариерата на Гати често се споредува со онаа на [[Морено Торичели]], кој играл аматерски фудбал и работел како [[столар]] пред да потпише со Јувентус во 1992 година.<ref name=":16"/><ref>{{Cite web |last=Riggio |first=Salvatore |date=31 January 2022 |title=L'esempio di Torricelli |trans-title=The example of Torricelli |url=https://www.corriere.it/sport/calcio/cards/federico-gatti-juventus-chi-difensore-ex-muratore-bocciature-chiellini-bonucci-l-esempio-torricelli/colpo-il-futuro_principale.shtml |access-date=10 April 2022 |website=[[Corriere della Sera]] |language=it-IT}}</ref> Гати за свој идол го има поранешниот дефанзивец на Јувентус, [[Џорџо Кјелини]].<ref name="offnet"/><ref>{{Cite web |last=Cardia |first=Ivan |date=19 February 2022 |title=Gatti: "Due anni fa montavo serramenti, ora la Juventus. Mi sembra ancora surreale" |trans-title=Gatti: "Two years ago I would mount windows, now Juventus. It still seems surreal to me" |url=https://www.tuttomercatoweb.com/serie-a/gatti-due-anni-fa-montavo-serramenti-ora-la-juventus-mi-sembra-ancora-surreale-1648464 |access-date=19 February 2022 |website=Tuttomercatoweb |language=it}}</ref> ==Технички карактeристики== Физички силен робустен централен дефанзивец, вешт во играта во воздухот и што го прави опасен во офанзивната фаза по изведување на прекини (корнери, слободни удари итн.).<ref name=dazn>{{Cite web|url=https://www.dazn.com/it-IT/news/serie-b/chi-e-federico-gatti-calciomercato-caratteristiche-tecniche/1f04jdpj6deod1igmlpl1umnl7|archivedate=https://web.archive.org/web/20220129153535/https://www.dazn.com/it-IT/news/serie-b/chi-e-federico-gatti-calciomercato-caratteristiche-tecniche/1f04jdpj6deod1igmlpl1umnl7|title=Chi è Federico Gatti, il difensore centrale con la Serie A TIM nel destino|date=14 јануари 2022}}</ref> Неговите најзначајни одлики пред се вклучуваат издржливост и експлозивна сила, иако тој умее да даде нешто и во развивањето и создавањето на акциите на својата екипа. Неговата добра поединечна техника доаѓа од неговата претходна улога на која настапувал како многу млад како [[Среден ред (фудбал)#Офанзивен играч од среден ред|офанзивен играч од средниот ред]] зад напаѓачите.<ref name="offnet"/><ref name=iamcalcio>{{Cite web|url=https://vco.iamcalcio.it/article/139949/gatti.html|title="Oggi ti presento": Federico Gatti|date=5 септември 2018|access-date=11 јуни 2022|archivedate=29 јануари 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129153316/https://vco.iamcalcio.it/article/139949/gatti.html}}</ref> Гати е природен деснак,<ref name=dazn/> кој на теренот се издвојува по својата цврстина и карактер. Вешти во лизгачките стартови и одземањети на топката, но има и добро чувство за позиционирање и тајминг кога да се нападне противникот.<ref name=iamcalcio/> ==Клупска кариера== ===Почетоци и рана кариера=== Својата кариера како дете Гати ја започнал во екипата на [[ФК Кјери|Кјери]]. Во 2005 година, на седумгодишна возраст, играл во [[пријателски натпревар]] за Кјери против [[ФК Торино|Торино]]; Џорџо Бошарато, спортскиот скаут на Торино, го забележал неговиот талент како „[[Среден ред (фудбал)#Офанзивен играч од среден ред|треквартиста]]“ и го пријавил кај [[Силвано Бенедети]], спортскиот директор на младинскиот сектор на ''Граната'', кој на крајот го потпишал младиот играч и го довел во престолнина на [[Пиемонт]].<ref name=":4">{{Cite web |last=De Luca |first=Roberto |date=16 September 2021 |title=La favola di Federico Gatti, l'osservatore che lo suggerì al Torino: "Il Frosinone ha un difensore top" |trans-title=The story of Federico Gatti, the scout who suggested him to Torino: "Frosinone have a top defender" |url=https://www.linchiestaquotidiano.it/news/2021/09/16/la-favola-di-federico-gatti-l-osservatore-che-lo-suggeri-al/41854 |access-date=2 February 2022 |website=L'Inchiesta Cooperativa Editoriale |language=it |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917082735/https://www.linchiestaquotidiano.it/news/2021/09/16/la-favola-di-federico-gatti-l-osservatore-che-lo-suggeri-al/41854 |url-status=dead }}</ref> Гати бил промовиран во тимот под 15 години, пред да продолжи во младинскиот тим на [[УС Алесандрија 1912|Алесандрија]].<ref name=":3">{{Cite web |date=7 February 2022 |title=Chi è Federico Gatti, il difensore centrale con la Serie A Tim nel destino |trans-title=Who is Federico Gatti, the centre-back with the Serie A Tim in his destiny |url=https://www.dazn.com/it-IT/news/serie-b/chi-e-federico-gatti-calciomercato-caratteristiche-tecniche/1f04jdpj6deod1igmlpl1umnl7 |access-date=13 February 2022 |website=[[DAZN]] |language=it}}</ref> Гати ги поминал сезоните 2012-2013 и 2013-2014 играјќи за екипите на Алесандрија под 15 (Џованисими национали) и под 17 години (Алиеви национали).<ref name=":10">{{Cite web |last=Stesina |first=Marco |date=31 January 2022 |title=Gatti era in Promozione, ora lo ha preso la Juventus beffando il Torino |trans-title=Gatti was in Promozione, now Juventus have taken him, bypassing Torino |url=https://www.sprintesport.it/news/2022/01/31/news/gatti-era-in-promozione-ora-lo-ha-preso-la-juventus-beffando-il-torino-516623/ |access-date=13 March 2022 |website=Sprint e Sport |language=it}}</ref> Во текот на неговата младинска кариера, Гати не бил сметан за голем талент ниту во Торино ниту во Алесандрија.<ref>{{Cite web |last=Riggio |first=Salvatore |date=31 January 2022 |title=Le bocciature |trans-title=The rejections |url=https://www.corriere.it/sport/calcio/cards/federico-gatti-juventus-chi-difensore-ex-muratore-bocciature-chiellini-bonucci-l-esempio-torricelli/colpo-il-futuro_principale.shtml |access-date=10 April 2022 |website=[[Corriere della Sera]] |language=it-IT}}</ref> Гати бил испратен на позајмица во Павароло во сезоната 2014-2015.<ref name=":10" /> Наместо да игра за тимот под 17 години, Гати го поминал поголемиот дел од сезоната играјќи за тимот под 19 години, за кој постигнал 13 гола во 18 првенствени настапи и покрај тоа што имал само 16 години.<ref name=":10" /> Во врска со својте почетоци на кариерата, многу години подоцна кога Гати веќе бил играч на {{Fb team (N) Frosinone}} во [[Серија Б]] изјавил за себе: {{Цитат 2|width=35%|align=left|quoted=1|quote=Од каде доаѓа тој тежок карактер? Од татко ми и од бесот кој ми се собирал внатре. Ова е мојата одмазда. Никаде не ме земаа, ме исфрлаа од младинските селекции на Торино и Алесандрија. Сега со сила го пробивам патот.|source=Федерико Гати, за почетоците и развојот на неговата кариера.<ref name="offnet"/>}} ===Аматерска кариера=== Во февруари 2015 година, Гати дебитирал за првиот тим на Павароло во [[Промоционе (фудбал)|Промоционе]] - шестото ниво на италијанскиот фудбал, и забележил четири настапи во сезоната 2014-2015.<ref name=":10" /> Следната сезона, повторно како позајмен од Алесандрија, Гати бил промовиран во првиот тим на Павароло и постигнал три гола во 27 првенствени настапи во Промоционе; тој, исто така, бил награден со признание за најдобар млад играч на сезоната,<ref name=":10" /><ref name=":7">{{Cite web |last=Redaction |date=31 May 2021 |title=Piedi buoni, possente e in continua crescita: ecco Federico Gatti |trans-title=Good feet, mighty and growing: here is Federico Gatti |url=https://www.tuttofrosinone.com/news/piedi-buoni-possente-e-in-continua-crescita-ecco-federico-gatti-48668 |access-date=2 February 2022 |website=TuttoFrosinone |language=it}}</ref> а неговата екипа изборила промоција во едно ниво повисоката дивизија [[Екеленца]], откако го освоиле Купот на Италија Промоционе Пиемонт-Аостинска Долина.<ref name=":10" /><ref name=":7" /><ref name=":1">{{Cite web |last=Redaction |date=12 June 2021 |title=Federico Gatti, dal lavoro come muratore, alla Serie B |trans-title=Federico Gatti, from the work as bricklayer to the Serie B |url=https://www.tuttocampo.it/Piemonte/News/1422319/federico-gatti-dal-lavoro-come-muratore-alla-serie-b |access-date=16 August 2021 |website=Tuttocampo |language=it}}</ref><ref name=":14">{{Cite web |last=Gioacas |first=Alina |date=19 January 2017 |title=Il Pavarolo riabbraccia Federico Gatti |trans-title=Pavarolo re-hug Federico Gatti |url=https://www.sprintesport.it/eccellenza/2017/01/19/news/il-pavarolo-riabbraccia-federico-gatti-14135/ |access-date=2 February 2022 |website=Sprint e Sport |language=it}}</ref> Во 2016 година, Алесандрија го позајмила Гати на екипата на [[ФК Салуцо|Салуцо]],<ref name=":1" /><ref name=":14" /> каде тој не нашол многу простор за игра забележувајќи само 4 настапи, по што се вратил во Павароло кон средината на јануари 2017 година.<ref name=":10" /><ref>{{Cite web |last=Piccinini |first=Marco |date=22 January 2017 |title=Dilettanti&nbsp;– Pavarolo, riecco Gatti. Moretta: c'è Vegliato |trans-title=Amateurs - Pavarolo, Gatti back. Moretta: there is Vegliato |url=https://tuttosport.com/news/calcio/dilettanti/dilettanti-piemonte/2017/01/22-20494551/dilettanti_-_pavarolo_riecco_gatti_moretta_c_e_vegliato |access-date=6 April 2022 |website=[[Tuttosport]] |language=it}}</ref> На крајот на сезоната, Павароло сепак избегнал испаѓање во Промоционе.<ref name=":1" /><ref name=":6">{{Cite web |last=Vecchi |first=Mirco |date=5 September 2018 |title="Oggi ti presento": Federico Gatti |trans-title="Today I present you": Federico Gatti |url=https://vco.iamcalcio.it/article/139949/gatti.html |access-date=2 February 2022 |website=I am calcio |language=it}}</ref> За време на сезоната 2016-2017, Гати постигнал осум гола во 31 првенствен натпревар.<ref name=":10" /> Во следната сезона (2017–2018), поради финансиски проблеми, Павароло не можешел да ги плати своите играчи, па најискусните играчи решиле да не тренираат и играат во последните 10 првенствени натпревари, а голем број на играчи од тимот до 19 години биле промовирани во првиот тим.<ref name=":9">{{Cite web |last=Guerrieri |first=Francesco |date=5 November 2021 |title=Frosinone, Gatti a CM: 'Mi svegliavo alle 4 di notte per lavorare al mercato, un'amichevole mi ha cambiato la vita' |trans-title=Federico Gatti at CM: "I got up at 04:00 to work at the market, a friendly match has changed my life." |url=https://www.calciomercato.com/news/frosinone-gatti-a-cm-mi-svegliavo-alle-4-di-notte-per-lavorare-a-63094 |access-date=14 February 2021 |website=Calciomercato.com |language=it}}</ref> Бидејќи Гати бил највисокиот играч во тимот, на барање на тренерот тој ја променил својата позиција од [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] во [[Одбрана (фудбал)|одбранбен играч]], што ќе му донесе нов правец во кариерата.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> Екипата на Гати испаднала во Промоционе на крајот од сезоната.<ref name=":6" /> {{Цитат 2|width=35%|align=left|quoted=1|quote=Клубот Павароло се распаѓаше, екипата си замина. Јас останав зошто просто сакав да играм. Клубот собираше млади играчи. Јас бев највисок и тренерот ме префрли во одбрана. Тоа ми го смени животот.|source=Федерико Гати, за промената на неговата позиција.<ref name="offnet"/>}} Во екипата на [[ФК Вербанија|Вербанија]] биле импресионирани од настапот на Гати како дефанзивец во натпреварот против нив, и го купиле од Алесандрија потпишувајќи постојан договор со него во 2018 година.<ref name=":10" /> Играјќи сега постојано како дефанзивец, Гати постигнал еден гол на 34 првенствени натпревари, помагајќи Вербанија да ја освои титулата во Екеленца.<ref name=":0">{{Cite web|last=Marzio|first=Gianluca Di|date=27 May 2021|title=Frosinone, ufficiale l'arrivo di Federico Gatti dalla Pro Patria|trans-title=Frosinone, official arrival of Federico Gatti from Pro Patria|url=https://gianlucadimarzio.com/it/frosinone-gatti-calciomercato-serie-b-news-27-maggio-2021|access-date=16 August 2021|website=Gianluca Di Marzio|language=it}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |last=Visca |first=Antonio |date=27 May 2021 |title=Frosinone Calcio, ufficiale Federico Gatti: ecco le sue caratteristiche |trans-title=Frosinone Calcio, official Federico Gatti: here are his characteristics |url=https://www.frosinonetoday.it/sport/frosinone-calcio-ufficiale-federico-gatti-ecco-caratteristiche.html |access-date=2 February 2022 |website=FrosinoneToday |language=it}}</ref> Гати го импресионирал клубот од Серија Ц, [[Кавезе 1919|Кавезе]], кој се обидел да го купи, но не успеал да го стори тоа.<ref name=":10" /> Во следната сезона ([[Серија Д 2019–2020|2019–2020]]), Гати постигнал три гола во 22 настапи во Серија Д пред прекинот предизвикан од [[Пандемија на КОВИД-19 во Италија|пандемијата на КОВИД-19 во Италија]], по што неговата екипа испаднала во Екеленца бидејќи го заземала претпоследното место на табелата.<ref name=":10" /><ref name=":SW">{{Soccerway|id=662450|accessdate=30 January 2022}}</ref> ===Про Патрија и Фрозиноне=== [[File:Frosinone Calcio - Federico Gatti - SDM 2.jpg|thumb|Гати прославува гол постигнат против {{Fb team (N) SPAL}} во декември 2021]] Во летото 2020 година, на возраст од 22 години, Гати станал професионален фудбалер потпишувајќи го првиот професионален договор со екипата на [[Аурора Про Патрија 1919|Про Патрија]], натпреварувач во [[Серија Ц]] лигата.<ref name=":SW" /> На 30 септември, тој дебитирал за Про Патрија во натпревар од второто коло на [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|Купот на Италија]] кој го загубиле од {{Fb team (N) Vicenza}} со 3-2 по [[Продолжеток (спорт)|продолженија]]. Првиот натпревар во Серија Ц го одиграл на 4 октомври, во ремито 1–1 со [[ФК Про Верчели 1892|Про Верчели]].<ref name=":SW" /> Својот единствен гол за Про Патрија го постигнал на 3 април 2021 година, а тој бил победнички во успехот со 1–0 над [[Калчо Леко 1912|Леко]].<ref name=":SW" /> На 9 мај, Гати играл во последниот натпревар на Про Патрија за сезоната во плејофот за промоција во Серија Б против [[ФК Јувентус под 23 години|Јувентус У23]] — резервниот тим на [[ФК Јувентус|Јувентус]] — во натпревар загубен со 3–1 на домашен терен, по што неговиот тим ги загубил шансите за промоција уште по првото коло на плејофот.<ref name=":3" /><ref name=":SW" /> Сезоната ја завршил со 36 настапи.<ref name=":SW" /> Во јуни 2021 година, Гати преминал во {{Fb team (N) Frosinone}},<ref name=":0" /><ref name=":5" /> потпишувајќи четиригодишен договор со екипата од Серија Б,<ref>{{Cite web |last=Visca |first=Antonio |date=27 May 2021 |title=Calciomercato Frosinone, ufficiale l'arrivo di Gatti: contratto di 4 anni |trans-title=Transfer market Frosinone, official arrival of Gatti: 4-year contract |url=https://www.linchiestaquotidiano.it/news/2021/05/27/calciomercato-frosinone-ufficiale-l-arrivo-di-gatti-contra/39356 |access-date=2 February 2022 |website=L'Inchiesta Cooperativa Editoriale |language=it |archive-date=2022-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522224210/https://www.linchiestaquotidiano.it/news/2021/05/27/calciomercato-frosinone-ufficiale-l-arrivo-di-gatti-contra/39356 |url-status=dead }}</ref> која и платила на Про Патрија надомест од околу 250.000 евра.<ref name=":15">{{Cite web |last=Marchese |first=Domenico |date=31 January 2022 |title=Federico Gatti, the former bricklayer bought by Juventus. "Man-marking like Chiellini" |url=https://www.repubblica.it/sport/calcio/serie-a/juventus/2022/01/31/news/federico_gatti_chi_e_juventus_nuovo_difensore-335898664/ |access-date=9 April 2022 |website=[[la Repubblica]] |language=it}}</ref> Гати го имал своето деби на 15 август во натпреварот од првото коло на [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|Купот на Италија]] против {{Fb team (N) Venezia}}, кој завршил нерешено 1–1, а откако се стигнало до тоа натпреварот да биде одлучен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]], тој бил трагичарот промашувајќи го одлучувачкиот пенал во поразот на неговата екипа со 8–7.<ref name=venezia>{{Cite web|url=https://www.veneziatoday.it/sport/venezia-frosinone-coppa-italia-risultato-15-agosto-2021.html|archivedate=https://web.archive.org/web/20210816112951/https://www.veneziatoday.it/sport/venezia-frosinone-coppa-italia-risultato-15-agosto-2021.html|title=Venezia-Frosinone, la storia infinita: dopo 9 rigori i lagunari passano il turno|date=16 август 2021}}</ref> Сепак, тоа не го поколебало дефанзивецот да одигра одлична дебитантска сезона во Серија Б; дебитирал во лигата на 20 август, играјќи како стартер во ремито 2–2 против {{Fb team (N) Parma}}, а својот прв гол за Фрозиноне го постигнал на 23 октомври во победата со 2-1 над {{Fb team (N) Ascoli}}.<ref name=ascoli>{{Cite web|url=https://it.soccerway.com/players/-/662450/|archivedate=https://web.archive.org/web/20220203150015/https://it.soccerway.com/players/-/662450/|title=Federico Gatti}}</ref> Под водството на тренерот [[Фабио Гросо]], Гати одржувал високи перформанси во текот на целиот прв дел од сезоната, придонесувајќи и во нападот со дури три гола, вклучувајќи ги и двата гола во победата со 4-0 против {{Fb team (N) SPAL}} на 18 декември.<ref name=spal>{{Cite web|url=https://www.frosinonetoday.it/sport/calcio/serie-b-calcio-frosinone-spal-4-0-zerbin-gatti-pagelle.html|title=Serie B, il Frosinone trova i tre punti sotto l'albero di Natale: poker alla Spal. Le pagelle|publisher=frosinonetoday.it|author=Antonio Visca|date=18 декември 2021|accessdate=27 август 2022}}</ref> Во текот на зимскиот трансферен прозорец, Гати бил блиску до трансфер во [[ФК Торино|Торино]], пред нивниот [[Дерби дела Моле|градски ривал]], {{Fb team (N) Juventus}} да се вклучи во трката за неговиот потпис и да го купи на 31 јануари 2022 година.<ref name=":13">{{Cite web |last= |first= |date=30 January 2022 |title=Juve, sorpasso al Toro per Gatti: affare fatto |trans-title=Juve, overtaking Toro for Gatti: deal done |url=https://sport.sky.it/calciomercato/2022/01/30/torino-gatti-calciomercato-news |access-date=1 April 2022 |website=Sky Sport |language=it}}</ref> Надоместот за трансферот изнесувал 7,5 милиони евра плус 2,5 милиони евра во бонуси во зависност од неговите настапи.<ref name=":2">{{Cite web |date=31 January 2022 |title=Federico Gatti è un giocatore della Juventus! |trans-title=Federico Gatti is a new Juventus player! |url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/federico-gatti-e-un-giocatore-della-juventus |access-date=31 January 2022 |website=[[Juventus F.C.]] |language=it}}</ref> Гати потпишал четири ипол годишен договор со Јувентус, но клубот од Торино одлучил да го остави играчот во Фрозиноне до крајот на сезоната.<ref name=":2" /> Сезоната [[Серија Б 2021-2022|2021-2022]] во Серија Б ја завршил со 36 настапи и 5 гола, но не успеал да му помогне на клубот да избори промоција во [[Серија А]] откако завршиле на деветтото место - кое не води во плејофот за промоција - со ист број на бодови како и осмопласираната {{Fb team (N) Perugia}}, но со послаби резултати во меѓусебните дуели со ''Грифоните''.<ref>{{cite web|url=https://www.umbriaon.it/il-perugia-e-ai-playoff-il-grifo-batte-il-monza-e-approfitta-del-ko-casalingo-del-frosinone/|title=Il Perugia è ai playoff: Monza al tappeto e Frosinone ko in casa|date=6 мај 2022|access-date=27 август 2022}}</ref> ===Јувентус=== Откако ја завршил сезоната 2021-2022 со Фрозиноне во Серија Б, Гати му се приклучил на Јувентус воден од [[Масимилијано Алегри]] на летните подготовки за наредната сезона во [[САД]]. Своето деби за Јувентус во официјален натпревар го имал на 31 август 2022, во победата со 2-0 на домашен терен против {{Fb team (N) Spezia}} во [[Серија А]]; тоа исто така било и неговото деби во највисоката дивизија на италијанскиот фудбал.<ref>{{Cite web |url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/la-partita-juve-spezia|title=LA PARTITA {{!}} JUVE-SPEZIA|date=31 август 2022|access-date=1 септември 2022}}</ref> За својот дебитантски настап во Серија А, Гати изјавил: ''„Беше толку емотивно што не можам да опишам со зборови. Да дебитираш во Серија А е сон на секое дете. Јас денес го остварив и многу сум среќен, но тоа мора да претставува само почеток.“''<ref>{{cite web|url=https://www.ju1897.net/2022/09/izjave-nakon-slavlja-nad-speziom-u.html|title=Izjave nakon slavlja nad Speziom u okviru 4. kola Serie A|publisher=ju1897.net|date=1 септември 2022|access-date=1 септември 2022}}</ref> На 25 октомври, тој го направил своето деби во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], во поразот со 4–3 од [[ФК Бенфика|Бенфика]] во [[Лисабон]].<ref>{{cite web |url=https://www.cbssports.com/soccer/news/juventus-crash-out-uefa-champions-league-group-stage-three-reasons-why-massimiliano-allegris-team-failed/ |title=Juventus crash out UEFA Champions League group stage: Three reasons why Massimiliano Allegri's team failed |website=CBS Sports |date=25 October 2022 }}</ref> На 13 април 2023 година, тој го постигнал својот прв гол за Јувентус, во првиот натпревар од четвртфиналето на [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]] против [[ФК Спортинг Лисабон|Спортинг Лисабон]], одлучувачки за победата на неговата екипа со 1–0.<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |date=2023-04-13 |title=Juventus - Sporting CP 1-0: Gatti e Perin decisivi |url=https://it.uefa.com/uefaeuropaleague/news/0280-17c502567fbb-58725825b710-1000--juventus-sporting-cp-1-0-gatti-e-perin-decisivi/ |access-date=2023-04-13 |website=UEFA.com |language=it}}</ref> На 11 мај 2023, Гати постигнал уште еден гол во истото натпреварување, во првиот натпревар од полуфиналето против {{Fb team (N) Sevilla}}, за да изедначи на 1-1 (што бил и конечен резултат) во седмата минута од судиското продолжение.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/65550399|title=Juventus 1-1 Sevilla: Federico Gatti's 97th-minute goal earns hosts draw|date=11 мај 2023|access-date=24 мај 2024}}</ref> Првата сезона со Јувентус ја завршил со вкупно 27 настапи и 2 гола. Следната сезона, на 7 октомври 2023, Гати го постигнал својот прв гол во Серија А, во победата со 2-0 во [[Дерби дела Моле|градското дерби]] против {{Fb team (N) Torino}}.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/juventus-torino-la-sintesi-x4082|title=Juventus-Torino {{!}} La Sintesi|date=2023-10-07}}</ref> Во текот на [[ФК Јувентус сезона 2023-2024|сезоната 2023-2024]], Гати постигнал уште три гола, сите одлучувачки за победи на Јувентус: првиот во последните секунди од натпреварот против {{Fb team (N) Monza}} за победата со 2-1 на [[Стадион Бриантео|Бриантео]], а потоа го постигнал единствениот гол во победите со 1-0 на домашен терен против {{Fb team (N) Napoli}} и {{Fb team (N) Fiorentina}}.<ref>{{cite web|url=https://www.corriere.it/sport/calcio/serie-a/23_dicembre_08/juventus-napoli-risultato-786d4642-9610-11ee-af56-7295451e31b5.shtml|title=Juventus-Napoli, risultato 1-0: decide il gol di Gatti, i bianconeri tornano in vetta alla classifica|publisher=corriere.it|date=8 декември 2023|access-date=28 мај 2024}}</ref> На 15 мај 2024 година, тој бил стартер во финалето на [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|Купот на Италија]] и придонел за освојувањето на 15-тата титула на ''„бјанконерите“'' во натпреварувањето, со победата од 1-0 против [[ФК Аталанта|Аталанта]], со што го освоил и својот прв личен трофеј со Јувентус. ==Репрезентативна кариера== [[Податотека:Димоски и Гати (Италија - Македонија).jpg|thumb|Гати (десно) во дуел со [[Бојан Димоски]] од [[Фудбалска репрезентација на Македонија|Македонија]] во натпревар од [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2024 - група Ц|квалификациите]] за [[Европско првенство во фудбал 2024|ЕП 2024]].]] Во мај 2022 година, селекторот на [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската сениорска репрезентација]], [[Роберто Манчини]], го повикал Гати на тридневен тренинг камп во [[Коверчано]].<ref>{{Cite web |last=JuventusNews24 |first=Redazione |date=2022-05-20 |title=Convocati Italia, Mancini ne chiama 53 per lo stage: presenti tre bianconeri |url=https://www.juventusnews24.com/convocati-italia-mancini-stage-53-giocatori-lista-nomi-gatti-fagioli-ranocchia-juve/ |access-date=2022-05-26 |website=Juventus News 24 |language=it-IT}}</ref> Своето деби за Италија го имал на 11 јуни, кога бил избран да игра од почетокот во натпреварот од [[УЕФА Лига на нации|УЕФА Лигата на нации]] против [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]].<ref>{{Cite web |last=JuventusNews24 |first=Redazione |date=11 June 2022 |title=Formazioni ufficiali Inghilterra Italia: la decisione di Mancini su Gatti e Locatelli |trans-title=Official England Italy line-ups: Mancini's decision on Gatti and Locatelli |url=https://www.juventusnews24.com/formazioni-ufficiali-inghilterra-italia-mancini-gatti-locatelli/ |access-date=12 June 2022 |website=Juventus News 24 |language=it-IT}}</ref> Натпреварот завршил 0-0, а Гати добил позитивна оценка за чување на англиските напаѓачи [[Тами Ејбрахам]] и [[Хари Кејн]].<ref>{{Cite web |last=Tommaselli |first=Paolo |date=11 June 2022 |title=Pagelle Inghilterra-Italia: Gatti veterano, Gnonto meglio dalla panchina; Abraham non punge |trans-title=England-Italy report cards: Gatti a veteran, Gnonto better from the bench; Abraham does not sting |url=https://www.corriere.it/sport/calcio/cards/pagelle-inghilterra-italia/inghilterra-italia-0-0_principale.shtml |access-date=12 June 2022 |website=Corriere della Sera |language=it-IT}}</ref> Тој се вратил во дресот на репрезентацијата во ноември 2023 година, на почетокот на циклусот на новиот селектор [[Лучано Спалети]], за време на [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2024 - група Ц|квалификациите]] за [[Европско првенство во фудбал 2024|Европското првентво 2024]], во кои ''аѕурите'' славеле победа во [[Рим]] над {{NazNB|FUrep|MKD}}.<ref>{{Cite web|url=https://it.uefa.com/european-qualifiers/news/0287-197b9d32079b-d77ffc0bbe98-1000--italia-macedonia-del-nord-5-2-festa-azzurra-a-roma/|title=Italia-Macedonia del Nord 5-2: festa Azzurra a Roma|date=2023-11-17}}</ref> Во мај 2024 година, иако првично останал надвор од тимот повикан за зарвшниот турнир на Европското првенство во Германија, но потоа бил вклучен во списокот откако [[Франческо Ачерби]] и [[Џорџо Скалвини]] се повлекле поради повреда.<ref>{{Cite web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/news/verso-l-europeo-out-scalvini-a-coverciano-arriva-federico-gatti/|title=Verso l’Europeo: out Scalvini, a Coverciano arriva Federico Gatti|date=3 јуни 2024}}</ref> Сепак, тој не настапил ниту еднаш за време на турнирот. ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|ITA}} {{Cronopar|11-6-2022|Вулверхемптон|ENG|0|0|ITA|-|УЕФА Лига на нации|Прва фаза|13={{yel|48}}}} {{Cronopar|20-11-2022|Виена|AUT|2|0|ITA|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|17-11-2023|Рим|ITA|5|2|MKD|-|Квал. за ЕП|2024}} {{Cronopar|9-9-2024|Будимпешта|ISR|1|2|ITA|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{yel|73}}}} {{Cronopar|14-11-2024|Брисел|BEL|0|1|ITA|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{subon|82}}}} {{Cronopar|23-3-2025|Дортмунд|GER|3|3|ITA|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Четвртфинале|13={{yel|21}} {{suboff|46}}}} {{Cronopar|26-3-2026|Бергамо|ITA|2|0|NIR|-|Квал. за СП|2026|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|31-3-2026|Зеница|BIH|1|1|ITA|-|Квал. за СП|2026|11=dts|12=4 – 1|13={{subon|44}}}} {{Cronofin|8|0}} == Статистика == === Клупска статистика === ''Статистиката е ажурирана на 11 јуни 2022.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || 2014-2015 || rowspan=2| {{flagsport|ITA}} Павароло || Пром. || 4 || 0 || КИ-Пром. || ? || ? || - || - || - || - || - || - || 4 || 0 |- || 2015-2016 || Пром. || 27 || 3 || КИ-Пром. || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 27 || 3 |- || 2016-јан. 2017 || {{flagsport|ITA}} [[ФК Салуцо|Салуцо]] || [[Екеленца Пиемонт-Аостинска Долина 2016-2017|Екел.]] || 4 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија Дилетанти 2016-2017|КИ-Дил.]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 4+ || 0+ |- | јан.-јун. 2017 || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} Павароло || [[Екеленца Пиемонт-Аостинска Долина 2016-2017|Екел.]] || 15 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија Дилетанти 2016-2017|КИ-Дил.]] || 3 || 0 || - || - || - || - || - || - || 18 || 5 |- | 2017-2018 || [[Екеленца Пиемонт-Аостинска Долина 2017-2018|Екел.]] || 32 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија Дилетанти 2017-2018|КИ-Дил.]] || 5 || 0 || - || - || - || - || - || - || 37 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Павароло || 78 || 15 || || 8 || 0 || || - || - || || - || - || 86 || 15 |- | 2018-2019 || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} [[ФК Вербанија|Вербанија]] || [[Екеленца Пиемонт-Аостинска Долина 2018-2019|Екел.]] || 29 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија Дилетанти 2018-2019|КИ-Дил.]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 29 || 3 |- | 2019-2020 || [[Серија Д 2019-2020 (групи А-Б-Ц)|Д]] || 22 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Д 2019-2020|КИ-Д]]|| 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 22 || 3 |- !colspan="3"|Вкупно Вербанија || 51 || 6 || || 0 || 0 || || - || - || || - || - || 51 || 6 |- || [[Аурора Про Патрија 1919 сезона 2020-2021|2020-2021]] || {{flagsport|ITA}} [[Аурора Про Патрија 1919|Про Патрија]] || [[Серија Ц 2020-2021|Ц]] || 34+1<ref name=off>Плејоф.</ref> || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|КИ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 36 || 1 |- || [[Фрозиноне Калчо сезона 2021-2022|2021-2022]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Frosinone}} || [[Серија Б 2021-2022|Б]] || 35 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|КИ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 36 || 5 |- | [[ФК Јувентус сезона 2022-2023|2022-2023]] || rowspan=2| {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 2022-2023|А]] || 18 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2022-2023|КИ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022-2023|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2022-2023|ЛЕ]] || 2+5 || 0+2 || - || - || - || 27 || 2 |- | [[ФК Јувентус сезона 2023-2024|2023-2024]] || [[Серија А 2023-2024|А]] || 31 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|КИ]] || 4 || 0 || - || - || - || - || - || - || 35 || 4 |- !colspan="3"|Вкупно Јувентус || 49 || 4 || || 6 || 0 || || 7 || 2 || || - || - || 62 || 6 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 221 || 26 || || 12 || 0 || || 7 || 2 || || - || - || 239 || 28 |} == Титули == === Клупски === ===={{flagsport|ITA}} Павароло==== *Куп на Италија Промоционе Пиемонт-Аостинска Долина: 1 :2015-2016 ===={{flagsport|ITA}} Вербанија==== *'''[[Екеленца]]''': 1 :[[Екеленца Пиемонт-Аостинска Долина 2018-2019|2018-2019]] <small>(група Б)</small> ===={{flagsport|ITA}} Јувентус ==== *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|2023-2024]] === Поединечни === * [[Гран Гала дел калчо]]: 1 : [[Најдобар млад играч во Серија Б]]: 2022 * [[Награда „Гаетано Ширеја“]]: 2022 == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} *[https://int.soccerway.com/players/federico-gatti/662450/ Федерико Гати на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/federico-gatti/leistungsdaten/spieler/509022 Федерико Гати на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/323147/frederico-gatti Федерико Гати на ESPN] *[https://www.tuttocalciatori.net/Gatti_Federico Федерико Гати на tuttocalciatori] *[https://www.whoscored.com/Players/401891/Show/Federico-Gatti Федерико Гати на whoscored] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220826212949/https://www.whoscored.com/Players/401891/Show/Federico-Gatti |date=2022-08-26 }} {{Состав на ФК Јувентус}} {{Состав на Италија на ЕП фудбал 2024}} {{Награда „Гаетано Ширеја“}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гати, Федерико}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фрозиноне]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] i050ecwqzaour5umkwjgsn6jq92uzyh 5532865 5532835 2026-04-01T16:39:50Z Carshalton 30527 5532865 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Федерико Гати | image = [[File:Frosinone Calcio - Federico Gatti - MS 1 cut.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.90}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1998|6|24}} | cityofbirth = {{роден во|Риволи|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 4 | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Chieri}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Torino}} | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Alessandria 1912}} | youthyears4 = | youthclubs4 = →{{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Павароло | years1 = 2014-2018 | caps1 = 0 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Alessandria 1912}} | years2 = 2015-2016 | caps2 = 31 | goals2 = 3 | clubs2 = →{{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Павароло | years3 = 2016-2017 | caps3 = 4 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Saluzzo}} | years4 = 2017-2018 | caps4 = 27 | goals4 = 7 | clubs4 = →{{симбол2|Bisection vertical White HEX-FF0000.svg}} Павароло | years5 = 2018-2020 | caps5 = 51 | goals5 = 6 | clubs5 = {{Fb team Verbania}} | years6 = 2020-2021 | caps6 = 34 | goals6 = 1 | clubs6 = {{Fb team Pro Patria}} | years7 = 2021-2022 | caps7 = 25 | goals7 = 3 | clubs7 = {{Fb team Frosinone}} | years8 = 2022- | caps8 = 96 | goals8 = 7 | clubs8 = {{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2022- | nationalcaps1 = 8 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] }} '''Федерико Гати''' (роден во [[Риволи]], [[24 јуни]] [[1998]]) — [[Италијанци|италијански]] [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Јувентус|Јувентус]] и на [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]]. ==Биографија== Гати е син единец на своите родители;<ref name=":16">{{Cite web |last=Binda |first=Nicola |date=22 December 2021 |title=Gatti: "Ho sofferto in cantiere. E sarò l'ultimo a mollare. Ora punto Chiellini" |trans-title=Gatti: "I suffered at the construction site. And I'll be the last to give up. Now I'm aiming for Chiellini |url=https://www.gazzetta.it/Calciomercato/22-12-2021/gatti-ora-punto-chiellini-juve-ma-ho-sofferto-cantiere-430585146341.shtml |access-date=10 April 2022 |website=[[La Gazzetta dello Sport]] |language=it-IT}}</ref> неговиот татко Лудовико бил спортски директор во Павароло, додека Федерико играл за таа екипа. На 17-годишна возраст, Федерико го напуштил училиштето и почнал да работи, откако татко му останал невработен. Така, три години додека играл во ниските италијански фудбалски лиги [[Промоционе (фудбал)|Промоционе]] и [[Екеленца]], Гати работел како [[ѕидар]], поправал прозорци и покриви, додека тренирал навечер.<ref name="offnet">{{cite web|url=https://off.net.mk/offside/fudbal/dzidarot-shto-dojde-vo-juventus-kako-naslednik-na-kjelini|title=Ѕидарот што дојде во Јувентус како наследник на Кјелини|publisher=off.net.mk|date=27 јуни 2022|access-date=25 август 2022}}</ref><ref name=torricelli>{{Cite web|url=https://www.corriere.it/sport/calcio/cards/federico-gatti-juventus-chi-difensore-ex-muratore-bocciature-chiellini-bonucci-l-esempio-torricelli/colpo-il-futuro_principale.shtml|title=Ex muratore, le bocciature, la serie C e (finalmente) la Juventus: chi è Gatti, il nuovo Torricelli|author=Salvatore Riggio|urlarchivio=https://archive.today/20220203150233/https://www.corriere.it/sport/calcio/cards/federico-gatti-juventus-chi-difensore-ex-muratore-bocciature-chiellini-bonucci-l-esempio-torricelli/chiellini-piedi-bonucci.shtml|archivedate=3 февруари 2022|access-date=2 февруари 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calciomercato/22-12-2021/gatti-ora-punto-chiellini-juve-ma-ho-sofferto-cantiere-430585146341.shtml|title=Gatti: "Ho sofferto in cantiere. E sarò l’ultimo a mollare. Ora punto Chiellini"|author=Nicola Binda|date=22 декември 2021|access-date=11 јуни 2022}}</ref><ref name=fanpage>{{Cite web|urlarchivio=https://archive.today/20220130214100/https://www.fanpage.it/sport/calcio/chi-e-gatti-il-nuovo-difensore-della-juve-che-faceva-il-muratore-giocavo-per-arrotondare/|url=https://www.fanpage.it/sport/calcio/chi-e-gatti-il-nuovo-difensore-della-juve-che-faceva-il-muratore-giocavo-per-arrotondare/|title=Chi è Gatti, il nuovo difensore della Juve che faceva il muratore: “Giocavo per arrotondare”|archivedate=30 јануари 2022}}</ref> Во италијанските медиуми кариерата на Гати често се споредува со онаа на [[Морено Торичели]], кој играл аматерски фудбал и работел како [[столар]] пред да потпише со Јувентус во 1992 година.<ref name=":16"/><ref>{{Cite web |last=Riggio |first=Salvatore |date=31 January 2022 |title=L'esempio di Torricelli |trans-title=The example of Torricelli |url=https://www.corriere.it/sport/calcio/cards/federico-gatti-juventus-chi-difensore-ex-muratore-bocciature-chiellini-bonucci-l-esempio-torricelli/colpo-il-futuro_principale.shtml |access-date=10 April 2022 |website=[[Corriere della Sera]] |language=it-IT}}</ref> Гати за свој идол го има поранешниот дефанзивец на Јувентус, [[Џорџо Кјелини]].<ref name="offnet"/><ref>{{Cite web |last=Cardia |first=Ivan |date=19 February 2022 |title=Gatti: "Due anni fa montavo serramenti, ora la Juventus. Mi sembra ancora surreale" |trans-title=Gatti: "Two years ago I would mount windows, now Juventus. It still seems surreal to me" |url=https://www.tuttomercatoweb.com/serie-a/gatti-due-anni-fa-montavo-serramenti-ora-la-juventus-mi-sembra-ancora-surreale-1648464 |access-date=19 February 2022 |website=Tuttomercatoweb |language=it}}</ref> ==Технички карактeристики== Физички силен робустен централен дефанзивец, вешт во играта во воздухот и што го прави опасен во офанзивната фаза по изведување на прекини (корнери, слободни удари итн.).<ref name=dazn>{{Cite web|url=https://www.dazn.com/it-IT/news/serie-b/chi-e-federico-gatti-calciomercato-caratteristiche-tecniche/1f04jdpj6deod1igmlpl1umnl7|archivedate=https://web.archive.org/web/20220129153535/https://www.dazn.com/it-IT/news/serie-b/chi-e-federico-gatti-calciomercato-caratteristiche-tecniche/1f04jdpj6deod1igmlpl1umnl7|title=Chi è Federico Gatti, il difensore centrale con la Serie A TIM nel destino|date=14 јануари 2022}}</ref> Неговите најзначајни одлики пред се вклучуваат издржливост и експлозивна сила, иако тој умее да даде нешто и во развивањето и создавањето на акциите на својата екипа. Неговата добра поединечна техника доаѓа од неговата претходна улога на која настапувал како многу млад како [[Среден ред (фудбал)#Офанзивен играч од среден ред|офанзивен играч од средниот ред]] зад напаѓачите.<ref name="offnet"/><ref name=iamcalcio>{{Cite web|url=https://vco.iamcalcio.it/article/139949/gatti.html|title="Oggi ti presento": Federico Gatti|date=5 септември 2018|access-date=11 јуни 2022|archivedate=29 јануари 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129153316/https://vco.iamcalcio.it/article/139949/gatti.html}}</ref> Гати е природен деснак,<ref name=dazn/> кој на теренот се издвојува по својата цврстина и карактер. Вешти во лизгачките стартови и одземањети на топката, но има и добро чувство за позиционирање и тајминг кога да се нападне противникот.<ref name=iamcalcio/> ==Клупска кариера== ===Почетоци и рана кариера=== Својата кариера како дете Гати ја започнал во екипата на [[ФК Кјери|Кјери]]. Во 2005 година, на седумгодишна возраст, играл во [[пријателски натпревар]] за Кјери против [[ФК Торино|Торино]]; Џорџо Бошарато, спортскиот скаут на Торино, го забележал неговиот талент како „[[Среден ред (фудбал)#Офанзивен играч од среден ред|треквартиста]]“ и го пријавил кај [[Силвано Бенедети]], спортскиот директор на младинскиот сектор на ''Граната'', кој на крајот го потпишал младиот играч и го довел во престолнина на [[Пиемонт]].<ref name=":4">{{Cite web |last=De Luca |first=Roberto |date=16 September 2021 |title=La favola di Federico Gatti, l'osservatore che lo suggerì al Torino: "Il Frosinone ha un difensore top" |trans-title=The story of Federico Gatti, the scout who suggested him to Torino: "Frosinone have a top defender" |url=https://www.linchiestaquotidiano.it/news/2021/09/16/la-favola-di-federico-gatti-l-osservatore-che-lo-suggeri-al/41854 |access-date=2 February 2022 |website=L'Inchiesta Cooperativa Editoriale |language=it |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917082735/https://www.linchiestaquotidiano.it/news/2021/09/16/la-favola-di-federico-gatti-l-osservatore-che-lo-suggeri-al/41854 |url-status=dead }}</ref> Гати бил промовиран во тимот под 15 години, пред да продолжи во младинскиот тим на [[УС Алесандрија 1912|Алесандрија]].<ref name=":3">{{Cite web |date=7 February 2022 |title=Chi è Federico Gatti, il difensore centrale con la Serie A Tim nel destino |trans-title=Who is Federico Gatti, the centre-back with the Serie A Tim in his destiny |url=https://www.dazn.com/it-IT/news/serie-b/chi-e-federico-gatti-calciomercato-caratteristiche-tecniche/1f04jdpj6deod1igmlpl1umnl7 |access-date=13 February 2022 |website=[[DAZN]] |language=it}}</ref> Гати ги поминал сезоните 2012-2013 и 2013-2014 играјќи за екипите на Алесандрија под 15 (Џованисими национали) и под 17 години (Алиеви национали).<ref name=":10">{{Cite web |last=Stesina |first=Marco |date=31 January 2022 |title=Gatti era in Promozione, ora lo ha preso la Juventus beffando il Torino |trans-title=Gatti was in Promozione, now Juventus have taken him, bypassing Torino |url=https://www.sprintesport.it/news/2022/01/31/news/gatti-era-in-promozione-ora-lo-ha-preso-la-juventus-beffando-il-torino-516623/ |access-date=13 March 2022 |website=Sprint e Sport |language=it}}</ref> Во текот на неговата младинска кариера, Гати не бил сметан за голем талент ниту во Торино ниту во Алесандрија.<ref>{{Cite web |last=Riggio |first=Salvatore |date=31 January 2022 |title=Le bocciature |trans-title=The rejections |url=https://www.corriere.it/sport/calcio/cards/federico-gatti-juventus-chi-difensore-ex-muratore-bocciature-chiellini-bonucci-l-esempio-torricelli/colpo-il-futuro_principale.shtml |access-date=10 April 2022 |website=[[Corriere della Sera]] |language=it-IT}}</ref> Гати бил испратен на позајмица во Павароло во сезоната 2014-2015.<ref name=":10" /> Наместо да игра за тимот под 17 години, Гати го поминал поголемиот дел од сезоната играјќи за тимот под 19 години, за кој постигнал 13 гола во 18 првенствени настапи и покрај тоа што имал само 16 години.<ref name=":10" /> Во врска со својте почетоци на кариерата, многу години подоцна кога Гати веќе бил играч на {{Fb team (N) Frosinone}} во [[Серија Б]] изјавил за себе: {{Цитат 2|width=35%|align=left|quoted=1|quote=Од каде доаѓа тој тежок карактер? Од татко ми и од бесот кој ми се собирал внатре. Ова е мојата одмазда. Никаде не ме земаа, ме исфрлаа од младинските селекции на Торино и Алесандрија. Сега со сила го пробивам патот.|source=Федерико Гати, за почетоците и развојот на неговата кариера.<ref name="offnet"/>}} ===Аматерска кариера=== Во февруари 2015 година, Гати дебитирал за првиот тим на Павароло во [[Промоционе (фудбал)|Промоционе]] - шестото ниво на италијанскиот фудбал, и забележил четири настапи во сезоната 2014-2015.<ref name=":10" /> Следната сезона, повторно како позајмен од Алесандрија, Гати бил промовиран во првиот тим на Павароло и постигнал три гола во 27 првенствени настапи во Промоционе; тој, исто така, бил награден со признание за најдобар млад играч на сезоната,<ref name=":10" /><ref name=":7">{{Cite web |last=Redaction |date=31 May 2021 |title=Piedi buoni, possente e in continua crescita: ecco Federico Gatti |trans-title=Good feet, mighty and growing: here is Federico Gatti |url=https://www.tuttofrosinone.com/news/piedi-buoni-possente-e-in-continua-crescita-ecco-federico-gatti-48668 |access-date=2 February 2022 |website=TuttoFrosinone |language=it}}</ref> а неговата екипа изборила промоција во едно ниво повисоката дивизија [[Екеленца]], откако го освоиле Купот на Италија Промоционе Пиемонт-Аостинска Долина.<ref name=":10" /><ref name=":7" /><ref name=":1">{{Cite web |last=Redaction |date=12 June 2021 |title=Federico Gatti, dal lavoro come muratore, alla Serie B |trans-title=Federico Gatti, from the work as bricklayer to the Serie B |url=https://www.tuttocampo.it/Piemonte/News/1422319/federico-gatti-dal-lavoro-come-muratore-alla-serie-b |access-date=16 August 2021 |website=Tuttocampo |language=it}}</ref><ref name=":14">{{Cite web |last=Gioacas |first=Alina |date=19 January 2017 |title=Il Pavarolo riabbraccia Federico Gatti |trans-title=Pavarolo re-hug Federico Gatti |url=https://www.sprintesport.it/eccellenza/2017/01/19/news/il-pavarolo-riabbraccia-federico-gatti-14135/ |access-date=2 February 2022 |website=Sprint e Sport |language=it}}</ref> Во 2016 година, Алесандрија го позајмила Гати на екипата на [[ФК Салуцо|Салуцо]],<ref name=":1" /><ref name=":14" /> каде тој не нашол многу простор за игра забележувајќи само 4 настапи, по што се вратил во Павароло кон средината на јануари 2017 година.<ref name=":10" /><ref>{{Cite web |last=Piccinini |first=Marco |date=22 January 2017 |title=Dilettanti&nbsp;– Pavarolo, riecco Gatti. Moretta: c'è Vegliato |trans-title=Amateurs - Pavarolo, Gatti back. Moretta: there is Vegliato |url=https://tuttosport.com/news/calcio/dilettanti/dilettanti-piemonte/2017/01/22-20494551/dilettanti_-_pavarolo_riecco_gatti_moretta_c_e_vegliato |access-date=6 April 2022 |website=[[Tuttosport]] |language=it}}</ref> На крајот на сезоната, Павароло сепак избегнал испаѓање во Промоционе.<ref name=":1" /><ref name=":6">{{Cite web |last=Vecchi |first=Mirco |date=5 September 2018 |title="Oggi ti presento": Federico Gatti |trans-title="Today I present you": Federico Gatti |url=https://vco.iamcalcio.it/article/139949/gatti.html |access-date=2 February 2022 |website=I am calcio |language=it}}</ref> За време на сезоната 2016-2017, Гати постигнал осум гола во 31 првенствен натпревар.<ref name=":10" /> Во следната сезона (2017–2018), поради финансиски проблеми, Павароло не можешел да ги плати своите играчи, па најискусните играчи решиле да не тренираат и играат во последните 10 првенствени натпревари, а голем број на играчи од тимот до 19 години биле промовирани во првиот тим.<ref name=":9">{{Cite web |last=Guerrieri |first=Francesco |date=5 November 2021 |title=Frosinone, Gatti a CM: 'Mi svegliavo alle 4 di notte per lavorare al mercato, un'amichevole mi ha cambiato la vita' |trans-title=Federico Gatti at CM: "I got up at 04:00 to work at the market, a friendly match has changed my life." |url=https://www.calciomercato.com/news/frosinone-gatti-a-cm-mi-svegliavo-alle-4-di-notte-per-lavorare-a-63094 |access-date=14 February 2021 |website=Calciomercato.com |language=it}}</ref> Бидејќи Гати бил највисокиот играч во тимот, на барање на тренерот тој ја променил својата позиција од [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] во [[Одбрана (фудбал)|одбранбен играч]], што ќе му донесе нов правец во кариерата.<ref name=":3" /><ref name=":9" /> Екипата на Гати испаднала во Промоционе на крајот од сезоната.<ref name=":6" /> {{Цитат 2|width=35%|align=left|quoted=1|quote=Клубот Павароло се распаѓаше, екипата си замина. Јас останав зошто просто сакав да играм. Клубот собираше млади играчи. Јас бев највисок и тренерот ме префрли во одбрана. Тоа ми го смени животот.|source=Федерико Гати, за промената на неговата позиција.<ref name="offnet"/>}} Во екипата на [[ФК Вербанија|Вербанија]] биле импресионирани од настапот на Гати како дефанзивец во натпреварот против нив, и го купиле од Алесандрија потпишувајќи постојан договор со него во 2018 година.<ref name=":10" /> Играјќи сега постојано како дефанзивец, Гати постигнал еден гол на 34 првенствени натпревари, помагајќи Вербанија да ја освои титулата во Екеленца.<ref name=":0">{{Cite web|last=Marzio|first=Gianluca Di|date=27 May 2021|title=Frosinone, ufficiale l'arrivo di Federico Gatti dalla Pro Patria|trans-title=Frosinone, official arrival of Federico Gatti from Pro Patria|url=https://gianlucadimarzio.com/it/frosinone-gatti-calciomercato-serie-b-news-27-maggio-2021|access-date=16 August 2021|website=Gianluca Di Marzio|language=it}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |last=Visca |first=Antonio |date=27 May 2021 |title=Frosinone Calcio, ufficiale Federico Gatti: ecco le sue caratteristiche |trans-title=Frosinone Calcio, official Federico Gatti: here are his characteristics |url=https://www.frosinonetoday.it/sport/frosinone-calcio-ufficiale-federico-gatti-ecco-caratteristiche.html |access-date=2 February 2022 |website=FrosinoneToday |language=it}}</ref> Гати го импресионирал клубот од Серија Ц, [[Кавезе 1919|Кавезе]], кој се обидел да го купи, но не успеал да го стори тоа.<ref name=":10" /> Во следната сезона ([[Серија Д 2019–2020|2019–2020]]), Гати постигнал три гола во 22 настапи во Серија Д пред прекинот предизвикан од [[Пандемија на КОВИД-19 во Италија|пандемијата на КОВИД-19 во Италија]], по што неговата екипа испаднала во Екеленца бидејќи го заземала претпоследното место на табелата.<ref name=":10" /><ref name=":SW">{{Soccerway|id=662450|accessdate=30 January 2022}}</ref> ===Про Патрија и Фрозиноне=== [[File:Frosinone Calcio - Federico Gatti - SDM 2.jpg|thumb|Гати прославува гол постигнат против {{Fb team (N) SPAL}} во декември 2021]] Во летото 2020 година, на возраст од 22 години, Гати станал професионален фудбалер потпишувајќи го првиот професионален договор со екипата на [[Аурора Про Патрија 1919|Про Патрија]], натпреварувач во [[Серија Ц]] лигата.<ref name=":SW" /> На 30 септември, тој дебитирал за Про Патрија во натпревар од второто коло на [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|Купот на Италија]] кој го загубиле од {{Fb team (N) Vicenza}} со 3-2 по [[Продолжеток (спорт)|продолженија]]. Првиот натпревар во Серија Ц го одиграл на 4 октомври, во ремито 1–1 со [[ФК Про Верчели 1892|Про Верчели]].<ref name=":SW" /> Својот единствен гол за Про Патрија го постигнал на 3 април 2021 година, а тој бил победнички во успехот со 1–0 над [[Калчо Леко 1912|Леко]].<ref name=":SW" /> На 9 мај, Гати играл во последниот натпревар на Про Патрија за сезоната во плејофот за промоција во Серија Б против [[ФК Јувентус под 23 години|Јувентус У23]] — резервниот тим на [[ФК Јувентус|Јувентус]] — во натпревар загубен со 3–1 на домашен терен, по што неговиот тим ги загубил шансите за промоција уште по првото коло на плејофот.<ref name=":3" /><ref name=":SW" /> Сезоната ја завршил со 36 настапи.<ref name=":SW" /> Во јуни 2021 година, Гати преминал во {{Fb team (N) Frosinone}},<ref name=":0" /><ref name=":5" /> потпишувајќи четиригодишен договор со екипата од Серија Б,<ref>{{Cite web |last=Visca |first=Antonio |date=27 May 2021 |title=Calciomercato Frosinone, ufficiale l'arrivo di Gatti: contratto di 4 anni |trans-title=Transfer market Frosinone, official arrival of Gatti: 4-year contract |url=https://www.linchiestaquotidiano.it/news/2021/05/27/calciomercato-frosinone-ufficiale-l-arrivo-di-gatti-contra/39356 |access-date=2 February 2022 |website=L'Inchiesta Cooperativa Editoriale |language=it |archive-date=2022-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522224210/https://www.linchiestaquotidiano.it/news/2021/05/27/calciomercato-frosinone-ufficiale-l-arrivo-di-gatti-contra/39356 |url-status=dead }}</ref> која и платила на Про Патрија надомест од околу 250.000 евра.<ref name=":15">{{Cite web |last=Marchese |first=Domenico |date=31 January 2022 |title=Federico Gatti, the former bricklayer bought by Juventus. "Man-marking like Chiellini" |url=https://www.repubblica.it/sport/calcio/serie-a/juventus/2022/01/31/news/federico_gatti_chi_e_juventus_nuovo_difensore-335898664/ |access-date=9 April 2022 |website=[[la Repubblica]] |language=it}}</ref> Гати го имал своето деби на 15 август во натпреварот од првото коло на [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|Купот на Италија]] против {{Fb team (N) Venezia}}, кој завршил нерешено 1–1, а откако се стигнало до тоа натпреварот да биде одлучен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]], тој бил трагичарот промашувајќи го одлучувачкиот пенал во поразот на неговата екипа со 8–7.<ref name=venezia>{{Cite web|url=https://www.veneziatoday.it/sport/venezia-frosinone-coppa-italia-risultato-15-agosto-2021.html|archivedate=https://web.archive.org/web/20210816112951/https://www.veneziatoday.it/sport/venezia-frosinone-coppa-italia-risultato-15-agosto-2021.html|title=Venezia-Frosinone, la storia infinita: dopo 9 rigori i lagunari passano il turno|date=16 август 2021}}</ref> Сепак, тоа не го поколебало дефанзивецот да одигра одлична дебитантска сезона во Серија Б; дебитирал во лигата на 20 август, играјќи како стартер во ремито 2–2 против {{Fb team (N) Parma}}, а својот прв гол за Фрозиноне го постигнал на 23 октомври во победата со 2-1 над {{Fb team (N) Ascoli}}.<ref name=ascoli>{{Cite web|url=https://it.soccerway.com/players/-/662450/|archivedate=https://web.archive.org/web/20220203150015/https://it.soccerway.com/players/-/662450/|title=Federico Gatti}}</ref> Под водството на тренерот [[Фабио Гросо]], Гати одржувал високи перформанси во текот на целиот прв дел од сезоната, придонесувајќи и во нападот со дури три гола, вклучувајќи ги и двата гола во победата со 4-0 против {{Fb team (N) SPAL}} на 18 декември.<ref name=spal>{{Cite web|url=https://www.frosinonetoday.it/sport/calcio/serie-b-calcio-frosinone-spal-4-0-zerbin-gatti-pagelle.html|title=Serie B, il Frosinone trova i tre punti sotto l'albero di Natale: poker alla Spal. Le pagelle|publisher=frosinonetoday.it|author=Antonio Visca|date=18 декември 2021|accessdate=27 август 2022}}</ref> Во текот на зимскиот трансферен прозорец, Гати бил блиску до трансфер во [[ФК Торино|Торино]], пред нивниот [[Дерби дела Моле|градски ривал]], {{Fb team (N) Juventus}} да се вклучи во трката за неговиот потпис и да го купи на 31 јануари 2022 година.<ref name=":13">{{Cite web |last= |first= |date=30 January 2022 |title=Juve, sorpasso al Toro per Gatti: affare fatto |trans-title=Juve, overtaking Toro for Gatti: deal done |url=https://sport.sky.it/calciomercato/2022/01/30/torino-gatti-calciomercato-news |access-date=1 April 2022 |website=Sky Sport |language=it}}</ref> Надоместот за трансферот изнесувал 7,5 милиони евра плус 2,5 милиони евра во бонуси во зависност од неговите настапи.<ref name=":2">{{Cite web |date=31 January 2022 |title=Federico Gatti è un giocatore della Juventus! |trans-title=Federico Gatti is a new Juventus player! |url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/federico-gatti-e-un-giocatore-della-juventus |access-date=31 January 2022 |website=[[Juventus F.C.]] |language=it}}</ref> Гати потпишал четири ипол годишен договор со Јувентус, но клубот од Торино одлучил да го остави играчот во Фрозиноне до крајот на сезоната.<ref name=":2" /> Сезоната [[Серија Б 2021-2022|2021-2022]] во Серија Б ја завршил со 36 настапи и 5 гола, но не успеал да му помогне на клубот да избори промоција во [[Серија А]] откако завршиле на деветтото место - кое не води во плејофот за промоција - со ист број на бодови како и осмопласираната {{Fb team (N) Perugia}}, но со послаби резултати во меѓусебните дуели со ''Грифоните''.<ref>{{cite web|url=https://www.umbriaon.it/il-perugia-e-ai-playoff-il-grifo-batte-il-monza-e-approfitta-del-ko-casalingo-del-frosinone/|title=Il Perugia è ai playoff: Monza al tappeto e Frosinone ko in casa|date=6 мај 2022|access-date=27 август 2022}}</ref> ===Јувентус=== Откако ја завршил сезоната 2021-2022 со Фрозиноне во Серија Б, Гати му се приклучил на Јувентус воден од [[Масимилијано Алегри]] на летните подготовки за наредната сезона во [[САД]]. Своето деби за Јувентус во официјален натпревар го имал на 31 август 2022, во победата со 2-0 на домашен терен против {{Fb team (N) Spezia}} во [[Серија А]]; тоа исто така било и неговото деби во највисоката дивизија на италијанскиот фудбал.<ref>{{Cite web |url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/la-partita-juve-spezia|title=LA PARTITA {{!}} JUVE-SPEZIA|date=31 август 2022|access-date=1 септември 2022}}</ref> За својот дебитантски настап во Серија А, Гати изјавил: ''„Беше толку емотивно што не можам да опишам со зборови. Да дебитираш во Серија А е сон на секое дете. Јас денес го остварив и многу сум среќен, но тоа мора да претставува само почеток.“''<ref>{{cite web|url=https://www.ju1897.net/2022/09/izjave-nakon-slavlja-nad-speziom-u.html|title=Izjave nakon slavlja nad Speziom u okviru 4. kola Serie A|publisher=ju1897.net|date=1 септември 2022|access-date=1 септември 2022}}</ref> На 25 октомври, тој го направил своето деби во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], во поразот со 4–3 од [[ФК Бенфика|Бенфика]] во [[Лисабон]].<ref>{{cite web |url=https://www.cbssports.com/soccer/news/juventus-crash-out-uefa-champions-league-group-stage-three-reasons-why-massimiliano-allegris-team-failed/ |title=Juventus crash out UEFA Champions League group stage: Three reasons why Massimiliano Allegri's team failed |website=CBS Sports |date=25 October 2022 }}</ref> На 13 април 2023 година, тој го постигнал својот прв гол за Јувентус, во првиот натпревар од четвртфиналето на [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]] против [[ФК Спортинг Лисабон|Спортинг Лисабон]], одлучувачки за победата на неговата екипа со 1–0.<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |date=2023-04-13 |title=Juventus - Sporting CP 1-0: Gatti e Perin decisivi |url=https://it.uefa.com/uefaeuropaleague/news/0280-17c502567fbb-58725825b710-1000--juventus-sporting-cp-1-0-gatti-e-perin-decisivi/ |access-date=2023-04-13 |website=UEFA.com |language=it}}</ref> На 11 мај 2023, Гати постигнал уште еден гол во истото натпреварување, во првиот натпревар од полуфиналето против {{Fb team (N) Sevilla}}, за да изедначи на 1-1 (што бил и конечен резултат) во седмата минута од судиското продолжение.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/65550399|title=Juventus 1-1 Sevilla: Federico Gatti's 97th-minute goal earns hosts draw|date=11 мај 2023|access-date=24 мај 2024}}</ref> Првата сезона со Јувентус ја завршил со вкупно 27 настапи и 2 гола. Следната сезона, на 7 октомври 2023, Гати го постигнал својот прв гол во Серија А, во победата со 2-0 во [[Дерби дела Моле|градското дерби]] против {{Fb team (N) Torino}}.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/juventus-torino-la-sintesi-x4082|title=Juventus-Torino {{!}} La Sintesi|date=2023-10-07}}</ref> Во текот на [[ФК Јувентус сезона 2023-2024|сезоната 2023-2024]], Гати постигнал уште три гола, сите одлучувачки за победи на Јувентус: првиот во последните секунди од натпреварот против {{Fb team (N) Monza}} за победата со 2-1 на [[Стадион Бриантео|Бриантео]], а потоа го постигнал единствениот гол во победите со 1-0 на домашен терен против {{Fb team (N) Napoli}} и {{Fb team (N) Fiorentina}}.<ref>{{cite web|url=https://www.corriere.it/sport/calcio/serie-a/23_dicembre_08/juventus-napoli-risultato-786d4642-9610-11ee-af56-7295451e31b5.shtml|title=Juventus-Napoli, risultato 1-0: decide il gol di Gatti, i bianconeri tornano in vetta alla classifica|publisher=corriere.it|date=8 декември 2023|access-date=28 мај 2024}}</ref> На 15 мај 2024 година, тој бил стартер во финалето на [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|Купот на Италија]] и придонел за освојувањето на 15-тата титула на ''„бјанконерите“'' во натпреварувањето, со победата од 1-0 против [[ФК Аталанта|Аталанта]], со што го освоил и својот прв личен трофеј со Јувентус. На почетокот на [[ФК Јувентус сезона 2024-2025|сезоната 2024-2025]], за време на победата од 3-0 на домашен терен против {{Fb team (N) Como}} во лигата, тој за првпат ја носел [[Капитен|капитенската лента]] на ''„бјанконерите“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/juventus-como-la-partita|title=Juventus - Como {{!}} La partita|date=19 август 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/20-08-2024/gatti-capitano-della-juve-ecco-perche_amp.shtml|title=Gatti capitano, "premio" di Motta e un messaggio allo spogliatoio: non ci sono posti fissi|author=Giovanni Albanese|date=20 август 2024}}</ref> На 1 октомври 2025 година, тој го постигнал својот прв гол во [[УЕФА Лига на шампиони 2025-2026|Лигата на шампионите]], со спектакуларен удар со „ножички“, во ремито 2-2 против [[ФК Виљареал|Виљареал]], во второто коло од лигашката фаза на натпреварувањето.<ref>{{Cite web|language=it-IT|url=https://video.gazzetta.it/calcio/video-gol-villarreal-juve-highlights-gatti-segna-in-rovesciata-ma-non-basta/30558522-7b92-4f3b-89f4-57f12eeb1xlk|title=La rovesciata di Gatti è uguale a quella di Ronaldo! Gli highlights di Villarreal-Juve 2-2|website=La Gazzetta dello Sport|date=2025-10-01|access-date=2025-10-02}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[Податотека:Димоски и Гати (Италија - Македонија).jpg|thumb|Гати (десно) во дуел со [[Бојан Димоски]] од [[Фудбалска репрезентација на Македонија|Македонија]] во натпревар од [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2024 - група Ц|квалификациите]] за [[Европско првенство во фудбал 2024|ЕП 2024]].]] Во мај 2022 година, селекторот на [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската сениорска репрезентација]], [[Роберто Манчини]], го повикал Гати на тридневен тренинг камп во [[Коверчано]].<ref>{{Cite web |last=JuventusNews24 |first=Redazione |date=2022-05-20 |title=Convocati Italia, Mancini ne chiama 53 per lo stage: presenti tre bianconeri |url=https://www.juventusnews24.com/convocati-italia-mancini-stage-53-giocatori-lista-nomi-gatti-fagioli-ranocchia-juve/ |access-date=2022-05-26 |website=Juventus News 24 |language=it-IT}}</ref> Своето деби за Италија го имал на 11 јуни, кога бил избран да игра од почетокот во натпреварот од [[УЕФА Лига на нации|УЕФА Лигата на нации]] против [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]].<ref>{{Cite web |last=JuventusNews24 |first=Redazione |date=11 June 2022 |title=Formazioni ufficiali Inghilterra Italia: la decisione di Mancini su Gatti e Locatelli |trans-title=Official England Italy line-ups: Mancini's decision on Gatti and Locatelli |url=https://www.juventusnews24.com/formazioni-ufficiali-inghilterra-italia-mancini-gatti-locatelli/ |access-date=12 June 2022 |website=Juventus News 24 |language=it-IT}}</ref> Натпреварот завршил 0-0, а Гати добил позитивна оценка за чување на англиските напаѓачи [[Тами Ејбрахам]] и [[Хари Кејн]].<ref>{{Cite web |last=Tommaselli |first=Paolo |date=11 June 2022 |title=Pagelle Inghilterra-Italia: Gatti veterano, Gnonto meglio dalla panchina; Abraham non punge |trans-title=England-Italy report cards: Gatti a veteran, Gnonto better from the bench; Abraham does not sting |url=https://www.corriere.it/sport/calcio/cards/pagelle-inghilterra-italia/inghilterra-italia-0-0_principale.shtml |access-date=12 June 2022 |website=Corriere della Sera |language=it-IT}}</ref> Тој се вратил во дресот на репрезентацијата во ноември 2023 година, на почетокот на циклусот на новиот селектор [[Лучано Спалети]], за време на [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2024 - група Ц|квалификациите]] за [[Европско првенство во фудбал 2024|Европското првентво 2024]], во кои ''аѕурите'' славеле победа во [[Рим]] над {{NazNB|FUrep|MKD}}.<ref>{{Cite web|url=https://it.uefa.com/european-qualifiers/news/0287-197b9d32079b-d77ffc0bbe98-1000--italia-macedonia-del-nord-5-2-festa-azzurra-a-roma/|title=Italia-Macedonia del Nord 5-2: festa Azzurra a Roma|date=2023-11-17}}</ref> Во мај 2024 година, иако првично останал надвор од тимот повикан за зарвшниот турнир на Европското првенство во Германија, но потоа бил вклучен во списокот откако [[Франческо Ачерби]] и [[Џорџо Скалвини]] се повлекле поради повреда.<ref>{{Cite web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/news/verso-l-europeo-out-scalvini-a-coverciano-arriva-federico-gatti/|title=Verso l’Europeo: out Scalvini, a Coverciano arriva Federico Gatti|date=3 јуни 2024}}</ref> Сепак, тој не настапил ниту еднаш за време на турнирот. ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|ITA}} {{Cronopar|11-6-2022|Вулверхемптон|ENG|0|0|ITA|-|УЕФА Лига на нации|Прва фаза|13={{yel|48}}}} {{Cronopar|20-11-2022|Виена|AUT|2|0|ITA|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|17-11-2023|Рим|ITA|5|2|MKD|-|Квал. за ЕП|2024}} {{Cronopar|9-9-2024|Будимпешта|ISR|1|2|ITA|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{yel|73}}}} {{Cronopar|14-11-2024|Брисел|BEL|0|1|ITA|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{subon|82}}}} {{Cronopar|23-3-2025|Дортмунд|GER|3|3|ITA|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Четвртфинале|13={{yel|21}} {{suboff|46}}}} {{Cronopar|26-3-2026|Бергамо|ITA|2|0|NIR|-|Квал. за СП|2026|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|31-3-2026|Зеница|BIH|1|1|ITA|-|Квал. за СП|2026|11=dts|12=4 – 1|13={{subon|44}}}} {{Cronofin|8|0}} == Статистика == === Клупска статистика === ''Статистиката е ажурирана на 11 јуни 2022.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || 2014-2015 || rowspan=2| {{flagsport|ITA}} Павароло || Пром. || 4 || 0 || КИ-Пром. || ? || ? || - || - || - || - || - || - || 4 || 0 |- || 2015-2016 || Пром. || 27 || 3 || КИ-Пром. || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 27 || 3 |- || 2016-јан. 2017 || {{flagsport|ITA}} [[ФК Салуцо|Салуцо]] || [[Екеленца Пиемонт-Аостинска Долина 2016-2017|Екел.]] || 4 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија Дилетанти 2016-2017|КИ-Дил.]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 4+ || 0+ |- | јан.-јун. 2017 || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} Павароло || [[Екеленца Пиемонт-Аостинска Долина 2016-2017|Екел.]] || 15 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија Дилетанти 2016-2017|КИ-Дил.]] || 3 || 0 || - || - || - || - || - || - || 18 || 5 |- | 2017-2018 || [[Екеленца Пиемонт-Аостинска Долина 2017-2018|Екел.]] || 32 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија Дилетанти 2017-2018|КИ-Дил.]] || 5 || 0 || - || - || - || - || - || - || 37 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Павароло || 78 || 15 || || 8 || 0 || || - || - || || - || - || 86 || 15 |- | 2018-2019 || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} [[ФК Вербанија|Вербанија]] || [[Екеленца Пиемонт-Аостинска Долина 2018-2019|Екел.]] || 29 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија Дилетанти 2018-2019|КИ-Дил.]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 29 || 3 |- | 2019-2020 || [[Серија Д 2019-2020 (групи А-Б-Ц)|Д]] || 22 || 3 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Д 2019-2020|КИ-Д]]|| 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 22 || 3 |- !colspan="3"|Вкупно Вербанија || 51 || 6 || || 0 || 0 || || - || - || || - || - || 51 || 6 |- || [[Аурора Про Патрија 1919 сезона 2020-2021|2020-2021]] || {{flagsport|ITA}} [[Аурора Про Патрија 1919|Про Патрија]] || [[Серија Ц 2020-2021|Ц]] || 34+1<ref name=off>Плејоф.</ref> || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|КИ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 36 || 1 |- || [[Фрозиноне Калчо сезона 2021-2022|2021-2022]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Frosinone}} || [[Серија Б 2021-2022|Б]] || 35 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|КИ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 36 || 5 |- | [[ФК Јувентус сезона 2022-2023|2022-2023]] || rowspan=2| {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 2022-2023|А]] || 18 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2022-2023|КИ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022-2023|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2022-2023|ЛЕ]] || 2+5 || 0+2 || - || - || - || 27 || 2 |- | [[ФК Јувентус сезона 2023-2024|2023-2024]] || [[Серија А 2023-2024|А]] || 31 || 4 || [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|КИ]] || 4 || 0 || - || - || - || - || - || - || 35 || 4 |- !colspan="3"|Вкупно Јувентус || 49 || 4 || || 6 || 0 || || 7 || 2 || || - || - || 62 || 6 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 221 || 26 || || 12 || 0 || || 7 || 2 || || - || - || 239 || 28 |} == Титули == === Клупски === ===={{flagsport|ITA}} Павароло==== *Куп на Италија Промоционе Пиемонт-Аостинска Долина: 1 :2015-2016 ===={{flagsport|ITA}} Вербанија==== *'''[[Екеленца]]''': 1 :[[Екеленца Пиемонт-Аостинска Долина 2018-2019|2018-2019]] <small>(група Б)</small> ===={{flagsport|ITA}} Јувентус ==== *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|2023-2024]] === Поединечни === * [[Гран Гала дел калчо]]: 1 : [[Најдобар млад играч во Серија Б]]: 2022 * [[Награда „Гаетано Ширеја“]]: 2022 == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} *[https://int.soccerway.com/players/federico-gatti/662450/ Федерико Гати на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/federico-gatti/leistungsdaten/spieler/509022 Федерико Гати на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/323147/frederico-gatti Федерико Гати на ESPN] *[https://www.tuttocalciatori.net/Gatti_Federico Федерико Гати на tuttocalciatori] *[https://www.whoscored.com/Players/401891/Show/Federico-Gatti Федерико Гати на whoscored] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220826212949/https://www.whoscored.com/Players/401891/Show/Federico-Gatti |date=2022-08-26 }} {{Состав на ФК Јувентус}} {{Состав на Италија на ЕП фудбал 2024}} {{Награда „Гаетано Ширеја“}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гати, Федерико}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Фрозиноне]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] 0hibve7zl7o7rink5rle2n27b1m9iht Фуриеова трансформација 0 1307618 5532945 4833240 2026-04-01T23:48:27Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Фурјеова трансформација]] 5532945 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Фурјеова трансформација]] kwutwl30a74ufnvcwb4o65pb0bfnmkd Разговор:Фуриеова трансформација 1 1307619 5532949 4833242 2026-04-01T23:49:07Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Разговор:Фурјеова трансформација]] 5532949 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Фурјеова трансформација]] 004i4iygjxf33fb8qg2p8bygufh50ul Артемис 2 0 1309728 5532960 5086209 2026-04-02T00:48:40Z Buli 2648 5532960 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = Артемис II | names_list = Artemis 2<br />Exploration Mission-2 (EM-2) | image = Artemis II Launch (NHQ202604010307, vertical crop).jpg | image_caption = Ракетата [[Space Launch System]] (SLS) за Артемис{{nbsp}}II полетува од Комплексот за лансирање 39B на Кенеди Спејс Центарот на Флорида на 1 април 2026 | image_size = | mission_type = Прелет на Месечината со екипаж | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = | SATCAT = | mission_duration = 10 дена (планирано) | spacecraft = [[Orion (spacecraft)#List of vehicles|Orion CM-003]] | manufacturer = | lead_engineer = | landing_mass = | dimensions = | power = | crew_size = 4 | crew_members = | launch_date = мај 2024 (планирано)<ref name="sn-20211109"/> | launch_rocket = [[Space Launch System|SLS Block 1]] | launch_site = [[Kennedy Space Center|Kennedy]], [[Kennedy Space Center Launch Complex 39B|LC-39B]]<ref name=HEOC>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS%20MPCV%20GSDO_508.pdf|title=Exploration Systems Development Status|last=Hill|first=Bill|date=March 2012|publisher=NASA Advisory Council|access-date=2012-07-21|archive-date=2017-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211204753/https://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> | launch_contractor = [[NASA]] | recovery_by = | landing_date = | landing_site = Тихи Океан (планирано) | interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | object = [[Месечина]]та | distance = {{cvt|7400|km}} (planned) }} | crew_photo = Artemis_2_Crew_Portrait.jpg | crew_photo_caption = (Л-Д) Кох, Гловер (горе), Вајзман (долу), и Хансен. | crew_photo_size = 300px | programme = [[Вселенска програма Артемис]] | previous_mission = [[Артемис 1]] | next_mission = [[Артемис 3]] }} '''Артемис 2''' (официјално '''Artemis II''')<ref>{{cite report|title=Artemis: brand book|location=Washington, D.C.|publisher=National Aeronautics and Space Administration|date=2019|id=NP-2019-07-2735-HQ |quote=MISSION NAMING CONVENTION. While Apollo mission patches used numbers and roman numerals throughout the program, Artemis mission names will use a roman numeral convention.}} {{PD-notice}}</ref> е втората планирана мисија на [[НАСА]] од [[програмата Артемис]], и прва мисија со екипаж на вселенското летало [[Орион (вселенско летало)|Орион]], која се планира да биде лансирано на ракетата [[Систем за вселенско лансирање]] (SLS) во мај 2024.<ref name="sn-20211109"/> Вселенското летало Орион ќе изведе прелет на Месечината и ќе се врати на [[Земја]]та. Тоа ќе биде првиот екипаж кој ќе патува зад [[Нискоземска орбита|ниската земјина орбита]] после [[Аполо 17]] во 1972.{{efn|The privately-funded [[DearMoon project|''dearMoon'' project]] may fly earlier.}} Порано позната како '''Истражувачка Мисија-2''' ('''Exploration Mission-2 (EM-1)'''), мисијата била преименувана по воведувањето на програмата Артемис. == Екипаж == {{Spaceflight crew | crew = prime | terminology = Астронаут | position1 = Командант | crew1_up = {{Flagicon|USA}} [[Грегори Р. Вајзман| Г. Рид Вајзман]] | flights1_up = Втор | agency1_up = [[NASA]] | position2 = Пилот | crew2_up = {{Flagicon|USA}} [[Виктор Џ. Гловер]] | flights2_up = Втор | agency2_up = [[NASA]] | position3 = Специјалист на мисија 1 | crew3_up = {{Flagicon|USA}} [[Кристина Кох]] | flights3_up = Втор | agency3_up = [[NASA]] | position4 = Специјалист на мисија 2 | crew4_up = {{Flagicon|Canada}} [[Џереми Хансен]] | flights4_up = Прв | agency4_up = [[Canadian Space Agency|CSA]] }} == Наводи == {{наводи}} {{Вселенска програма Артемис}} [[Категорија:Артемис (вселенска програма)]] [[Категорија:Мисии до Месечината со екипаж]] [[Категорија:Космонаутиката во 2024 година]] [[Категорија:Мисии до Месечината]] cqhe91gclxe8q18qc9iigpxgd7yik0b 5532962 5532960 2026-04-02T00:57:15Z Buli 2648 5532962 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = Артемис II | names_list = Artemis 2<br />Exploration Mission-2 (EM-2) | image = Artemis II Launch (NHQ202604010307, vertical crop).jpg | image_caption = Ракетата [[Space Launch System]] (SLS) за Артемис{{nbsp}}II полетува од Комплексот за лансирање 39B на Кенеди Спејс Центарот на Флорида на 1 април 2026 | image_size = | mission_type = Прелет на Месечината со екипаж | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = | SATCAT = | mission_duration = 10 дена (планирано) | spacecraft = [[Orion (spacecraft)#List of vehicles|Orion CM-003]] | manufacturer = | lead_engineer = | landing_mass = | dimensions = | power = | crew_size = 4 | crew_members = | launch_date = 1 април 2026, 22:35:12&nbsp;[[UTC]] (6:35:12&nbsp;pm&nbsp;[[Eastern Daylight Time|EDT]])<ref>{{Cite web |title=Artemis II Mission Availability PDF |url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2026/01/artemis-ii-mission-availability.pdf?emrc=51eb50 |access-date=January 10, 2026 |website=nasa.gov |language=en}}</ref><ref name="Clark 2026-02-21">{{Cite news |last=Clark |first=Stephen |date=February 21, 2026 |title=NASA says it needs to haul the Artemis II rocket back to the hangar for repairs |url=https://arstechnica.com/space/2026/02/nasa-says-it-needs-to-haul-the-artemis-ii-rocket-back-to-the-hangar-for-repairs/ |access-date=February 22, 2026 |work=Ars Technica |language=en}}</ref><ref name="NASA Launch Time" /> | launch_rocket = [[Space Launch System|SLS Block 1]] | launch_site = [[Kennedy Space Center|Kennedy]], [[Kennedy Space Center Launch Complex 39B|LC-39B]]<ref name=HEOC>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS%20MPCV%20GSDO_508.pdf|title=Exploration Systems Development Status|last=Hill|first=Bill|date=March 2012|publisher=NASA Advisory Council|access-date=2012-07-21|archive-date=2017-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211204753/https://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> | launch_contractor = [[NASA]] | recovery_by = | landing_date = | landing_site = Тихи Океан (планирано) | interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | object = [[Месечина]]та | distance = {{cvt|7400|km}} (planned) }} | crew_photo = Artemis_2_Crew_Portrait.jpg | crew_photo_caption = (Л-Д) Кох, Гловер (горе), Вајзман (долу), и Хансен. | crew_photo_size = 300px | programme = [[Вселенска програма Артемис]] | previous_mission = [[Артемис 1]] | next_mission = [[Артемис 3]] }} '''Артемис 2''' (официјално '''Artemis II''')<ref>{{cite report|title=Artemis: brand book|location=Washington, D.C.|publisher=National Aeronautics and Space Administration|date=2019|id=NP-2019-07-2735-HQ |quote=MISSION NAMING CONVENTION. While Apollo mission patches used numbers and roman numerals throughout the program, Artemis mission names will use a roman numeral convention.}} {{PD-notice}}</ref> е втората планирана мисија на [[НАСА]] од [[програмата Артемис]], и прва мисија со екипаж на вселенското летало [[Орион (вселенско летало)|Орион]], која се планира да биде лансирано на ракетата [[Систем за вселенско лансирање]] (SLS) во мај 2024.<ref name="sn-20211109"/> Вселенското летало Орион ќе изведе прелет на Месечината и ќе се врати на [[Земја]]та. Тоа ќе биде првиот екипаж кој ќе патува зад [[Нискоземска орбита|ниската земјина орбита]] после [[Аполо 17]] во 1972.{{efn|The privately-funded [[DearMoon project|''dearMoon'' project]] may fly earlier.}} Порано позната како '''Истражувачка Мисија-2''' ('''Exploration Mission-2 (EM-1)'''), мисијата била преименувана по воведувањето на програмата Артемис. == Екипаж == {{Spaceflight crew | crew = prime | terminology = Астронаут | position1 = Командант | crew1_up = {{Flagicon|USA}} [[Грегори Р. Вајзман| Г. Рид Вајзман]] | flights1_up = Втор | agency1_up = [[NASA]] | position2 = Пилот | crew2_up = {{Flagicon|USA}} [[Виктор Џ. Гловер]] | flights2_up = Втор | agency2_up = [[NASA]] | position3 = Специјалист на мисија 1 | crew3_up = {{Flagicon|USA}} [[Кристина Кох]] | flights3_up = Втор | agency3_up = [[NASA]] | position4 = Специјалист на мисија 2 | crew4_up = {{Flagicon|Canada}} [[Џереми Хансен]] | flights4_up = Прв | agency4_up = [[Canadian Space Agency|CSA]] }} == Наводи == {{наводи}} {{Вселенска програма Артемис}} [[Категорија:Артемис (вселенска програма)]] [[Категорија:Мисии до Месечината со екипаж]] [[Категорија:Космонаутиката во 2024 година]] [[Категорија:Мисии до Месечината]] 3mr3z57x5mhbod7j47e9xk51lguboj1 Младински Совет Нова Генерација 0 1311460 5532958 5339672 2026-04-02T00:43:23Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532958 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Организација |name = Младински Совет Нова Генерација |image = Macedonia - YC Next Generation.png |image_border = |size = 200п |caption = |map = |msize = |mcaption = |abbreviation = |motto = We are the Next Generation everyone is talking about! |formation = 2010 |extinction = |type = [[невладина организација]] |status = |purpose = [[волонтерство|волонтерска организација]] |headquarters = [[Скопје]] |location =[[Македонија]] |region_served = |membership = |language = [[македонски]], [[англиски]] |leader_title = Претседател |leader_name = Ѓоко Грдановски |main_organ = |parent_organization = |affiliations = |num_staff = 4 |num_volunteers = |budget = |website =https://nextgeneration.com.mk/ |remarks = }} '''Младински Совет Нова Генерација''' ― невладина организација со седиште во [[Скопје]], [[Македонија]], основана во 2010 година од Ѓоко Грдановски. Основана во [[Скопје]], организацијата е ангажирана во областа на [[Младинска работа|младинската работа]] и [[неформално образование|неформалното образование]] на меѓународно и месно ниво. == Мисија, визија, цели и вредности== Мисијата на организацијата е да се поттикнат младите да ги развијат своите капацитети и способности преку обезбедување на национални и меѓународни можности за неформално образование, активизам и [[волонтерство]] преку промовирање на европските вредности. Организацијата се стреми да создаде нова генерација образовани и свесни млади луѓе подготвени да земаат активно учество во процесот на донесување одлуки во [[општество]]то.<ref name="About Us">{{Наведена мрежна страница|url=https://nextgeneration.com.mk/about-me/|title=About Us|last=|first=|authorlink=|last2=|first2=|date=|year=|editor-last=|editor-first=|editor-link=|editor2-link=|work=|series=|publisher=Младински Совет Нова Генерација|location=Скопје|page=|pages=|at=|language=en|script-title=|trans-title=|type=|format=|arxiv=|asin=|bibcode=|doi=|isbn=|issn=|jfm=|jstor=|lccn=|mr=|oclc=|ol=|osti=|pmc=|pmid=|rfc=|ssrn=|zbl=|id=|url-access=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220625170502/https://nextgeneration.com.mk/about-me/|archive-date=2022-06-25|accessdate=14 декември 2022|quote=|url-status=live}}</ref> Младински Совет Нова Генерација замислува [[општество]] со способни, активни и општествено одговорни луѓе.<ref name="About Us"/> Нова Генерација го зајакнува [[младински активизам|младинското учество]] преку имплементација и поддршка на проекти и иницијативи насочени кон развој на младите во нашата локална заедница, но и на национално и меѓународно ниво. Основата на организацијата се базира на искуството на нејзините членови во младинската работа, неформалното образование, активното учество и социјалниот активизам, кои имаат цел да им овозможат можности за учење и мобилност на младите луѓе се со цел да се зголеми нивната активност во општеството.<ref name="About Us"/> Вредностите за кои што се залага организацијата се: [[солидарност]], [[единство]], [[разновидност]], [[еднаквост]], човечко [[достоинствo]], [[активно граѓанство]], социјална одговорност, [[демократија]] и [[владеење на правото]], [[слобода на говорот|слобода на лично изразување]].<ref name="About Us"/> == Историја == Младински Совет Нова Генерација била основана во 2010 година основана од Ѓоко Грдановски, младински активист.<ref name="About Us"/> == Активности == Младински Совет Нова Генерација развива младински проекти во рамки на програми понудени од домашни и меѓународни фондови и донатори. Со оглед на целната група и поле на работа, повеќето од проектите поддржани и имплементирани од организацијата се развиени во рамките на програмата Еразмус+. Всушност, организацијата дејствува како координатор и организација домаќин, како и партнерска организација на различни проекти кои се занимаваат со теми поврзани со младите. Досега има работено, подготвено и испратено над 1000 млади луѓе од [[Македонија]].<ref name="About Us"/> === Проекти на организацијата === Целни групи на проектите се: *Адолесценти од 13 до 18 години; *Млади луѓе од 18 до 30 години; *Возрасни луѓе над 30 години. Младински Совет Нова Генерација има улога на координатор или партнер во вкупно 128 проекти од КА1, КА2, КА3 и Еразмус Спорт активности покриени од Еразмус плус програмата. Еразмус плус КА1 проекти: 109 проекти како партнер, 2 проекти како координатор. Еразмус плус КА2 проекти: 14 проекти како партнер, 1 проект како координатор. Еразмус плус КА3 проекти: 1 проект како партнер. Еразмус плус Спорт проекти: 1 проект како координатор. Дел од проектите на Младински Совет Нова Генерација:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://erasmus-plus.ec.europa.eu/projects/search/?page=1&sort=&domain=eplus2021&view=list&map=false&searchType=projects&partnerOrgName=+YOUTH+COUNCIL+NEXT+GENERATION+SKOPJE|title= Erasmus+ EU programme for education, training, youth and sport/ Youth Council Next Generation|last=|first=|authorlink=|last2=|first2=|date=|year=|editor-last=|editor-first=|editor-link=|editor2-link=|work=|series=|publisher=Европска Комисија|location=|page=|pages=|at=|language=en|script-title=|trans-title=|type=|format=|arxiv=|asin=|bibcode=|doi=|isbn=|issn=|jfm=|jstor=|lccn=|mr=|oclc=|ol=|osti=|pmc=|pmid=|rfc=|ssrn=|zbl=|id=|url-access=|archive-url=|archive-date=|accessdate=14 декември 2022|quote=}}</ref> *''Are You(th) sensitive enough?'' (координатор; Еразмус плус; програма КА1; 2014 година) - Целта на проектот била да се обучат младински работници, младински лидери, наставници и социјални работници во делот на интеркултурна способност за работа со различни групи на луѓе. *''United Against Hate speech'' (координатор: Еразмус плус, програма КА1: 2018 година) - проектот се обратил на предизвиците не само во македонското општество, туку и во општествата на земјите учеснички поврзани со дискриминација и подигање на нивото на [[екстремизам]]. Покрај тоа, проектот ги одразувал потребите на учесниците да ги развијат своите вештини за ефективно справување со [[говор на омраза|говорот на омраза]] во нивните заедници и да придонесат за создавање општество без омраза. *''The Art of Upcycling'' (партнер; Еразмус плус; програма КА1; 2020 година) - Целта на проектот била да се миниманизира трошењето на ресурси на поединечно ниво, со мотивирање на младите да ги претворат нивните не сакани во корисни предмети со што се промовира нивната креативност и оддржлив начин на размислување. *''The Sound of Youth'' (партнер: Еразмус плус; програма КА1; 2019 година) - Целта на проектот била да се научат младите за обединување на луѓето преку моќта на музиката без разлика на нивната позадина или припадност. Проектот им помогнал на учесниците да ги ценат нивните разлики и да ги користат во нивна полза. *''Less scrolling! More living!'' (партнер: Еразмус плус; програма КА1; 2019 година) - била младинска размена со главна цел да се воспостави дебата за влијанието на социјалните медиуми и да се подигне свеста за безбедно и позитивно користење на социјалните медиуми од страна на младите, вклучување во процесот на донесување одлуки или решавање на прашањата на заедницата од страна на младите. *''YE - EQUALITY'' (партнер: Еразмус плус; програма КА1; 2018 година) - го подигнала разбирањето на учесниците за [[род]]овите и родовите прашања и ги направила учесниците родово почувствителни. *''YOUTH IN GREEN for Environmental Protection and Organizing a Green Society'' (партнер: Еразмус плус; програма КА1; 2015 година) - Целта на активностите на проектот биле да се открие, заштити и подобри природата, да се донесат различни гледишта за надминување на овие проблеми и да се развие свеста кај младите за [[екологија|еколошки]] прашања. *''Get Skilled: Get Empowered: DO Sport!'' (координатор; Еразмус плус [[спорт]] програма; 2020 година) - проектот имал за цел да ги истражи можностите што спортот ги нуди и неговата улога во развојот на младите; да ги развијат капацитетите на организациите да го вклучуваат спортот во нивните практики на развој на вештини; подигнување на свеста на јавноста за важноста на спортот во процесот на младински развој и зајакнување на младите: создавање на мрежа помеѓу организациите кои ги претставуваат младите и спортските сектори. *''Enabling Youth Workers to Work in Intercultural Sensitive Environment'' (координатор; Еразмус плус; програма КА2; 2017 година) - целта на овој проект била да се обучат младински работници, младински лидери, наставници, социјални работници итн. за употреба на моделот на интеркултурна чувствителност создаден од Милтон Џ. Бенет во нивната секојдневна работа и секојдневниот живот, со цел да ја подобрат нивната интеркултурна способност за работа со различни целни групи вклучувајќи на пр. [[малцинство|малцинствата]], [[имигрант]]ите или младите [[Роми]]. *''Heritage YOUth Perspective'' (партнер; Еразмус плус; програма КА2; 2020 година) - проектот имал за цел да промовира места на [[културно наследство]] и традиционални [[занает]]и од 5 европски земји: [[Романија]], [[Данска]], [[Португалија]], [[Македонија]] и [[Шпанија]], како земји кои се вклучени во проектот. Овој проект има создадено неколку резултати: Дигитален прирачник со методи за изучување на културното наследство, Insta-mapping платформа на културни локации, збирка кратки видеа за занаети од националното наследство и интерактивна платформа. *''Art Is My Weapon'' (партнер; Еразмус плус; програма КА2; 2020 година) - целта на овој проект била да се овозможи градење на капацитетите на организациите, воспитувачите, младинските работници и младите луѓе да ја користат [[уметност]]а како образовна алатка за справување со позитивните вредности, како што се [[солидарност]]а, [[единство]]то, вклучителноста и правичноста, кои имаат клучно значење во справувањето со вонредната состојба со [[КОВИД-19]]. Како резултат од овој проект е уметнички [[мурал]] кој бил нацртан од страна на учесниците во [[Струга]], на ѕид долг 60 метри и висок 2 метри. *''CreaYouth - European Music Link'' (партнер; Еразмус плус; програма КА2; 2020 година) - целта на овој проект била да овозможи меѓукултурна размена помеѓу млади музичари од 4 различни земји од [[Европа]]: [[Франција]], [[Шпанија]], [[Словенија]] и [[Македонија]]. Преку уметничкото творештво на учесниците биле создадени 12 авторски песни со музички специфичности од земјите вклучени во проектот со цел вмрежување и промоција на различни музички култури. Во текот на проектот, учесниците имале можност да патуваат во сите 4 земји, да вежбаат заедно и премиерно да ги изведуваат нивните новокомпонирани песни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://creayouthproject.wordpress.com/|title=Crea Youth|work=Crea Youth|language=en|accessdate=2023-01-03}}</ref> Завршната активност на проектот била во Скопје, каде што учесниците биле распределени во 4 бендови коишто создавале нивни авторски песни и ги изведувале во клубот Маракана: ''Јануарска идила'', од бендот Пиреј;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/100037547132176/videos/last-but-not-least-we-present-to-you-band-no-4-performing-their-song-during-the-/5646675945441193/|title=Last but not least, we present to you band No. 4 performing their song during the last mobility of the #CreaYouth #ErasmusPlus Strategic partnership... {{!}} By Младински Совет {{!}} Facebook|work=www.facebook.com|language=mk|accessdate=2023-01-03}}</ref> ''Danser dans les temps'' од бендот Not Yet;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/100037547132176/videos/from-7th-june-until-14rd-of-november-2022-the-participants-from-n-macedonia-spai/1186138538954569/|title=From 7th June until 14rd of November 2022 the participants from N. Macedonia, Spain, France & Slovenia took part in the last mobility in Skopje, N.... {{!}} By Младински Совет {{!}} Facebook|work=www.facebook.com|language=mk|accessdate=2023-01-03}}</ref> ''Propane'' од бендот Last Minute;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/100037547132176/videos/check-out-band-no-2-performing-at-marakana-during-the-last-mobility-of-the-creay/909231313768384/|title=Check out band No. 2 performing at Marakana during the last mobility of the #CreaYouth #ErasmusPlus Strategic partnership project that took place in... {{!}} By Младински Совет {{!}} Facebook|work=www.facebook.com|language=mk|accessdate=2023-01-03}}</ref> и ''Бурек со месо'' од бендот Crème de la crème.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/100037547132176/videos/feel-free-to-enjoy-the-performance-of-band-no-3-in-marakana-during-the-third-mob/686726059834999/|title=Feel free to enjoy the performance of band No. 3 in Marakana during the third mobility of the #CreaYouth #ErasmusPlus Strategic partnership project that... {{!}} By Младински Совет {{!}} Facebook|work=www.facebook.com|language=mk|accessdate=2023-01-03}}</ref> *''Model European Union Strasbourg 2016'' (партнер; Еразмус плус , прoграма КА3; 2020 година) - целта на овој проект била образување и обединување. Образување на теми за процесот на донесување одлуки во [[ЕУ|Европската унија]], улогата на секоја установа на ЕУ и влијанието на државните и недржавните чинители. Друга цел на овој проект била на учесниците да им се даде можност да комуницираат со творците на политики и професионалци од ЕУ, локалните власти и релевантните невладини организации, како и преведувачи, [[новинар]]и и лобисти со соодветно искуство. == Надворешни врски == *{{Матична|https://nextgeneration.com.mk/}} *[https://www.developmentaid.org/organizations/view/232692/youth-council-next-generation Профил на Младински Совет Нова Генерација на developmentaid.org] *[https://volontiraj.mk/organizacija/nextgeneration Прогил на Младински Совет Нова Генерација на volontiraj.mk] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221214134324/https://volontiraj.mk/organizacija/nextgeneration |date=2022-12-14 }} *[https://www.infobel.com/en/macedonia/mladinski_sovet_nova_generacija/skopje/MK100002702/businessdetails.aspx Профил на Младински Совет Нова Генерација на infobel.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221214134320/https://www.infobel.com/en/macedonia/mladinski_sovet_nova_generacija/skopje/MK100002702/businessdetails.aspx |date=2022-12-14 }} == Наводи == [[Категорија:Невладини организации]] [[Категорија:Проекти засновани на учење]] [[Категорија:Волонтерски организации]] [[Категорија:Организации во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 2010 година во Македонија]] 6lgog4ydom4ztyl38yu5e27f67z2el8 Предлошка:Инфокутија Логички сврзник 10 1313857 5533004 4925538 2026-04-02T06:28:56Z Bjankuloski06 332 5533004 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | name = Инфокутија Логички сврзник | child = {{{child|}}} | subbox = {{{subbox|}}} | italic title = {{{italic title|no}}} | bodystyle = | titlestyle = background:navy; color:white; | abovestyle = | subheaderstyle = | title = {{{title|{{PAGENAME}}}}} | above = {{{other titles|}}} | subheader = | imagestyle = | captionstyle = | image = {{#if:{{{Venn diagram|}}}|[[File:{{{Venn diagram|}}}|[[Венов дијаграм]] на {{{title|{{PAGENAME}}}}}|150px]]}} | caption = | image2 = | caption2 = | headerstyle = background:navy; color:white; | labelstyle = | datastyle = | label1 = Дефиниција | data1 = {{{definition|}}} | label2 = [[Вистинитосна таблица]] | data2 = {{{truth table|}}} | label3 = [[Логичка порта]] | data3 = {{#if:{{{logic gate|}}}|[[File:{{{logic gate|}}}|70px]]}} | header4 = Нормални облици | label5 = [[Дисјунктивен нормален облик|Дисјунктивен]] | data5 = {{{DNF|}}} | label6 = [[Конјунктивен нормален облик|Конјунктивен]] | data6 = {{{CNF|}}} | label7 = [[Жегалкинов полином]] | data7 = {{{Zhegalkin|}}} | header8 = <span style="color:white;">Постови решетки</span> | label9 = 0-зачувувачка | data9 = {{{0-preserving|}}} | label10 = 1-зачувувачка | data10 = {{{1-preserving|}}} | label11 = [[Монотона функција|Монотонa]] | data11 = {{{monotone|}}} | label12 = [[Афина трансформација|Афинa]] | data12 = {{{affine|}}} | label13 = Самодвојствен | data13 = {{{sure elf-dual|}}} }}<noinclude>{{документација}}</noinclude> 92nptgy233qepz0moh438xqwdkb2frp Натриум бромид 0 1316206 5533015 5234202 2026-04-02T06:42:49Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533015 wikitext text/x-wiki {{chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 422030388 | Name = Натриум бромид | ImageFile = Sodium-bromide-3D-ionic.png | ImageSize = 150px | ImageName = 3D model of sodium bromide | ImageFile1 = Sodium bromide.jpg | ImageSize1 = 200px | ImageName1 = Sodium bromide powder | IUPACName = Натриум бромид | OtherNames = | SystematicName = | Section1 = {{Chembox Identifiers | index_label = anhydrous | index1_label = dihydrate | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 22712 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEMBL = 1644694 | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = LC1V549NOM | InChI = 1/BrH.Na/h1H;/q;+1/p-1 | InChIKey = JHJLBTNAGRQEKS-REWHXWOFAR | SMILES = [Na+].[Br-] | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/BrH.Na/h1H;/q;+1/p-1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = JHJLBTNAGRQEKS-UHFFFAOYSA-M | CASNo = 7647-15-6 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | CASNo1 = 13466-08-5 | CASNo1_Ref = {{cascite|changed|CAS}} | PubChem = 253881 | RTECS = VZ3150000 }} | Section2 = {{Chembox Properties |Formula = NaBr | Na=1 | Br=1 | Appearance = бела прашкаста материја, [[хигроскопна]] | Density = 3.21 g/cm<sup>3</sup> (анхидрид)<br> 2.18 g/cm<sup>3</sup> (дихидрат) | Solubility = 71,35 g/100 mL (−20 °C)<br> 79,52 g/100 mL (0 °C)<br> 94,32 g/100 mL (25 °C)<ref name=chemister>{{Cite web | url=http://chemister.ru/Database/properties-en.php?dbid=1&id=714 | title=Sodium bromide | accessdate=2023-02-22 | archive-date=2014-05-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140525201221/http://chemister.ru/Database/properties-en.php?dbid=1&id=714 | url-status=dead }}</ref><br> 104.9 g/100 mL (40 °C)<br> 116.2 g/100 mL (100 °C)<ref name=sioc>{{cite book|last1 = Seidell|first1 = Atherton|last2 = Linke|first2 = William F.|year = 1919|title = Solubilities of Inorganic and Organic Compounds|url = https://archive.org/details/solubilitiesino01seidgoog|publisher = D. Van Nostrand Company|edition= 2}}</ref> | Solubility1 = 17.3 g/100 g (0 °C)<br> 16.8 g/100 g (20 °C)<br> 16.1 g/100 g (40 °C)<br> 15.3 g/100 g (60 °C)<ref name=chemister /> | Solvent1 = methanol | Solubility2 = 2.45 g/100 g (0 °C)<br> 2.32 g/100 g (20 °C)<br> 2.29 g/100 g (30 °C)<br> 2.35 g/100 g (70 °C)<ref name=chemister /> | Solvent2 = [[етанол]] | Solubility3 = 19.3 g/100 g (18 °C)<br> 19.4 g/100 g (25 °C)<ref name=chemister /> | Solvent3 = [[мравја киселина]] | Solubility4 = 38.7 g/100 g (20 °C)<ref name=chemister /> | Solvent4 = [[глицерол]] | Solubility5 = 3.2 g/100 g (10.3 °C)<ref name=chemister /> | Solvent5 = [[диметилформамид]] | SolubleOther = Растворлив во [[етанол]], течен [[амонијак]], [[пиридин]], [[хидразин]], [[сулфур диоксид|SO<sub>2</sub>]]<br /> Нерастворилв во [[ацетон]], [[ацетонитрил]]<ref name=chemister /> | MeltingPtC = 747 | MeltingPt_notes = <br> (анхидрид)<br> {{convert|36|C|F K}}<br> (дихидрат) decomposes<ref name=pphoic>{{cite book|last = Pradyot|first = Patnaik|year = 2003|title = Handbook of Inorganic Chemicals|publisher = The McGraw-Hill Companies, Inc.|isbn = 978-0-07-049439-8}}</ref> | BoilingPtC = 1390 | BoilingPt_ref = <ref name=pphoic /> | RefractIndex = 1.6428 (24 °C)<br> ''n''<sub>[[Krypton fluoride laser|KrF]]</sub> = 1.8467 (24 °C)<br> ''n''<sub>[[Helium–neon laser|He–Ne]]</sub> = 1.6389 (24 °C)<ref>{{cite web|url = http://refractiveindex.info/?shelf=main&book=NaBr&page=Li|title = Refractive index of NaBr (Sodium bromide) - Li|website = refractiveindex.info|first = Mikhail|last = Polyanskiy|access-date = 2014-06-11}}</ref> | Viscosity = 1.42 cP (762 °C)<br> 1.08 cP (857 °C)<br> 0.96 cP (937 °C)<ref name=chemister /> | VaporPressure = 1 torr (806 °C)<br> 5 torr (903 °C)<ref name=pphoic /> | ThermalConductivity = 5.6 W/(m·K) (150 K)<ref name=korde>{{cite web|url = http://www.korth.de/index.php/162/items/23.html|title = Sodium Bromide (NaBr)|website = korth.de|publisher = Korth Kristalle GmbH|access-date = 2014-06-11|archive-date = 2014-07-14|archive-url = https://web.archive.org/web/20140714185855/http://www.korth.de/index.php/162/items/23.html|url-status = dead}}</ref> | MagSus = &minus;41.0·10<sup>−6</sup> cm<sup>3</sup>/mol }} | Section3 = | Section4 = {{Chembox Structure | CrystalStruct = Кубична | LattConst_a = 5.97 Å<ref name=korde /> }} | Section5 = {{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = −361.41 kJ/mol<ref name=chemister /> | DeltaGf = −349.3 kJ/mol<ref name=chemister /> | Entropy = 86.82 J/(mol·K)<ref name=chemister /> | HeatCapacity = 51.4 J/(mol·K)<ref name=chemister /> }} | Section6 = {{Chembox Pharmacology | Pharmacology_ref = | ATCCode_prefix = | ATCCode_suffix = | ATC_Supplemental = | ATCvet = | Licence_EU = | INN = | INN_EMA = | Licence_US = | Legal_status = | Legal_AU = S4 | Legal_AU_comment = /S5 | Legal_CA = | Legal_CA_comment = | Legal_NZ = | Legal_NZ_comment = | Legal_UK = | Legal_UK_comment = | Legal_US = | Legal_US_comment = | Legal_EU = | Legal_EU_comment = | Legal_UN = | Legal_UN_comment = | Pregnancy_category = | Pregnancy_AU = | Pregnancy_AU_comment = | Dependence_liability = | Addiction_liability = | AdminRoutes = | Bioavail = | ProteinBound = | Metabolism = | Metabolites = | OnsetOfAction = | HalfLife = | DurationOfAction = | Excretion = }} | Section7 = {{Chembox Hazards | ExternalSDS = [http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9927262 External MSDS] | FlashPtC = 800 | LD50 = 3500 mg/kg (rats, oral) | NFPA-H = 2 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 0 | NFPA_ref = <ref name=scl /> }} | Section8 = {{Chembox Related | OtherAnions = [[Натриум флуорид]]<br> [[Натриум хлорид]]<br> [[Натриум јодид]]<br/>[[Натриум астатид]] | OtherCations = [[Литиум бромид]]<br> [[Калиум бромид]]<br> [[Рубидиум бромид]]<br> [[Цезиум бромид]]<br/>[[Франциум бромид]] }} }} '''Натриум бромид''' — [[неорганско соединение]] со формулата [[натриум|Na]][[бромид|Br]]. NaBr е бела, кристална цврста суптстанца која што е подложна на топење при висока темпераура која наликува на [[натриум хлорид]]. Тој е широко користен извор на бромидниот јон и има многу голема примена.<ref name=Ullmann>Michael J. Dagani, Henry J. Barda, Theodore J. Benya, David C. Sanders "Bromine Compounds" in ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry'' Wiley-VCH, Weinheim, 2000. {{doi|10.1002/14356007.a04_405}}</ref> ==Синтеза, структура, реакции== NaBr кристализира во истиот кубен мотив како NaCl, NaF и NaI. Анхидридната сол кристализира на 50,7&nbsp;°C.<ref name=Ullmann/> [[Дихидрат]]ните соли (NaBr·2H<sub>2</sub>O) кристализираат надвор од воден раствор под 50,7&nbsp;°C.<ref name="cec">{{cite book|last=Eagleson|first=Mary (translated by)|title=Concise Encyclopedia Chemistry|url=https://archive.org/details/conciseencyclope00eagl|url-access=registration|date=1994|publisher=Walter De Gruyter|location=Berlin [u.a.]|isbn=9783110114515|pages=996|edition=Illustrated, revised, English language}}</ref> NaBr се произведува со третирање на [[натриум хидроксид]] со [[водородбромид]]. Натриум бромидот може да се користи како извор на [[бром]]. Ова може да се постигне со третирање на воден раствор на NaBr со [[хлор]] во гасовита фаза: :2 NaBr + Cl<sub>2</sub> → Br<sub>2</sub> + 2 NaCl ==Употреба== Натриум бромид е најкорисен неоргански бромид во индустријата.<ref name=Ullmann/> Исто така се користи како катализатор во реакциите на оксидација со посредство на ТЕМПО.<ref>{{cite journal | doi=10.1007/s10570-009-9381-2 | volume=17 | issue=2 | title=Water dispersion of cellulose II nanocrystals prepared by TEMPO-mediated oxidation of mercerized cellulose at pH 4.8 | journal=Cellulose | pages=279–288|year = 2010|last1 = Hirota|first1 = Masayuki| last2=Tamura | first2=Naoyuki | last3=Saito | first3=Tsuguyuki | last4=Isogai | first4=Akira | s2cid=97264888 }}</ref> ===Медицина=== [[File:Bromo seltzer newspaper.png|thumbnail|left|Реклама во весник за Bromo-Seltzer (1908)]] Исто така познат како Sedoneural, натриум бромидот се користи како [[хипнотик]], [[антиконвулзивен]] лек и [[седатив]], уште од крајот на 19 и почетокот на 20 век. Неговото дејство се должи на бромидниот јон и поради оваа причина [[калиум бромид]] е подеднакво ефикасен. Во 1975 година, бромидите биле отстранети од лековите во САД како што е [[Бромо-Селцер]] поради токсичност.<ref>{{cite web|url = http://www.canine-epilepsy.com/Bromide.html|title = Bromide: Potassium & Sodium|website = canine-epilepsy.com|publisher = Canine-Epilepsy Resources|date = 2011-05-31|access-date = 2014-06-11|archive-date = 2014-03-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20140306104721/http://www.canine-epilepsy.com/Bromide.html|url-status = dead}}</ref> ===Подготовка на други соединенија на бром=== Натриум бромидот е широко користен за подготовка на други бромиди во [[органска хемија|органската хемија]] за оррански синтези и други области. Тој е извор на бромид [[нуклеофил]] за претворање на алкил хлориди во пореактивни алкилбромиди со [[Финкелштајнова реакција]]: :NaBr + RCl → RBr + NaCl (R = [[alkyl]]) Во минатото NaBr наоѓал голема потреба во [[фотографирањето]], но сега се оваа побарувачка е намалена, па наместо NaBr се користи фотосензитивната сол [[сребрен бромид]] кој што се подготвува со користење на NaBr. ===Средство за дезинфекција=== Натриум бромид се користи заедно со хлор како средство за дезинфекција за топли кади и базени. ===Нафтена индустрија=== Поради неговата висока [[растворливост]] во вода (943,2 g/L или 9,16&nbsp;mol/L, на 25&nbsp;°C) натриум бромидот се користи за подготовка на густи течности за дупчење што се користат во [[нафтени бунари]] за да се компензира можниот прекумерен притисок што се јавува во колоната на течноста и да се спротивстави на поврзаниот тренд на [[Издувување (дупчење бунар)|издување]]. Присуството на натриум [[катјон]]от исто така предизвикува [[бентонит]]от додаден во течноста за дупчење да отече, додека високата [[јонска јачина]] предизвикува бентонитна [[флокулација]]. ==Безбедност== NaBr има многу ниска токсичност со орален {{LD50}} проценет на 3,5 g/kg за стаорци.<ref name=scl>{{cite web|url = http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9927262|title = Sodium bromide MSDS|website = sciencelab.com|publisher = Sciencelab.com, Inc.|date = 2013-05-21|access-date = 2014-06-11|format = PDF|archive-date = 2013-10-07|archive-url = https://web.archive.org/web/20131007042442/http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9927262|url-status = dead}}</ref> Сепак, ова е вредност за единечна доза. Бромидниот јон е кумулативен отров со релативно долг полуживот (повеќе од една недела кај луѓето): видете [[калиум бромид]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Sodium bromide}} * [http://www.webelements.com/webelements/compounds/text/Na/Br1Na1-7647156.html Information about NaBr]. * [https://www.who.int/environmental_health_emergencies/events/Angola%20cause%20finding%20mission%20report%20Exeutive%20Summary%20for%20Web%20V190308.pdf Bromide Poisoning in Angola] {{Sodium compounds}} {{bromides}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Соединенија на натриумот]] [[Категорија:Бромиди]] [[Категорија:Седативи]] qe5jafuwtbe0m6lzf7sy01udc5yfout Натриум бикарбонат 0 1316208 5533014 5515655 2026-04-02T06:42:32Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533014 wikitext text/x-wiki {{Chembox | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 476996774 | Name = | ImageFile = SodiumBicarbonate.svg | ImageSize = 121 | ImageFileL1 = Sodium-3D.png | ImageNameL1 = | ImageFileR1 = Bicarbonate-ion-3D-balls.png | ImageNameR1 = Модел на топче и стик на натриум катјон | ImageFile2 = Sodium-bicarbonate-xtal-2x2x2-3D-bs-17.png | ImageCaption2 = [[Кристална структура]] | ImageFileL3 = Sodium-bicarbonate-xtal-Na-coord-3D-bs-17.png | ImageCaptionL3 = Na<sup>+</sup> [[Координативна геометрија|координација]] | ImageFileR3 = Sodium-bicarbonate-xtal-HCO3-coord-3D-bs-17.png | ImageSizeR3 = 150px | ImageCaptionR3 = HCO<sub>3</sub><sup>−</sup> координација | IUPACName = натриум хидрогенкарбонат | OtherNames = Сода бикарбона, бикарбона (лабораториски сленг), сода бикарбона, [[наколит]], натриум хидроген карбонат, натрон | SystematicName = | Section1 = {{Chembox Identifiers | IUPHAR_ligand = 4507 | CASNo = 144-55-8 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | PubChem = 516892 | ChemSpiderID = 8609 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | UNII = 8MDF5V39QO | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | EINECS = 205-633-8 | DrugBank_Ref = {{drugbankcite|correct|drugbank}} | DrugBank = DB01390 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = C12603 | MeSHName = Натриум + бикарбонат | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 32139 | ChEMBL = 1353 | ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | RTECS = VZ0950000 | Beilstein = 4153970 | SMILES = [Na+].OC([O-])=O | StdInChI = 1S/CH2O3.Na/c2-1(3)4;/h(H2,2,3,4);/q;+1/p-1 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | InChI = 1/CH2O3.Na/c2-1(3)4;/h(H2,2,3,4);/q;+1/p-1 | StdInChIKey = UIIMBOGNXHQVGW-UHFFFAOYSA-M | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | InChIKey = UIIMBOGNXHQVGW-REWHXWOFAQ }} | Section2 = {{Chembox Properties | Formula = {{хем|Na|HCO|3}} | MolarMass = 84.0066 g mol<sup>−1</sup> | Appearance = Бели кристали | Odor = Без мирис | Density = {{unbulleted list | 2.20 g/cm<sup>3</sup><ref name=crc>Haynes, p. 4.90</ref> }} | BoilingPtC = <!-- 851, conflicting sources, corresponds to MeltingPtC of sodium carbonate. See talk page September 2013. --> | MeltingPtC = | MeltingPt_notes = (Се распаѓа до [[натриум карбонат]] почнувајќи од 50&nbsp;°C<ref name="crc"/><ref>{{cite journal |doi=10.1007/s10973-006-8182-1 |title=Thermal behaviour of diclofenac, diclofenac sodium and sodium bicarbonate compositions |journal=Journal of Thermal Analysis and Calorimetry |volume=90 |issue=3 |pages=903–907 |year=2007| vauthors = Pasquali I, Bettini R, Giordano F |s2cid=95695262 }}</ref>) | Solubility = {{unbulleted list | 69 g/L (0&nbsp;°C)<ref name=crc3>Haynes, p. 5.194</ref><ref name=UNEP>{{cite web|publisher=[[United Nations Environment Programme]]|url=http://www.chem.unep.ch/irptc/sids/oecdsids/Sodium%20bicarbonate.pdf|title=Sodium Bicarbonate|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516015331/http://www.chem.unep.ch/irptc/sids/oecdsids/Sodium%20bicarbonate.pdf|archive-date=16 May 2011}}</ref> | 96 g/L (20&nbsp;°C)<ref name=crc3/><ref name=UNEP/> | 165 g/L (60&nbsp;°C)<ref name=crc3/><ref name=UNEP/> }} | SolubleOther = 0.02 wt% ацетон, 2.13 wt% метанол @22&nbsp;°C.<ref>{{cite journal | title = Solubilities of Sodium Carbonate and Sodium Bicarbonate in Acetone-Water and Methanol-Water Mixtures | journal = J. Chem. Eng. Data | year = 1966 | volume = 11 | issue = 3 | pages = 323–324 | doi = 10.1021/je60030a009| vauthors = Ellingboe JL, Runnels JH }}</ref> нерастворлив во [[етанол]] | LogP = −0.82 | pKa = {{unbulleted list | 6.34<ref name=crc4>Haynes, p. 7.23</ref> | 6.351 (јаглеродна киселина)<ref name=crc4/> }} | RefractIndex = nα = 1.377 nβ = 1.501 nγ = 1.583 }} | Section3 = {{Chembox Structure | CrystalStruct = Monoclinic }} | Section6 = {{Chembox Pharmacology | ATCCode_prefix = B05 | ATCCode_suffix = CB04 | ATC_Supplemental = {{ATC|B05|XA02}}, {{ATCvet|G04|BQ01}} | AdminRoutes = Интравенозно, орално }} | Section4 = | Section5 = {{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = −950.8 kJ/mol<ref name=crc2>Haynes, p. 5.19</ref> | DeltaGf = −851.0 kJ/mol<ref name=crc2/> | Entropy = 101.7 J/mol K<ref name=crc2/> | HeatCapacity = 87.6 J/mol K<ref name=crc2/> }} | Section7 = {{Chembox Hazards | ExternalSDS = [https://web.archive.org/web/20090306164850/http://siri.org/msds/f2/bdm/bdmjw.html External MSDS] | MainHazards = Предизвикува сериозна иритација на очите | NFPA-H = 2 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 1 | LD50 = 4220 mg/kg (стаорец, орално)<ref>{{cite web |url= https://chem.nlm.nih.gov/chemidplus/rn/144-55-8 | work = ChemIDplus | publisher = U.S. National Library of Medicine | title = Sodium bicarbonate [USP:JAN] | last = Chambers | first = Michael | name-list-style = vanc }}</ref> | FlashPt = Incombustible }} | Section8 = {{Chembox Related | OtherAnions = [[Натриум карбонат]] | OtherCations = {{unbulleted list | [[Амониум бикарбонат]] | [[Калиум бикарбонат]] }} | OtherCompounds = {{unbulleted list | [[Натриум бисулфат]] | [[Натриум хидроген фосфат]] }} }} }} [[Податотека:Cupcake2020.jpg|мини|Печени колачи со сода како средство за подигање]] '''Натриум бикарбонат''' (име IUPAC : '''натриум хидрогенкарбонат'''<ref>{{Citation |url = http://old.iupac.org/publications/books/rbook/Red_Book_2005.pdf |title = Nomenclature of Inorganic Chemistry IUPAC Recommendations 2005 |publisher = IUPAC |page = 137 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20170518230415/http://old.iupac.org/publications/books/rbook/Red_Book_2005.pdf |archive-date = 2017-05-18 }}</ref>), попознат како '''сода бикарбона''' или '''сода бикарбонат''' — [[хемиско соединение]] со формулата '''NaHCO<sub>3</sub>'''. Тоа е [[Соли|сол]] составена од [[натриум]] катјон ([[Натриум|Na<sup>+</sup>]]) и бикарбонат анјон (HCO<sub>3</sub><sup>−</sup>). Натриум бикарбонат е бела цврста материја која е [[кристал]]на, но често се појавува како фин прав. Има малку солен, алкален вкус кој наликува на сода за перење (натриум карбонат). Природната минерална форма е наколит. Тој е составен дел на минералот натрон и се наоѓа растворен во многу минерални извори<ref>{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/mineral-springs|title = Mineral Springs – an overview &#124; ScienceDirect Topics}}</ref>. == Номенклатура == Бидејќи одамна е позната и широко користена, солта има многу различни имиња како '''сода бикарбона''', '''сода за готвење''' или '''сода''' и често може да се најде во близина на [[прашок за печиво|прашокот за печиво]] во продавниците. Терминот ''сода бикарбона'' е почест во [[САД]], додека ''бикарбона'' е почест во [[Австралија]], [[Обединетото Кралство]] и [[Ирска]]<ref>{{cite web | title = What's the difference between bicarbonate of soda, baking soda and baking powder? | url = https://www.thatslife.com.au/bicarbonate-of-soda-baking-soda-baking-powder-difference | work = ThatsLife! Pacific Network | date = 2018-11-06 }}</ref> а во многу северни/средноевропски земји се нарекува ''Натрон.'' Скратените разговорни форми како што се натриум бикарбона, бикарбона сода, бикарбонат се вообичаени<ref>{{cite web|last=PubChem|title=Sodium bicarbonate|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/516892|access-date=2021-01-25|website=pubchem.ncbi.nlm.nih.gov|language=en}}</ref>. Зборот ''saleratus'', од [[Латински јазик|латински]] ''sal æratus'' (што значи „''газирана сол''“), бил широко користен во 19 век и за натриум бикарбонат и за калиум бикарбонат<ref>{{cite web|title=Definition of SALERATUS|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/saleratus|access-date=6 December 2020|website=www.merriam-webster.com|language=en}}</ref>. Неговиот [[Е-број|број Е]] за адитиви за храна е '''E500'''<ref>{{cite web|title=Approved additives and E numbers|url=https://www.food.gov.uk/business-guidance/approved-additives-and-e-numbers|access-date=7 December 2020|website=Food Standards Agency|language=en}}</ref>. Префиксот ''bi'' во ''бикарбонат'' доаѓа од застарен систем за именување што му претходи на молекуларното знаење во однос на двата моларни еквиваленти на јаглерод диоксид (познат како јаглеродна киселина во античкиот хемиски јазик) кој калиум хидрокарбонат/бикарбонат го ослободува при распаѓање во (ди)калиум карбонат и до калиум оксид (поташа)..<ref>{{Cite journal|last=Wollaston|first=WH|date=January 1814|title=I. A Synoptic scale of chemical equivalents|url=https://royalsocietypublishing.org/doi/10.1098/rstl.1814.0001|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|volume=104|pages=1–22|doi=10.1098/rstl.1814.0001|s2cid=96774986}}</ref> Современите хемиски формули на овие соединенија сега ги изразуваат нивните прецизни хемиски состави кои биле непознати кога е измислено името ''би-карбонат на поташа'' (види исто така: [[бикарбонат]]). == Употреба == === Готвење === ==== Квасец ==== Во готвењето, сода бикарбона првенствено се користи во печењето како квасец. Кога реагира со киселина, се ослободува јаглерод диоксид, што предизвикува проширување на тестото и ја формира карактеристичната текстура и зрно во колачи, брзи лебови, сода леб и друга печена и пржена храна. Киселинско-базната реакција може генерички да се претстави на следниов начин<ref>{{cite book | veditors = Bent AJ | title=The Technology of Cake Making | edition=6 | year=1997 | page=102 | publisher=Springer | isbn=9780751403497 | url=https://www.google.com/books?id=OTy8aIWxHhQC&lpg=PP1&pg=PA102#v=onepage&q=&f=false | access-date=12 August 2009}}</ref>: : NaHCO <sub>3</sub> + H <sup>+</sup> → Na <sup>+</sup> + CO<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>O Киселите материјали кои ја поттикнуваат оваа реакција вклучуваат водород фосфати, крем од забен камен, сок од [[лимон]], [[јогурт]], [[матеница]], [[какао]] и [[оцет]]. Сода бикарбона може да се користи заедно со кисело тесто, кое е кисело, со што се добива полесен производ со помалку кисел вкус<ref>{{cite web|last=Cascio|first=Julie|title=Sourdough|url=https://www.uaf.edu/files/ces/publications-db/catalog/hec/FNH-00061.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160327162100/https://www.uaf.edu/files/ces/publications-db/catalog/hec/FNH-00061.pdf|archive-date=27 March 2016|access-date=2 May 2017|publisher=University of Alaska Fairbanks [[Alaska Cooperative Extension Service|Cooperative Extension Service]]|id=FNH-00061|name-list-style=vanc}}</ref>. Топлината, исто така, може сама по себе да предизвика натриум бикарбонат да дејствува како средство за подигање при печењето поради [[топлинско разложување]], ослободувајќи јаглерод диоксид на температури над {{Convert|80|C|F|-1}}, како што следува: : 2 NaHCO <sub>3</sub> → Na <sub>2</sub> CO <sub>3</sub> + H<sub>2</sub>O + CO<sub>2</sub> Кога се користи на овој начин самостојно, без присуство на кисела компонента (без разлика дали во тестото или со употреба на [[прашок за печиво]] што содржи киселина), се ослободува само половина од достапниот CO<sub>2</sub> (се формира една молекула CO<sub>2</sub> на секои две еквиваленти на NaHCO<sub>3</sub>). Дополнително, во отсуство на киселина, со топлинско разложување на натриум бикарбонат се добива и натриум карбонат, кој е силно алкален и на печениот производ му дава горчлив, „сапунски“ вкус и жолта боја. Бидејќи реакцијата се случува бавно на собна температура, смесите (тестото за колачи и сл.) може да се остави да отстојат без да нараснат додека не се загреат во рерната. ==== Прашок за печиво ==== Прашокот за печиво, кој се продава и за готвење, содржи околу 30% бикарбонат и разни кисели состојки кои се активираат со додавање вода, без потреба од дополнителни киселини во медиумот за готвење<ref>{{cite web|url=http://nzic.org.nz/ChemProcesses/food/6D.pdf|title= The Chemistry of Baking | vauthors = Czernohorsky JH, Hooker R |publisher=New Zealand Institute of Chemistry|access-date=22 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161127151812/http://nzic.org.nz/ChemProcesses/food/6D.pdf|archive-date=27 November 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.finecooking.com/item/12173/baking-soda-and-baking-powder|title=Baking Soda and Baking Powder|website=FineCooking.com|language=en|access-date=22 January 2017|archive-date=2 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202020545/http://www.finecooking.com/item/12173/baking-soda-and-baking-powder|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.armandhammer.com/FAQ/BakingSoda.aspx |title=Baking Soda FAQs |website=Arm & Hammer Multi-Brand |publisher=Church & Dwight Company |access-date=20 July 2017 |at=What is the difference baking soda and baking powder?|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170627082018/http://www.armandhammer.com/FAQ/bakingsoda.aspx |archive-date=27 June 2017 }}</ref>. Многу форми на прашок за печиво содржат натриум бикарбонат во комбинација со калциум киселина фосфат, натриум алуминиум фосфат или крем од забен камен<ref>{{cite web|title=Glossary Ingredients|url=http://www.cooking.com/recipes-and-more/glossary.aspx?GlossName=Baking+powder|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915045426/http://www.cooking.com/recipes-and-more/glossary.aspx?GlossName=Baking+powder|archive-date=15 September 2008|publisher=Cooking.com}}</ref>. Сода бикарбона е алкална; киселината што се користи во прашокот за печиво го избегнува металниот вкус кога хемиската промена за време на печењето создава натриум карбонат<ref>{{cite web|date=2016-07-11|title=Sodium Bicarbonate|url=http://brpadhikarychemicals.com/high-density-polyethylene-hdpe/|access-date=2021-01-25|website=BRP Adhikary|language=en}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Пиротехника === Натриум бикарбонат е една од главните компоненти на обичниот огномет „црна змија“. Ефектот е предизвикан од [[топлинското разложување]], кое произведува гас на јаглерод диоксид за да произведе долга змиска пепел како производ на согорување на другата главна компонента, [[сахароза]]та<ref name="MEL Science">{{cite web |title=Sugar snake |url=https://melscience.com/US-en/experiments/sugar-snake/ |website=MEL Science |publisher=MEL Science 2015–2019 |accessdate=28 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191006112734/https://melscience.com/US-en/experiments/sugar-snake/ |archive-date=6 October 2019 |url-status=live}}</ref>. Натриум бикарбонат исто така се користи за одложување на реакциите на согорување со ослободување на CO<sub>2</sub> и H<sub>2</sub>O при загревање, од кои и двете се забавувачи на пламен. === Лесно средство за дезинфекција === Има слаби својства за дезинфекција<ref name=Malik>{{cite journal | vauthors = Malik YS, Goyal SM | title = Virucidal efficacy of sodium bicarbonate on a food contact surface against feline calicivirus, a norovirus surrogate | journal = International Journal of Food Microbiology | volume = 109 | issue = 1–2 | pages = 160–3 | date = May 2006 | pmid = 16540196 | doi = 10.1016/j.ijfoodmicro.2005.08.033 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Rutala WA, Barbee SL, Aguiar NC, Sobsey MD, Weber DJ | title = Antimicrobial activity of home disinfectants and natural products against potential human pathogens | journal = Infection Control and Hospital Epidemiology | volume = 21 | issue = 1 | pages = 33–8 | date = January 2000 | pmid = 10656352 | doi = 10.1086/501694 | s2cid = 34461187 }}</ref>, и може да биде ефикасен фунгицид против некои организми<ref name=Zamani>{{cite journal | vauthors = Zamani M, Sharifi Tehrani A, Ali Abadi AA | title = Evaluation of antifungal activity of carbonate and bicarbonate salts alone or in combination with biocontrol agents in control of citrus green mold | journal = Communications in Agricultural and Applied Biological Sciences | volume = 72 | issue = 4 | pages = 773–7 | year = 2007 | pmid = 18396809 }}</ref>. Бидејќи сода бикарбона ги апсорбира мирисите на мувлосана, таа стана сигурен метод за продавачите на користени книги кога ги прават книгите помалку непријатни<ref>{{cite journal|title=Book Repair for BookThinkers: How To Remove Odors From Books| last = Altman | first = Gail | name-list-style = vanc |date=22 May 2006|issue=69|journal=The BookThinker|url=http://www.bookthink.com/0069/69alt.htm}}</ref>. === Противпожарен апарат === Натриум бикарбонат може да се користи за гаснење на мали маснотии или електрични пожари со фрлање над огнот, бидејќи загревањето на натриум бикарбонат ослободува јаглерод диоксид.<ref name=arm>{{cite web|url=http://www.armhammer.com/basics/magic|title=Arm & Hammer Baking Soda – Basics – The Magic of Arm & Hammer Baking Soda|website=armandhammer.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20090831133032/http://www.armhammer.com/basics/magic|archive-date=31 August 2009|url-status=dead|access-date=30 July 2009}}</ref> Сепак, не треба да се применува на оган во фритези; ненадејното ослободување на гас може да предизвика прскање на маснотиите. Натриум бикарбонат се користи во суви хемиски противпожарни апарати BC како алтернатива на покорозивниот моноамониум фосфат во ABC апаратите за гаснење пожар. Алкалната природа на натриум бикарбонат го прави единствениот сув хемиски агенс, покрај Purple-K, кој се користел во големи системи за сузбивање пожар инсталирани во комерцијални кујни. Бидејќи може да делува како алкали, агенсот има благ сапонифицирачки ефект врз топлата маст, што формира задушувачка, сапунска пена. === Неутрализација на киселини === Натриум бикарбонат спонтано реагира со киселини, ослободувајќи CO<sub>2</sub> гас како производ на реакција<ref>{{cite web | title = Prepare for Emergencies from Uncontrolled Hazards | url = https://www.acs.org/content/acs/en/chemical-safety/basics/prepare-for-emergencies.html | publisher = American Chemical Society }}</ref> . Најчесто се користи за неутрализирање на несакани киселински раствори или излевање на киселина во хемиски лаборатории. Не е соодветно да се користи натриум бикарбонат за неутрализирање на базата<ref>{{cite web | title = Laboratory Safety | first = Deanna | last = Hurum | name-list-style = vanc | work = Civil Engineering | publisher = Northwestern University | url = http://faculty.washington.edu/korshin/Class-486/AEESP-safety-notes.pdf }}</ref> иако е [[Амфотерност|амфотерична]], реагирајќи и со киселини и со бази. === Земјоделство === Натриум бикарбонат кога се нанесува на листовите може да го спречи растот на габите; сепак, не ја убива габата. Прекумерната количина на натриум бикарбонат може да предизвика обезбојување на овошјето (два проценти раствор) и хлороза (еден процентен раствор).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uvm.edu/pss/ppp/articles/myths.html|title=Horticulture myths|work=University of Vermont Extension Department of Plant and Soil Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20190807145520/http://www.uvm.edu/pss/ppp/articles/myths.html|archive-date=7 August 2019|accessdate=18 October 2021}}</ref> === Медицинска употреба и здравје === Натриум бикарбонат измешан со вода може да се користи како [[антацид]] за лекување на [[Жиговина|киселинско варење]] и [[Жиговина|горушица]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://gicare.com/medication/sodium-bicarbonate/|title=Sodium Bicarbonate|year=1998|publisher=Jackson Siegelbaum Gastroenterology|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005124933/http://gicare.com/medication/sodium-bicarbonate/|archive-date=5 October 2016|accessdate=4 October 2016}}</ref> Неговата реакција со [[Желудочен сок|стомачната киселина]] произведува сол, вода и [[јаглерод диоксид]]: : NaHCO <sub>3</sub> + HCl → NaCl + H<sub>2</sub>O + CO<sub>2</sub> (g) Мешавина од натриум бикарбонат и полиетилен гликол, како што е PegLyte,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://pendopharm.com/product/peglyte/|title=PegLyte|work=Pendo Phama}}</ref> растворена во вода и земена орално, е ефикасен препарат за гастроинтестинална лаважа и [[лаксатив]] пред операција на гастроинтестиналниот тракт, гастроскопија итн. Интравенска администрација на натриум бикарбонат во воден раствор понекогаш се користи за случаи на ацидоза, или кога нема доволно натриум или бикарбонат јони во крвта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.betterhealth.vic.gov.au/bhcv2/bhcmed.nsf/pages/pucsodbi/$File/pucsodbi.pdf|title=Sodium Bicarbonate Intravenous Infusion|date=13 July 2004|work=Consumer Medicine Information|publisher=Better Health Channel|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822111454/http://www.betterhealth.vic.gov.au/bhcv2/bhcmed.nsf/pages/pucsodbi/$File/pucsodbi.pdf|archive-date=22 August 2008}}</ref> Во случаи на респираторна ацидоза, инфузираниот бикарбонат јон го придвижува пуферот на јаглеродна киселина/бикарбонат на плазмата налево, и на тој начин ја зголемува pH вредноста. Поради оваа причина, натриум бикарбонат се користи во кардиопулмонална реанимација под медицински надзор. Инфузија на бикарбонат е индицирана само кога [[Водороден показател|pH]] на крвта е значително ниска ( <&nbsp;7,1-7,0).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://emedicine.medscape.com/article/301574-treatment|title=Respiratory Acidosis: Treatment & Medication|date=26 March 2020|publisher=emedicine}}</ref> HCO<sub>3</sub><sup>-</sup> се користи за третман на хиперкалемија, бидејќи ќе го врати K<sup>+</sup> во клетките за време на периоди на ацидоза.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=BfdighlyGiwC&pg=PA910|title=Medical Toxicology|last=Dart|first=Richard C.|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2004|isbn=978-0-7817-2845-4|pages=910–}}</ref> Бидејќи натриум бикарбонат може да предизвика алкалоза, понекогаш се користи за лекување на предозирање со аспирин. Аспиринот бара кисела средина за правилна апсорпција, а основната средина ќе ја намали апсорпцијата на аспирин во случаи на предозирање.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Nz4J9oSJT4IC&pg=PA46|title=Cloth Diapers|publisher=Donald C. Cooper PhD|pages=46–}}</ref> Натриум бикарбонат исто така се користи во третман на предозирање со трициклични антидепресиви. Може да се нанесува и локално како паста, со три дела сода бикарбона во еден дел вода, за да се ублажат некои видови каснувања и убоди од инсекти (како и придружниот оток).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mayoclinic.com/health/first-aid-insect-bites/fa00046|title=Insect bites and stings: First aid|date=15 January 2008|publisher=Mayo Clinic}}</ref> Некои алтернативни практичари, како што е Тулио Симончини, ја промовирале сода бикарбоната како лек за рак, на што предупредило Американското здружение за рак поради нејзината недокажана ефикасност и потенцијална опасност при употреба.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cancer.org/treatment/treatmentsandsideeffects/complementaryandalternativemedicine/herbsvitaminsandminerals/sodium-bicarbonate|title=Sodium Bicarbonate|date=28 November 2008|publisher=[[American Cancer Society]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130219044718/http://www.cancer.org/treatment/treatmentsandsideeffects/complementaryandalternativemedicine/herbsvitaminsandminerals/sodium-bicarbonate|archive-date=19 February 2013|accessdate=19 February 2013}}</ref> Еџард Ернст ја нарекол промоцијата на натриум бикарбонат како лек за рак „''една од поболните алтернативни измами за рак што сум ги видел долго време''“.<ref name="sick">{{Наведена мрежна страница|url=https://edzardernst.com/2017/02/this-must-be-the-most-sickening-cancer-scam-i-have-seen-for-a-while/|title=This must be the most sickening cancer scam I have seen for a while|last=Ernst|first=Edzard|date=3 February 2017}}</ref> Натриум бикарбонат може да се додаде во локалните анестетици, за да се забрза почетокот на нивните ефекти и да се направи нивното инјектирање помалку болно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.frca.co.uk/article.aspx?articleid=100505|title=Anaesthesia UK : Local Anaesthetic Pharmacology|date=2005|publisher=John Radcliffe Hospital, Oxford, UK|accessdate=2023-02-22|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222085359/http://www.frca.co.uk/article.aspx?articleid=100505|url-status=dead}}</ref> Тоа е, исто така, компонента на Мофетовиот раствор, кој се користи во [[Нос|назална]] хирургија. Предложено е дека киселите диети ги ослабуваат коските.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newscientist.com/article/mg17223214-900-hard-cheese/|title=Hard cheese|last=Fox|first=Douglas|date=15 December 2001|work=New Scientist|accessdate=20 July 2017}}</ref> Една систематска мета-анализа на истражувањето не покажува таков ефект.<ref>{{Наведено списание|last=Fenton|first=T. R.|last2=Tough|first2=S. C.|last3=Lyon|first3=A. W.|last4=Eliasziw|first4=M.|last5=Hanley|first5=D. A.|year=2011|title=Causal assessment of dietary acid load and bone disease: A systematic review & meta-analysis applying Hill's epidemiologic criteria for causality|journal=Nutrition Journal|volume=10|page=41|doi=10.1186/1475-2891-10-41|pmc=3114717|pmid=21529374|doi-access=free}}</ref> Друг, исто така, открива дека нема докази дека алкалните диети го подобруваат здравјето на коските, но сугерира дека „''можеби има одредена вредност''“ на алкалните диети поради други причини.<ref>{{Наведено списание|last=Schwalfenberg|first=Gerry K.|year=2012|title=The Alkaline Diet: Is There Evidence That an Alkaline pH Diet Benefits Health?|journal=Journal of Environmental and Public Health|volume=2012|pages=1–7|doi=10.1155/2012/727630|pmc=3195546|pmid=22013455|doi-access=free}}</ref> Растворите за [[антацид]]и (како сода бикарбона) се подготвени и користени од демонстрантите за да се ублажат ефектите од изложеноста на [[солзавец]] за време на протестите.  <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.starhawk.org/activism/trainer-resources/teargas.html|title=Medical information from Prague 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018221605/http://www.starhawk.org/activism/trainer-resources/teargas.html|archive-date=18 October 2014}}</ref> Слично на неговата употреба во печењето, натриум бикарбонат се користи заедно со блага киселина како што е [[Винска киселина|винската киселина]] како помошна супстанција во шумливи таблети: кога таквата таблета ќе се падне во чаша вода, карбонатот го остава медиумот за реакција како гас јаглерод диоксид (HCO<sub>3</sub><sup>−</sup> + H<sup>+</sup> → H<sub>2</sub>O + CO<sub>2</sub> ↑ или, поточно, HCO<sub>3</sub><sup>−</sup> + H<sub>3</sub>O <sup>+</sup> → 2H<sub>2</sub>O + CO<sub>2</sub> ↑). Ова го прави таблетот да се распадне, оставајќи го лекот суспендиран и/или растворен во водата заедно со добиената сол (во овој пример, натриум тартарат).<ref>{{Наведено списание|last=Shirsand|first=S. B.|last2=Suresh|first2=Sarasija|last3=Jodhana|first3=L. S.|last4=Swamy|first4=P. V.|date=2010|title=Formulation Design and Optimization of Fast Disintegrating Lorazepam Tablets by Effervescent Method|journal=Indian Journal of Pharmaceutical Sciences|volume=72|issue=4|pages=431–436|doi=10.4103/0250-474X.73911|issn=0250-474X|pmc=3013557|pmid=21218052}}</ref> ==== Лична хигиена ==== Натриум бикарбонат исто така се користи како состојка во некои плакнења за уста. Има антикариозни и абразивни својства.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.duo.uio.no/bitstream/handle/10852/33076/Storehagen_Ose_Midha.pdf?sequence=1|title=Dentifrices and mouthwashes ingredients and their use|last=Storehagen|first=Silje|last2=Ose|first2=Nanna|work=Institutt for klinisk odontologi|publisher=Universitetet i Oslo|last3=Midha|first3=Shilpi}}</ref> Работи како механичко чистење на забите и непцата, го неутрализира производството на киселина во устата, а делува и како антисептик за спречување на инфекции.<ref>{{Цитиран патент|fdate=1977}}</ref><ref>{{Наведено списание|displayauthors=6|date=July 2011|title=Role of different ingredients of tooth pastes and mouthwashes in oral health.|url=http://applications.emro.who.int/imemrf/J_Pak_Dent_Assoc/J_Pak_Dent_Assoc_2011_20_3_163_170.pdf|journal=Journal of Pakistan Dental Association|volume=20|issue=3|pages=163–70}}</ref> Натриум бикарбонат во комбинација со други состојки може да се користи за да се направи сув или влажен дезодоранс.<ref>{{Наведено списание|last=Lamb|first=John Henderson|date=1946|title=Sodium Bicarbonate: An Excellent Deodorant|journal=The Journal of Investigative Dermatology|volume=7|issue=3|pages=131–133|doi=10.1038/jid.1946.13|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sustainableecho.com/bicarb-soda-natural-body-deodorant/|title=Bicarb soda: natural body deodorant|date=10 March 2009|publisher=sustainableecho.com}}</ref> Натриум бикарбонат може да се користи како пуферско средство, во комбинација со кујнска сол.<ref>{{Наведена книга|title=The Harvard Medical School Guide to Healing Your Sinues|last=Metson|first=Ralph B.|date=2005|publisher=McGraw Hill|isbn=9780071444699|page=68}}</ref> Се користи во хигиената на очите за лекување на блефаритис . Ова се прави со додавање на лажичка натриум бикарбонат во изладената вода што неодамна е зовриена, проследено со нежно чистење на основата на трепките со памучно стапче натопено во растворот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ouh.nhs.uk/patient-guide/leaflets/files/101028blepharitis.pdf|title=Blepharitis : Information for patients leaflet|work=Ouh.nhs.uk|accessdate=28 February 2022|archive-date=2023-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326025203/https://www.ouh.nhs.uk/patient-guide/leaflets/files/101028blepharitis.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://patient.info/health/blepharitis-leaflet|title=Blepharitis. Treatment and Causes. Eyelid inflammation {{!}} Patient|work=Patient|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20151205071928/http://patient.info/health/blepharitis-leaflet|archive-date=5 December 2015|accessdate=31 May 2016}}</ref> ==== Ветеринарна употреба ==== Натриум бикарбонат се користи како додаток за добиточна храна, особено како [[Пуфер|пуферски агенс]] за [[бураг]]от.<ref>{{Наведено списание|last=Paton|first=Laura J.|last2=Beauchemin|first2=Karen A.|last3=Veira|first3=Douglas M.|last4=von Keyserlingk|first4=Marina A. G.|year=2006|title=Use of sodium bicarbonate, offered free choice or blended into the ration, to reduce the risk of ruminal acidosis in cattle|journal=Canadian Journal of Animal Science|volume=86|issue=3|pages=429–437|doi=10.4141/A06-014|doi-access=free}}</ref> === Средство за чистење === Натриум бикарбонат се користи во процес за отстранување на боја и корозија наречен содабластирање. Како медиум за минирање, натриум бикарбонат се користи за отстранување на површинската контаминација од помеки и помалку еластични подлоги како што се алуминиум, бакар или дрва кои можат да бидат оштетени од абразивни медиуми од силика песок.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.popularmechanics.com/home/tools/reviews/a9280/blast-away-grime-with-baking-soda-15773126/|title=Blast Away Grime With Baking Soda|date=5 August 2013|publisher=Popular Mechanics|accessdate=2 August 2020}}</ref> Производителот препорачува паста направена од сода бикарбона со минимална вода како нежен прашок за чистење,<ref name="arm" /> и е корисна за отстранување на површинската ’рѓа, бидејќи ’рѓата формира соединение растворливо во вода кога е во концентриран алкален раствор;<ref name="InorgChem">{{Наведена книга|title=Inorganic Chemistry, 3rd Edition|last=Housecroft|first=Catherine E.|last2=Sharpe|first2=Alan G.|publisher=Pearson|year=2008|isbn=978-0-13-175553-6|page=716|chapter=Chapter 22: ''d''-block metal chemistry: the first row elements}}</ref> Треба да се користи ладна вода, бидејќи растворите за топла вода може да го кородираат челикот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9927263|title=Science Lab.com|work=MSDS- Sodium carbonate|publisher=sciencelab.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905154417/http://www.sciencelab.com/msds.php?msdsId=9927263|archive-date=5 September 2012}}</ref> Натриум бикарбонат го напаѓа тенкиот заштитен оксиден слој што се формира на алуминиум, што го прави несоодветен за чистење на овој метал.<ref name="PhilMus">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.philamuseum.org/booklets/7_44_85_1.html?page=2|title=Finishing Techniques in Metalwork|publisher=Philadelphia Museum of Art|accessdate=2023-02-22|archive-date=2016-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331180638/http://www.philamuseum.org/booklets/7_44_85_1.html?page=2|url-status=dead}}</ref> Растворот во топла вода ќе го отстрани оцрнувањето од среброто кога среброто е во контакт со парче алуминиумска фолија .<ref name="PhilMus" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://scifun.chem.wisc.edu/homeexpts/TARNISH.html|title=Put a Shine on It|publisher=scifun.chem.wisc.edu|archive-url=https://archive.today/20120731071117/http://scifun.chem.wisc.edu/homeexpts/TARNISH.html|archive-date=31 July 2012|accessdate=6 March 2011}}</ref> Сода бикарбона најчесто се додава во машините за перење како замена за омекнувач на вода и за отстранување на мирисите од облеката. Исто така е речиси исто толку ефикасен во отстранувањето на тешките дамки од чај и кафе од шолјите како [[натриум хидроксид]], кога се разредува со топла вода. За време на [[Проект „Менхетн“|проектот Менхетен]] за развој на јадрена бомба во раните 1940-ти, хемиската токсичност на ураниумот претставувала проблем. Утврдено е дека оксидите на ураниум многу добро се лепат на памучна ткаенина и не се мијат со сапун или детергент за перење. Сепак, ураниумот ќе се измие со 2% раствор на натриум бикарбонат. Облеката може да се контаминира со токсична прашина од осиромашен ураниум (DU), која е многу густа, па затоа се користи за противтегови во цивилен контекст и во проектили кои пробиваат оклоп. DU не се отстранува со нормално перење; миењето со околу 6 унци (170 g) сода бикарбона во 2 литри (7,5 L) вода ќе помогне да се измие.<ref name="Orcutt">{{Наведена мрежна страница|url=http://myweb.brooklyn.liu.edu/lawrence/duproject/duhealth.htm|title=Depleted Uranium and Health: Facts and Helpful Suggestions|work=Pharmacology and Toxicology of Uranium Compounds|publisher=McGraw-Hill|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117213341/http://myweb.brooklyn.liu.edu/lawrence/duproject/duhealth.htm|archive-date=17 January 2013|accessdate=21 March 2012}}</ref> === Контрола на мирис === Често се тврди дека сода бикарбона е ефикасен отстранувач на мирис,<ref>{{Наведени вести|url=http://cravedujour.com/kitchen-odor-eliminating-candles-products-tricks/#xxTICWbUEW5oLJeh.99|title=Kitchen Odor Eliminating Candles, Products, and Tricks|last=Raymond|first=Jessica|date=10 June 2016|work=cravedujour.com|access-date=29 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807080836/http://cravedujour.com/kitchen-odor-eliminating-candles-products-tricks/#xxTICWbUEW5oLJeh.99|archive-date=7 August 2020}}</ref>  и често се препорачува да се чува отворена кутија во фрижидер за да се апсорбира мирис.<ref> Vicki Lansky, Martha Campbell, ''Baking Soda: Over 500 Fabulous, Fun, and Frugal Uses You've Probably Never Thought Of'', 2009, {{ISBN|1931863733}}, p. 28</ref> Оваа идеја била промовирана од водечкиот американски бренд на сода бикарбона, Arm &amp;amp; Hammer, во рекламна кампања која започна во 1972 година <ref>"A trusted solution for more than 170 years.</ref> Иако оваа кампања се смета за класика на маркетингот, што води во рок од една година повеќе од половина од американските фрижидери да содржат кутија сода бикарбона,<ref>Keith Sawyer, ''Group Genius: The Creative Power of Collaboration'', 2017, {{ISBN|0465093582}}, [https://www.google.com/books/edition/Group_Genius/v42PDQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%22baking+soda%22+marketing+1972+hammer&pg=PT114&printsec=frontcover "keep food tasting fresh"]</ref><ref>Clayton M. Christensen, Scott Cook, Taddy Hall, ''Marketing Malpractice: The Cause and the Cure'', ''[[Harvard Business Review]]'', December 2005,</ref> има малку докази дека е всушност ефикасна во оваа апликација.<ref>"Myth #100: An Open Box of Baking Soda in the Fridge absorbs Odors", Bruce Weinstein, Mark Scarbrough, ''Lobsters Scream When You Boil Them; And 100 Other Myths About Food and Cooking'', 2011, {{ISBN|1439195382}}, p. 312</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cooksillustrated.com/how_tos/5510-baking-soda-as-odor-absorber|title=Baking Soda as Odor Absorber &#124; Cook's Illustrated|work=Cooksillustrated.com|accessdate=28 February 2022}}</ref> === Производство на водороден гас === Натриум бикарбонат може да се користи како [[катализа]]тор во производството на гас. Неговите перформанси се „добри“, но вообичаено не се користат.  Водородниот гас се произведува преку електролиза на вода, процес во кој се применува електрична струја низ волумен на вода, што предизвикува атомите на водород да се одвојат од атомите на кислород. Оваа демонстрација обично се прави на часовите по хемија во средно училиште за да се покаже [[електролиза]] . == Хемија == Натриум бикарбонат е [[Амфотерност|амфотерно]] соединение. Водните раствори се благо алкални поради формирање на [[јаглеродна киселина]] и [[хидроксид]] јон: HCO{{su|b=3|p=−}} + H<sub>2</sub>O → {{хем|H|2|CO|3}} + OH<sup>−</sup> : Натриум бикарбонат често може да се користи како побезбедна алтернатива на [[натриум хидроксид]], и како таков може да се користи како миење за да се отстранат сите киселински нечистотии од „сурова“ течност, со што се добива почист примерок. Од реакцијата на натриум бикарбонат и [[киселина]] се добива сол и јаглеродна киселина, која лесно се распаѓа на јаглерод диоксид и вода: : NaHCO <sub>3</sub> + HCl → NaCl + H<sub>2</sub>O + CO<sub>2</sub> : H <sub>2</sub> CO <sub>3</sub> → H<sub>2</sub>O + CO<sub>2</sub> (g) Натриум бикарбонат реагира со [[оцетна киселина]] (се наоѓа во оцетот), произведувајќи натриум ацетат, вода и [[јаглерод диоксид]]: : NaHCO <sub>3</sub> + CH <sub>3</sub> COOH → CH <sub>3</sub> COONa + H<sub>2</sub>O + CO<sub>2</sub> (g) Натриум бикарбонат реагира со [[База (хемија)|бази]] како [[натриум хидроксид]] за да формира карбонати: : NaHCO <sub>3</sub> + NaOH → Na <sub>2</sub> CO <sub>3</sub> + H<sub>2</sub>O === Топлинско разложување === На температури од 80-100&nbsp;°C (176–212&nbsp;°F), натриум бикарбонат постепено се распаѓа на натриум карбонат, вода и јаглерод диоксид. Конверзијата е побрза на {{Convert|200|°C}} :<ref name="frostburg">{{Наведена мрежна страница|url=http://antoine.frostburg.edu/chem/senese/101/inorganic/faq/carbonate-decomposition.shtml|title=Decomposition of Carbonates|publisher=General Chemistry Online|archive-url=https://web.archive.org/web/19991002045519/http://antoine.frostburg.edu/chem/senese/101/inorganic/faq/carbonate-decomposition.shtml|archive-date=2 October 1999|accessdate=16 March 2010}}</ref> : 2 NaHCO <sub>3</sub> → Na <sub>2</sub> CO <sub>3</sub> + H<sub>2</sub>O + CO<sub>2</sub> Повеќето бикарбонати се подложени на оваа реакција на дехидрација . Понатамошното загревање го претвора карбонатот во оксид (над 850 С/1,560 F ):<ref name="frostburg"/> : Na <sub>2</sub> CO <sub>3</sub> → Na <sub>2</sub> O + CO<sub>2</sub> Овие конверзии се релевантни за употребата на NaHCO <sub>3</sub> како средство за сузбивање пожар („BC прав“) во некои противпожарни апарати со сув прав.{{Се бара извор|date=March 2020}} == Стабилност и рок на траење == Доколку се чува ладен (собна температура) и сув (се препорачува херметички сад за да не излегува влажен воздух), натриум бикарбонат може да се чува без значителна количина на распаѓање најмалку две или три години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/516892|title=Sodium bicarbonate|last=PubChem|work=pubchem.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|accessdate=2021-05-16}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.solvay.com/sites/g/files/srpend221/files/2019-06/SOLVAIR®%20S300%20BICAR%20Batch%20Numbering%20and%20Shelf%20Life%20Statement%20-%20Green%20River%20-%20US.pdf|title=Sodium bicarbonate (S300) batch numbering and shelf life statement – Solvay Chemicals, Inc.|date=31 January 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://alkali.genesisenergy.com/wp-content/uploads/sites/24/2015/05/Shelf-Life-Sodium-Bicarbonate-1.pdf|title=Re: Shelf Life – Sodium Bicarbonate (all grades) – Tronox Alkali Corporation|date=1 April 2015|accessdate=2023-02-22|archive-date=2023-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327015728/https://alkali.genesisenergy.com/wp-content/uploads/sites/24/2015/05/Shelf-Life-Sodium-Bicarbonate-1.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thespruceeats.com/how-to-tell-if-baking-soda-is-still-good-1388327|title=Does Baking Soda Go Bad? How to Know If It's Still Good|work=The Spruce Eats|language=en|accessdate=2021-05-16|archive-date=2021-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516055459/https://www.thespruceeats.com/how-to-tell-if-baking-soda-is-still-good-1388327|url-status=dead}}</ref> == Историја == Зборот ''натрон'' бил во употреба во многу јазици во текот на современото време (во формите на ''анатрон'', ''натрум'' и ''натрон'') и настанал (како шпански, француски и англиски ''natron'' како и „ [[натриум]]“) преку арапскиот ''naṭrūn'' (или ''anatrūn''; сп. долноегипетскиот „Натронтал“ Вади Ел Натрун, каде што се користела мешавина од натриум карбонат и натриум хидроген карбонат за дехидрација на мумиите <ref>Renate Gerner: ''Instruments and substances used in mummification.''</ref> ) од грчки ''нитрон (νίτρον)'' (Херодот; тавански ''lítron (λίτρον)'' ), што може да се потекнува од древниот египетски ''ntr'' . Грчкиот ''нитрон'' (сода, шалитра) се користел и во латинскиот ''(sal) nitrum'' и во германскиот ''Salniter'' (изворот на ''азот'', ''нитрат'' итн. ).<ref>Franz Dornseiff: "The Greek words in German."</ref> Во 1791 година, францускиот хемичар Николас Лебланк произвел натриум карбонат, исто така познат како сода пепел. Фармацевтот Валентин Роуз Помладиот е заслужен за откривањето на натриум бикарбонат во 1801 година во Берлин. Во 1846 година, двајца американски пекари, Џон Двајт и Остин Черч, ја основале првата фабрика во САД за производство на сода бикарбона од натриум карбонат и [[јаглерод диоксид]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.churchdwight.com/Company/corp_history.asp|title=Company History|publisher=Church & Dwight Co.|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016003546/http://www.churchdwight.com/Company/corp_history.asp|archive-date=16 October 2011}}</ref> ''Салератус'', калиум или натриум бикарбонат, се споменува во романот ''„Капетани храбри“'' од [[Радјард Киплинг]] како интензивно користен во 1800-тите во комерцијален риболов за да се спречи расипување на свежо уловената риба.<ref>{{Наведена книга|title=[[Captains Courageous]]|last=Kipling|first=Rudyard|year=1897|page=25}}</ref> Во 1919 година, американскиот сенатор Ли Оверман изјавил дека сода бикарбона може да го излечи шпанскиот грип. Во средината на дебатата на 26 јануари 1919 година, тој ја прекинал дискусијата за да го објави откривањето на лекот. „''Сакам да кажам, во корист на оние кои ја водат оваа истрага''“, изјавил тој, „''дека судијата на надреден суд во планинската земја Северна Каролина ми кажа дека откриле лек за оваа болест''“. Наводниот лек подразбира критика на модерната наука и благодарност за едноставната мудрост на едноставните луѓе. „''Велат дека обичната сода бикарбона ќе ја излечи болеста''“, продолжил тој, „''дека ја излечиле со неа, дека воопшто немаат смртни случаи таму горе; користат обична сода бикарбона, која ја лекува болеста''“.<ref>{{Наведување|last=Bristow|first=Nancy K.|title=American Pandemic: The Lost Worlds of the 1918 Influenza Epidemic|publisher=Oxford University Press|date=2012|page=178|isbn=978-0199811342}}</ref> == Производство == Натриум бикарбонат се произведува индустриски од натриум карбонат:<ref name="Ullmann">{{Наведена енциклопедија|location=Weinheim}}</ref> : Na <sub>2</sub> CO <sub>3</sub> + CO<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>O → 2 NaHCO <sub>3</sub> Се произведува на скала од околу 100.000 тони годишно (од 2001 година)  <ref>{{Наведена книга|title=Inorganic Chemistry|vauthors=Holleman AF, Wiberg E|date=2001|publisher=Academic Press|isbn=0-12-352651-5|location=San Diego}}</ref> со светски производствен капацитет од 2,4&nbsp;милиони тони годишно (од 2002 година).<ref name="ESAPA">Page 45, section 3.6.2.1 of [https://web.archive.org/web/20080407001754/http://www.cefic.be/files/Publications/ESAPA_Soda_Ash_Process_BREF3.pdf "Process Best Practices Reference Document (BREF) for Soda Ash,"] report produced by the [http://www.cefic.be/templates/shwAssocDetails.asp?NID=473&HID=27&ID=60 European Soda Ash Producer's Association] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20061003115649/http://www.cefic.be/templates/shwAssocDetails.asp?NID=473&HID=27&ID=60}}, March 2004.</ref> Со сличен метод се произведуваат и комерцијални количини сода бикарбона: сода пепел, ископана во форма на руда трона, се раствора во вода и се третира со јаглерод диоксид. Натриум бикарбонат се таложи како цврста супстанца од овој раствор. Што се однесува до процесот на Солвеј, натриум бикарбонат е посредник во реакцијата на [[Готварска сол|натриум хлорид]], [[амонијак]] и [[јаглерод диоксид]] . Сепак, производот покажува ниска чистота (75 парчиња). : [[Готварска сол|NaCl]] + [[Јаглерод диоксид|CO<sub>2</sub>]] + [[Амонијак|NH <sub>3</sub>]] + [[Вода|H<sub>2</sub>O]] → NaHCO <sub>3</sub> + NH <nowiki><sub id="mwAko">4</sub></nowiki> Cl Иако нема практична вредност, NaHCO <sub>3</sub> може да се добие со реакција на јаглерод диоксид со [[воден раствор]] на натриум хидроксид: : CO<sub>2</sub> + NaOH → NaHCO <sub>3</sub> === Рударство === Природните депозити на наколит (NaHCO<sub>3</sub>) се пронајдени во [[еоцен]]ската возраст (55,8-33,9 Mya) на Формација Зелена река во [[Колорадо]]. Наколитот се депонирал како корита за време на периоди на високо испарување во сливот. Комерцијално се ископува со користење на вообичаени техники на подземно ископување, како што се копани, барабан и ископување со долг ѕид на начин многу сличен на ископувањето јаглен. Се произведува и со ископување раствор, пумпање на загреана вода низ наколитните кревети и кристализирање на растворениот наколит преку процес на кристализација на ладење. == Во популарната култура == Натриум бикарбонат, како „сода бикарбона“, бил чест извор на удари за Гручо Маркс во филмовите на Браќата Маркс. Во ''Duck Suup'', Маркс го игра водачот на нацијата во војна. Во една сцена, тој добива порака од бојното поле дека неговиот генерал известува за напад со гас, а Гручо му кажува на својот помошник: „''Кажи му да земе лажичка сода бикарбона и половина чаша вода''“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imdb.com/title/tt0023969/trivia?tab=qt|title=Duck Soup (1933)|work=IMDb|accessdate=4 August 2015}}</ref> Во ''„Ноќ во операта“'', ликот на Гручо се обраќа на публиката на отворањето на операта велејќи за главниот тенор: „''Сињор Ласпари потекнува од многу познато семејство.'' ''Неговата мајка беше добро позната бас пејачка. Неговиот татко бил првиот човек кој наполнил шпагети со сода бикарбона, со што во исто време предизвикувал и лекувал варење''.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imdb.com/title/tt0026778/trivia?tab=qt&ref_=tt_trv_qu|title=A Night at the Opera (1935)|work=IMDb|accessdate=4 August 2015}}</ref> Во класиката на Џозеф ''[[Сѐ за Ева|Ел]]'' [[Бети Дејвис|.]] . Ченинг ветува дека секогаш ќе чува кутија бикарбона со името на Макс. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category|Sodium bicarbonate}} {{Cookbook|Baking soda}} * [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics1044.htm International Chemical Safety Card 1044] {{Соединенија на натриумот}} [[Категорија:Соединенија на натриумот]] [[Категорија:Нараснувачи]] [[Категорија:Домашни хемикалии]] [[Категорија:Огносузбивачи]] [[Категорија:Бикарбонати]] [[Категорија:Бази]] [[Категорија:Антациди]] [[Категорија:Кисели соли]] lky688kaqs7w37aon5zdqq99jwu2gle Натриум хлорат 0 1316338 5533017 5320807 2026-04-02T06:43:46Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533017 wikitext text/x-wiki {{Chembox | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 464400496 | ImageFile = Sodium chlorate ions.svg | ImageSize = 150px | ImageName = Скелетна формула на натриум хлорат | ImageFile1 = Sodium chlorate.jpg | ImageName1 = Натриум хлорат во прав | ImageFile2 = Natriumchlorat.png | ImageSize2 = 250px | ImageCaption2 = Единечна клетка на натриум хлорат | ImageAlt2 = Единечна клетка на натриум хлорат | IUPACName = Sodium chlorate | OtherNames = Натриум хлорат(V) |Section1={{Chembox Identifiers | UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} | UNII = T95DR77GMR | InChI1 = 1/ClHO3.Na/c2-1(3)4;/h(H,2,3,4);/q;+1/p-1 | InChIKey1 = YZHUMGUJCQRKBT-REWHXWOFAH | CASNo = 7775-09-9 | CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} | PubChem = 516902 | ChemSpiderID = 22895 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | EINECS = 231-887-4 | UNNumber = 1495, 2428 | MeSHName = Sodium+chlorate | RTECS = FO0525000 | KEGG_Ref = {{keggcite|correct|kegg}} | KEGG = C18765 | ChEBI_Ref = {{ebicite|changed|EBI}} | ChEBI = 65242 | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/ClHO3.Na/c2-1(3)4;/h(H,2,3,4);/q;+1/p-1 | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = YZHUMGUJCQRKBT-UHFFFAOYSA-M | SMILES = [Na+].[O-]Cl(=O)=O | InChI = 1S/ClHO3.Na/c2-1(3)4;/h(H,2,3,4);/q;+1/p-1 | InChIKey = YZHUMGUJCQRKBT-UHFFFAOYSA-M }} |Section2={{Chembox Properties | Formula = NaClO<sub>3</sub> | MolarMass = 106.44 g mol<sup>−1</sup> | Appearance = Безбоен или бел цврст, [[хигроскопски]] | Odor = Без мирис | Density = 2.49 g/cm<sup>3</sup> (15&nbsp;°C)<ref name=chemister>{{Cite web|url=http://chemister.ru/Database/properties-en.php?dbid=1&id=786|title=Sodium chlorate|accessdate=2023-02-24|archive-date=2014-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140525201258/http://chemister.ru/Database/properties-en.php?dbid=1&id=786|url-status=dead}}</ref><br> 2.54 g/cm<sup>3</sup> (20.2&nbsp;°C)<ref name=arkema>{{cite web|url=http://www.arkema.com/export/shared/.content/media/downloads/socialresponsability/safety-summuries/safety-summaries-hydrogen-peroxide-sodium-chlorate-2012-06-30.pdf|title=GPS Safety Summary of Sodium Chlorate|website=arkema.com|publisher=Arkema|access-date=2014-05-25|archive-date=2014-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140525232738/http://www.arkema.com/export/shared/.content/media/downloads/socialresponsability/safety-summuries/safety-summaries-hydrogen-peroxide-sodium-chlorate-2012-06-30.pdf|url-status=dead}}</ref> | Solubility = 79 g/100 mL (0&nbsp;°C)<br> 89 g/100 mL (10&nbsp;°C)<br> 105.7 g/100 mL (25&nbsp;°C)<br>125 g/100 mL (40&nbsp;°C)<br> 220.4 g/100 mL (100&nbsp;°C)<ref name=sioc>{{cite book|last1 = Seidell|first1 = Atherton|last2 = Linke|first2 = William F.|year = 1952|title = Solubilities of Inorganic and Organic Compounds|publisher = Van Nostrand}}</ref> | Solubility1 = Слабо растворлив<ref name=chemister /> | Solvent1 = ацетон | Solubility2 = 20 g/100 g (15.5&nbsp;°C)<ref name=chemister /> | Solvent2 = глицерол | Solubility3 = 14.7 g/100 g<ref name=chemister /> | Solvent3 = етанол | MeltingPtC = 248-261 | BoilingPtC = 300-400 | BoilingPt_notes = <br> decomposes<ref name=chemister /> | RefractIndex = 1.515 (20&nbsp;°C)<ref name=pubchem /> | SolubleOther = Растворлив во [[глицерол]], [[хидразин]], [[метанол]]<br> Малку растворлив во [[етанол]], [[амонијак]]<ref name=chemister /> | VaporPressure = <0.35 mPa<ref name=arkema /> | MagSus = &minus;34.7·10<sup>−6</sup> cm<sup>3</sup>/mol }} | Section3 = {{Chembox Structure | Structure_ref = <ref>{{cite journal|title=Remeasurement of Optically Active NaClO<sub>3</sub> and NaBrO<sub>3</sub>|author=S. C. Abrahams, J. L. Bernstein|date=1977|doi=10.1107/S0567740877011637|doi-access=free|journal=Acta Crystallographica|volume=B33|issue=11|pages=3601–3604}}</ref> | CrystalStruct = кубни | SpaceGroup = | PointGroup = P2<sub>1</sub>3 | LattConst_a = 6.57584 Å | LattConst_b = | LattConst_c = | LattConst_alpha = | LattConst_beta = | LattConst_gamma = | LattConst_ref = | LattConst_Comment = | UnitCellVolume = | UnitCellFormulas = 4 | Coordination = | MolShape = | OrbitalHybridisation = | Dipole = }} |Section5={{Chembox Thermochemistry | DeltaHf = -365.4 kJ/mol<ref name=chemister /> | DeltaGf = -275 kJ/mol<ref name=chemister /> | Entropy = 129.7 J/mol·K<ref name=chemister /> | HeatCapacity = 104.6 J/mol·K<ref name=chemister /> }} |Section7={{Chembox Hazards | ExternalSDS = [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics1117.htm ICSC 1117] | GHSPictograms = {{GHS03}}{{GHS07}}{{GHS09}}<ref name="sigma">[[Sigma-Aldrich|Sigma-Aldrich Co.]], [https://www.sigmaaldrich.com/US/en/product/sigald/403016 Sodium chlorate]. Retrieved on 2022-02-21.</ref> | GHSSignalWord = Danger | HPhrases = {{H-phrases|271|302|411}}<ref name="sigma" /> | PPhrases = {{P-phrases|220|273}}<ref name="sigma" /> | NFPA-H = 2 | NFPA-F = 0 | NFPA-R = 3 | NFPA-S = OX | FlashPt = Не запалив | LD50 = 600 mg/kg (стаорци, орално)<br> 700 mg/kg (кучиња, орално)<ref name=chemister /> }} |Section8={{Chembox Related | OtherAnions = [[Натриум хлорид]]<br> [[Натриум хипохлорит]]<br> [[Натриум хлорит]]<br> [[Натриум перхлорат]]<br> [[Натриум бромат]]<br> [[Натриум јодат]] | OtherCations = [[Амониум хлорат]]<br> [[Калиум хлорат]]<br> [[Бариум хлорат]] | OtherCompounds = [[Хлорна киселина]] }} }} '''Натриум хлорат''' — [[неорганско соединение]] со [[хемиска формула]] [[Натриум|Na]] [[Хлорат|ClO<sub>3</sub>]]. Тоа е бел [[кристал]]ен прав кој е лесно растворлив во вода. Тој е хигроскопски. Се распаѓа над 300&nbsp;°C за ослободување на [[кислород]] <ref name="pubchem">{{PubChem|516902}}</ref> и остава [[Готварска сол|натриум хлорид]]. Годишно се произведуваат неколку стотици милиони тони, главно за производство на [[хартија]] со висока осветленост. == Синтеза == Индустриски, натриум хлорат се произведува со [[електролиза]] на концентрирани раствори на натриум хлорид. Сите други процеси се застарени. Процесот на натриум хлорат не треба да се меша со процесот на хлоралкали, кој е индустриски процес за електролитичко производство на натриум хидроксид и гас хлор. Целокупната реакција може да се поедностави на равенката: {{Вовлечи блок|NaCl + 3 H<sub>2</sub>O → NaClO<sub>3</sub> + 3 H<sub>2</sub>}} Прво, [[хлорид]]от се оксидира за да се формира среден [[хипохлорит]], <sup>ClO-</sup>, кој подлежи на дополнителна оксидација до хлорат по две конкурентни патеки на реакција: (1) Формирање аноден хлорат на граничниот слој помеѓу електролитот и анодата, и (2) Автооксидација на хипохлоритот во најголемиот дел од електролитот. При електролиза на катодата се формираат водород и натриум хидроксид, а хлоридните јони се испуштаат на анодата (често се користи електрода со мешан метал оксид). Еволуираниот хлор не излегува како гас, туку се подложува на хидролиза: {{Вовлечи блок|Cl<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>O ⇋ HClO + H<sup>+</sup> + Cl<sup>−</sup>}} Се смета дека хидролизата на хлорот е брза. Формирањето на H <sup>+</sup> јони треба да го направи граничниот слој на анодата силно кисел и тоа се забележува при ниски концентрации на хлорид. Сепак, големите концентрации на хлорид, како што се појавуваат во индустриските хлорат ќелии, ја поместуваат рамнотежата на хидролизата налево. На граничниот слој, концентрацијата на H<sup>+</sup> не е доволно висока за да дозволи дифузија во најголемиот електролит. Затоа, водородот се транспортира подалеку од анодата најмногу како хипохлорна киселина наместо H<sup>+</sup>. Хипохлорната киселина се дисоцира во најголемиот дел од електролитот каде што pH вредноста е висока и хипохлоритниот јон дифузира назад во анодата. Повеќе од две третини од хипохлоритот се троши со пуферирање пред да стигне до анодата. Остатокот се испушта на анодата за да формира хлорат и кислород: {{Вовлечи блок|3 ClO<sup>−</sup> + 1.5 H<sub>2</sub>O → ClO<sub>3</sub><sup>−</sup> + 3 H<sup>+</sup> + 2 Cl<sup>−</sup> + 0.75 O<sub>2</sub>}} Автооксидацијата на хипохлорната киселина во најголемиот дел од електролитот се одвива според поедноставената севкупна равенка: {{Вовлечи блок|3 HClO → ClO<sub>3</sub><sup>−</sup> + 2 Cl<sup>−</sup> + 3 H<sup>+</sup>}} На тоа му претходи дисоцијација на дел од вклучена хипохлорна киселина: {{Вовлечи блок|HClO → ClO<sup>−</sup> + H<sup>+</sup>}} Реакцијата бара одредено растојание од анодата за да се случи во значителен степен, каде што електролитот е доволно пуфериран од хидроксилот формиран на катодата. Хипохлоритот потоа реагира со остатокот од киселината: {{Вовлечи блок|2 HClO + ClO<sup>−</sup> → ClO<sub>3</sub><sup>−</sup> + 2 Cl<sup>−</sup> + 2 H<sup>+</sup>}} Покрај оддалеченоста на анодата, автооксидацијата зависи и од температурата и pH вредноста. Типична ќелија работи на температури помеѓу 80 степени&nbsp;°C и 90&nbsp;°C и на pH од 6,1–6,4. Независно од патот на реакцијата, испуштањето на 6&nbsp;мол хлорид е потребен за да се добие 1&nbsp;mol хлорат. Сепак, патот на анодна оксидација бара 50% дополнителна електрична енергија. Затоа, индустриските ќелии се оптимизирани за да ја фаворизираат автооксидацијата. Формирањето хлорат на анодата се третира како реакција на загуба и е минимизирано со дизајн. Другите реакции на загуба исто така ја намалуваат тековната ефикасност и мора да се потиснат во индустриските системи. Главната загуба се јавува со редукција на хипохлоритот назад на катодата. Реакцијата се потиснува со додавање на мала количина на дихромат (1-5&nbsp;g/L) до електролитот. Порозен филм од хром хидроксид се формира со катодно таложење. Филмот ја попречува дифузијата на анјоните во катодата, додека пристапот на катјоните и нивната редукција се олеснува. Филмот престанува да расте сам по себе откако ќе достигне одредена дебелина. == Употреба == Главната комерцијална употреба на натриум хлорат е за правење хлор диоксид (ClO<sub>2</sub>). Најголемата примена на ClO<sub>2</sub>, која опфаќа околу 95% од употребата на хлорат, е во белењето на [[пулпа]]<nowiki/>та. Сите други, помалку важни [[хлорат]]и се добиени од натриум хлорат, обично со метатеза на сол со соодветниот хлорид. Сите соединенија на перхлорат се произведуваат индустриски со оксидација на раствори на натриум хлорат со електролиза.<ref name="Ullmann">{{Ullmann|doi=10.1002/14356007.a06_483|title=Chlorine Oxides and Chlorine Oxygen Acids|year=2000|last1=Vogt|first1=Helmut|last2=Balej|first2=Jan|last3=Bennett|first3=John E.|last4=Wintzer|first4=Peter|last5=Sheikh|first5=Saeed Akbar|last6=Gallone|first6=Patrizio}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFVogtBalejBennettWintzer2000">Vogt, Helmut; Balej, Jan; Bennett, John E.; Wintzer, Peter; Sheikh, Saeed Akbar; Gallone, Patrizio (2000). </cite></ref> === Хербициди === Натриум хлорат се користи како неселективен хербицид. Се смета за фитотоксичен за сите зелени растителни делови. Може да убие и преку апсорпција на коренот. Натриум хлорат може да се користи за контрола на различни растенија, вклучително и утринска слава, канадски трн, џонсонова трева, бамбус, рагворт и [[кантарион]]. Хербицидот главно се користи на необработливо земјиште за третман на место и за целосна контрола на вегетацијата на области вклучувајќи ги патиштата, оградите и рововите. Натриум хлорат исто така се користи како дефолијант и десикант за: * [[Пченка]] * [[Памук]] * Сува грав * [[Лен]] * Зрно [[сорго]] * [[Пиперка|Пиперки]] * [[Ориз]] * [[Шафлор]] * Јужен грашок * [[Соја]] * [[Сончоглед]] Ако се користи во комбинација со [[атразин]], ја зголемува перзистенцијата на ефектот. Ако се користи во комбинација со 2,4-D, перформансите се подобруваат. Натриум хлорат има ефект на [[Пестицид|стерилизирање на почвата]]. Мешањето со други хербициди во воден раствор е можно до одреден степен, доколку тие не се подложни на оксидација. Продажбата на натриум хлорат како уништувач на плевелите била забранета во Европската Унија во 2009 година, наведувајќи ги здравствените опасности, а постоечките залихи ќе се користат во текот на следната година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hortweek.com/sodium-chlorate-banned-ec/fresh-produce/article/841864|title=Sodium chlorate banned by EC|date=28 August 2008|work=Horticulture Week}}</ref> === Хемиско производство на кислород === Хемиските генератори на кислород, како што се оние во комерцијалните авиони, обезбедуваат кислород за итни случаи на патниците за да ги заштитат од падови на притисокот во кабината. Кислородот се создава со распаѓање на натриум хлорат на висока температура:<ref>{{Greenwood&Earnshaw2nd}}</ref> {{Вовлечи блок|2 NaClO<sub>3</sub> → 2 NaCl + 3 O<sub>2</sub>}} Топлината потребна за започнување на оваа реакција се создава со [[Оксидационо-редукциона реакција|оксидација]] на мала количина железо во прав измешана со натриум хлорат, а реакцијата троши помалку кислород отколку што се произведува. Бариум пероксид ([[Бариум|Ba]][[Кислород|O<sub>2</sub>]]) се користи за апсорпција на [[хлор]]от што е незначителен производ во распаѓањето.<ref>{{Наведено списание|last=Yunchang Zhang|last2=Girish Kshirsagar|last3=James C. Cannon|year=1993|title=Functions of Barium Peroxide in Sodium Chlorate Chemical Oxygen|journal=Ind. Eng. Chem. Res.|volume=32|issue=5|pages=966–969|doi=10.1021/ie00017a028}}</ref> Полнењето за палење се активира со повлекување на маската за итни случаи. Слично на тоа, системот за заварување Solidox користел пелети од натриум хлорат измешани со запаливи влакна за да генерира кислород. === Согорување без кислород === Натриум хлорат може да се меша со [[сахароза]] шеќер за да се направи високо експлозивно гориво, слично на [[барут]]от, кое гори во херметички простори. Ова е реакцијата: {{Вовлечи блок|8 NaClO<sub>3</sub> + C<sub>12</sub>H<sub>22</sub>O<sub>11</sub> → 8 NaCl + 12 CO<sub>2</sub> + 11 H<sub>2</sub>O}} Сепак, овој натриум хлорат најчесто се заменува со [[калиум хлорат]] .  === Органска синтеза === Натриум хлорат може да се користи со [[Солна киселина|хлороводородна киселина]] (или исто така [[сулфурна киселина]] и [[Готварска сол|натриум хлорид]], чија реакција генерира HCl) за хлорирање на ароматични соединенија без употреба на органски растворувачи. Во овој случај, неговата функција е да го оксидира HCl за да се добие или HOCl или Cl<sub>2</sub> (во зависност од pH) in-situ кои се активни агенси за хлорирање.<ref>{{Наведено списание|last=Sharma|first=Sushil Kumar|last2=Agarwal|first2=D. D.|date=July 2014|title=Oxidative Chlorination of Aromatic Compounds in Aqueous Media|url=https://www.ijsrp.org/research-paper-0714/ijsrp-p3182.pdf|journal=International Journal of Scientific and Research Publications|volume=4|issue=7|pages=|doi=|access-date=August 23, 2021}}</ref> == Токсичност кај луѓето == Натриум хлорат е токсичен: „''дозите од неколку грама хлорат се смртоносни''“. (ld50 орално кај стаорци [https://fscimage.fishersci.com/msds/21100.htm 1200 mg] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230224132011/https://fscimage.fishersci.com/msds/21100.htm |date=2023-02-24 }} /kg) Оксидативниот ефект врз [[хемоглобин]]от доведува до формирање на [[метхемоглобин]], што е проследено со денатурација на белковината [[Глобин|на глобинот]] и вкрстено поврзување на мембранските белковини на [[Црвени крвни зрнца|еритроцитите]] со резултат на оштетување на мембранските ензими. Ова доведува до зголемена пропустливост на мембраната и тешка хемолиза. Денатурацијата на хемоглобинот го надминува капацитетот на метаболичкиот пат G6PD. Покрај тоа, овој ензим е директно денатуриран од хлорат. Резултати од акутна тешка хемолиза, со повеќеорганска инсуфициенција, вклучувајќи DIC и [[Бубрежна слабост|бубрежна инсуфициенција]]. Дополнително, постои директна токсичност на проксималните бубрежни тубули.<ref>{{Наведено списание|last=Oliver J.|last2=MacDowell M., Tracy A|year=1951|title=The Pathogenesis of Acute Renal Failure Associated with Traumatic and Toxic Injury. Renal Ischemia, Nephrotoxic Damage and the Ischemuric Episode 1|journal=[[J Clin Invest]]|volume=30|issue=12|pages=1307–439|doi=10.1172/JCI102550|pmc=441312|pmid=14897900}}</ref> Третманот ќе се состои од трансфузија, перитонеална дијализа или [[хемодијализа]].<ref>Goldfrank's Toxicologic Emergencies, McGraw-Hill Professional; 8th edition (March 28, 2006), {{ISBN|978-0-07-143763-9}}</ref> == Формулации == Натриум хлорат доаѓа во формулации за прашина, спреј и [[wiktionary:granule|гранули]]. Мешавините на хлорати и органски соединенија претставуваат сериозен ризик од експлозии <ref>{{Наведена книга|title=Forensic Investigation of Explosions|last=Beveridge|first=Alexander|publisher=[[Taylor & Francis Ltd]]|year=1998|isbn=0-7484-0565-8}}</ref> Формулациите што се продаваат содржат средство за задржување оган. Повеќето комерцијално достапни плевели со хлорат содржат приближно 53% натриум хлорат, а балансот е средство за намалување на пожарот, како што се натриум метаборат или амониум фосфати. == Трговски имиња == Натриум хлорат е активна состојка во различни комерцијални хербициди. Некои трговски имиња за производи кои содржат натриум хлорат вклучуваат Atlacide, Defol, De-Fol-Ate, Drop-Leaf, Fall, Harvest-Aid, Kusatol, Leafex и Tumbleaf. Соединението може да се користи во комбинација со други хербициди како што се атразин, 2,4-D, бромацил, диурон и натриум метаборат. Натриум хлорат бил широко користен уништувач на плевелот во ЕУ, до 2009 година кога бил повлечен по одлука донесена според одредбите на регулативите на [[ЕУ]]. Неговата употреба како хербицид надвор од ЕУ останува непроменета, како и неговата употреба во други нехербицидни апликации, како што е производството на биоциди од хлор диоксид и за белење на целулоза и хартија. == Културни наводи == Историчарот Џејмс Вотсон од Универзитетот Маси во Нов Зеланд напишал натпис, кој е широко пријавен, „''Значењето на експлодирачките панталони на г-дин Ричард Бакли''“ <ref>[https://www.newscientist.com/article/mg18424771.800-histories-farmer-buckleys-exploding-trousers-.html "Histories: Farmer Buckley's exploding trousers"], New Scientist</ref> за несреќите со натриум хлорат кога се користел како хербицид за контрола на амброзијата во 1930-тите.<ref>[http://paperspast.natlib.govt.nz/cgi-bin/paperspast?a=d&d=EP19330421.2.104&e=-------10--1----0-- "Trousers Explode], Evening Post, 21 April 1933</ref> Ова подоцна му ја донело [[ИгНобелова награда|Иг-Нобеловата награда]] во 2005 година,<ref>[http://improbable.com/ig/ig-pastwinners.html#ig2005 James Watson for "The Significance of Mr. Richard Buckley’s Exploding Trousers."], improbable.com</ref> и била основа за епизодата „Exploding Pants“ во мај 2006 година од ''[[Разоткривачи на митови]]'' . == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.cdc.gov/niosh/ipcsneng/neng1117.html Меѓународна хемиска безбедносна картичка 1117] {{Соединенија на натриумот}}{{Хлорати}} [[Категорија:Оксиданси]] [[Категорија:Исушувачи]] [[Категорија:Соединенија на натриумот]] [[Категорија:Хлорати]] 5pnsfmyz93zkcotpjpyhn9cnwjmwnl7 Натриум карбонат 0 1316917 5533016 5503646 2026-04-02T06:42:52Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533016 wikitext text/x-wiki {{chembox |Verifiedfields = changed |Watchedfields = changed |verifiedrevid = 464362057 |Name = Натриум карбонат |ImageFile = Sodium carbonate.svg |ImageSize = 120px |ImageName = Формула на Натриум карбонат |ImageFile1 = Uhličitan sodný.JPG |ImageName1 = Примерок од натриум карбонат |IUPACName = Натриум карбонат |PIN = Динатриум карбонат |OtherNames = Сода пепел, сода за перење, сода кристали, натриум триоксокарбонат |Section1={{Chembox Identifiers |CASNo_Ref = {{cascite|correct|CAS}} |CASNo = 497-19-8 |CASNo_Comment = (безводен) |CASNo1_Ref = {{cascite|correct|CAS}} |CASNo1 = 5968-11-6 |CASNo1_Comment = (монохидрат) |CASNo2_Ref = {{cascite|correct|CAS}} |CASNo2 = 6132-02-1 |CASNo2_Comment = (декахидрат) |ChEMBL = 186314 |ChEMBL_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} |PubChem = 10340 |ChemSpiderID = 9916 |ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} |RTECS = VZ4050000 |EC_number = 207-838-8 |UNII = 45P3261C7T |UNII_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} |UNII1_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} |UNII1 = 2A1Q1Q3557 |UNII1_Comment = (monohydrate) |UNII2_Ref = {{fdacite|correct|FDA}} |UNII2 = LS505BG22I |UNII2_Comment = (decahydrate) |InChI = 1/NaHCO3.2Na/c2-1(3)4;;/h(H2,2,3,4);;/q;2*+1/p-2 |InChIKey = CDBYLPFSWZWCQE-NUQVWONBAP |ChEBI = 29377 |ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} |SMILES = [Na+].[Na+].[O-]C([O-])=O |StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChI = 1S/CH2O3.2Na/c2-1(3)4;;/h(H2,2,3,4);;/q;2*+1/p-2 |StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey = CDBYLPFSWZWCQE-UHFFFAOYSA-L }} |Section2={{Chembox Properties |Formula = Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> |MolarMass = 105.9888{{nbsp}}g/mol (безводен)<br />286.1416{{nbsp}}g/mol (декахидрат) |Appearance = Бело цврсто, хигроскопско |Odor = Без мирис |Density = {{ubl | 2.54{{nbsp}}g/cm<sup>3</sup> (25&nbsp;°C, безводен) | 1.92{{nbsp}}g/cm<sup>3</sup> (856&nbsp;°C) | 2.25{{nbsp}}g/cm<sup>3</sup> (монохидрат)<ref name=cod /> | 1.51{{nbsp}}g/cm<sup>3</sup> (хептахидрат) | 1.46{{nbsp}}g/cm<sup>3</sup> (декахидрат)<ref name=crc /> }} | Solubility = Безводен, g/100{{nnbsp}}mL:{{ubl | 7 (0&nbsp;°C) | 16.4 (15&nbsp;°C) | 34.07 (27.8&nbsp;°C) | 48.69 (34.8&nbsp;°C) | 48.1 (41.9&nbsp;°C) | 45.62 (60&nbsp;°C) | 43.6 (100&nbsp;°C)<ref name=sioc>{{cite book|last1=Seidell |first1=Atherton |last2=Linke |first2=William F. |year=1919 |title=Solubilities of Inorganic and Organic Compounds |url=https://archive.org/details/solubilitiesino01seidgoog |publisher=D. Van Nostrand Company |place=[[New York City|New York]] |edition=2 |page=[https://archive.org/details/solubilitiesino01seidgoog/page/n658 633]}}</ref> }} |SolubleOther = Растворлив во [[алкали]],<ref name=sioc /> [[глицерол]]<br />етанол<br /> [[карбон дисулфид|CS<sub>2</sub>]], [[ацетон]], [[ацетат]], алкохол [[амонијак]]<ref name=doc00>{{cite book|title = A Dictionary of Chemical Solubilities: Inorganic|url = https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.163725|edition= 2|first1 = Arthur Messinger|last1 = Comey|first2 = Dorothy A.|last2 = Hahn|place = New York|publisher = The MacMillan Company|date = February 1921|pages = 208–209}}</ref> |Solubility1 = 98.3{{nbsp}}g/100{{nnbsp}}g (155&nbsp;°C)<ref name=doc00 /> |Solvent1 = глицерин |Solubility2 = 3.46{{nbsp}}g/100{{nnbsp}}g (20&nbsp;°C)<ref name=chemister /> |Solvent2 = етанедиол |Solubility3 = 0.5{{nbsp}}g/kg<ref name=chemister /> |Solvent3 = диметилформамид |MeltingPtC = 851 |MeltingPt_notes = (Безводен)<br /> {{convert|100|C|F K}}<br /> се распаѓа (монохидрат)<br /> {{convert|33.5|C|F K}}<br /> се распаѓа (хептахидрат)<br /> {{convert|34|C|F K}}<br /> (декахидрат)<ref name=crc>{{CRC90}}</ref><ref name=pphoic>{{cite book|last = Pradyot|first = Patnaik|year = 2003|title = Handbook of Inorganic Chemicals|publisher = McGraw-Hill |isbn = 978-0-07-049439-8|page = 861}}</ref> |pKa = 10.33 <ref>{{cite web |title=Sodium carbonate |url=https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB9853672.htm |website=www.chemicalbook.com |access-date=25 June 2021}}</ref> |RefractIndex = 1.485 (безводен)<br /> 1.420 (монохидрат)<ref name=pphoic /><br /> 1.405 (декахидрат) |MagSus = −4.1·10<sup>−5</sup> cm<sup>3</sup>/mol<ref name=crc /> |Viscosity = 3.4 cP (887&nbsp;°C)<ref name=chemister /> }} |Section3={{Chembox Structure | CrystalStruct = [[Monoclinic]] (γ-form, β-form, δ-form, безводен)<ref name=scr>{{cite journal|title = Sodium carbonate revisited|first1 = Michal|last1 = Dusek|first2 = Gervais|last2 = Chapuis|first3 = Mathias|last3 = Meyer|first4 = Vaclav|last4 = Petricek|journal = [[Acta Crystallographica Section B]]|url = http://infoscience.epfl.ch/record/82110/files/publ_03_dusek_a.pdf|issn = 0108-7681|year = 2003|volume = 59|issue = 3|access-date = 2014-07-25|pages = 337–352|doi = 10.1107/S0108768103009017|pmid = 12761404}}</ref><br /> [[Orthorhombic]] (монохидрат, хептахидрат)<ref name=cod>{{cite journal|title = Crystal Structure of Sodium Carbonate Монохидрат, Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>. H<sub>2</sub>O|first = J. P.|last = Harper|journal = Zeitschrift für Kristallographie - Crystalline Materials|url = http://www.crystallography.net/1011295.html|issn = 2196-7105|access-date = 2014-07-25|pages = 266–273|year = 1936|volume = 95|issue = 1|doi = 10.1524/zkri.1936.95.1.266|editor-last1 = Antipov|editor-first1 = Evgeny|editor-last2 = Bismayer|editor-first2 = Ulrich|editor-last3 = Huppertz|editor-first3 = Hubert|editor-last4 = Petrícek|editor-first4 = Václav|editor-last5 = Pöttgen|editor-first5 = Rainer|editor-last6 = Schmahl|editor-first6 = Wolfgang|editor-last7 = Tiekink|editor-first7 = E. R. T.|editor-last8 = Zou|editor-first8 = Xiaodong|archive-date = 2014-07-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20140728121658/http://www.crystallography.net/1011295.html|url-status = dead}}</ref><ref name=7h2o>{{cite journal|title = Sodium Carbonate Хептахидрат|first1 = C.|last1 = Betzel|first2 = W.|last2 = Saenger|first3 = D.|last3 = Loewus|journal = Acta Crystallographica Section B|pages = 2802–2804|year = 1982|volume = 38|issue = 11|doi = 10.1107/S0567740882009996}}</ref> |SpaceGroup = C2/m, No. 12 (γ-form, безводен, 170&nbsp;K)<br /> C2/m, No. 12 (β-form, безводен, 628&nbsp;K)<br /> P2<sub>1</sub>/n, No. 14 (δ-form, безводен, 110&nbsp;K)<ref name=scr /><br /> Pca2<sub>1</sub>, No. 29 (монохидрат)<ref name=cod /><br /> Pbca, No. 61 (хептахидрат)<ref name=7h2o /> |PointGroup = 2/m (γ-form, β-form, δ-form, безводен)<ref name=scr /><br /> mm2 (монохидрат)<ref name=cod /><br /> 2/m 2/m 2/m (хептахидрат)<ref name=7h2o /> |LattConst_a = 8.920(7)&nbsp;Å |LattConst_b = 5.245(5)&nbsp;Å |LattConst_c = 6.050(5)&nbsp;Å (γ-form, безводен, 295&nbsp;K)<ref name=scr /> |LattConst_beta = 101.35(8) |Coordination = Octahedral (Na<sup>+</sup>, безводен) }} |Section4={{Chembox Thermochemistry |DeltaHf = −1130.7{{nbsp}}kJ/mol<ref name=crc /><ref name=chemister>{{cite web|last = Anatolievich|first = Kiper Ruslan|website = chemister.ru|url = http://chemister.ru/Database/properties-en.php?dbid=1&id=66|title = sodium carbonate|access-date = 2014-07-25|archive-date = 2014-05-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20140506120410/http://chemister.ru/Database/properties-en.php?dbid=1&id=66|url-status = dead}}</ref> |Entropy = 135{{nbsp}}J/mol·K<ref name=crc /> |DeltaGf = −1044.4{{nbsp}}kJ/mol<ref name=crc /> |HeatCapacity = 112.3{{nbsp}}J/mol·K<ref name=crc /> }} |Section5={{Chembox Hazards |MainHazards = Надразнувачки |ExternalSDS = [https://web.archive.org/web/20080521003259/http://www.chem.tamu.edu/class/majors/msdsfiles/msdssodiumcarb.htm#Material MSDS] |GHSPictograms = {{GHS07}}<ref name="sigma">{{Sigma-Aldrich|id=451614|name=Sodium carbonate|accessdate=2014-05-06}}</ref> |GHSSignalWord = Опасен |HPhrases = {{H-phrases|319}}<ref name="sigma" /> |PPhrases = {{P-phrases|305+351+338}}<ref name="sigma" /> |NFPA-H = 2 |NFPA-F = 0 |NFPA-R = 0 |NFPA_ref = <ref name=css>{{cite web|title = Material Safety Data Sheet – Sodium Carbonate, Безводен|url = http://www.conservationsupportsystems.com/system/assets/msds/sodium_carbonate_msds.pdf|website =conservationsupportsystems.com|publisher = ConservationSupportSystems|access-date = 2014-07-25}}</ref> |LD50 = 4090 mg/kg (rat, oral)<ref>{{cite web|url=http://chem.sis.nlm.nih.gov/chemidplus/rn/497-19-8|title=ChemIDplus - 497-19-8 - CDBYLPFSWZWCQE-UHFFFAOYSA-L - Sodium carbonate [NF] - Similar structures search, synonyms, formulas, resource links, and other chemical information|first=Michael|last=Chambers}}</ref> }} |Section6={{Chembox Related |OtherAnions = [[Сода бикарбона]] |OtherCations = [[Литиум карбонат]]<br /> [[Калиум карбонат]]<br />[[Рубидиум карбонат]]<br /> [[Цезиум карбонат]] |OtherCompounds = [[Натриум сескикарбонат]]<br /> [[Натриум перкарбонат]] }} }} '''Натриум карбонат''' (исто така познат како '''сода за перење''', '''сода''' и '''кристална сода''') — [[неорганско соединение]] со формулата {{Хем2|Na2CO3|}} и неговите различни [[хидрат]]и. Сите форми се бели, без мирис, растворливи во вода соли кои даваат алкални раствори во водата. Историски гледано, тој бил извлечен од пепелта на растенија одгледувани во почви богати со натриум. Бидејќи пепелта на овие растенија богати со натриум била значително различна од пепелта од дрво (кога се користела за производство на поташа), натриум карбонат станал познат како „сода пепел“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/soda_ash/soda-ash-industry.pdf|title=minerals.usgs.gov/minerals|publisher=United States Geographical Survey|accessdate=2023-03-03|archive-date=2012-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120706222351/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/soda_ash/soda-ash-industry.pdf|url-status=dead}}</ref>  Се произведува во големи количини од [[Готварска сол|натриум хлорид]] и [[варовник]] со Солвејскиот процес, како и со карбонирање на натриум хидроксид кој се прави со процесот на хлор-алкали. == Хидрати == Натриум карбонат се добива како три [[хидрат]]и и како безводна сол: * натриум карбонат декахидрат (натрон), Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> · 10H<sub>2</sub>O, кој лесно процутува за да формира монохидрат. * натриум карбонат хептахидрат (непознат во минерална форма), Na<sub>2</sub>CO <sub>3</sub> · 7H<sub>2</sub>O. * натриум карбонат монохидрат (термонатрит), Na<sub>2</sub>CO <sub>3</sub> · H<sub>2</sub>O. Исто така познат како '''кристален карбонат'''. * безводен натриум карбонат ([[Natrite|натрит]]), исто така познат како калцинирана сода, се формира со загревање на хидратите. Исто така, се формира кога натриум хидрогенкарбонат се загрева (калцинира), на пр. во последниот чекор од Солвејскиот процес. Декахидратот се формира од водени раствори кои се кристализираат во температурен опсег -2,1 до +32,0&nbsp;°C, хептахидратот во тесниот опсег од 32,0 до 35,4&nbsp;°C и над оваа температура се формира монохидрат.<ref>{{Наведено списание|last=T.W.Richards and A.H. Fiske|year=1914|title=On the transition temperatures of the transition temperatures of the hydrates of sodium carbonate as fix points in thermometry|url=https://zenodo.org/record/1428987|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=36|issue=3|pages=485–490|doi=10.1021/ja02180a003}}</ref> На сув воздух декахидратот и хептахидратот губат вода за да го дадат монохидратот. Пријавени се и други хидрати, на пр. со 2,5 единици вода по единица натриум карбонат („пентахемихидрат“).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.minsocam.org/ammin/am15/am15_69.pdf|title=On the hydrates of sodium carbonate|last=A. Pabst}}</ref> === Сода за перење === Натриум карбонат декахидрат (Na<sub>2</sub>CO <sub>3</sub> · 10H<sub>2</sub>O), исто така познат како сода за перење, е најчестиот хидрат на натриум карбонат кој содржи 10 молекули на вода за кристализација. Сода пепелта се раствора во вода и се кристализира за да се добие сода за перење.<chem display="block">Na2CO3 + 10H2O -> Na2CO3.10H2O</chem>Тој е еден од ретките метални [[карбонат]]и што е растворлив во вода. == Апликации == Некои вообичаени апликации на натриум карбонат вклучуваат: * Како средство за чистење за домашни цели како перење алишта. Натриум карбонат е компонента на многу прашоци за сув сапун. Има [[детергент]]ни својства преку процесот на сапонификација, кој ги претвора мастите и маснотиите во [[соли]] растворливи во вода (всушност, сапуни).<ref name="Ullmann">{{Наведена енциклопедија|location=Weinheim}}</ref> * Се користи за намалување на тврдоста на водата (види {{Оддел-врска|#Water softening}}). * Се користи во производството на [[стакло]], [[сапун]] и [[хартија]] (види {{Оддел-врска|#Glass manufacture}} ). * Се користи во производството на натриумови соединенија како боракс. === Производство на стакло === Натриум карбонат служи како флукс за [[силициум диоксид]] (SiO<sub>2</sub>, точка на топење 1.713&nbsp;°C), намалувајќи ја точката на топење на смесата до нешто што може да се постигне без специјални материјали. Ова „стакло-сода“ е благо растворливо во вода, па во смесата се додава [[калциум карбонат]] за стаклото да стане нерастворливо. Стаклото за шишиња и прозорци („ сода-вар стакло “ со температура на преод ~570&nbsp;°C) се прави со топење на такви мешавини на натриум карбонат, калциум карбонат и силика песок ([[силициум диоксид]] (SiO<sub>2</sub> )). Кога овие материјали се загреваат, карбонатите ослободуваат јаглерод диоксид. На овој начин, натриум карбонат е извор на натриум оксид. Стаклото со сода-вар е најчестиот облик на стакло со векови. Тоа е исто така клучен влез за производство на стакло за садови.<ref name="Ullmann"/> === Омекнување на водата === Тврдата вода обично содржи јони на калциум или магнезиум. Натриум карбонат се користи за отстранување на овие јони и нивна замена со натриумови јони. Натриум карбонат е извор на карбонат растворлив во вода. Јоните на калциум и магнезиум формираат нерастворливи цврсти талози при третман со [[карбонат]]ни јони: {{Вовлечи блок|{{хем2|Ca(2+) + CO3(2-) -> CaCO3 (s)}}}} Водата е омекната бидејќи повеќе не содржи растворени јони на калциум и јони на магнезиум. === Додаток на храна и готвење === Натриум карбонат има неколку намени во кујната, главно затоа што е посилна основа од сода бикарбона ([[натриум бикарбонат]]), но послаб од лугата (што може да се однесува на [[натриум хидроксид]] или, поретко, [[калиум хидроксид]]). Алкалноста влијае на производството на глутен во замесените теста, а исто така го подобрува кафеавоста со намалување на температурата на која се јавува реакцијата на Мејлард. За да се искористи претходниот ефект, натриум карбонат е една од компонентите на {{Nihongo3||かん水|kansui}}, раствор од алкални соли што се користи за да им се даде на [[Јапонска кујна|јапонските]] рамен тестенини карактеристичниот вкус и џвакачката текстура; слично решение се користи во [[Кинеска кујна|кинеската кујна]] за да се направи ламиан, од слични причини. Кантонските пекари на сличен начин користат натриум карбонат како замена за лугата за да им ја дадат на месечевите колачи нивната карактеристична текстура и да го подобрат кафеавоста. Во [[Германска кујна|германската кујна]] (и пошироко во централноевропската кујна), лебовите како што се ѓевреците и кифличките традиционално обработени со луга за да се подобри кафеавоста може да се третираат наместо со натриум карбонат; натриум карбонат не произведува толку силно кафеава боја како лугата, но е многу побезбеден и полесен за работа.<ref name="McGee">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2010/09/15/dining/15curious.html|title=For Old-Fashioned Flavor, Bake the Baking Soda|last=McGee|first=Harold|date=24 September 2010|work=[[The New York Times]]|access-date=25 April 2019|author-link=Harold McGee}}</ref> Натриум карбонат се користи во производството на шербет во прав. Чувството на ладење и гадење произлегува од ендотермичката реакција помеѓу натриум карбонат и слаба киселина, најчесто [[лимонска киселина]], ослободувајќи јаглерод диоксид гас, што се јавува кога шербетот се навлажнува со плунка. Натриум карбонат, исто така, наоѓа употреба во [[Прехранбена индустрија|прехранбената индустрија]] како [[Прехранбени адитиви|додаток на храна]] (E500) како регулатор на киселост, средство против стврднување, средство за подигање и стабилизатор. Се користи и во производството на {{Јаз|no|[[snus]]}} да се стабилизира pH вредноста на финалниот производ. Иако е помала веројатноста да предизвика хемиски изгореници од лугата, сепак мора да се внимава кога се работи со натриум карбонат во кујната, бидејќи е корозивен на алуминиумските садови, приборот и фолијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.corrosionpedia.com/definition/2782/sodium-carbonate|title=Sodium Carbonate|work=corrosionpedia|publisher=Janalta Interactive|accessdate=9 November 2020}}</ref> === Останато === Натриум карбонат исто така се користи како релативно силна [[База (хемија)|основа]] во различни области. Како обичен алкали, тој се претпочита во многу хемиски процеси бидејќи е поевтин од [[натриум хидроксид]] и далеку побезбеден за ракување. Неговата благост особено ја препорачува неговата употреба во домашни апликации. На пример, се користи како регулатор [[Водороден показател|на pH]] за одржување на стабилни алкални услови неопходни за дејството на повеќето агенси за развој на фотографски филм. Тоа е исто така вообичаен додаток во [[базен]]ите и [[аквариум]]ската вода за одржување на саканата pH вредност и карбонатната цврстина (KH). При боење со влакна-реактивни бои, натриум карбонат (често под име како што е фиксатор на сода пепел или активатор на сода пепел) се користи за да се обезбеди правилно хемиско поврзување на бојата со целулозни (растителни) влакна, обично пред боење (за бои за вратоврска), измешана со бојата (за боење), или по боење (за боење со потопување). Исто така се користи во процесот на флотација на пена за да се одржи поволна [[Водороден показател|pH]] вредност како регенератор за пливање покрај [[Калциум оксид|CaO]] и други благо основни соединенија. === Претходник на други соединенија === Натриум {{Em|bicarbonate}} (NaHCO<sub>3</sub>) или сода бикарбона, исто така состојка во апаратите за гаснење пожар, често се создава од натриум карбонат. Иако NaHCO<sub>3</sub> сам по себе е среден производ на Солвејскиот процес, загревањето потребно за отстранување на амонијакот што го контаминира разградува дел од NaHCO<sub>3</sub>, што го прави поекономично да реагира готовиот Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> со CO<sub>2</sub>: {{Вовлечи блок|Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> + CO<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>O → 2NaHCO<sub>3</sub>}} Во слична реакција, натриум карбонат се користи за да се добие натриум бисулфит (NaHSO<sub>3</sub>), кој се користи за методот „сулфит“ за одвојување на лигнин од целулоза. Оваа реакција се користи за отстранување [[Сулфур диоксид|на сулфур диоксид]] од димните гасови во електраните: {{Вовлечи блок|Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> + SO<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>O → NaHCO<sub>3</sub> + NaHSO<sub>3</sub>}} Оваа апликација стана почеста, особено кога станиците треба да исполнат строги контроли за емисиите. Натриум карбонатот го користи памучната индустрија за да ја неутрализира сулфурната киселина потребна за киселинско разделување на нејасното памучно семе. Исто така се користи за формирање на карбонати на други метали со размена на јони, често со сулфати на другите метали. === Разно === Натриум карбонат се користи во индустријата за тули како средство за навлажнување за да се намали количината на вода потребна за екструдирање на глината. Во кастинг, тој се нарекува „сврзувачки агенс“ и се користи за да се дозволи влажниот [[Алгинска киселина|алгинат]] да се прилепува до гелираниот алгинат. Натриум карбонат се користи во пастите за заби, каде што делува како средство за пенење и абразивно и привремено ја зголемува pH вредноста на устата. Натриум карбонат исто така се користи при преработка и штавење на животински кожи. == Физички својства == Интегралната енталпија на растворот на натриум карбонат е −28,1&nbsp;kJ/mol за 10% w/w воден раствор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tatachemicals.com/north-america/product/images/fig_2_1.jpg|title=Tatachemicals.com/north-america/product/images/fig_2_1.jpg|accessdate=2023-03-03|archive-date=2014-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311193549/http://www.tatachemicals.com/north-america/product/images/fig_2_1.jpg|url-status=dead}}</ref> [[Мосова скала|Мосовата скала]] на натриум карбонат монохидрат е 1,3. == Појава како природен минерал == [[Податотека:Na2CO3.H2O-bas.png|лево|мини|160x160пкс| Структура на монохидрат на 346&nbsp;К]] Натриум карбонат е растворлив во вода и може да се појави природно во сушните региони, особено во минералните наслаги ( ''испарувања'') формирани кога испаруваат сезонските езера. Депозитите на минералот натрон се ископувани од суво езерско дно во Египет уште од античко време, кога натронот се користел за подготовка на [[Мумија|мумии]] и во раното производство на стакло. Безводната минерална форма на натриум карбонат е доста ретка и се нарекува натрит. Натриум карбонат, исто така, еруптира од [[Ол Доињо Ленгаи]], уникатниот вулкан во Танзанија, и се претпоставува дека еруптирал од други вулкани во минатото, но поради нестабилноста на овие минерали на површината на земјата, најверојатно ќе биде еродирана. Сите три минералошки форми на натриум карбонат, како и трона, тринатриум хидрогендикарбонат дихидрат, се познати и од ултра-алкалните [[Пегматит|пегматитни карпи]], кои се јавуваат на пример на [[Колски Полуостров|Колскиот Полуостров]] во Русија. Вонземски, познат натриум карбонат е редок. Депозитите се идентификувани како извор на светли точки на Церера, внатрешен материјал кој е изваден на површината.<ref>{{Наведено списание|last=De Sanctis|first=M. C.|displayauthors=etal|date=29 June 2016|title=Bright carbonate deposits as evidence of aqueous alteration on (1) Ceres|journal=Nature|volume=536|issue=7614|pages=54–57|bibcode=2016Natur.536...54D|doi=10.1038/nature18290|pmid=27362221}}</ref> Иако има карбонати на Марс, и се очекува тие да вклучуваат натриум карбонат,<ref name="Kargel2004">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=0QY0U6qJKFUC&pg=PA399|title=Mars - A Warmer, Wetter Planet|last=Jeffrey S. Kargel|date=23 July 2004|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-85233-568-7|pages=399–}}</ref> депозитите допрва треба да се потврдат, ова отсуство е објаснето од некои како резултат на глобалната доминација на ниската [[Водороден показател|pH вредност]] во претходно водната почва на Марс .<ref>Grotzinger, J. and R. Milliken (eds.) 2012.</ref> == Производство == === Рударство === Трона, исто така познат како тринатриум хидрогендикарбонат дихидрат (Na<sub>3</sub>HCO<sub>3</sub>CO<sub>3</sub> · 2H<sub>2</sub>O), се ископува во неколку области на САД и ја обезбедува речиси целата потрошувачка на натриум карбонат во САД. Големите природни наоѓалишта пронајдени во 1938 година, како оној во близина на Грин Ривер, Вајоминг, го направиле рударството поекономично од индустриското производство во Северна Америка. Во Турција има важни резерви на трона; два милиони тони сода се извлечени од резервите во близина на Анкара. Исто така, се ископува од некои алкални езера како што е езерото Магади во Кенија. Топлите солени извори постојано ја надополнуваат солта во езерото, така што, под услов брзината на багерот да не е поголема од стапката на надополнување, изворот е целосно одржлив. === Барила и алги === Неколку „халофити“ (толерантни на сол) растителни видови и видови алги може да се обработат за да се добие нечист облик на натриум карбонат, а овие извори доминирале во Европа и на други места до почетокот на 19 век. Земјените растенија (обично стаклени кантарии) или морските алги (обично видовите ''Fucus'' ) биле собрани, сушени и изгорени. Пепелта потоа била „ ликсивирана“ (измиена со вода) за да се формира алкален раствор. Овој раствор се варел на суво за да се создаде финалниот производ, кој бил наречен „сода пепел“; ова многу старо име потекнува од арапскиот збор ''сода'', кој пак се применува на ''сода Салсола'', еден од многуте видови растенија на брегот на морето што се собираат за производство. „Барила“ е комерцијален термин кој се применува на нечиста форма на поташа добиена од крајбрежни растенија или алги.<ref>{{Наведена книга|title=Lexicon Medicum|last=Hooper|first=Robert|date=1802|publisher=Longman|edition=1848|location=London|pages=1198–9|oclc=27671024|author-link=Robert Hooper (physician)}}</ref> Концентрацијата на натриум карбонат во сода пепел варира многу широко, од 2-3 проценти за формата добиена од алги („ ламинарии “), до 30 проценти за најдобрата барила произведена од растенијата со сол во Шпанија. Растителни и морски извори за сода пепел, а исто така и за поврзаната алкална „поташа“, станале сè понесоодветни до крајот на 18 век, а потрагата по комерцијално остварливи патишта за синтетизирање на сода пепел од сол и други хемикалии се интензивирала.<ref name="Clow52"> Clow, Archibald and Clow, Nan L. (June 1952).</ref> === Леблан процес === Во 1792 година, францускиот хемичар Николас Лебланк патентирал процес за производство на натриум карбонат од сол, [[сулфурна киселина]], [[варовник]] и јаглен. Во првиот чекор, натриум хлоридот се третира со сулфурна киселина во Манхајмскиот процес. Оваа реакција произведува натриум сулфат (''солен колач'') и [[хлороводород]]: {{Вовлечи блок|2NaCl + H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> → Na<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> + 2HCl}} Солениот колач и кршен [[варовник]] ([[калциум карбонат]]) се намалуваат со загревање со [[јаглен]].<ref name="Ullmann"/> Оваа конверзија вклучува два дела. Првата е карботермичката реакција при што јагленот, извор на [[јаглерод]], [[Оксидационо-редукциона реакција|го редуцира]] [[сулфат]]от во [[сулфид]]: {{Вовлечи блок|Na<sub>2</sub>SO<sub>4</sub> + 2C → Na<sub>2</sub>S + 2CO<sub>2</sub>}} Втората фаза е реакцијата за производство на натриум карбонат и калциум сулфид: {{Вовлечи блок|Na<sub>2</sub>S + CaCO<sub>3</sub> → Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> + CaS}} Оваа мешавина се нарекува ''црн пепел''. Сода пепелта се извлекува од црниот пепел со вода. Со испарување на овој екстракт се добива цврст натриум карбонат. Овој процес на екстракција беше наречен ликсивација. Хлороводородната киселина произведена со Лебланковиот процес била главен извор на загадување на воздухот, а нуспроизводот од калциум сулфид, исто така, претставувал проблем со отстранувањето на отпадот. Сепак, тој остана главен метод за производство на натриум карбонат до доцните 1880-ти.<ref name="Clow52"/><ref name="Kiefer">{{Наведено списание|last=Kiefer|first=David M.|date=January 2002|title=It was all about alkali|url=http://pubs.acs.org/subscribe/journals/tcaw/11/i01/html/01chemchron.html|journal=Today's Chemist at Work|volume=11|issue=1|pages=45–6}}</ref> === Солвејски процес === Во 1861 година, [[Белгија|белгискиот]] индустриски хемичар Ернест Солвеј развил метод за правење натриум карбонат со прво реагирање на [[Готварска сол|натриум хлорид]], [[амонијак]], вода и јаглерод диоксид за да се генерираат [[натриум бикарбонат]] и амониум хлорид:<ref name="Ullmann"/> {{Вовлечи блок|NaCl + NH<sub>3</sub> + CO<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>O → NaHCO<sub>3</sub> + NH<sub>4</sub>Cl}} Добиениот натриум бикарбонат потоа се претвора во натриум карбонат со загревање, ослободувајќи вода и јаглерод диоксид: {{Вовлечи блок|2NaHCO<sub>3</sub> → Na<sub>2</sub>CO<sub>3</sub> + H<sub>2</sub>O + CO<sub>2</sub>}} Во меѓувреме, амонијакот бил регенериран од нуспроизводот на амониум хлорид со третирање со вар ([[калциум оксид]]) останат од создавањето на јаглерод диоксид: {{Вовлечи блок|2NH<sub>4</sub>Cl + CaO → 2NH<sub>3</sub> + CaCl<sub>2</sub> + H<sub>2</sub>O}} Процесот го рециклира својот амонијак и троши само саламура и варовник, а калциум хлоридот е нејзиниот единствен отпаден производ. Процесот е значително поекономичен од Лебланковот процес, кој генерира два отпадни производи, калциум сулфид и [[хлороводород]]. Солвејкиот процес брзо дошол до доминација во производството на натриум карбонат ширум светот. До 1900 година, 90% од натриум карбонат бил произведен со процесот, а последната фабрика преку Лебланков процес била затворена во раните 1920-ти.<ref name="Ullmann"/> Вториот чекор од Солвејкиот процес, загревањето на натриум бикарбонат, се користи во мал обем од домашните готвачи и во рестораните за да се направи натриум карбонат за кулинарски цели (вклучувајќи ѓевреци и алкални тестенини ). Методот е привлечен за таквите корисници бидејќи натриум бикарбонат нашироко се продава како сода бикарбона и потребните температури ( {{Convert|250|F|C}} до {{Convert|300|F|C}} ) за претворање на сода бикарбона во натриум карбонат лесно се постигнуваат во конвенционалните кујнски печки.<ref name="McGee"/> === Процесот на Хоу === Овој процес бил развиен од кинескиот хемичар Хоу Дебанг во 1930-тите. Поранешниот нуспроизвод за реформирање на пареа, јаглерод диоксид бил испумпан преку заситен раствор на натриум хлорид и амонијак за да се произведе натриум бикарбонат со овие реакции: {{Вовлечи блок|[[methane|CH<sub>4</sub>]] + 2[[water|H<sub>2</sub>O]] → [[carbon dioxide|CO<sub>2</sub>]] + 4[[hydrogen|H<sub>2</sub>]]}}{{Вовлечи блок|3[[hydrogen|H<sub>2</sub>]] + [[nitrogen|N<sub>2</sub>]] → 2[[ammonia|NH<sub>3</sub>]]}}{{Вовлечи блок|[[ammonia|NH<sub>3</sub>]] + [[carbon dioxide|CO<sub>2</sub>]] + [[water|H<sub>2</sub>O]] → [[ammonium bicarbonate|NH<sub>4</sub>HCO<sub>3</sub>]]}}{{Вовлечи блок|[[ammonium bicarbonate|NH<sub>4</sub>HCO<sub>3</sub>]] + [[sodium chloride|NaCl]] → [[ammonium chloride|NH<sub>4</sub>Cl]] + [[sodium bicarbonate|NaHCO<sub>3</sub>]]}} Натриум бикарбонатот бил собран како талог поради неговата ниска растворливост и потоа загреан до приближно {{Convert|80|C|}} или {{Convert|95|C|}} да се добие чист натриум карбонат сличен на последниот чекор од Солвејскиот процес. Повеќе натриум хлорид се додава во преостанатиот раствор на амониум и натриум хлориди; исто така, повеќе амонијак се пумпа на 30-40&nbsp;°C до овој раствор. Температурата на растворот потоа се спушта на под 10&nbsp;°C. Растворливоста на амониум хлоридот е повисока од онаа на натриум хлоридот на 30&nbsp;°C и пониска на 10&nbsp;°C. Поради оваа разлика во растворливоста зависна од температурата и ефектот на заеднички јони, амониум хлоридот се таложи во раствор на натриум хлорид. Кинеското име на процесот на Хоу, ''lianhe zhijian fa'' (联合制碱法), значи „споен метод на производство на алкали“: процесот на Хоу е поврзан со процесот Хабер и нуди подобра атомска економија со елиминирање на производството на калциум хлорид, бидејќи на амонијакот повеќе не му треба да се регенерира. Нуспроизводот амониум хлорид може да се продава како ѓубриво. == Дополнителна литература == * {{Наведена книга|title=Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology|last=Eggeman|first=T.|year=2011|isbn=978-0471238966|chapter=Sodium Carbonate|doi=10.1002/0471238961.1915040918012108.a01.pub3}} * {{Наведена книга|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|last=Thieme|first=C.|year=2000|isbn=978-3527306732|chapter=Sodium Carbonates|doi=10.1002/14356007.a24_299}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.ansac.com Американска компанија за природна сода пепел] * [http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics1135.htm Меѓународна хемиска безбедносна картичка 1135] * [https://archive.today/20061015212751/http://www.fmcchemicals.com/Products/SodaAsh/tabid/1471/Default.aspx ФМЦ Вајоминг корпорација] * [http://www.pburch.net/dyeing/FAQ/sodaash.shtml Употреба на натриум карбонат при боење] * [https://web.archive.org/web/20181116131601/http://www.inclusive-science-engineering.com/sodium-carbonate-manufacturing-synthetic-processes-chlor-alkali-industry/ Производство на натриум карбонат] со синтетички процеси {{Карбонати}}{{Соединенија на натриумот}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Соединенија на натриумот]] [[Категорија:Фотографски хемикалии]] [[Категорија:Домашни хемикалии]] [[Категорија:Карбонати]] [[Категорија:Статии со текст на кинески]] [[Категорија:Статии со текст на јапонски]] 9414opcoyusln6ebnqqyljnz7e7rvh5 Национален извештај за конкурентност на Ерменија 0 1320994 5533024 5461583 2026-04-02T06:57:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533024 wikitext text/x-wiki '''Извештајот за национална конкурентност на Ерменија''' (НКЕ) — годишна публикација на ЕВ Консалтинг и Истражувачкиот центар за економија и вредности (партнерски институт на Глобалната мрежа за конкурентност на [[Светски економски форум|Светскиот економски форум]]) која има за цел да поттикне длабински дијалог и анализа за подобрување на конкурентноста на [[Ерменија]]. НКЕ обезбедува детална проценка на конкурентската позиција на Ерменија и ја мери оваа позиција во однос на нејзините соседи во регионот. Тој се обидува да направи аналитички поглед на позицијата на меѓународната конкурентност на Ерменија и факторите кои влијаат на неа, со користење на современи концептуални рамки за конкурентност. Првиот извештај бил објавен во 2008 година; предговорот за извештајот го напишале министерот за економија на Ерменија, [[Нерсес Јерицјан]], и професорот на Универзитетот Харвард, Мајкл Е. Портер, водечки авторитет за конкурентна стратегија и меѓународна конкурентност. Во својата воведна белешка, М. Портер изјавил дека „''Првиот Национален извештај за конкурентност на Ерменија е силен знак дека Ерменија сериозно се однесува кон конкурентноста и развива вистинска стратегија за [[економски развој]]''“<ref name = "ACR2008">{{cite book |last1 = Hergnyan |first1 = Manuk |authorlink = Manuk Hergnyan |first2 = Gagik |last2 = Gabrielyan |first3 = Anna |last3 = Makaryan |title = National Competitiveness Report of Armenia 2008 |url = http://www.ev.am/en/initiatives/competitiveness/armeniancompetitiveness/ |year = 2008 |publisher = Economy and Values Research Center |location = Yerevan, Armenia |language = |isbn = 978-99941-87-01-0 |access-date = 2023-04-19 |archive-date = 2013-11-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131119065523/http://www.ev.am/en/initiatives/competitiveness/armeniancompetitiveness |url-status = dead }}</ref>. ==2019 - Идни работни места== Извештајот дава сеопфатна анализа на економските перформанси и конкурентноста на Ерменија од перспектива на трендовите и структурните промени на вработеноста во Ерменија. Извештајот ги анализира и адресира предизвиците, промените и можностите на пазарот на труд во Ерменија и предлага реформска агенда за развој на работната сила за да се решат проблемите и да се фатат стратешките можности. Таа има за цел да поттикне длабински дијалог меѓу претставниците на приватниот и јавниот сектор за да се формира агенда за градење конкурентна работна сила и обезбедување на високо ниво на вработеност во земјата. Пазарите на трудот претрпуваат структурни трансформации на глобално и локално ниво. Економските, социјалдемографските, технолошките и еколошките двигатели ја менуваат побарувачката и барањата на бизнисите. Следствено, се создаваат уникатни можности за економиите во развој да го зајакнат својот економски раст и да се израмнат со напредните. Овие можности може да бидат многу пошироки за Ерменија по радикалните политички промени во 2018 година наречени „Кадифена револуција“ . Сепак, се појавуваат и силни предизвици, како што се заканата од уништување на работните места, нерамнотежа на пазарот на работна сила, неусогласеност на вештини и слично. Од клучно значење е Ерменија да се занимава со тие вработувања и да овозможи одржлив економски раст. Отворањето работни места е основен предизвик за ерменската економија. Сегашната стапка на невработеност во земјава е 20,4%. Социјалната поларизација е исто така голем проблем, бидејќи околу 30% од населението се смета за сиромашно, додека [[Џиниев коефициент|Џиниевиот коефициент]] е 37,5%. Неусогласеноста на резултатите од образовниот систем со тековните потреби за вработување и демографските промени (негативното миграциско салдо било во просек од 24.000 луѓе годишно за периодот 2011-2017 година) ја одразува длабочината на предизвикот. Ниту еден друг економски приоритет не е поважен од тоа да се изгради конкурентна работна сила и да се обезбеди високо ниво на вработеност. ==2017 - четврта индустриска револуција== Извештајот дава широки аналитички увиди за економските перформанси на Ерменија во последните 25 години. Посебен фокус на Извештајот е Четвртата индустриска револуција, глобалното ширење на нарушувачките технологии и нивното сложено влијание и новите можности за Ерменија. Извештајот има за цел да поттикне длабински дијалог меѓу приватниот и јавниот сектор за да формира агенда за технолошка трансформација на економијата на Ерменија. Просперитетот во голема мера е поттикнат од нивото на конкурентност, кое се потпира на продуктивноста и институциите. По независноста, БДП на Ерменија се зголемил за повеќе од осум пати, но допрва треба да се опорави на нивото од пред кризата од 2008 година. Во последниве години, подобрената економска диверзификација и проширување во извозно ориентирани сектори биле главните двигатели на забележаниот раст. Ерменскиот БДП по глава на жител пораснал побрзо од светскиот просек, достигнувајќи го својот врв во 2015 година, но ја прикрива постојаната нееднаквост во приходите. Очекуваното траење на животот постојано се зголемува, но заедно со одржливата емиграција и ниската стапка на наталитет, претставува демографска закана за Ерменија. Во посткризниот период, закрепнувањето на БДП било придружено со подобрен став за конкурентноста, што се покажало со поквалитетни институции и продуктивност. Сепак, досега, ставот за конкурентност на Ерменија останал на истото ниво како пред една деценија. Четвртата револуција отвора невидени можности за Ерменија. Моќта на технологиите може да се искористи за да се трансформираат локалните индустрии, како и да се создадат нови индустрии и извори на раст. Оттука, потребна е трансформациска стратегија. Стратегиите треба да се засноваат на создавање опции преку експериментирање со мали размери, ниски трошоци и потоа следење на опции кои функционираат. Еволутивниот алгоритам создава разновидност, избира и реплицира. ==2013–2014 - раст и ограничувања== [[File:The National Competitiveness Report of Armenia 2013-14 Growth Imperative.png|thumb|Императив за раст на Националниот извештај за конкурентност на Ерменија 2013–14 година]] Презентацијата на Националниот извештај за конкурентност на Ерменија 2013–2014 година<ref>{{cite book|last=Hergnyan|first=Manuk|title=National Competitiveness Report of Armenia 2013–2014: Growth Imperative and Constraints|year=2014|publisher=Economy and Values Research Center, EV Consulting|location=Yerevan|url=http://ev.am/sites/default/files/ACR%202014%20eng.pdf|authorlink=Manuk Hergnyan|author2=Hovhannisyan, Sevak|author3=Grigoryan, Sona|author4=Malumyan, Gohar|author5=Karapetyan, Tamara|access-date=7 March 2014|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303222446/http://ev.am/sites/default/files/ACR%202014%20eng.pdf|url-status=dead}}</ref> се одржала на 4 март 2014 година. Предговорот за извештајот го напишал професорот од [[Универзитетот Харвард]], Рикардо Хаусман. Невработеноста, сиромаштијата и емиграцијата се најкритичните општествени предизвици за Ерменија денес. Така, способноста на економијата да создаде и одржува релативно добро платени работни места е првиот најважен тест за нејзината конкурентност. Конкурентноста почива на продуктивноста на земјата со која таа ги користи своите ресурси. Зајакнувањето на продуктивноста бара економски раст, или во спротивно тоа би било на сметка на вработеноста. За политиката за конкурентност, се воведува концептот на Целна состојба на економијата како состојба на економијата која се одликува со значително тесен јаз во продуктивноста со главните земји конкуренти што обезбедува работа на секое лице кое може да се вработи со задоволителен надоместок, елиминирајќи го чисто економскиот мотивација за емигрирање. Нивото на раст на БДП има многу висок удел во достигнувањето на Целната состојба на економијата: со просечна годишна стапка на раст од 7%, таа може да се достигне за 10 години, додека растот на БДП од 10% може да ги обезбеди истите резултати до 2016 година. Со сегашната годишна стапка на раст на економијата на Ерменија од 3-4%, ТСЕ е достапна само до 2040 година. Извештајот за национална конкурентност на Ерменија идентификува четири клучни области кои моментално го попречуваат растот преку ограничување на поголема продуктивност и масивни инвестиции во земјата. Агендата за промени што треба да ја предводи и јавниот и приватниот сектор ги вклучува следните области на политиката: Создавање рамноправни услови за игра, индустриска политика, масивни инвестиции во образованието и софистицираност на финансискиот систем. ==2011–2012 - надградба на практиките за управување== [[File:National Competitiveness Report of Armenia 2011-2012 Agenda for Upgrading Management Practices.png|thumb|left|Национален извештај за конкурентност на Ерменија 2011–2012 Агенда за надградба на практиките за управување]] Презентацијата на Националниот извештај за конкурентност на Ерменија 2011–2012 година<ref>{{cite book|last=Hergnyan|first=Manuk|title=National Competitiveness Report of Armenia 2011–2012: Agenda for Upgrading Management Practices|year=2012|publisher=Economy and Values Research Center, EV Consulting|location=Yerevan|url=http://www.ev.am/media/documents/ACR/2011-2012/ACR%202011-2012_eng.pdf|authorlink=Manuk Hergnyan|author2=Hovhannisyan, Sevak|author3=Grigoryan, Sona|author4=Malumyan, Gohar|author5=Atabekyan, Hovhannes|author6=Arzumanyan, Ashot|author7=Arakelyan, Armenuhi|access-date=18 April 2012}}{{Мртва_врска|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> се одржала на 18 април. Извештајот ги анализира перформансите на конкурентноста на Ерменија од 2005 година со посебен фокус на практиките на управување во ерменските приватни компании. Извештајот е подготвен од Истражувачкиот центар за економија и вредности и ЕВ Консалтинг. Конкурентноста на Ерменија постојано се намалувала од 2005 година, но се вратила на позитивното во 2011 година, како одраз на структурните промени. Сеопфатната студија за практиките на управување во ерменските компании идентификувала значителни празнини со најдобрата глобална практика. Студијата заснована на методологијата за истражување на Светскиот менаџмент, спроведена од EV Consulting во приближно 50 производствени компании, ги проценила оперативните, целните и практиката на управување со таленти. Ерменија заостанува зад 21 земји со просечна оценка од 2,46 во споредба со глобалното просечно ниво од 2,99 и нивото на реперната Ирска од 2,89. Неговите празнини со најдобрите практики се поголеми во операциите и управувањето со целта, но значително помалку во управувањето со таленти каде Ерменија ги надминува земјите како Аргентина, Бразил, Грција и Португалија. Ширењето на подобри практики за управување во Ерменија бара заеднички и синхронизирани напори и од јавниот и од приватниот сектор. Двата сектори треба да поминат низ три фази: мотивација, сеење и дифузија. Во фазата на мотивација, јавниот сектор ќе се соочи со промовирање на конкуренцијата и индиректни стимулации, од друга страна, приватниот сектор ќе се справи со внатрешниот и надворешниот притисок. За време на фазата втората фаза, јавниот сектор ќе се обиде да го поттикне влезот на МНК, да го подобри нивото на деловно образование и да го промовира корпоративното управување. Приватниот сектор ќе се концентрира на луѓето, процесите и структурните промени. Во последната трета фаза, јавниот сектор ќе работи на промовирање мрежи и објавување на успехот, а приватниот сектор ќе биде концентриран на ангажирање надворешни агенти и ширење низ организацијата. Предговорите за извештајот го напишале премиерот на Ерменија Тигран Саркисјан и професорот од Универзитетот Стенфорд Николас Блум. ==2010 - предизвик за високото образование== [[File: National Competitiveness Report of Armenia 2010 Higher Education Challenge.png|thumb|Национален извештај за конкурентност на Ерменија Предизвик за високото образование за 2010 година]] Третиот извештај за конкурентноста на Ерменија се фокусирал на предизвикот за високото образование на Ерменија<ref name = "ACR2010">{{cite book |last1 = Hergnyan |first1 = Manuk |authorlink = Manuk Hergnyan |first2 = Sevak |last2 = Hovhannisyan |first3 = Gohar |last3 = Malumyan |first4 = Hovhannes |last4 = Atabekyan |first5 = Ashot |last5 = Arzumanyan |title = National Competitiveness Report of Armenia 2010: Higher Education Challenge |url = http://www.ev.am/en/initiatives/competitiveness/armeniancompetitiveness/ |year = 2010 |publisher = Economy and Values Research Center |location = Yerevan, Armenia |language = |isbn = 978-99941-87-04-1 |access-date = 2023-04-19 |archive-date = 2013-11-19 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131119065523/http://www.ev.am/en/initiatives/competitiveness/armeniancompetitiveness |url-status = dead }}</ref> <ref>{{cite news |title=It is important to appraise knowledge. The sphere needs businessmen with social responsibility |url=http://www.hhpress.am/?sub=hodv&hodv=20101225_2&flag=en |newspaper="Hayastani Hanrapetutyun" Armenian Daily |date=25 December 2010 |access-date=26 December 2010}}</ref><ref>{{cite news |title=Strategies for establishing a competitive system of higher education presented in Yerevan |author=Mediamax |url=http://www.banks.am/en-news-2-5183.html |newspaper=Banks.am |date=24 December 2010 |access-date=1 January 2011 |archive-date=2011-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110101191305/http://banks.am/en-news-2-5183.html |url-status=dead }}</ref>. Извештајот бил промовиран на 24 декември 2010 година, а на него се обратиле министерот за економија Тигран Давтјан, министерот за наука и образование Армен Ашотјан и извршниот директор на Националната фондација за конкурентност на Ерменија (NCFA) Бекор Папазјан. Во Извештајот за глобална конкурентност на Светскиот економски форум 2010-2011 година, Ерменија е рангирана на 98 од 139 земји, што е едно место помалку од претходниот извештај. Извештајот покажал скромни подобрувања во здравствената, образованието и ефикасноста на пазарот на стоки и пад на макроекономската стабилност и финансиските пазари. Во извештајот се заклучува дека предностите на земјата ги вклучуваат нејзините регулативи на пазарот на трудот, нивоата на тарифи и леснотијата за започнување бизнис, како и ниското влијание на болестите, криминалот и тероризмот врз деловните активности. Недостатоците вклучуваат развој на пазарот на капитал и фактори кои влијаат на конкурентната средина. Во меѓувреме, глобалните економски кризи откриле дека економијата на Ерменија е поранлива на надворешни настани од повеќето други земји и нејзиното закрепнување останува многу ранливо на глобалните економски процеси кои ги комплицираат локалните економски проблеми. Овие проблеми вклучуваат ниска и нерамномерно распределена продуктивност на трудот, недостаток на економска диверзификација и прекумерна концентрација во градежништвото и земјоделството со ниска продуктивност, пад на увозот на високотехнолошки стоки, зголемена зависност од извозот ориентиран кон ресурсите, инфлацијата и растечкиот надворешен јавен долг. Друга криза може да има многу поголемо влијание врз Ерменија, затоа национална економска стратегија и нов модел на економски развој, кој може да преброди различни економски шокови, да ги зајакне микроекономските основи, да ги прошири можностите за работа, да овозможи движење на работната сила во производните сектори и да привлече „ориентирани кон знаење“ директни странски инвестиции. Камен-темелник на новиот економски модел е глобално конкурентниот образовен сектор, особено на повисоките нивоа. Главните пет групи фактори кои мора да се решат при трансформацијата на високообразовниот сектор во Ерменија треба да бидат: стратегија, интернационализација, лидерство, елементи за учење и општествени вредности == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category|National Competitiveness Report of Armenia}} * [http://www.ev.am Economy and Values Research Center] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220423082843/http://ev.am/ |date=2022-04-23 }} * [http://www.caps.am/page.php?page_id=25&out_lang=eng Building Cluster Competitiveness – USAID CAPS Project] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150405212257/http://www.caps.am/page.php?page_id=25 |date=2015-04-05 }} * [http://www.hhpress.am/?sub=hodv&hodv=20090917_7&flag=am Hayastany Hanrapetutyun Daily] * [http://www.cdaily.am/home/paper/2009_09_17/news/14473/ CAPITAL DAILY] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090923205155/http://www.cdaily.am/home/paper/2009_09_17/news/14473 |date=2009-09-23 }} [[Категорија:Економија на Ерменија]] m0th73i5tbwh8l0zxooae71lm4avd7n Наталија Водјанова 0 1321234 5533010 5450615 2026-04-02T06:36:13Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533010 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Наталија Водјанова|children=5|movement=|term=|boards=|title=|style=|citizenship=Русинка|predecessor=|weight_lb=|height_m=|website=|height=|height_cm=|spouse=Џастин Портман|native_name=Наталья Водянова|years active=[[2000]] - денес|education=|residence=|baptised=|home town=|restingplace=|burial_place=|disappeared_date=|birth_place=[[Нижни Новгород]] {{знамеикона|СССР}} [[СССР]]|birth_date=[[28 февруари]] [[1982]]|caption=Наталија Водјанова|image=Natalia_Vodianova_Paris_Fashion_Week_Spring_Summer_2019_cropped.jpg|salary=}} '''Наталија Михајловна Водјанова''' ({{langx|ru|Наталья Михайловна Водянова||nɐˈtalʲjə mʲɪˈxajləvnə vədʲɪˈnovə}}; роденa на 28 февруари 1982), со прекар '''Супернова''',<ref>{{Наведени вести|url=https://www.cnn.com/2009/TRAVEL/05/05/vodianova.biog/index.html|title=Natalia Vodianova: Supermodel Supernova|last=Kane|first=Hannah|date=7 May 2009|work=CNN|access-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20090511213601/https://www.cnn.com/2009/TRAVEL/05/05/vodianova.biog/index.html|archive-date=11 May 2009}}</ref> е руска [[манекенка]], [[глумица]] и [[амбасадор на добра волја]] на [[Обединети нации|Обединетите нации]]. Во 2012 година, таа се најде на третото место на листата на манекенки со најголема заработка и ''[[Форбс]]'' проценил дека заработила 8,6 милиони долари за една година.<ref name="VodianovaEarnings2012">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forbes.com/sites/briansolomon/2012/06/14/the-worlds-highest-paid-models/|title=The World's Highest Paid Models|last=Solomon|first=Brian|date=14 June 2012|work=[[Forbes]]|accessdate=20 June 2012}}</ref> Водјанова била спомената во 2015 година од страна на models.com како една од [[Супермодели|Новите Супери]] во модната индустрија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://models.com/rankings/ui/NewSupers-All/1551#1551|title=New Supers|publisher=Models.com|accessdate=30 November 2015}}</ref> Во 2010 година, Водјанова ја добила наградата Инспирација на годината од ''[[Harper's Bazaar]]''. Во 2014 година, Гламур ја призна за жена на годината и ѝ ја додели наградата „Глас за деца“.<ref name="glamour1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.glamour.com/inspired/women-of-the-year/2014/natalia-vodianova|title=The Voice for Children: Natalia Vodianova|date=6 November 2014|work=[[Julia Ioffe]]|publisher=Glamour}}</ref> Водјанова е мајка на 5 деца. Таа е и член на Меѓународниот одбор на директори на [[Специјална Олимпијада|Специјалната Олимпијада]]. Во 2021 година, [[Фонд за население на Обединетите нации|Фондот за население на Обединетите нации]] (УНФПА) ја назначил за амбасадор на добра волја на агенцијата за полово и репродуктивно здравје.<ref name=":01">{{Наведена мрежна страница|url=https://news.un.org/en/story/2021/02/1085582|title=Supermodel Natalia Vodianova joins UNFPA to tackle stigma and advance women's health|date=24 February 2021|work=UN News|language=en|accessdate=25 March 2021|archive-date=2021-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224170904/https://news.un.org/en/story/2021/02/1085582|url-status=dead}}</ref> == Ран живот == Водјанова била родена во Горки, [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Руска СФСР]], [[Советски Сојуз]] (денешен [[Нижни Новгород]], [[Русија]]). Таа пораснала во[[Автозаводски реон|Автозаводскиот реон]] со нејзината мајка Лариса и две помлади полусестри, Оксана и Кристина Кусакина. Оксана живее со тежок облик на [[Спектар на аутизам|аутизам]]. Водјанова има уште една помлада полусестра, Џенифер „Џена“ Барнс (родена Марија Машинка во 1999 година), која била дадена на посвојување како бебе и израснала во [[Северна Каролина]], [[Соединети Американски Држави|САД]].<ref name="1Vogue221117">{{Наведен нестручен часопис|access-date=17 January 2023}}</ref> Една од бабите на Водјанова е [[Мордовија]]нка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=8reAdQbNEms|title=Наталья Водянова - мордовка|date=6 August 2020|work=YouTube|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230318061615/https://www.youtube.com/watch?v=8reAdQbNEms&feature=youtu.be|archive-date=2023-03-18|accessdate=6 August 2020|url-status=bot: unknown}}</ref> == Кариера == === Манекенство === Водјанова на 15 години се запишала во агенција за моделирање.<ref name="ellehoro">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.elleuk.com/Horoscopes/celebs/(sign)/Pisces/(celeb)/Natalia%20Vodianova|title=Horoscopes - Celebs - Pisces - Natalia Vodianova|work=[[Elle (magazine)|Elle <span style="font-style:normal;">(UK)</span>]] <span style="font-style:normal;">website</span>|publisher=Hachette Filipacchi (UK) Ltd|archive-url=https://archive.today/20130102100235/http://www.elleuk.com/Horoscopes/celebs/(sign)/Pisces/(celeb)/Natalia%20Vodianova|archive-date=2 January 2013|accessdate=16 April 2009}}</ref> На 17-годишна возраст, таа се преселила во Париз и потпишала договор со [[Вива модели|Viva Models]].<ref name="ellehoro" /> Водјанова постигнала успех како модел на писта, на едиторијали и рекламни кампањи. Таа учествувала на повеќе од 200 ревии на модни писти за колекции на готови облеки и висока мода на дизајнери од Америка и Европа, и има учествувано во рекламни кампањи на разни модни куќи.<ref name="WorkHistory">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fashionmodeldirectory.com/models/Natalia_Vodianova/|title=Profile of Fashion Model Natalia Vodianova|publisher=Fashion Model Directory|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220152423/http://www.fashionmodeldirectory.com/models/natalia_vodianova/|archive-date=20 February 2009|accessdate=8 March 2009}}</ref> Работела со познати модни фотографи како [[Марио Тестино]] и [[Ени Либовиц]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://models.com/models/Natalia-Vodianova|title=Natalia Vodianova - Model Profile|publisher=Models.com|accessdate=30 November 2015}}</ref> Водјанова, исто така, се појавила на насловните страници на повеќе големи меѓународни списанија вклучувајќи ''Vanity Fair''; ''[[Vogue]]'' и ''Interview''. Водјанова првпат се појавила на насловната страница на американскиот ''Vogue'' во септемвриското издание од 2004 година заедно со [[Жизел Бундхен]] и [[Дарија Вербови]] како еден од „Моделите на моментот“, фотографирана од [[Стивен Мајзел]]. Таа потоа се појавила соло на насловна тема на изданието на списанието од јули 2007 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://missstylologist.blogspot.com/2007/07/vogues-july-model-cover.html|title=Vogue's July Model Cover|date=2 July 2007|publisher=Miss Stylologist blog|accessdate=8 March 2009}}</ref> Во овој временски период, на другите насловни страници на американскиот ''Vogue'' имало само познати личности кои не биле модели, со само три други исклучоци - [[Линда Евангелиста]], [[Лија Кебеде]] и Бундхен.<ref>September 2004 American Vogue</ref> Во мај 2009 година, Водјанова повторно била на насловната страница на американскиот ''Vogue'' како една од „моделите на моментот“. Од 2014 година, Водјанова се има појавено десет пати на насловната страница на британскиот ''Vogue''; прво било изданието од септември 2003 година.<ref name="vogueukarchive">{{cite magazine |url=http://www.vogue.co.uk/magazine/issue.aspx/Archive/Model,Natalia%20Vodianova/Search,Model/ |title=Vogue Magazine Archive (Vogue.com UK) |magazine=[[Vogue (British magazine)|Vogue]] (UK) website |publisher=CondéNetUK Limited |access-date=26 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090513203451/http://www.vogue.co.uk/magazine/issue.aspx/Archive/Model,Natalia%20Vodianova/Search,Model |archive-date=13 May 2009 }}</ref> [[Податотека:Natalia_Vodianova_20090408_Etam_28.jpg|лево|мини|260x260пкс| Водјанова во промоцијата на нејзината колекција Етам во 2009 година]] Во пролетта 2009 година, Водјанова склучила тригодишен договор да биде бренд амбасадор на француската компанија за долна облека [https://int.etam.com/ Etam] и дизајнирала колекција долна облека секоја сезона за време на периодот на договорот. Колекциите биле продавани под брендот ''Natalia pour Etam.''<ref name="NataliaEtam">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vogue.co.uk/news/daily/090209-natalia-vodianova-turns-designer.aspx|title=Model Designs|last=Jessica Bumpus|date=9 February 2009|work=[[Vogue (British magazine)|Vogue <span style="font-style:normal;">(UK)</span>]] <span style="font-style:normal;">website</span>|publisher=CondéNetUK Limited|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214190457/http://www.vogue.co.uk/news/daily/090209-natalia-vodianova-turns-designer.aspx|archive-date=14 February 2009|accessdate=26 May 2009}}</ref> Водјанова има договор со [[Герлен|Guerlain]], француска куќа за парфеми и козметика, која била купена во 1994 година од групацијата [[LVMH]], мултинационална инвестициска корпорација специјализирана за луксузни брендови. Таа е и редовен модел во кампањите и постерите за [[Стела Макартни]]. Таа, исто така, се појавила како „Лице на моментот“ во американскиот ''[[Vogue]]'' во мај 2009 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gofugyourself.com/photos/may-vogues-1981-present/may-2009-models-1587953630|title=Vogue May 2009: More models|date=27 April 2020|work=GoFugYourself}}</ref> [[Податотека:Natalia_Vodianova_20090408_Etam_34.jpg|десно|мини|331x331пкс| Премиерната колекција на Водјанова во 2009 година]] Во 2014 година, Водјанова се појавила на насловната страница на септемвриското издание на ''[[Vanity Fair (списание)|Vanity Fair]]'' фотографирана од фотографот Марио Тестино. Таа била една од педесетте модели на насловната страница на италијанскиот ''Vogue'' во септември 2014 година, изданието за педесетгодишнината на списанието. Таа, исто така, се појавила на соло насловна страница за францускиот ''Vogue'' во септемвриското издание, нејзина шеста насловна страница за списанието. Во ноемвриското издание, Водjанова била на насловната страница на американскиот ''Vogue'' фотографирана од Ени Лебовиц; ова беше нејзина четврта насловна страна на американскиот ''Vogue'' и втора соло насловна на американскиот ''Vogue'' од нејзиното прво појавување во јули 2007 година. Во 2015 година, Водјанова била фотографирана од Стивен Мајзел за Пирелскиот календар за 2015 година; ова беше нејзино четврто појавување во Пирели од 2003 година. Таа се вратила како претставник на мирисот Euphoria на [[Келвин Клајн]], фотографирана од [[Инез и Винуд|Инез и Винод]], десет години по нејзиниот прв ексклузивен договор со Келвин Клајн.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.style.com/trends/industry/2015/natalia-vodianova-calvin-euphoria|title=Natalia Vodianova Returns as the Face of Calvin Klein's Euphoria|publisher=Style.com|accessdate=14 July 2015}}</ref> Потпретседателот на Calvin Klein Fragrances, [[Coty Inc]], Фридеман Шмид, коментирајќи за нејзиното враќање кон брендот, рекол дека „Наталија Водјанова навистина го отелотворува сензуалниот гламур и софистицираноста на жената Еуфорија“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.marketwatch.com/story/euphoria-calvin-klein-announces-new-global-advertising-campaign-featuring-supermodel-natalia-vodianova-to-celebrate-fragrances-10th-anniversary-2015-07-16|title=euphoria Calvin Klein Announces New Global Advertising Campaign Featuring Supermodel Natalia Vodianova To Celebrate Fragrance's 10th Anniversary|publisher=Marketwatch|accessdate=16 July 2015}}</ref> Водјанова се вратила за кампањата на Стела Макартни за колекциите пролет/лето 2015 и есен/зима 2015 година. Таа се нашла на петтото место на листата на ''Форбс'' за модели со најголема заработка во 2015 година, заработувајќи околу 7 милиони долари.<ref>{{cite magazine|url=https://www.forbes.com/pictures/emjl45edfdd/5-natalia-vodianova/|title=The World's Highest-Paid Models 2015|magazine=Forbes|access-date=18 September 2015}}</ref> Во 2016 година, Водјанова била избрана и фотографирана од Ени Лебовиц како дел од 43-тиот календар на Пирели, кој ги славил некои од најинспиративните жени во светот, како [[Тави Гевинсон]], [[Серена Вилијамс]], [[Ејми Шумер]], [[Јоко Оно]], [[Фран Лебовиц]], [[Пети Смит]], [[Кетлин Кенеди (продуцент)|Кетлин Кенеди]], [[Јао Чен]], [[Мелоди Хобсон]], [[Ава ДуВернај|Ава ДуВернеј]], [[Агнес Гунд]] и [[Ширин Нешат]].<ref name="auto">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2015/12/03/fashion/the-2016-pirelli-calendar-may-signal-a-cultural-shift.html|title=The 2016 Pirelli Calendar May Signal a Cultural Shift|last=London, Bianca|date=30 November 2015|work=[[NY Times]]}}</ref> Ова претставувало нејзина петта појава во Пирели. Таа, исто така, била предводник на кампањата на [[Рикардо Тиши]] за Givenchy за пролет/лето 2016 година, заедно со долгогодишната муза на Тиши, [[Маријакарла Босконо]]. Други ветерани модели во кампањата биле [[Лара Стоун]], [[Џоан Смолс]], [[Миранда Кер]], [[Џема Вард]], [[Иселин Стеиро|Иселин Стејро]], [[Кендис Свејнпул|Кендис Свонепул]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/givenchys-spring-2016-campaign-is-849820|title=Givenchy's Spring 2016 Campaign Is All About Love|access-date=18 December 2015|publisher=Hollywoodreporter}}</ref> Ова било четврто појавување на Водјанова во кампањите на Тиши за Givenchy. Фотографирана од Стивен Мајзел, таа станала модел на кампањата за колекцијата пролет/лето 2016 на [[Прада]] заедно со нивната редовна муза [[Саша Пивоварова]] и холандската новајлија Јасмин Вајналдум.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.defuzemag.co.uk/natalia-sasha-and-yasmin-for-prada-ss16/|title=NATALIA, SASHA AND YASMIN FOR PRADA SS16|date=4 January 2016|work=Maria Sousa|publisher=defuzemag|accessdate=2023-04-23|archive-date=2018-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011133645/http://www.defuzemag.co.uk/natalia-sasha-and-yasmin-for-prada-ss16/|url-status=dead}}</ref> Водјанова се појавила во нејзината деветта рекламна кампања за Стела Макартни во нивната колекција пролет/лето 2016 заедно со Босконо.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://wwd.com/media-news/fashion-memopad/stella-mccartney-spring-summer-ad-campaign-natalia-vodianova-maria-carla-boscono-10333530/|title=Stella McCartney Reveals Spring Ad Campaign|date=29 January 2016|work=Samantha Conti|publisher=WWD}}</ref> Таа, исто така, се вратила како модел на кампањата за италијанскиот бренд за тексасна облека [[Мис Сиксти|Miss Sixty]]. Во октомври 2016 година, таа се појавила во нејзината втора реклама за кампањата за [[Дејвид Јурман]], која била снимена од [[Брус Вебер (фотограф)|Брус Вебер]] за кампањата есен/зима 2016 година. Во 2017 година, Водјанова повторно била во кампањата за Дејвид Јурман заедно со моделот [[Тејлор Мари Хил]] за колекцијата пролет/лето. Водјанова била ангажирана и од [[Х&М|H&M]] за нивната колекција Conscious Exclusive, одржлива линија која користи рециклирани и органски материјали.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://wwd.com/fashion-news/fashion-scoops/natalia-vodianova-conscious-exclusive-hm-10778789/|title=H&M Taps Natalia Vodianova to Front Conscious Exclusive Collection|last=Robert Williams|date=7 February 2017|publisher=wwd}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mod-no.com/eng/industry/a/hm-conscious-exclusive-2017/|title=H&M Conscious Exclusive 2017 lookbook}}</ref> Водјанова се појавлаи во нејзината 5-та насловна страница за [[W (списание)|магазинот W]] во нивното издание за јуни/јули 2017 година, кое било посветено на Водијанова, а фотографирано од Стивен Мајзел. Водјанова била рангирана на 14-тото место во телевизиската програма на британскиот телевизиски канал Five во 2005 година ''Најголемиот супермодел на светот.'' Списанието ''[[Форбс]]'' проценува дека таа заработила 4,5 милиони американски долари помеѓу август 2006 и јули 2007 година, 4,8 милиони американски долари помеѓу мај 2007 и април 2008 година и 5,5 милиони долари помеѓу јуни 2008 и јуни 2009 година, што ја прави седмата манекенка со најголема заработка во светот во текот на сите три временски периоди.<ref name="VodianovaEarnings2007">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forbes.com/2007/07/09/models-media-bundchen-biz-media-cz_kb_0716topmodels1_slide_8.html?|title=In Pictures: The World's Top-Earning Models|last=Blakeley|first=Kiri|date=16 July 2007|work=[[Forbes]]|accessdate=16 April 2009}}</ref><ref name="VodianovaEarnings2008">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forbes.com/2008/04/30/models-bundchen-klum-biz-media-cz_kb_0430topmodels_slide_14.html?|title=In Pictures: The World's 15 Top-Earning Models|last=Blakeley|first=Kiri|date=30 April 2008|work=[[Forbes]]|accessdate=16 April 2009}}</ref><ref name="VodianovaEarnings2009">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.forbes.com/2009/05/27/moss-bundchen-klum-business-media-models_slide_14.html|title=In Pictures: The World's Top-Earning Models|last=Streib|first=Lauren|date=27 May 2009|work=[[Forbes]]|accessdate=29 May 2009}}</ref> === Глума === Таа била во улогата на [[Медуза (митологија)|Медуза]] во филмот [[Судир на титаните (филм од 2010 година)|„Судир на титаните“]] од 2010 година. Покрај ова, таа играла поголеми улоги во филмовите CQ (2001), Пробка (2009) и филмската адаптација на [[Belle du Seigneur|Божествената убавица]] од 2012 година. Таа исто така била наратор во големото емитување на [[Лебедово езеро]] од [[Мариински театар|Маринскиот театар]] (2013).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imdb.com/name/nm1177440/|title=IMB|last=Vodianova|first=Natalia|date=20 October 2018|work=IMDB.com|accessdate=20 October 2018}}</ref> === Други активности === Во мај 2009 година, Водјанова била ководител на полуфиналето на [[Евровизија 2009|Евровизија]] во [[Москва]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=2555|title=Channel 1 Russia press conference - News - Eurovision Song Contest - Moscow 2009|date=11 May 2009|work=<span style="font-style:normal;">[[Eurovision Song Contest]] Official Website</span>|publisher=[[European Broadcasting Union|EBU]]|accessdate=26 May 2009}}</ref> На 12 декември 2009 година, таа била назначена за амбасадор на [[Зимски олимписки игри 2014|Зимските олимписки игри 2014]] во [[Сочи]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sochi2014.com/en/sochi-live/press-center/36789/|title=Sochi 2014 Launches New Paralympic Games Emblem on Russia's First Ever International Paralympic Winter Day|date=12 December 2009|work=<span style="font-style:normal;">[[Sochi 2014]] Official Website</span>|publisher=Sochi.ru|accessdate=1 June 2011}}</ref> Во 2010 година, таа се појавила на церемонијата на затворање на Зимските олимписки игри во 2010 година во [[Ванкувер]]. == Филантропија == Водјанова е основач на [[Фондација Голо срце|Фондацијата Голо срце]], филантропска организација која се стреми да обезбеди безбедна и инспиративна средина во која ќе може да игра секое дете што живее во урбана Русија и да им помогне на семејствата кои одгледуваат деца со попреченост.<ref name="founders">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nakedheart.org/aboutus_ourfounders.php|title=About Us - Our Founders|publisher=Naked Heart Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20090515124438/http://www.nakedheart.org/aboutus_ourfounders.php|archive-date=15 May 2009|accessdate=8 March 2009}}</ref><ref name="trustees">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nakedheart.org/about-us/trustees.php|title=About Us - Trustees|publisher=Naked Heart Foundation|accessdate=1 June 2011}}</ref><ref name="mission">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nakedheart.org/about-us/index.php|title=About Us - Our Mission|publisher=Naked Heart Foundation|accessdate=1 June 2011}}</ref> Сестрата на Наталија, Оксана, живее со аутизам. Водјанова го привлекла вниманието кон проблемот со правата на лицата со посебни потреби во Русија кога нејзината сестра била замолена да го напушти кафулето во Нижни Новгород бидејќи „ги плаши клиентите“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/blogs-trending-33909960|title=The Russian supermodel who defended her autistic sister|date=14 August 2015|work=BBC News|access-date=1 July 2021|language=en-GB}}</ref> Таа била инспирирана да ја основа добротворната организација по [[Бесланска заложничка криза|трагедијата во Беслан]]. Целта на Водјанова била да го одвлече вниманието на децата кои преживеале од нивната психолошка траума со игра. Организацијата ја отворила својата прва игротека во 2006 година во [[Нижни Новгород]]. Оттогаш има изградено многу други, вклучително и еден во Беслан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nakedheart.org/what-we-do/map.php|title=What We Do - Map|publisher=Naked Heart Foundation|accessdate=1 June 2011}}</ref> Водјанова, исто така, поддржува голем број филантропски цели, како што е кампањата ''(Bugaboo)RED'', иницијатива која се стреми да помогне во елиминирањето на СИДА-та во Африка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vogue.co.uk/news/daily/100512-natalia-vodianova-naked-for-bugaboo.aspx|title=Natalia Vodianova naked for Bugaboo (Red)|accessdate=4 November 2010|archive-date=2010-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20100515035546/http://www.vogue.co.uk/news/daily/100512-natalia-vodianova-naked-for-bugaboo.aspx|url-status=dead}}</ref> Истата година, Водјанова станала амбасадор на [http://www.hear-the-world.com/exhibition/ ''Слушни го светот''], глобална кампања која се обидува да ја подигне свеста за темата на слухот и губењето на слухот и да промовира добар слух низ целиот свет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hear-the-world.com/en/the-initiative/the-ambassadors.html|title=The ambassadors - Hear the World|publisher=Hear the World|accessdate=28 April 2010}}</ref> Таа е портпарол на „Tiger Trade Campaign“, сојуз на 38 организации „за враќање на дивите тигри преку запирање на трговијата со делови и производи од тигар“. Во интервју за поддршка на кампањата, Водјанова изјавила: „Горда сум што Русија, мојата земја, е дом на најпрекрасните животни, дивиот сибирски тигар. Денеска зависи од нас да го заштитиме тигарот и неговиот дом, помалку од 350 сибирски тигри останале во дивината и не повеќе од 3.400 тигри преживуваат насекаде во светот. Доколку не дејствуваме сега, ќе видиме истребување на дивиот тигар во текот на нашиот живот.“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.endtigertrade.org/about_us.html|title=End Tiger Trade: International Tiger Coalition|accessdate=2 January 2011|archive-date=2022-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314053907/http://endtigertrade.org/about_us.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.youtube.com/watch?v=WLGMAuCsS5A|title=Natalia Vodianova supports Asian tigers|work=[[YouTube]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319123452/https://www.youtube.com/watch?v=WLGMAuCsS5A|archive-date=2023-03-19|accessdate=2 January 2011|url-status=bot: unknown}}</ref> Во 2015 година, заедно со Тимон Афински, Водјанова ја основала дигиталната апликација Elbi, која им овозможува на луѓето да донираат пари со „Love Button“, да создаваат содржина, да испраќаат пораки и да гласаат за добротворни цели.<ref name="businessinsider">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.businessinsider.in/A-day-in-the-life-of-Natalia-Vodianova-the-Calvin-Klein-supermodel-who-is-now-a-tech-entrepreneur/articleshow/50284825.cms|title=A day in the life of Natalia Vodianova, the Calvin Klein supermodel who is now a tech entrepreneur|publisher=businessinsider|accessdate=24 December 2015}}{{Мртва_врска|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Апликацијата била промовирана од Clinton Global Initiative Commitment во 2016 година и поддржана од [[Џоана Шилдс, бароницата Шилдс|Џоана Шилдс]], ко-основачот на Bebo [[Мајкл Бирч (бизнисмен)|Мајкл Бирч]], основачот на Википедија [[Џими Велс]], коосновачот на [[HuffPost|Хафингтон пост]] - [[Аријана Хафингтон]], основачот на Мајнд Кенди - Актон Смит, дизајнерката [[Дајана фон Фјурстенберг]], основачот на Lastminute.com и на Made.com [[Брент Хоберман]], како и основачот и извршен директор на Illumination Entertainment, [[Крис Меледандри]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.livemint.com/|title=Business News, Shares Market, Stock Markets News LIVE - IPO, Mutual Funds, Income Tax and Finance News|work=Mint|language=en|accessdate=30 June 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.businessinsider.com/natalia-vodianova-launches-elbi-app-2015-10|title=A Russian supermodel has teamed up with some high-profile tech figures to launch an app that lets you donate money to worthy causes|last=Shead|first=Sam|work=Business Insider|accessdate=30 June 2019}}</ref> == Други проекти == === Специјална Олимпијада === Водјанова е член на меѓународниот одбор на директори за Специјалната Олимпијада и ги поддржала Европските игри во 2014 година и Светските игри во 2015 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vogue.com.au/culture/features/natalia-vodianova-is-teaming-up-with-the-un-to-tackle-taboos-and-empower-women/image-gallery/736a9037a9c61ebe6c8aa2920f541367|title=Natalia Vodianova is teaming up with the UN to tackle taboos and empower women|last=Burney|first=Ellen|date=24 September 2018|work=Vogue.com.au|accessdate=30 June 2019}}</ref> === Амбасадор на добра волја на Фондот за население на Обединетите нации (УНФПА) === Во февруари 2021 година, [[Фонд за население на Обединетите нации|Фондот за население на Обединетите нации]] (УНФПА) ја назначил Водијанова за [[амбасадор на добра волја]]. Повикувајќи се на нејзината претходна работа со серијата „Ајде да разговараме“ на УНФПА против срамот, исклученоста и дискриминацијата со кои рутински се соочуваат милиони жени и девојки, агенцијата изјавила дека се надева дека нивните партнерства ќе го премостат јазот помеѓу модната и технолошката индустрија.<ref name=":01"/> [[Податотека:Sportsfile_(Web_Summit)_(22730709652).jpg|лево|мини|243x243пкс| Водјанова на веб самит во 2015 година]] == Награди == Во ноември 2010 година, ''Харперс Базар'' ѝ ја додели на Водјанова наградата ''„Инспирација на годината“'', доделена како признание за нејзините филантропски активности.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.metro.co.uk/lifestyle/845889-natalia-vodianova-awarded-inspiration-of-the-year-by-harpers-bazaar|title=Natalia Vodianova an inspiration at Harper's Bazaar Women of the Year Awards|accessdate=28 April 2010}}</ref> Во април 2013 година, таа била почестена со наградата ''Инспирација'' на четвртите годишни DVF награди. Наградата им се доделува на жени „кои покажале лидерство, сила и храброст во соочувањето со неволјите и кои го користат своето влијание за да постигнат позитивни промени“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vogue.co.uk/news/2013/03/18/natalia-vodianova-honoured-at-dvf-awards-with-inspiration-award|title=Natalia Vodianova Honoured At DVF Awards|date=18 March 2013|accessdate=7 November 2013}}</ref> Истата година, таа била и добитничка на наградата ''Филантроп на годината'' од Харперс Базар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://fashionbombdaily.com/2013/11/05/scene-2013-bazaar-awards/|title=The 2013 Harper's Bazaar Women Of The Year Awards|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109042626/http://fashionbombdaily.com/2013/11/05/scene-2013-bazaar-awards/|archive-date=9 November 2013|accessdate=7 November 2013}}</ref> На 10 ноември 2014 година, Водјанова била една од наградените <nowiki><i id="mwATw">Гламур жена на годината за</i></nowiki> 2014 година за нејзиниот придонес и филантропија како ''Гласот за децата.''<ref name="glamour1"/> Церемонијата била одржана во [[Карнеги Хол]], при што [[Аријана Хафингтон]] ѝ ја врачила наградата на Водјанова. == Личен живот == Водјанова се запознала со Џастин Портман (роден 1969 година), полубрат на 10-тиот Виконт Портман и син на Едвард Портман, деветтиот Виконт Портман, британски [[Сопственост|имотен]] наследник, на вечера во Париз во 2001 година. Тие се венчале во ноември 2001 година кога таа била 8 месеци бремена. Во септември 2002 година, повеќе од девет месеци по регистрирањето на бракот во [[Обединетото Кралство]], тие имале свадбена церемонија во [[Санкт Петербург]], каде Водјанова носела фустан дизајниран од [[Том Форд]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.modelsblog.info/2006/04/03/afterwards-congratulations-nati/|title=Afterwards: congratulations Nati!|date=3 April 2006|publisher=Models Blog|accessdate=26 May 2009|archive-date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420162309/http://www.modelsblog.info/2006/04/03/afterwards-congratulations-nati/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://amouramour.com.au/2009/10/mondays-muse-natalia-vodianova/|title=Monday's Muse: Natalia Vodianova|date=5 October 2009|publisher=Amour Amour Blog|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811110456/http://amouramour.com.au/2009/10/mondays-muse-natalia-vodianova/|archive-date=11 August 2011|accessdate=1 June 2011}}</ref> Тие имаат три деца: синот Лукас Александар (роден 2001 година), ќерката Нева (родена 2006 година) и синот Виктор (роден 2007 година). Нева е именувана по [[Нева|истоимената руска река]].<ref>{{cite magazine |url=http://www.vogue.co.uk/news/daily/2006-03/060329-natalias-girl-arrives.aspx |title=Natalia's Girl Arrives |author=Dolly Jones |date=29 March 2006 |magazine=[[Vogue (British magazine)|Vogue (UK)]] |access-date=26 May 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090406223632/http://www.vogue.co.uk/news/daily/2006-03/060329-natalias-girl-arrives.aspx |archive-date=6 April 2009 }}</ref> Водјановаи Портман објавиле дека се разделуваат во јуни 2011 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2011/06/07/fashion/07iht-fnatalia07.html|title=Putting Fairy Tales and Fashion in Play|date=7 June 2011|work=International Herald Tribune}}</ref> и се развеле истата година. По нејзината разделба од Портман, Водјанова започнала врска со [[Антоан Арно]], син на основачот на [[LVMH]] [[Бернард Арно]] и извршен директор на луксузниот бренд [[Берлути]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://fashion.telegraph.co.uk/columns/olivia-bergin/TMG8706360/Natalia-Vodianovas-new-lover-is-LVMH-boss-Bernard-Arnaults-son-Antoine.html |title="Natalia Vodianova's new lover is LVMH boss Bernard Arnault's son Antoine." |accessdate=2023-04-23 |archive-date=2011-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111025005733/http://fashion.telegraph.co.uk/columns/olivia-bergin/TMG8706360/Natalia-Vodianovas-new-lover-is-LVMH-boss-Bernard-Arnaults-son-Antoine.html |url-status=dead }}</ref> Двојката имаат два сина: Максим (роден 2014 година)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://celebritybabies.people.com/2014/05/03/natalia-vodianova-welcomes-son-maxim/|title=Natalia Vodianova Welcomes Son Maxim – Moms & Babies – Celebrity Babies and Kids - Moms & Babies - People.com|work=PEOPLE.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140511085248/http://celebritybabies.people.com/2014/05/03/natalia-vodianova-welcomes-son-maxim/|archive-date=11 May 2014|accessdate=3 May 2014}}</ref> и Роман (роден 2016 година).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vogue.com/13444550/natalia-vodianova-mom-baby-gift-guide/|title=Natalia Vodianova Had Her Fifth Baby! A Russian Supermodel Gifting Guide|date=8 April 2016|accessdate=2023-04-23|archive-date=2016-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160612100455/http://www.vogue.com/13444550/natalia-vodianova-mom-baby-gift-guide/|url-status=dead}}</ref> Водјанова ја објавила свршувачката на 31 декември 2019 година.<ref>{{cite magazine|url=https://www.tatler.com/article/natalia-vodianova-is-engaged-to-antoine-arnault|title=Model Natalia Vodianova is engaged to Antoine Arnault|magazine=Tatler|last=Coke|first=Hope|date=2 January 2020|access-date=9 April 2020}}</ref> [[Пандемија на КОВИД-19|Пандемијата СОВИД-19]] ги принудила да ја откажат нивната венчавка на 27 јуни 2020 година во опатијата Сен-Пјер д'Овилер, а парот официјално се венчал на 21 јуни 2020 година во градскиот совет во Париз.<ref>{{cite magazine|last=Newbold|first=Alice|date=21 September 2020|title=Natalia Vodianova Marries Antoine Arnault In Ulyana Sergeenko Couture|url=https://www.vogue.co.uk/news/article/natalia-vodianova-antoine-arnault-wedding|magazine=Vogue|access-date=3 October 2020}}</ref> Двојката има стан во Париз.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wmagazine.com/gallery/natalia-vodianova-antoine-arnault-home-paris/|title=Natalia Vodianova and Antoine Arnault at Home: Take a Tour of the Supermodel's Duplex Apartment in Paris|date=22 May 2017|work=[[W (magazine)|W Magazine]]|accessdate=23 November 2020}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category|Natalia Vodianova}} * {{Fashionmodel}} * {{IMDb name|1177440|Natalia Vodianova}} * * {{Почетна кутија}} {{S-ach}} {{succession box|before={{flagicon|Serbia}} [[Јована Јанковиќ]] и [[Жељко Јоксимовиќ]]|title=[[Евровизија|Водител на Евровизија]]|years=<small>(Семи-финале, со [[Андреј Малаков]])</small> <br/> [[Евровизија 2009|2009]]|after={{flagicon|Norway}} [[Надија Хаснуи]], [[Хеди Жату Ние]]<br/>и [[Ерик Солбакен]]}} {{s-end}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1982 година]] [[Категорија:Манекенки]] [[Категорија:Филантропи]] [[Категорија:Глумици]] q23cio3og3uq8a7kputmrji87we6dg0 Мирга Гражиње-Тила 0 1322555 5532941 5388181 2026-04-01T23:09:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532941 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Mirga_Gra-inyt--Tyla_conducts_the_CBSO,_Aldeburgh_Voices_and_Aldeburgh_Music_Club_at_Aldeburgh_Festival-crop.jpg|мини|Диригирање на Симфонискиот оркестар на Град Бирмингем на фестивалот Алдебург во 2017 година]] '''Мирга Гражините-Тила''' (2 април 1986 година во [[Вилнус]] )<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allmusic.com/artist/mirga-gra%C5%BEinyt-tyla-mn0003479651/biography|title=Mirga Gražinytė-Tyla Biography, Songs, & Albums|work=[[AllMusic]]}}</ref> е [[Литванци|литвански]] диригент. Таа моментално е музички директор на Симфонискиот оркестар на Град Бирмингем (СОБГ).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mic.lt/en/discourses/lithuanian-music-link/no-19-january-december-2016/paulina-nalivaikaite-mirga-grazinyte/|title=Mirga Gražinytė: Flying the Flag for Lithuanian Music|last=Nalivaikaitė|first=Paulina|last2=Kinka|first2=Romas|work=mic.lt|accessdate=2 November 2019}}</ref> == Биографија == === Рани години и образование === Гражините-Тила е родена во [[Вилнус]], Литванија. Нејзиниот татко, Ромуалдас Гражинис, е хорски диригент поврзан со камерниот хор Аидија во Вилнус.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.gramophone.co.uk/feature/mirga-grazinyte-tyla-interview|title=Mirga Gražinytė-Tyla interview: 'When I think about recording, I feel a sense of responsibility about the fact that what we do stays there forever'|last=Richard Bratby|date=2019-05-24|work=Gramophone|access-date=2019-05-30}}</ref> Нејзината мајка Сигуте Гражиније е пијанистка и пејачка.<ref name="Chute">{{Наведени вести|url=http://www.sandiegouniontribune.com/news/2015/nov/28/san-diego-symphony-mirga-profile/|title=Mirga Gražinytė-Tyla on the art of collaboration|last=James Chute|date=28 November 2015|work=San Diego Union-Tribune|access-date=9 January 2016|archive-date=2016-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127001708/http://www.sandiegouniontribune.com/news/2015/nov/28/san-diego-symphony-mirga-profile/|url-status=dead}}</ref> Нејзината баба Беата Василиаускаите-Шмидтиена била виолинистка.<ref name="Augulyte">{{Наведени вести|url=http://kultura.lrytas.lt/scena/m-grazinyte-tyla-batutos-judesius-apskaiciavo-milimetro-tikslumu.htm|title=M.Gražinytė-Tyla batutos judesius apskaičiavo milimetro tikslumu|last=Milda Augulytė|date=29 March 2014|work=Lietuvos Rytas|access-date=9 January 2016}}</ref> Нејзиниот пра вујко бил оргулар, а пратетка и била композитор.<ref name="Hewett">{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/music/classical-music/meet-conductings-next-superstar-mirga-grainyt-tyla/|title=Meet conducting's next superstar: Mirga Gražinytė-Tyla|last=Ivan Hewett|date=16 August 2016|work=Telegraph|access-date=18 August 2016}}</ref> Најстарата од трите браќа и сестри,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/music/2016/apr/14/mirga-grazinyte-tyla-takes-baton-cbso-music-director-new-job|title=Mirga takes the baton: the CBSO music director on her new job|last=Fiona Maddocks|date=14 April 2016|work=The Guardian|access-date=23 April 2016|author-link=Fiona Maddocks}}</ref> нејзината сестра Онуте Гражините е пијанист и има помлад брат, Адомас Гражинис. Како дете, Гражините-Тила го добила своето почетно образование за [[Француски јазик|француски]] и сликарство,<ref name="Chute"/> и студирала на Националното училиште за уметност МК Чиурлионис во Вилнус. На 11-годишна возраст, одлучила дека сака да студира музика, а единствената опција за музичка програма било хорско диригирање. Таа потоа добила музичка обука и образование без воопшто да свири на музички инструмент.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.deutschlandradiokultur.de/dirigentin-mirga-grazinyte-tyla-das-allerwichtigste-ist-das.2177.de.html?dram:article_id=345411|title=Das Allerwichtigste ist das innere Wachstum|last=Ulrike Henningsen|date=12 February 2016|work=Deutschlandradio Kultur|access-date=15 February 2016}}</ref> Прв пат диригирала хор на 13-годишна возраст.<ref name="Meier">{{Наведени вести|url=http://www.bernerzeitung.ch/kultur/klassik/Jetzt-beginnt-die-Aera-der-Dirigentinnen/story/31545087|title=Jetzt beginnt die Ära der Dirigentinnen|last=Oliver Meier|date=30 November 2013|work=Berner Zeitung|access-date=9 January 2016}}</ref> Последователно ги продолжила музичките студии на Универзитетот за музика и изведувачки уметности во Грац,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.latimes.com/entertainment/arts/classical/la-et-cm-ca-music-person-20141228-story.html|title=L.A. Phil's Mirga Gražinyte-Tyla conducts herself with aplomb|last=David Ng|date=26 December 2014|work=Los Angeles Times|access-date=23 April 2016}}</ref> каде што нејзините инструктори го вклучиле Јоханес Принц,<ref name="Hewett"/> и ја завршила својата диплома во 2007 година. Потоа студирала диригирање на Музичкиот конзерваториум Феликс Менделсон-Бартолди во Лајпциг со Улрих Виндфур и Музичкиот конзерваториум во Цирих (каде што нејзините ментори го вклучиле Јоханес Шлафли ).<ref name="Meier" /> Гражините-Тила избрала да го додаде зборот „Тила“, литвански за „тишина“, за да го формира своето професионално име.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/culture/music/the-conductor-who-prefers-to-work-with-silence-1.3197114|title=The conductor who prefers to work with silence|last=Seamas O'Reilly|date=2017-08-30|work=The Irish Times|access-date=2018-12-20}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.ft.com/content/3346d3b8-68a3-11e7-9a66-93fb352ba1fe|title=Conductor Mirga Gražinytė-Tyla — a combination of flamboyance and steely poise|last=Hannah Nepil|date=2017-07-28|work=Financial Times|access-date=2018-12-20}}</ref> === Кариера === [[Податотека:Mirga_and_the_CBSO_at_Symphony_Hall_29-01-2017.jpg|мини|Гражините-Тила и СОБГ по настапот во Симфониската сала, Бирмингем во јануари 2017 година]] Гражините-Тила стана ''Втор капелмајстер'' во театарот Хајделберг во сезоната 2011–2012.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.morgenweb.de/nachrichten/kultur/brauche-ewigkeiten-von-einsamkeit-1.644519|title=Brauche Ewigkeiten von Einsamkeit|last=Anna Schweingel|date=12 July 2012|work=Mannheimer Morgen|access-date=9 January 2016}}</ref> Во 2012 година, таа победила на натпреварот за млади диригенти на Нестле и Салцбург. Со сезоната 2013–2014, станала ''Прв Капелмајстер'' во операта во Берн.<ref name="Augulyte"/> Гражините-Тила станала музички директор на Салцбургер Ландестеатарот во сезоната 2015–2016, со почетен договор од 2 сезони.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.salzburg.com/nachrichten/salzburg/kultur/sn/artikel/neue-direktorinnen-fuer-salzburger-landestheater-92183/|title=Neue Direktorinnen für Salzburger Landestheater|date=28 January 2014|work=Salzburger Nachrichten|access-date=15 February 2016|archive-date=2016-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215043710/http://www.salzburg.com/nachrichten/salzburg/kultur/sn/artikel/neue-direktorinnen-fuer-salzburger-landestheater-92183/|url-status=dead}}</ref> Таа го завршила своето музичко раководство на Салцбургер Ландестеатарот по сезоната 2016-2017.<ref name="Morley201605">{{Наведени вести|url=http://www.birminghampost.co.uk/whats-on/arts-culture-news/dates-set-mirga-pick-up-11322601|title=Dates set for Mirga to pick up the baton in Birmingham|last=Christopher Morley|date=12 May 2016|work=Birmingham Post|access-date=15 May 2016}}</ref> Во САД, Гражините-Тила била член на Густаво Дудамел на Филхармонијата во Лос Анџелес за сезоната 2012-2013. Во јули 2014 година, таа била именувана за помошник-диригент на оркестарот, со 2-годишен договор. Во август 2015 година, оркестарот ја именувал за свој нов соработник-диригент, ефективно со крајот на сезоната 2015-2016, склучен договор до 2017 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.latimes.com/entertainment/arts/museums/la-et-cm-la-phil-mirga-promoted-20150810-story.html|title=L.A. Phil's Mirga Grazinyte-Tyla is promoted to associate conductor|last=Tre'vell Anderson|date=10 August 2015|work=Los Angeles Times|access-date=9 January 2016}}</ref> Во јули 2015 година, Гражините-Тила прва го диригирала Симфонискиот оркестар на Град Бирмингем (СОБГ).<ref>{{Наведени вести|url=http://www.birminghampost.co.uk/whats-on/arts-culture-news/review-summer-concert-cbso-symphony-9734334|title=Review: Summer Concert, CBSO at Symphony Hall|last=Christopher Morley|date=27 July 2015|work=Birmingham Post|access-date=5 February 2016}}</ref> Таа потоа била ангажирана за дополнителен концерт со СОБГ во јануари 2016 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/music/2016/jan/12/cbso-grazinyte-tyla-review-symphony-hall-birmingham|title=CBSO/Gražinyte-Tyla review – attention to every morsel of detail|last=Andrew Clements|date=12 January 2016|work=The Guardian|access-date=5 February 2016}}</ref> Во февруари 2016 година, СОБГ ја именувале за свој следен музички директор, од септември 2016 година, со првичен договор од 3 години.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.birminghampost.co.uk/whats-on/arts-culture-news/cbso-announces-mirga-grazinyte-tyla-10834929|title=CBSO announces Mirga Grazinyte-Tyla will be next Music Director|last=Christopher Morley and Sarah Probert|date=4 February 2016|work=Birmingham Post|access-date=15 May 2016}}</ref> Таа го водела својот прв концерт како музички директор на СОБГ на 26 август 2016 година во Бирмингем,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.birminghammail.co.uk/whats-on/music-nightlife-news/review-welcoming-mirga-grainyt-tyla-11807668|title=Review: Welcoming Mirga Gražinytė-Tyla, CBSO at Symphony Hall|last=David Hart|date=2016-08-27|work=Birmingham Post|access-date=2016-09-01}}</ref> и го имала своето прво појавување на Промс следната вечер, на 27 август 2016 година. Гражините-Тила е првата жена-диригент што е именувана за музички директор на СОБГ.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/music/2016/feb/04/cbso-appoints-mirga-grazinyte-tyla-music-director-birmingham-symphony|title=CBSO appoints 29-year-old Mirga Gražinytė-Tyla as music director|last=Imogen Tilden|date=4 February 2016|work=The Guardian|access-date=5 February 2016}}</ref> Во мај 2018 година, СОБГ го објавила продолжувањето на договорот на Гражините-Тила како нејзин музички директор до сезоната 2020-2021. Во јануари 2021 година, СОБГ објавиле дека Гражините-Тила ќе го завршила својот мандат како музички директор на СОБГ по сезоната 2021-2022, а потоа ќе ја преземела функцијата главен гостин-диригент на СОБГ. Со Филхармонијата во Лос Анџелес, Гражините-Тила била соработник на Дудамел во сезоната 2012-13, помошник-диригент (2014-16) и вонреден диригент (2016-17). Таа била музички директор на Ландестеатарот во Салцбург од 2015 до 2017 година. Во февруари 2019 година, Гражините-Тила потпишала ексклузивен долгорочен договор за снимање со [[Дојче Грамофон]] (ДГ). Таа е првата жена-диригент што потпишала ексклузивен договор за снимање со ДГ.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.gramophone.co.uk/classical-music-news/mirga-gražinytė-tyla-signs-to-deutsche-grammophon|title=Mirga Gražinytė-Tyla signs to Deutsche Grammophon|date=1 February 2019|work=Gramophone|access-date=2 February 2019}}</ref> Нејзината прва снимка, издадена во 2019 година, била од симфониите на Миечислав Вајнберг, со СОБГ.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.gramophone.co.uk/review/weinberg-symphonies-%E2%80%93-nos-2-21%E2%80%98kaddish%E2%80%99-gra%C5%BEinyt%C4%97-tyla|title=Weinberg: Symphonies – Nos 2 & 21,'Kaddish' (Gražinytė-Tyla)|last=David Fanning|date=June 2019|work=Gramophone|access-date=2019-05-30}}</ref> Во октомври 2020 година, ја освоила наградата „Албум на годината“ на годишните награди ''Грамофон''. Нејзините следни албуми на ДГ вклучуваат дела од Раминта Шеркшните, [[Бенџамин Бритен]],<ref>{{Наведени вести|url=https://www.gramophone.co.uk/blogs/article/the-listening-room-episode-101-october-16-2020|title=The Listening Room; Episode 101 (October 16, 2020)|last=|date=2020-10-16|work=Gramophone|access-date=2021-04-16}}</ref> Ралф Вон Вилијамс и Вилијам Волтон.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2021/04/01/arts/music/classical-music-albums.html|title=5 Classical Albums to Hear Right Now|last=David Allen|date=2021-04-01|work=The New York Times|access-date=2021-04-16}}</ref> === Личен живот === Партнерот на Гражините-Тила е главен перкусионист во Симфонискиот оркестар на Хајделберг.<ref name="Morley201605"/> Двојката има два сина (еден роден на 26 август 2018 година, а другиот роден во август 2020 година).<ref>{{Наведени вести|url=https://www.zmones.lt/naujiena/mirga-grazinyte-tyla-susilauke-kudikio.fff3a890-aa0c-11e8-86a7-aa000054c883|title=Dirigentė Mirga Gražinytė-Tyla susilaukė kūdikio|date=2018-08-27|work=Žmonės|access-date=2018-12-20}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.delfi.lt/veidai/zmones/tarptautine-slove-pelniusi-mirga-grazinyte-tyla-susilauke-pirmagimio.d?id=78911483|title=Tarptautinę šlovę pelniusi Mirga Gražinytė-Tyla susilaukė pirmagimio|date=2018-08-27|work=Delfi|access-date=2018-12-20}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.thetimes.co.uk/article/mirga-grazinyte-tyla-i-gave-covid-to-our-principal-cellist-snz6d6l9q|title=Mirga Grazinyte-Tyla: 'I gave Covid to our principal cellist'|last=Fisher|first=Neil|work=[[The Times]]|access-date=2021-04-30|language=en|issn=0140-0460}}</ref> Семејството живее во [[Салцбург]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/music/2019/mar/23/mirga-grazinyte-tyla-conductor-cbso-interview-birmingham|title=Mirga Gražinytė-Tyla: 'British orchestras don't have an easy life'|last=Fiona Maddocks|date=2019-03-23|work=The Observer|access-date=2019-05-30|author-link=Fiona Maddocks}}</ref> == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * [http://mirgagrazinytetyla.com/ Официјална веб-страница на Мирга Гражините-Тила] * [http://www.rbartists.at/en/dirigenten_dtl.php?id=997 Künstleragentur д-р Рааб и д-р Бом агенција биографија на Мирга Гражините-Тила] * [http://www.cami.com/?webid=2551 Страница на агенцијата Columbia Artists Management Inc на Мирга Гражините-Тила] * [https://web.archive.org/web/20160310105654/http://www.polyphonic.org/article/an-interview-with-mirga-grazinyte-tyla-los-angeles-new-assistant-conductor/ Ен Дринан и Александра Кудукис, „Интервју со Мирга Гражините-Тила, новиот асистент-диригент на Лос Анџелес“.] [https://web.archive.org/web/20160310105654/http://www.polyphonic.org/article/an-interview-with-mirga-grazinyte-tyla-los-angeles-new-assistant-conductor/ Веб-страница на Polyphonic.org, 20 јули 2015 година] * https://mirgagrazinytetyla.com/biography.htm {{Почетна кутија}} {{s-culture}} {{succession box|title=[[Државен театар Салцбург|Музички директор, Државен театар Салцбург]]|before=Лео Хусеин|years=2015&ndash;2017|after=Адријан Кели}} {{s-end}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гражиње-Тила, Мирга}} [[Категорија:Родени во 1986 година]] [[Категорија:Диригенти]] [[Категорија:Литвански диригенти]] 50yh02hpwgytipdosgr5exuke6h2r2o Миленичка (опера) 0 1322914 5532781 5496788 2026-04-01T12:59:04Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532781 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Infobox opera | name = Миленичка<br/>''La favorita'' | type = [[Голема опера]] | composer = [[Гаетано Доницети]] | image = Gilbert Duprez & Rosine Stoltz in Donizetti's La Favorite (cropped).png | image_upright = 1.3 | caption = Изведувачи на праизведбата, [[Розин Столц]] и [[Жилбер Дипре]] во четвртиот чин | librettist = {{plainlist| * [[Алфонс Роаје]] * [[Гистав Ваез]] * [[Ежен Скриб]] }} | language = Француски, италијански | based_on = заснована на ''Le comte de Comminges'' | premiere_date = {{Start date|1840|12|02|df=y}} | premiere_location = [[Париска опера|Кралска музичка академија]], Париз }} '''''Миленичка''''' (италијански: '''''La favorita''''') — [[голема опера]] во четири чина од [[Гаетано Доницети]] со [[либрето]] на француски јазик од [[Алфонс Роаје]] и [[Гистав Ваез]], засновано на [[Театарска претстава|театарската претстава]] Ле конт де Коминж (''Le comte de Comminges)'' од Бакилар д'Арно со додатоци од Ежен Скриб врз основа на приказната за Леонора де Гусман. Операта се однесува на романтичните борби на кралот на Кастиља, [[Алфонсо XI]], и неговата [[љубовница]], „[[Миленик|миленичката]]“ Леонора, наспроти позадината на политичките лукавства на повлекувањето на [[Ел-Андалус|Мавританска Шпанија]] и животот на [[Римокатоличка црква|Католичката црква]]. Праизведбата била прикажана на 2 декември 1840 година во Кралската музичка академија (Salle Le Peletier) во Париз. == Заднина == Првично, Доницети компонирал опера под името ''Le Duc d'Albe'' како негово второ дело за Операта во Париз. Сепак, режисерот [[Леон Пилет|Леон Пије]] се спротивставил на операта без истакната улога за неговата љубовница, [[мецосопран]]от [[Розин Столц]]. Затоа, Доницети ја напуштил ''Le Duc d'Albe и'' позајмил многу работи од ''L'Ange de Nisida'', нереализиран проект од 1839 година, за да ја создаде ''Миленичката''. Доницети го напишал целиот завршен чин за три до четири часа, со исклучок на каватина и дел од дуетот, кои биле додадени во текот на пробите.<ref name="grove">''[[Grove's Dictionary of Music and Musicians]]'', 5th ed, 1954, [[Eric Blom]], ed.</ref> == Синопсис == : Време: 1340 г. : Место: [[Круна на Кастиља|Кралство на Кастиља]] Љубовен триаголник во кој се вклучени кралот на Кастиља, Алфонсо XI, неговата љубовница („[[Миленик|миленичката]]“) Леонора и нејзиниот љубовник Фернандо, приказната се развива во позадината на [[Ел-Андалус|мавританските инвазии]] на Шпанија и борбите за моќ меѓу црквата и државата. === Чин 1 === ''Слика 1'' Во манастирот [[Сантјаго де Компостела|Свети Јаков]], монасите тргнуваат на богослужба. Со Фернанд (тенор) влегува супериорниот Балтазар (бас), татко на кралицата на Кастиља. Балтазар знае дека Фернанд е обземен со нешто. Фернанд признава дека се заљубил во убава, но сè уште непозната дама. Неговата вера во Бога останува, но тој сака да го напушти манастирот во потрага по неа. Балтазар налутено го испраќа Фернанд од манастирот, предупредувајќи го за опасностите од надворешниот свет. Тој предвидува дека Фернанд еден ден ќе се врати во манастирот, како разочаран но помудар човек. ''Слика 2'' Фернанд ја пронаоѓа својата дама Леонор (мецосопран), ѝ ја изјавува својата љубов и ја добива нејзината за возврат, но тој сè уште не е свесен за нејзиниот вистински идентитет. Таа договора да се сретне со него на островот Леон, на кој со брод го носат со врзани очи. Него го среќава Инес (сопран), нејзината придружничка, која му ја нагласува потребата за тајност. Влегува Леонор. Таа му вели дека никогаш не можат да се венчаат и дека не смеат повторно да се сретнат, но му дава документ за да му помогне во иднината. Набргу потоа се најавува доаѓањето на кралот и Леонор заминува. Фернанд е оставен да претпоставува за нејзината висока општествена положба. Читајќи го документот што таа му го оставила, тој наоѓа провизија во армијата&nbsp;– можност за напредување. === Чин 2 === Алфонс (баритон) ги победи Маврите и го зазеде Алказар. Во разговор со дворјанинот Дон Гаспар (тенор), кралот го изразува своето задоволство од храброста на Фернанд. Сам, кралот ја изразува својата љубов кон Леонор и желбата да се разведе од кралицата и да се ожени со неа. Тој сфаќа дека тоа ќе предизвика противење на неговиот моќен [[тест]] Балтазар, кого го подржува [[папата]]. Леонор влегува и ја изразува својата болка што останува негова љубовница, а не неговата кралица. Кралот се сомнева дека ја губи нејзината наклонетост. Дон Гаспар влегува со вест дека е откриено писмо во кое се открива дека Леонор има љубовник. Таа не негира, но во тој момент Балтазар влегува во намера да го принуди кралот да се откаже од плановите за кралски развод. === Чин 3 === Алфонс треба да му оддаде почит на Фернанд за неговата улога во војната. Тој го прашува Фернанд каква награда би сакал и Фернанд бара да се ожени со жената која го вдахновила во неговата храброст. Алфонс ја прашува која е таа, а Фернанд покажува на Леонор. Кралот е зачуден кога дознава дека Фернанд е неговиот успешен соперник. Со ненадејна промена на мислењето, тој им наредува на Фернанд и Леонор да се венчаат во рок од еден час. Леонор е оставена со измешани чувства на страв и задоволство. Таа одлучува дека Фернанд мора да биде известен за нејзиното минато и ја испраќа Инес тоа да му го соопшти. Но, без да дознае Леонор, Инес е уапсена пред да може да го види. Фернанд ја дознава вистината дури по свадбената свеченост. Сметајќи дека е обесчестен од кралот, тој го крши мечот, ја напушта Леонор и му се доверува на Балтазар. === Чин 4 === Ќерката на Балтазар, кралицата, починува од љубомора и тага, а нејзиното тело е испратено кај него во манастирот Свети Џејмс. Се упатуваат молитви за нејзино упокојување. Фернанд се подготвува да влезе во својот нов религиозен живот. Леонор влегува во состојба на исцрпеност и се онесвестува пред крстот. На почетокот Фернанд ја отфрла, но на крајот трогнат од нејзината љубов и искреност, тој е подготвен повторно да ѝ се предаде, но веќе е доцна, Леонор повторно колабира и умира во неговите раце.<ref>[http://www.operajaponica.org Opera japonica] The synopsis by Simon Holledge was first published at operajaponica.org and appears here by permission.</ref> == Аранжмани == Во 1840 година, [[Рихард Вагнер]] изготвил аранжмани на делото за пијано, за флејта и за виолинско дуо.<ref name="grove"/> Антонио Паскули компонирал концерт на теми од операта за обоа и пијано/оркестар (околу 1879 година). == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.donizettisociety.com/index.html Donizetti Society (London) website] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100105111938/http://donizettisociety.com/index.html |date=2010-01-05 }} * [http://opera.stanford.edu/Donizetti/LaFavorita/livret.html Libretto in Stanford University's ''OperaGlass''] (француски) * [http://www.opera-guide.ch/opera.php?uilang=de&id=113#libretto Libretto] (French) * [http://www.dlib.indiana.edu/variations/scores/ald4111/large/index.html Vocal score with Italian text] * {{YouTube|eRLPtYne55c|"O mon Fernand"}}, [[Katherine Ciesinski]] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Опери]] [[Категорија:Опери на француски јазик]] [[Категорија:Опери од Гаетано Доницети]] [[Категорија:Опери од 1840 година]] t2zvjr399xy5agrdffbf44pz0r0e3ev Миџор 0 1334379 5532954 5431064 2026-04-02T00:34:03Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532954 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = Миџор | native_name = Миџор / Миджур | other_name = | photo = Stara planina, vrh Midžor.jpg | photo_caption = Миџор гледан од српска страна | photo_size = 250 | elevation_m = 2.169 | elevation_ref = | prominence_m = 1.478 | prominence_ref = | map = | map_caption = | map_size = 220 | label_position = left | language = | location = област [[Видин (област)|Видин]], [[Бугарија]]<br>[[Пиротски Округ]], [[Србија]] | range = [[Стара Планина]] | coordinates = {{coord|43|23|38|N|22|40|54|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | topo = | type = | age = | first_ascent = | easiest_route = }} '''Миџор''' ({{langx|sr|Миџор}}) или '''Миџур''' ({{Langx|bg|Миджур}}) — врв на [[Стара Планина]], на границата помеѓу [[Бугарија]] и [[Србија]]. Со 2.169&nbsp;м претставува највисок врв во [[потесна Србија]] и втор по висина ако се брои Косово.<ref group="б">Највисок врв во Србија официјално е [[Рудока]] (2.658&nbsp;м) на [[Шара]], доколку се [[Косово]] се брои во Србија.</ref> ==Во Бугарија== Во Бугарија врвот се нарекува Муџур. Од почетокот на 1990-тите врвот е достапен за туристи од обете страни; претходно бил забранет како гранично место. Поради овие ограничувања, природата е доста зачувана. Од бугарска страна, до врвот се стасува преку селата Чупрене и Горни Лом во областа [[Видин (област)|Видин]]. ===Чупрене=== Од Чупрене постојат два правца за искачување. Еден е земјен пат долж Чупренска Река до планинарскиот дом „Горски рај“ (1.450&nbsp;м), долга 17&nbsp;км, а другиот е планинарска патека долга 9&nbsp;км која ја следи Манастирска Река. Од планинарскиот дом води обележана патека која минува низ биосферен резерват<ref>{{нмс | title = Защитена местност „Миджур“, профил в Изпълнителна агенция по околна среда | url = http://pdbase.government.bg/zpo/bg/area.jsp?NEM_Partition=1&categoryID=6&areaID=522 | accessdate = 3 јуни 2015 }}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> и води до главниот врв на седло меѓу врвовите Репљанска Црква (1.969&nbsp;м) и Остра Чука (1.967&nbsp;м). На југоисток низ врвовите Остра Чука и Оба (2.033&nbsp;м) патеката доаѓа до седло од кое истекуваат реките [[Лом (река)|Лом]] и [[Трговишки Тимок]] на граничниот камен 336. Одовде врвот се искачува по северозападната падина. ===Горни Лом=== На 7&nbsp;км од селото Горни Лом се наоѓа планинарскиот дом „Горни Лом“ (840&nbsp;м). Има и друг дом спротиводно, наречен „Миџур“. Оттаму има стрмни патеки кои водат до седлото помеѓу Оба и Миџор кај граничниот камен 336 од каде излегуваат патеките за двете села. ===Стопанство=== Изворот на реката [[Лом (река)|Лом]] се наоѓа во подножјето на врвот. Тука има каскади на неколку мали хидроцентрали.<ref>{{наведена книга |last=Балабанов |first=Георги |title=Това е България |location=София |isbn=954-91672-1-6 |year=2005 |page=51 }}</ref> Биосферниот резерват „Чупрене“, заштитен од [[УНЕСКО]], е расположен западно од врвот. Ова е едно од последните места во Бугарија кајшто се гнезди [[тетреб]]от. ==Бо Србија== Во Србија врвот се нарекува Миџор. Крајниот врв на западната планина е северно од селото Топли Дол, сместен во средиштето на српскиот дел на [[Стара Планина]], помеѓу Три Чуке (1.936&nbsp;м) на југоисточната страна и Бабин Зуб (1.758&nbsp;м) на југозападната. Масивот на Миџор е значителен. Неговите западни, источни и јужни падини се тревнати и не се многу стрмни; северната е карпеста и многу стрмна. Оваа страна се смета за најпривлечна и ужива популарност меѓу искачувачите на карпи. На една од падините е сместен хотелот „Бабин зуб“. Пристапот до српскиот дел на Стара Планина е слободен, без наплати и дозволи.<ref>[http://www.summitpost.org/mountain/rock/199677/Mid-or.html Midžor]</ref> ==Галерија== <gallery> file:Piramida.jpg|Врвот file:Midžur.jpg|Патека до врвот file:Midzor.jpg|Граничен камен file:Voda-nebo.jpg|Вода и небо file:Midzor-u-oblacima.jpg|Облаци </gallery> == Поврзано == * [[Стара Планина]] == Белешки == {{белешки|group=б}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Midžor}} * [http://www.summitpost.org/mountain/rock/199677/Mid-or.html Миџор на SummitPost] * [http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=13254 Миџор на Peakbagger] {{Највисоки точки на европските земји}} [[Категорија:Планини во Србија]] [[Категорија:Планини во Бугарија]] [[Категорија:Стара Планина]] [[Категорија:Бугарско-српска граница]] [[Категорија:Меѓународни планини во Европа]] [[Категорија:Видин (област)]] [[Категорија:Пиротски Управен Округ]] [[Категорија:Највисоки точки на земјите]] sfaqw1ixnoz1bxafw3tdjfllirg89n7 Морелија 0 1337465 5532966 5493867 2026-04-02T01:47:44Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532966 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> '''Морелија''' (од 1545 до 1828 познат како '''Ваљадолид''', Отоми:{{Јаз|ote|Mänxuni}}) е град и општинско седиште на општината Морелија во северно-централниот дел на државата Мичоакан во централно Мексико.<ref name="turiguia"/> Градот се наоѓа во долината Гуајангарео и е главен и најголем град на државата. Главните предхиспанско култури овде биле Пурепеча и Матлацинка, но во тоа време не биле основани поголеми градови во долината. [[Поткралство Нова Шпанија|Шпанците]] ја презеле контролата врз областа во 1520-тите. Шпанците под вицекралот Антонио де Мендоза основале населба овде во 1541 година со името Ваљадолид, која станала ривал на блискиот град Пацкуаро за доминација во Мичоакан. Во 1580 година, ова ривалство завршило во корист на Ваљадолид и станал главен град на вицерегалската провинција. По [[Мексиканска војна за независност|Мексиканската војна за независност]], градот бил преименуван во Морелија во чест на [[Хосе Марија Морелос]], кој потекнувал од тој градот. Во 1991 година, градот бил прогласен за [[Светско наследство на УНЕСКО|светско наследство]] на УНЕСКО поради неговите добро сочувани историски градби и распоредот на историскиот центар. Според традицијата, родените на 30 септември се именуваат по градот. Населението на градот во 2020 година изнесувало 743.275 жители. Општината имала 849.053 жители, а Метрополитенската област, составена од општините Морелија, Таримбаро и Чаро, имала 988.704 жители, според XIV попис.<ref name="Pop">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.microrregiones.gob.mx/zap/datGenerales.aspx?entra=nacion&ent=16&mun=053|title=Datos Generales: Municipio: Morelia|work=Unidad de Microrregiones|publisher=Secretaría de Desarrollo Social|language=es|accessdate=February 1, 2016|archive-date=2018-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180216025258/http://www.microrregiones.gob.mx/zap/datGenerales.aspx?entra=nacion&ent=16&mun=053|url-status=dead}}</ref><ref name="encmuc"/> == Историја == [[Податотека:Jardin_de_las_rosas.JPG|лево|мини| Градина и парк Жардин де лас Росас]] [[Податотека:Calle_del_centro_de_morelia.jpg|десно|мини| Улица и катедрала Морелија]] Човечки населби во [[Guayangareo Valley|долината Гуајангарео]] во која се наоѓа Морелија датират уште во VII век. Артефактите пронајдени овде покажуваат влијание на културата [[Теотивакан|на Теотихуакан]] врз раните култури во оваа област. Во 12 век, Пурепеча пристигнале во долината. Тие доминирале политички во остатокот од предхиспанското време, но не изградиле некои поголеми населби овде. Помеѓу 12-тиот и 15-тиот век, Матлацинкас се преселил во областа со дозвола на Пурепечас, кои биле сместени околу блиското езеро Пацкуаро. Главната населба Матлацинца била местото каде што денес се наоѓа Хуарез Плаза во градот.<ref name="encmuc"/><ref name="ahistoria"/> Шпанците се туркале во долината Гвајангарео помеѓу 1525 и 1526 година, на чело со Гонсало Гомес. Во 1530-тите, областа била евангелизирана од Францисканци како Хуан де Сан Мигел и Антонио де Лисабоа.<ref name="encmuc"/> Она што подоцна станало градот Морелија го основал вицекралот Антонио де Мендоза и голем број енкомендери во 1541 година, кои првпат го нарекле Нуева Сиудад де Мичоакан (Нов град Мичоакан). Новооснованата населба брзо порасна, што го поттикнало [[Васко де Кирога]] да замине во Шпанија и да се стреми да стекне печат и титулата град за ривалската населба Пацкуаро, за да спречи „новиот град“ да стане главен град на Мичоакан. Акцијата исто така барала новата населба да го смени името во Гвајангарео.<ref name="turiguia"/> Во 1545 година, Гвајангарео добил градски статус од Чарлс V со името „Ваљадолид“, по родниот град Антонио де Мендоза.<ref name="ahistoria"/> Ова било дел од борбата за моќ помеѓу Антонио де Мендоза и Васко де Кирога за провинцијата Мичоакан. За време на животот на Квирога, тој успеал да ја задржи политичката и црковната моќ во Пацкуаро и покрај приговорите на вицекралот и енкомендерос. Меѓутоа, Кирога умрел во 1565 година, а до 1580 година, и политичката и религиозната власт ([[Епископска столица]]) биле префрлени во градот Ваљадолид, преместувајќи го Колеџот Сан Николас, кој Васко го основал и поставувајќи ја основата за воспоставување нова катедрала за провинција.<ref name="encmuc"/> На крајот на вицерегалскиот период, Ваљадолид бил мал град со околу 20.000 жители. Тоа било и образовен центар со четири важни училишта како што е Колеџот Сан Николас. Од овие училишта излегле научници како што се Мигел Идалго и Костиља и Хосе Марија Морелос и Павон, кои биле симпатизери на новите републикански идеи што произлегоа од [[Француска револуција|постреволуционерната Франција]] и Соединетите држави.<ref name="turiguia">{{Наведена книга|title=Michoacán:Morelia, Pátzcuaro, Cuitzeo, Zamora, Uruapan, Otros|last=Sanchez Reyna|first=Ramon|publisher=Grupo Azabache, S.A. de C.V.|year=2008|isbn=978-607-7568-08-7|location=Mexico City|pages=20–28|language=es}}</ref><ref name="mexdesmor">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mexicodesconocido.com.mx/notas/2468-El-Centro-Hist%F3rico-de-Morelia,-Michoac%E1n|title=El Centro Histórico de Morelia, Michoacán|publisher=Mexico Desconocido|location=Mexico|language=es|trans-title=The Historic Center of Morelia, Michoacan|accessdate=2009-11-21|archive-date=2009-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20091208022142/http://www.mexicodesconocido.com.mx/notas/2468-El-Centro-Hist%F3rico-de-Morelia,-Michoac%E1n|url-status=dead}}</ref> Демонстрации против шпанската власт се случувале во градот во 1809 година, што кулминирало со Заговорот од 1809 година. Овој заговор бил откриен, при што главните заговорници биле уапсени и испратени во други делови на Нова Шпанија, што помогнало да се шират републиканските идеи.<ref name="ahistoria"/> Една година подоцна, откако ја формирале својата војска во државата [[Гванахуато|Гуанахуато]], Мигел Идалго и Костила пристигнaл и го зазел градот, прогласувајќи го крајот на ропството во Мексико. Градот бил вратен од ројалистичките сили бргу потоа. Морелос дожол овде за да се обиде да ги отфрли ројалистите, но бил поразен од Агустин де Итурбиде. Друга истакната личност во војната, Маријано Матаморос бил застрелан од стрелачки вод на главниот плоштад во градот во 1814 година. Градот останал во рацете на ројалистот до 1821 година, Итурбиде, кој ја сменил страната, а [[Винсенте Гереро|Висенте Гереро]] влегол во градот со армијата Тригаранте.<ref name="encmuc"/><ref name="ahistoria"/> Во 1828 година, новосоздадената држава Мичоакан го сменила името на градот од Ваљадолид во Морелија, во чест на Хосе Марија Морелос и Павон. Ова е официјалното име што го задржала до денес, иако неговото име Пурепечас останува Уајанархио и има прекари како што се Градот на розовиот камен (Cantera), Градот на отворените врати, Розата на ветровите, Градината на [[Поткралство Нова Шпанија|Нова Шпанија]] и религиозно како Морелија. на Светото срце на Исус.<ref name="ahistoria">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.morelia.gob.mx/index.php?option=com_content&task=view&id=23&Itemid=77|title=Historia|publisher=H.Ayuntamiento de Morelia|location=Morelia, Mexico|language=es|trans-title=History|archive-url=https://web.archive.org/web/20090428193616/http://www.morelia.gob.mx/index.php?option=com_content&task=view&id=23&Itemid=77|archive-date=April 28, 2009|accessdate=2009-11-21}}</ref> Градот станал општина во 1831 година.<ref name="encmuc"/> Подоцнежниот 19 век бил обележан со борби меѓу либералните и конзервативните сили во Мексико. За време на револуцијата во Ајутла, градот бил заземен од бунтовничките сили под команда на Епитацио Хуерта и генерал Гарсија Пуеблита, но бил вратен назад во 1855 година од силите на Антонио Лопез де Санта Ана. Една година подоцна, бунтовниците повторно ги нападнале војниците на Санта Ана.<ref name="ahistoria"/> Француските трупи кои наметнале царско владеење влегле во градот во 1863 година, при што републиканските сили го преместиле главниот град Мичоакан во Уруапан, додека конзервативните семејства во Морелија ветиле поддршка за императорот [[Максимилијан I (Мексико)|Максимилијан I]], кој потоа го посетил градот. Во 1867 година, градот го зазел републиканскиот генерал Николас де Регулес и главниот град Мичоакан се преименувал во Морелија.<ref name="encmuc">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.e-local.gob.mx/wb2/ELOCAL/EMM_michoacan|title=Enciclopedia de los Municipios de México Michoacán Morelia|publisher=INAFED|location=Mexico|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20110517162648/http://www.e-local.gob.mx/wb2/ELOCAL/EMM_Michoacan|archive-date=2011-05-17|accessdate=2009-11-21}}</ref> Во 1869 година, за време на бунтот против владата на [[Бенито Хуарез]], генералот Епитацио Хуерта ги нападнал владините позиции во градот, но бил претепан од силите на [[Маријано Ескобедо]].<ref name="ahistoria" /> [[Податотека:Filling_water_jars_at_a_fountain_in_Morelia,_Mexico_(1906).jpg|десно|мини| Полнење тегли со вода на фонтана во Морелија, 1906 година]] Првите фабрики биле отворени во градот помеѓу 1868 и 1870 година, заедно со првата [[Телеграфија|телеграфска]] линија. Во 1883 година следеле железницата и трамваите.<ref name="ahistoria"/> Во 1910 година, се одржувале прослави за стогодишнината од независноста, но тензиите биле високи во градот поради недостигот на жито и продолжувањето на власта на претседателот [[Порфирио Дијаз]]. Една година подоцна, револуционерите лојални на [[Франциско I. Мадеро]] биле добредојдени во градот.<ref name="encmuc"/> Во 1914 година, престолнната била преместена од Морелија во градот [[Такамбаро]]. Градот потоа бил заземен од силите на генералот Санчез во истата година, и од силите лојални на [[Панчо Виља|Франциско Вила]] во 1915 година.<ref name="ahistoria"/> Во 1920 година, Палатата на државната влада била накратко преземена од земјоделски работници и други од целата држава. Таму бил убиен Исак Аријага во 1921 година. Во 1924 година, градот бил повторно нападнат од бунтовници кои се нарекувале себеси „Делахуертистас“. Борбата со градот што го бранат генералот Лопез, Гарсија и Авила Камачо била најобемна на главниот плоштад.<ref name="encmuc"/> Морелија била локацијата за филмот ''[[Бравадос (филм од 1958)|„Бравадос“]]'' од 1958 година со [[Грегори Пек]] и [[Џоан Колинс]] како главните улоги. Снимањето било тешко бидејќи било невообичаено дождливо и студено за регионот. Во текот на 1960-тите, уличните продавачи биле отстранети од историскиот центар на градот, а палмите што се наредени на Авенида Мадеро, главниот пат исток-запад, илеа исечени. Во 1966 година, имало студентски бунт на државниот универзитет кој бил задушен од армијата.<ref name="ahistoria"/> 1970-тите и 1980-тите биле обележани со изградба, вклучувајќи ја обиколницата на Периферико околу градот.<ref name="ahistoria"/> Во текот на 1980-тите, биле забележани штети поради географски дефекти, кои биле влошени со паѓањето на водните маси од испумпувањето на подземните води. Овој проблем е сличен на проблемите со кои се соочуваат другите градови на [[Трансмексикански Вулкански Појас|Трансмексиканскиот вулкански појас]] како Керетаро и [[Мексико (град)|Град Мексико]].<ref name="scdirect">{{Наведено списание|last=Avila-Olivera|first=Jorge A.|last2=Victor H. Garduño-Monroy|date=2008-06-27|title=A GPR study of subsidence-creep-fault processes in Morelia, Michoacán, Mexico|journal=Engineering Geology|volume=100|issue=1–2|pages=69–81|doi=10.1016/j.enggeo.2008.03.003}}</ref> Во 1991 година, градот бил прогласен за светско наследство [[УНЕСКО|на УНЕСКО]] поради неговата добро сочувана архитектура. Во 2001 година, уличните продавачи биле повторно преместени од историскиот центар за да ја направат областа попријатна за туристите. Сообраќајот оттука бил пренасочен со изградба на нови обиколници. Во 2006 и 2007 година, многу од плоштадите и градините во историскиот центар биле реновирани.<ref name="ahistoria"/> Во 2008 година, осум лица биле убиени во напад [[Граната|со гранати]]. Во 2009 година, метрополитенската област Морелија била привремено воспоставена како составена од општините [[Зинапекуаро]], [[Алваро Обрегон, Мичоакан|Алваро Обрегон]], [[Чаро, Мичоакан|Чаро]], Таримбаро и Морелија. Оваа првична определба била донесена од страна на секретарот за урбанизам и животна средина, при што требало да се направат дополнителни доработки додека претседателите на општините на овие субјекти се сретнале за да разговараат за ограничувањата, стратегиите и понатамошните активности.<ref name="leon">{{Наведени вести|url=http://www.lajornadamichoacan.com.mx/2009/05/25/index.php?section=politica&article=006n1pol|title=Avanzados los trámites para ampliar la zona metropolitana de Morelia: SUMA|last=Leon Gonzalez|first=Gladis|date=2009-05-25|work=La Jornada Michoacan|access-date=2009-11-21|location=Morelia, Mexico|language=es|trans-title=Advances in the paperwork to amplify the metropolitana rea of Morelia: SUMA}}</ref> Една од овие активности била формирање формална комисија за администрирање на областа.<ref name="trabaja">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.michoacan.gob.mx/SUMA/Unifican_criterios_para_la_zona_metropolitana_de_Morelia|title=Unifican criterios para la zona metropolitana de Morelia State of Michoacán|date=2009-07-28|publisher=State of Michoacan|language=es|trans-title=Unify criteria for the metropolitana rea of Morelia|archive-url=https://web.archive.org/web/20100920055510/http://www.michoacan.gob.mx/SUMA/Unifican_criterios_para_la_zona_metropolitana_de_Morelia|archive-date=2010-09-20|accessdate=2009-11-21}}</ref> == Географија == === Клима === Според [[Кепенова класификација на климата|климатската класификација на Кепен]], Морелија има [[Океанска клима|суптропска планинска клима]] (скратено ''Cwb'' на климатските мапи), со топли до врели денови и студени ноќи во текот на годината поради високата надморска височина. Најмногу врнежи паѓаат од јуни до септември за време на летната сезона на монсуните. Просечните месечни температури се движат од {{Convert|14|and|22|C}}. Максимална температура досега измерена била {{Convert|38.3|C}} во летото 1998 година, а најниската {{Convert|-5.2|C}} во јануари 1985 година.<ref name="encmuc"/> {{Weather box|location=Morelia (1951–2010)|metric first=Y|single line=Y|Jan record high C=35.0|Feb record high C=33.0|Mar record high C=39.0|Apr record high C=36.5|May record high C=38.0|Jun record high C=38.5|Jul record high C=36.5|Aug record high C=35.5|Sep record high C=35.8|Oct record high C=36.0|Nov record high C=38.3|Dec record high C=35.0|year record high C=38.5|Jan high C=23.8|Feb high C=25.6|Mar high C=27.9|Apr high C=30.0|May high C=30.6|Jun high C=28.4|Jul high C=26.1|Aug high C=26.0|Sep high C=25.5|Oct high C=25.5|Nov high C=25.3|Dec high C=24.2|year high C=26.6|Jan mean C=14.5|Feb mean C=15.8|Mar mean C=18.1|Apr mean C=20.3|May mean C=21.5|Jun mean C=20.9|Jul mean C=19.4|Aug mean C=19.4|Sep mean C=19.1|Oct mean C=18.0|Nov mean C=16.5|Dec mean C=15.0|year mean C=18.2|Jan low C=5.2|Feb low C=6.1|Mar low C=8.4|Apr low C=10.6|May low C=12.5|Jun low C=13.4|Jul low C=12.8|Aug low C=12.9|Sep low C=12.7|Oct low C=10.5|Nov low C=7.8|Dec low C=5.9|year low C=9.9|Jan record low C=-5.2|Feb record low C=-3.0|Mar record low C=0.2|Apr record low C=1.7|May record low C=4.6|Jun record low C=3.0|Jul record low C=3.9|Aug record low C=6.0|Sep record low C=5.0|Oct record low C=0.0|Nov record low C=-1.1|Dec record low C=-4.4|year record low C=-5.2|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=18.8|Feb precipitation mm=9.3|Mar precipitation mm=9.8|Apr precipitation mm=14.2|May precipitation mm=46.3|Jun precipitation mm=141.7|Jul precipitation mm=183.0|Aug precipitation mm=166.8|Sep precipitation mm=140.6|Oct precipitation mm=55.4|Nov precipitation mm=12.1|Dec precipitation mm=5.6|year precipitation mm=803.6|unit precipitation days=0.1 mm|Jan precipitation days=2.7|Feb precipitation days=1.8|Mar precipitation days=1.9|Apr precipitation days=3.1|May precipitation days=7.9|Jun precipitation days=17.4|Jul precipitation days=22.2|Aug precipitation days=21.5|Sep precipitation days=17.6|Oct precipitation days=8.8|Nov precipitation days=2.7|Dec precipitation days=1.9|year precipitation days=109.5|Jan humidity=56|Feb humidity=52|Mar humidity=46|Apr humidity=43|May humidity=48|Jun humidity=62|Jul humidity=68|Aug humidity=69|Sep humidity=69|Oct humidity=66|Nov humidity=62|Dec humidity=59|year humidity=58|Jan sun=237|Feb sun=243|Mar sun=281|Apr sun=263|May sun=259|Jun sun=208|Jul sun=195|Aug sun=202|Sep sun=184|Oct sun=219|Nov sun=234|Dec sun=233|year sun=2758|source 1=Servicio Meteorologico Nacional (humidity 1981–2000)<ref name=SMN>{{cite web |url=http://smn.cna.gob.mx/climatologia/Normales5110/NORMAL16081.TXT |title=Estado de Michoacán de Ocampo-Estacion: Morelia |work=Normales Climatologicas 1951–2010 |language=es |publisher=Servicio Meteorologico Nacional |access-date=25 April 2015 |url-status = dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303202441/http://smn.cna.gob.mx/climatologia/Normales5110/NORMAL16081.TXT |archive-date=3 March 2016 }}</ref><ref name=extremas>{{cite web |url=http://smn.cna.gob.mx/climatologia/Max-Extr/00016/00016081.TXT |title=Extreme Temperatures and Precipitation for Morelia 1948–2009 |publisher=Servicio Meteorológico National |language=es |access-date=January 21, 2013 |url-status = dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429215018/http://smn.cna.gob.mx/climatologia/Max-Extr/00016/00016081.TXT |archive-date=April 29, 2014 }}</ref><ref name=obs>{{cite web |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127050649/http://200.4.8.21/observatorios/historica/morelia.pdf |archive-date=27 November 2016 |url=http://200.4.8.21/observatorios/historica/morelia.pdf |title=NORMALES CLIMATOLÓGICAS 1981–2000 |publisher=Servicio Meteorológico Nacional |language=es |access-date=25 April 2015 }}</ref>|source 2=Ogimet (sun 1981–2010)<ref name=ogimet>{{cite web | url = https://www.ogimet.com/cgi-bin/gclimat?lang=en&mode=0&ind=76665&ord=DIR&year=2018&mes=12&months=12 | title = CLIMAT summary for 76665: Morelia, Mich. (Mexico) – Section 2: Monthly Normals | work = CLIMAT monthly weather summaries | publisher = Ogimet | access-date = 20 January 2019}}</ref>|date=August 2010}} == Популација == Градот Морелија е најнаселениот град во државата Мичоакан и трет по важност во регионот Баџио, веднаш зад Леон де Лос Алдама и Керетаро Сити. На последниот попис спроведен од [[Inegi|Инеги]] во 2020 година, градот регистрирал население од 743.275 жители, што претставува зголемување за речиси 145.000 жители во однос на претходниот попис спроведен во 2010 година кога имал население од 597.511. == Значајни локалитети == [[Податотека:MoreliaSignCathedral.jpg|мини|Градски знак на катедралата Плаза]] Речиси сите значајни локалитети на Морелија се наоѓаат во нејзиниот историски центар. Овој историски центар е приближно ист со оригиналниот распоред на градот од 1541 година, кога бил основан, а поголемиот дел од овој распоред осанал зачуван до денес. Предвидувајќи го растот, овој оригинален распоред имал многу широки улици и плоштади за тоа време, со улици систематски распоредени за да се овозможи издолжување. Улиците се систематски распоредени, но не и строго квадратни, при што повеќето имаат нежни кривини дизајнирани во нив. Повеќето од најголемите градби биле завршени во текот на 18 век, вклучувајќи ја фасадата и камбанаријата на катедралата, Колеџо Семинарио (денес Палата на државната влада), Ла Алхондига (денес дел од Палатата на правдата) и бројни приватни куќи. Во истиот временски период, изградени биле инфраструктурни објекти како што се градскиот аквадукт и разни фонтани на плоштадот. Мексиканската федерална влада наведува 1.113 згради изградени од 16 до 20 век како згради со историска вредност. Зградите ги опфаќаат различните архитектонски стилови кои биле модерни во Мексико, но речиси сите се изградени од розов камен Кантера, кој му дава на градот унифициран изглед. Во 20 век биле преземени повеќе мерки за зачувување на овој дел од градот. Во 1956 година, градот донел прописи за зачувување на колонијалните згради на историскиот центар. Во 1990 година, претседателот [[Карлос Салинас де Гортари]] издал декрет со кој историскиот центар на Морелија станал национален историски споменик. Во 1991 година, истата област била прогласена за светско наследство од страна на УНЕСКО,<ref name="mexdesmor"/> што опфаќа 200 историски градби во областа.<ref name="britanicamich">{{Наведена енциклопедија|access-date=2009-11-21}}</ref> [[Податотека:Catedral_of_morelia.JPG|мини|Катедралата Морелија]] Срцето на историскиот центар е катедралата и нејзините околни плоштади: Плаза де Армас, исто така познат како Плаза де лос Мартирес, Плаза Хуарез и Мелчор Окампо Плаза. Најголемиот плоштад е Плаза де Армас, кој бил реконструиран неколку пати откако бил дизајниран во 16 век. Тој неколку пати бил и преименуван од „де ла Конститусион“, „де ла Република“ на сегашното официјално име на „де лос Мартирес“, но популарно го задржал името „Плаза де Армас“.<ref name="turiguia"/> Алтернативното име, Плаза де лос Мартирес (Плаза на мачениците) е во чест на луѓето како Маријано Матаморос, Гвадалупе ел Салто и други кои биле егзекутирани овде за време на Мексиканската војна за независност и подоцна во 1830 година за време на политички немири.<ref name="raices">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.folklorico.com/lugares/plaza-de-armas-morelia.html|title=Morelia, Michoacán-Plaza de Armas|last=Rojas|first=David|publisher=Instituto Cultural “Raices Mexicancas”|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20090530014052/http://www.folklorico.com/lugares/plaza-de-armas-morelia.html|archive-date=May 30, 2009|accessdate=2009-11-21}}</ref> Плазата е опкружена со портали<ref name="mexdesmor"/> и згради од колонијалниот период како што се Банка Промекс, хотелот Вире де Мендоза, куќата Хуан де Диос Гомес и старото градско собрание, исто така наречено куќа Микелена.<ref name="raices" /> До крајот на 19 век, тука бил споменикот на Морелос, но тој бил отстранет заедно со фонтаната и заменет со киоск што бил донесен од Лондон и останал до ден-денес. Последното ремоделирање на плоштадот се случило во средината на 20 век под раководство на архитектот и сликар [[Хуан О'Горман]]. [[Мелчор Окампо]] Плаза првично бил наречен „Плаза де ла Паз“. Кон крајот на 19 век, овој плоштад бил реконструиран и тука бил поставен споменикот на Окампо извајан од [[Primitivo Miranda|Примитиво Миранда]]. Друга статуа, но оваа од Хосе Марија Морелос и Павон, била поставена на Миранда на малиот плоштад на западната страна на катедралата и била наречена Морелос Плаза <ref name="turiguia" /> Првата црква на местото на катедралата била изградена во 1577 година, која била скромна градба од кирпич и дрво. Многу години подоцна, оваа структура била речиси целосно уништена од пожар.<ref name="turiguia"/> Првично, катедралата во Мичоакан била во Пацкуаро во црква која сега е базиликата Нуестра Сењора де ла Салуд. Кога статусот на катедралата бил преместен од таму во Ваљадолид во 1580 година, градот станал граѓански, верски и културен главен град на територијата.<ref name="raices"/> Во 1660 година, бискупот Маркос Рамирес дел Прадо го поставил првиот камен на новата катедрала, која била дизајнирана од Виченцо Бароко. Од главните цркви од раниот колонијален период, само што оваа и [[Митрополитска катедрала (Мексико)|катедралата во Град Мексико]] не гледале кон запад, како што било вообичаено. Катедралата во Мичоакан е уникатна и по тоа што е посветена на [[Преображение Христово|Преображението на Исус]], наместо на некој облик на [[Богородица|Дева Марија]] . Катедралата била осветена во 1705 година, иако сè уште не била завршена. Фасадата како релјеф на Преображение Христово и источниот [[Брод (архитектура)|кораб]] е посветена на овчарите и [[Мудреци од исток|мудреците]] на [[Христово Рождество|Рождеството Рождество]].<ref name="turiguia" /> Изграден од розов камен Кантера, двете катедралини кули од 60 метри сè уште доминираат на хоризонтот на градот,<ref name="sacred">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sacred-destinations.com/mexico/morelia-cathedral.htm|title=Morelia Cathedral, Morelia|publisher=Sacred Destinations|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713220845/http://www.sacred-destinations.com/mexico/morelia-cathedral.htm|archive-date=2009-07-13|accessdate=2009-11-21}}</ref> и се вторите највисоки барокни кули во Мексико.<ref name="visitcatedral">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.visitmichoacan.com.mx/attractions/?id=45|title=Catedral|publisher=State of Michoacan|language=es|trans-title=Cathedral|archive-url=https://web.archive.org/web/20090618005909/http://www.visitmichoacan.com.mx/attractions/?id=45|archive-date=2009-06-18|accessdate=2009-11-21}}</ref> [[Податотека:DecoratedPlazanexttoCathedralMorelia.jpg|мини|Украсена Плаза до катедралата во Морелија]] Официјалното име на катедралата е Катедрала на Божествениот Спасител Морелија. Бидејќи била изграден во текот на 17 и 18 век, во зградата може да се видат елементи од [[Неокласична архитектура|неокласична]], херереска и [[барокна архитектура]].<ref name="sacred"/> Фасадата на катедралата е претежно украсена со [[Пиластер|пиластри]] наместо со колони и со релјефи наместо со скулптури. Има повеќе од двесте пиластри, но нема колони, што е единствената црква изградена на овој начин за време на колонијалниот период.<ref name="mexdesmor"/> Внатре има голем број на елементи кои се издвојуваат. Крштеницата била направена од сребро во 19 век и била користена за крштевање на првиот мексикански император, Агустин де Итурбиде. Чудовиште во висина од 3 метри направено од чисто сребро го краси главниот олтар и е единствен по тоа што може да се расклопува и повторно да се состави. На олтарот има слика од паста од пченкарно стебло од 16-тиот век на Сењор де ла Сакристиа (Господарот на Сакристија), чија златна круна била подарок од [[Филип II (Шпанија)|Филип II од Шпанија]]. Понов додаток е органот од Германија, кој има 4.600 цевки и е еден од најголемите во Латинска Америка. Во сабота во 8:45 часот попладне катедралата спонзорира шоу со звук и светлина.<ref name="sacred"/><ref name="visitcatedral"/> Пред катедралата се наоѓа стариот Тридентинска семинарија Свети Петар, една од образовните институции на колонијалниот град. Денес таа е Палатата на државната влада. Таа била изградена од Томас де Хуерта кон крајот на 18 век. Училиштето имало дипломци како Хосе Марија Морелос и Мелчор Окампо. Фасадата е главно оригинална, а само [[Грб на Мексико|печатот на Мексико]] бил додаден во средината на 19 век, кога оваа зграда почнала да се употребува како седиште на државната влада на Мичоакан. Внатре има три дворови со ѕидовите на првиот двор покриени со мурали направени од [[Алфредо Залче]] во 1960-тите.<ref name="turiguia"/> [[Податотека:Templo_de_san_francisco_en_morelia.JPG|мини| [[Church of San Francisco, Morelia|Црквата во Сан Франциско]]]] Трасладо де лас Монхас во музејот на Каса де ла Култура е исто и дом на Мичоакански институт за култура и државниот секретар за култура. Се наоѓа во поранешниот манастир Нуестра Сењора дел Кармен Дескалзо, кој бил основан во 1593 година. Зградата на црквата најверојатно била завршена во 1619 година, датумот кој е впишан на јужниот портал, но изградбата на манастирот продолжила во 17 век. Во 19 век, реформските закони ги експроприрале манастирите и станбените простории, но ја оставиле црквата да ја извршува својата религиозна функција, која продолжила до ден-денес. По експропријацијата, областа на манастирот првпат била користена како дом на Првиот коњанички корпус на државата. Со текот на времето црквата се разурнала, но била обновена во 1940-тите. Остатокот од комплексот бил обновен и претворен во сегашната функција почнувајќи од 1977 година.<ref name="casacul">{{Наведена мрежна страница|url=http://cultura.michoacan.gob.mx/index.php?option=com_content&task=view&id=358&Itemid=285|title=Casa de la Cultura de|publisher=Secretaria de la Cultura-Michoacán|location=Morelia|language=es|trans-title=House of Culture - Michoacan|accessdate=2009-11-21}}</ref> Оркидарио де Морелиа е музеј [[Орхидеи|на орхидеи]] во кој се сместени приближно 3.400 видови цветови. Ботаничката градина се состои од три оранжерии со одреден надворешен простор. Со музејот управува [[СЕМАРНАТ]] како дел од програмата за зачувување на дивите видови. Ботаничката градина располага со површина од над 990 квадратни метри и била основана во 1980 година.<ref name="redescolar">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/publicaciones/publi_prodigios/orquidario/orquidario.htm|title=Orquidario de Morelia Michoacán.|publisher=[[Instituto Latinoamericano de la Comunicación Educativa]]|location=Mexico City|language=es|trans-title=Orchid museum of Morelia, Michoacan|archive-url=https://web.archive.org/web/20100910052134/http://redescolar.ilce.edu.mx/redescolar/publicaciones/publi_prodigios/orquidario/orquidario.htm|archive-date=September 10, 2010|accessdate=2009-11-21}}</ref> Регионалниот музеј на Мичоакан бил основан во 1886 година и неговиот дизајн бил под големо влијание на француските идеи за музејски дизајн од тоа време. Сместен е во зграда која му припаѓала на императорот Максимилијан I и е украсен во барокен дизајн. Повеќето од експонатите се однесуваат на историјата на регионот со простории посветени на предхиспанското артефакти и колонијална уметност. Едно забележано парче е сликата наречена „Трасладо де лас Монхас“, која се смета за најдоброто дело произведено во Мичоакан за време на колонијалниот период. Други важни дела го вклучуваат оригиналниот том на Патувањето на Хумболт и Бонпланд, уреден во Париз во 1807 година и муралите направени од Алфредо Залче, Федерико Канту и Грејс Гринвуд. Располага и интерактивни експонати за потеклото на земјата и животот. Музејот има и конференциски сали, библиотека и читална.<ref name="enjoymuseums"/> Државниот музеј е посветен на минатото и сегашноста на државата. Бил отворен во 1986 година и е поделен на три секции – археологија, историја и етнологија на државата. Има и изложба на старата аптека Миер со опрема од 1868 година. Музејот е замок кој датира уште од 18 век.<ref name="enjoymuseums"/> Музеј на колонијална уметност има збирка документи, стари книги, религиозни украси и мапи од колонијалниот период. Главната атракција на музејот е неговата колекција од повеќе од 100 фигури на Христос направени во паста од пченкарно стебло. Овие фигури се создадени од домородни уметници, почнувајќи под раководство на Васко де Кирога, помеѓу 16 и 19 век. Има и слики направени од Мигел Кабрера и [[José Padilla (painter)|Хосе Падила]] во 18 век. Музејот е во стара барокна резиденција од 18 век. Пред зградата да се употребува како музеј, таа била седиштето на првиот официјален владин печат во државата, основан во 1821 година.<ref name="enjoymuseums"/> Музејот Каса [[Хосе Марија Морелос]] и Павон (Куќен музеј [[Хосе Марија Морелос]] и Павон) содржи збирка предмети од колонијалните и раните периоди на независност од историјата на Мексико, вклучувајќи и написи кои му припаѓале на самиот Морелос. Морелос ја купил куќата во 1802 година, но не живеел долго таму, особено во годините непосредно пред и за време на Мексиканската војна за независност поради неговата вклученост во движењето. Во 1933 година, куќата била прогласена за национален споменик и во 1939 година станала сопственост на [[INAH]] за да биде претворена во овој музеј. Подоцна, зградата била подложена на уште еден круг на реставраторски работи и била повторно инаугурирана во 1991 година. Долниот спрат е главно посветен на Морелос, а собите на горниот спрат се посветени на војната општо. Музејот е и архива на епископијата во Мичоакан и содржи документи од 16-тиот до 20-тиот век.<ref name="enjoymuseums"/> [[Податотека:Museo_de_Sitio_y_Archivo_Histórico_Casa_de_Morelos_Morelia_4.jpg|лево|мини| Родното место на Морелос]] Каза Натал де Морелос (родното место на Морелос) е куќата во која е роден Хосе Марија Морелос и Павон во 1765 година. Зградата е голема палата со неокласична фасада и барокен ентериер. Во 1888 година, првобитната зграда била уништена за да се изгради фарма. Оваа зграда е обновена и претворена во музеј во 1964 година за претстојната двестегодишнина од раѓањето на Морелос. Музејот содржи документи и предмети на Морелос, вклучително и оние што ги потпишал, пари што ги измислил, слики и голема библиотека.<ref name="enjoymuseums">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.enjoymexico.net/mexico/morelia-museos-mexico.php|title=Museo en Morelia México|publisher=Enjoy Mexico|language=es|trans-title=Museums in Morelia, Mexico|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612012237/http://www.enjoymexico.net/mexico/morelia-museos-mexico.php|archive-date=2010-06-12|accessdate=2009-11-21}}</ref> Музејот на маските претставува две различни збирки на маски, со вкупно повеќе од 165 примери од култури во дваесет мексикански држави. Се наоѓа во Куќа за ракотворби на Морелија.<ref name="enjoymuseums"/> Музеј за современа уметност Алфредо Залче главно содржи дела направени од Алфредо Залче и Ефраин Варгас, двајца познати сликари од Мичоакан. Тука се одржуваат привремени изложби на мексикански и меѓународни уметници.<ref name="enjoymuseums"/> Плаза Монументал де Морелија бил основан во 1951 година и бил наменет исклучиво за [[Корида|борби со бикови]]. Денес, во рингот се одржуваат концерти, луча либре и свадби.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://michoacan.travel/en/places/bullring-monumental-de-morelia.html|title=Bullring Monumental de Morelia · Places|last=Michoacán|first=Secretaría de Turismo de|work=michoacan.travel|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804073221/http://michoacan.travel/en/places/bullring-monumental-de-morelia.html|archive-date=4 August 2020|accessdate=16 April 2020}}</ref> Морелискиот Аквадукт за прв пат бил документиран во 1549 година. Се користел за транспорт на свежа вода до потребната дестинација за да можат жителите на градот да пристапат до неа. Системот за вода бил направен од искористено дрво од кануа во областа за да се создаде основната структура за време на нејзината изградба. Како што минувале годините со постојано менување на употребата на аквадуктот, се случил инцидент во 1784 година. Инцидентот бил тоа што дел од основата на аквадуктот Морелија се урнал, оставајќи стотици без пристап до водата. На 21 октомври 1785 година, еден документ детално ја опишал реконструкцијата на аквадуктот, а еден човек по име Фреј Антонио де Сан Мигел доброволно се пријавил да направи план за реконструкција на структурата. Со плановите на Фреј Антонио, сводовите биле целосно реконструирани и биле додадени тела за да се поправи претходната штета. Како што завршиле поправките, аквадуктот останал во употреба сè додека не престанал да функционира во 1910 година, а опстојува до ден-денес. Целата структура на Аквадуктот се состоела од 253 сводови (од кои некои се урнале со текот на годините) на висина од 700 метри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.espejel.com/el-acueducto-de-valladolid-morelia/|title=El Acueducto de Valladolid-Morelia|accessdate=2023-11-30|archive-date=2020-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804021330/http://www.espejel.com/el-acueducto-de-valladolid-morelia/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Garcia|first=Patricia Avila|year=2006|title=Water, society and environment in the history of one Mexican city|url=https://semanticscholar.org/paper/9b5d69b5a1e70aece36fa7c95147cadb048970cc|journal=Environment and Urbanization|volume=18|pages=129–140|doi=10.1177/0956247806063969}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cambiodemichoacan.com.mx/nota-n3153|title=El Acueducto monumento civil más importante de Morelia|accessdate=2023-11-30|archive-date=2019-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503145705/http://www.cambiodemichoacan.com.mx/nota-n3153|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moreliainvita.com/acueducto-de-morelia/|title=Acueducto de Morelia – Morelia Invita}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Cabrera Acevea|first=Juan|last2=Ettinger|first2=Catherine R.|year=2000|title=El monumento como documento para su historia Restauración del Acueducto de Morelia en México|url=https://riunet.upv.es/handle/10251/108915|journal=Loggia, Arquitectura & Restauración|issue=10|pages=72–79|doi=10.4995/loggia.2000.5199|doi-access=free}}</ref> Пред Аквадуктот се наоѓа ''[[Фуенте де лас Тараскас]]'', една од најпопуларните фонтани во градот. Сегашната верзија била инсталирана во 1984 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.debate.com.mx/mexico/-Las-Tarascas-fuente-emblematica-de-Morelia-20170806-0283.html|title='Las Tarascas'; fuente emblemática de Morelia|date=6 August 2017|work=El Debate|location=Morelia|language=es|accessdate=30 December 2021}}</ref> == Значајни луѓе == * [[Есмералда (пејачка)|Алма Грациела Харо Кабело]] (родена 1927 година), пејачка позната како Есмералда * [[Јуниор Феликс Мадригал]] (роден 1982), мексикански фудбалер * [[Хосе Мануел Понсе]], мексикански возач на тркачки автомобил == Фестивали == '''Фестивалот на интернационална музика''' е годишен настан кој започнал во 1988 година од Бернал Хименес, кој сонувал да ја направи Морелија „ [[Салцбург]] на Америка“. Фестивалот се состои од повеќе од четириесет концерти со над 500 уметници. Тој стана најголемиот музички фестивал во Морелија, со приватни и владини спонзори, пр. КОНАКУЛТА.<ref name="informador">{{Наведени вести|url=http://www.informador.com.mx/cultura/2009/153654/6/morelia-se-convierte-en-la-capital-de-la-musica.htm|title=Morelia se convierte en la capital de la música|date=2009-11-13|work=El Informador|access-date=2009-11-21|location=Guadalajara, Mexico|language=es|trans-title=Morelia becomes the capital of music|archive-date=2011-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20111125165729/http://www.informador.com.mx/cultura/2009/153654/6/morelia-se-convierte-en-la-capital-de-la-musica.htm|url-status=dead}}</ref> Концертите вклучуваат камерни оркестри, хорови, ансамбли, триа и солисти како што се пијанистката Џоана Мек Грегор и Британската симфонија. Секоја година, различна земја е „специјален гостин“, во 2009 година тоа беше Обединетото Кралство.<ref name="press">{{Наведени вести|url=http://www.festivalmorelia.com.mx/pag/noticias.php?id=43|title=XXI Festival Internacional de Música de Morelia|date=2009-09-11|work=Press|access-date=2009-11-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20211215065203/http://www.festivalmorelia.com.mx/pag/noticias.php?id=43|archive-date=December 15, 2021|trans-title=Spanish}}</ref> Во таа година, некои од учесниците беа Лондонскиот симфониски оркестар, квартетот Бродски, симфонискиот оркестар Ла Бритн, Коро Нова школа Грегоријана Ди Верона од Италија и виолинистката Тања Анисимова од Русија. Меѓу учесниците од Мексико беа Националниот симфониски оркестар, Orquesta Sinfónica de Minería и флаутистот Хорасио Франко.<ref name="informador" /> '''Меѓународниот летен оперски фестивал на Морелија''' (ИСОФОМ) започна во 2017 година и успеаа да привлече илјадници посетители на своите оперски гала вечери и концерти. Студенти од целиот свет доаѓаат да учат со реномираниот факултет и да го искусат животот во Морелија три недели секој јуни. Во 2019 година, фестивалот ја претстави својата прва целосна опера ''Фалстаф'' од Верди, во прекрасниот Театро Окампо, како и Гала вечер во Паласио Клавијеро. Мисијата на '''ISOFOM''' е да донесе млади идни изведувачи на опера пред публиката во Мичоака и да ја сподели со нив таа посебна форма на уметност на знаменитости локации низ Морелија, по прифатлива цена. [[Податотека:Ganadores.jpg|мини|Говор на победниците на Филмскиот фест Морелија во 2010 година]] '''Филмскиот интернационален фестивал''', кој започнал во 2003 година, е главно посветен на мексиканската кинематографија, прикажувајќи ги новите режисери и продукции. Поголемиот дел од активностите се одвиваат во Синеполис Морелија Центро, но вклучува и други театри, аудиториуми и јавни плоштади. '''Фестивалот де Ескала''' е годишен настан посветен на промовирање на качување по карпи во општините како што е Ел Паредон де ла Норија, јужно од самиот град.<ref name="escalada">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.montanismo.org.mx/articulos.php?id_sec=5&id_art=1579|title=Festival de Escalada en Morelia, Michoacán|date=2007-04-20|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722230200/http://www.montanismo.org.mx/articulos.php?id_sec=5&id_art=1579|archive-date=2011-07-22|accessdate=2009-11-21}}</ref> Популарниот фестивал кој содржи 3-дневно натпреварување во салса во срцето на Морелија се нарекува '''„Салсамич“'''. Обично се одржува во март и носи салса танчери од целата земја во Морелија за да се натпреваруваат за награди.<ref name="SalsaMich">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salsamich.com/|title=SalsaMich Salsa Festival|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20110419032428/http://www.salsamich.com/|archive-date=2011-04-19|accessdate=2011-06-20}}</ref> == Забратимени градови == Морелија има [[Збратимени градови|збратимен градски]] однос со [[Јакима, Вашингтон]], поддржан од дружението на сестрински град на Јакима-Морелија од 1999 година.<ref name="YMSCA">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.yakimamorelia.org/|title=YMSCA|date=2021-06-06|accessdate=2021-06-06}}</ref> Културните размени меѓу градовите вклучија музичари од Морелија кои настапуваа со симфонискиот оркестар Јакима.<ref name="Washington Trust">{{Наведена мрежна страница|url=https://preservewa.org/excellence-on-main-awards/dia-de-los-muertos-chalk-art-festival/|title=Washington Trust|date=2021-06-06|accessdate=2021-06-06}}</ref> Морелија има и други збратимени градови низ светот, вклучувајќи ги: Арекипа во Перу; Каспуенас, Ваљадолид {{Efn|Morelia had been named ''Valladolid'' before Mexican independence in 1820; it was renamed in 1828 after the independence leader [[José María Morelos]], born in the city in 1765.<ref>{{Cite web|url=https://www.20minutos.es/noticia/4071020/0/valladolid-contempla-el-hermanamiento-con-el-estado-mexicano-de-guanajuato-ante-la-peticion-de-cuatro-de-sus-ciudades/|website=[[20minutos.es]]|date=28 November 2019|title=Valladolid contempla el hermanamiento con el estado mexicano de Guanajuato ante la petición de cuatro de sus ciudades}}</ref>}} и [[Мадригал де лас Атлас Торес|Мадригал де лас Алтас Торес]] во Шпанија; Гетисбург,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gettysburgpa.gov/sister-cities|title=Sister Cities|work=gettysburgpa.gov|publisher=Borough of Gettysburg|accessdate=2022-03-10|archive-date=2023-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005145009/https://www.gettysburgpa.gov/sister-cities|url-status=dead}}</ref> [[Канзас Сити (Мисури)|Канзас Сити]], Фулертон, Монтереј Парк, [[Норвок, Калифорнија|Норвок]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ci.norwalk.ca.us/commissions.asp|title=City of Norwalk - Commissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110503225301/http://www.ci.norwalk.ca.us/commissions.asp|archive-date=May 3, 2011|accessdate=December 3, 2018}}</ref> и [[Шривпорт|Шривепорт]] во САД; [[Матансас|Матанцас]] и [[Хавана]] во Куба; и [[Сопо]] во Колумбија. == Образование == [[Податотека:Interior_del_Colegio_Primitivo_y_Nacional_de_San_Nicolas_de_Hidalgo.JPG|мини|Колеџот де Сан Николас]] За време на колонијалниот период градот имал четири големи образовни институции, Семинарското училиште „Тридентин“, училиштето „Сан Николас“, училиштето за језуити и училиштето „Розуз“.<ref name="mexdesmor"/> Државниот универзитет, '''Универзидад Мичоакана де Сан Николас де Идалго''', е најстариот универзитет во Америка, кој потекнува од колеџот основан во 1540 година од Васко де Кирога во Пацкуаро, Колеџо де Сан Николас Обиспо. Ова училиште било основано за да обучува свештеници и мисионери за работа во Мичоакан. Училиштето се здобило со кралски печат и покровителство во 1543 година. Во 1566 година, колонијалните верски власти го презеле училиштето, а во 1574 година, академиците овде биле под јурисдикција на [[Исусовци|језуитите]]. Со промената на епископското седиште во Ваљадолид, училиштето се преселило исто така во 1580 година и било споено со веќе постоечкиот Училиштето Сан Мигел Гуајангарео. Училиштето било реформирано во 17 век, а неговата наставна програма била редизајнирана во 18 за да вклучи курсеви по филозофија, религиозно право, граѓанско право и други предмети. На почетокот на 19 век, училиштето станало еден од главните центри за учење и академија во Нова Шпанија, создавајќи научници како што се Мигел Идалго и Костиља, Хосе Ма. Морелос, [[José Sixto Verduzco|Хосе Сиксто Вердуско]], [[José María Izazaga|Хосе Марија Изазага]] и [[Игнасио Лопез Рајон]], од кои повеќето ќе имаат улога во претстојната мексиканска војна за независност. Училиштето било затворено за време на војната, но било повторно отворено во 1847 година со името Примитиво и Насионал Колехио де Сан Николас де Идалго, фокусирајќи се повеќе на секуларните студии како хемија, физика, математика, биологија итн. според основата на европскиот универзитетски модел. [[Податотека:ITESM_Campus_Morelia.jpg|мини|ITESM Морелија кампус]] По [[Мексиканска револуција|Мексиканската револуција]], училиштето било реорганизирано и повторно преименувано во Универзидад Мичоакана де Сан Николас де Идалго во 1917 година, што вклуцило голем број на други училишта и дисциплини во новата организација.<ref name="sannicolas">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.umich.mx/acerca/historiaUMSNH.html|title=Historia de la Universidad Michoacana|last=Figueroa Zamudio|first=Silvia|publisher=Universidad Michoacana de San Nicolás de Hidalgo|location=Morelia, Mexico|language=es|trans-title=History of the Michoacán University|archive-url=https://web.archive.org/web/20100131043829/http://www.umich.mx/acerca/historiaUMSNH.html|archive-date=2010-01-31|accessdate=2009-11-21}}</ref> Денес, Универзитетот Мичоакана де Сан Николас де Идалго е најважниот универзитет во државата [[Мичоакан]]. Тој е рангиран како еден од Топ 10 најдобри јавни универзитети во Мексико. Универзитетот неодамна се прошири и во други помали градови во државата освен Морелија, како што се [[Уруапан]], [[Апатцинган]], [[Сиудад Идалго, Мичоакан|Сиудад Идалго]], [[Лазаро Карденас]], [[Коалкоман]], [[Хуетамо]], [[Танганцикуаро]] и [[Зитакуаро]]. Во 2011 година, според пописот на ИНЕГИ, универзитетот имал 55.546 редовни студенти. Други универзитети во градот се [[Технолошкиот институт на Морелија|Институт Технологичко Де Морелија]] (ITM), Технолошкиот универзитет во Морелија (UTM), Институтот за образовни науки во Мичоакан, Центарот за истражување и развој на државата Мичоакан (CIDEM), кампусот Морелија на Националниот автономен универзитет во Мексико, Институтот за високи комуникациски студии (IESCAC), Националниот педагошки универзитет , Конзерваториум за рози, Универзитетот Васко де Квирога, Латинскиот универзитет во Америка, Универзитетот Ла Сал Морелија, Институт за технологија и високи студии во Монтереј - кампусот Морелија ИТЕСМ, Универзитетот Сор Хуана Инес де ла Круз и многу други приватни универзитети. == Спорт == [[Податотека:Estadio_Morelos.jpg|мини|Стадион Морелос]] Морелија беше претставена од својотт фудбалски тим, [[Монаркас Морелија]], во [[Лига MX|Лига МХ]]. Монаркас Морелија бил основана во 1950 година надвор од градот каде што сега се наоѓа споменикот на Лазаро Карденас. Првобитното име на тимот било Клуб Депортиво Морелија и бил во сопственост на Еукарио Гомес. Боите на клубот се боите на знамето на градот црвена и жолта, бидејќи Морелија е познато дека е најшпанскиот град во Мексико. Клубот го добил прекарот „Амарило“ (Жолта) За време на сезоната 1956–57, кога клубот го добил правото да игра во 1-та дивизија во која играл на својот прв турнир за [[Копа Мексико]] против [[Клуб Америка]]. Клубот повторно се спуштил во 2-та дивизија во 1968 година и доживеал тешки времиња во раните 70-ти. До крајот на сезоната 1973-74, тимот бил целосно реструктуиран од 32 стопанственици од Морелија кои го купиле тимот. По 13 години во 2-та дивизија, тимот конечно се вратил во игра од 1-ва дивизија во 1981 година и до средината на 1980-тите бил конкурентен и редовно стигнувал до Лигуила (плеј-оф). По долги години играње на Естадио Венустиано Каранца, со завршувањето на Естадио Морелос во 1989 година тимот доби нов дом. Во 1996 година, тимот бил купен од ТВ Ацтека и името Монаркас ([[Монарх|Монарси]]) Морелија бил усвоен во 1999 година поради тројцата шпански монарси прикажани на знамето на Морелија. Тимот го освои својот прв шампионат за време на сезоната Инвиерно 2000 година и до средината на деценијата играше во меѓународни натпреварувања како што се [[Копа Либертадорес]] и Лига де Кампеонес де ла КОНКАКАФ ([[КОНКАКАФ Лигата на шампионите|Лига на шампиони КОНКАКАФ]]). Последниот успех на тимот дојде за време на турнирот во северноамериканската Суперлига во 2010 година, кој Монаркас го освои со победата над Нова Ингланд Револуција на 1 септември 2010 година во Њу Ингланд. Тимот го затвори турнирот Апертура 2010 на Примера дивизион де Мексико (прва дивизија на Мексико), не успевајќи да влезе во „лигилата“.<ref name="monarcas">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fuerzamonarca.com|title=Fuerza Monarca|publisher=Club Fútbol Morelia|location=Morelia, Mexico|language=es|trans-title=Monarch Force}}</ref> Во 2020 година беше објавено дека франшизата ќе се пресели во градот Мазатлан, Синалоа и ќе се преименува во Мазатлан ФК. Набргу, општинската влада објави дека ќе има нов тим кој ќе игра во Лига де Експансион (втора дивизија на Мексико) под името Атлетико Морелија. == Транспорт == [[Податотека:Morelia_International_Airport_DSC_0585_AD.JPG|мини|Аеродром Морелија]] Морелија е одалечена од Град Мексико на три или четири часа преку автопатот Атлакомулко - Мараватио -Морелија, кој е поврзан со автопати со државите [[Мексико (сојузна држава)|Мексико]], Керетаро, Гуанахуато и [[Халиско]]. Морелија е поврзана со брегот на Мичоакан преку автопатот 200 кој минува низ Уруапан до пристаништето Лазаро Карденас. Меѓународниот аеродром Генерал Франциско Мухика или Меѓународниот аеродром Морелија (IATA: MLM, ICAO: MMMM) е меѓународен аеродром во Морелија, Мичоакан, Мексико. Аеродромот спроведува домашни и меѓународни летови, поврзани со Град Мексико, Уруапан, Лазаро Карденас, Акапулко, Зихуатанехо, Гвадалахара, Монтереј, Тихуана и неколку дестинации во Соединетите држави. Аеродромот го носи името на поранешниот гувернер на државата Мичоакан.<ref name="raices"/> == Општината == Морелија како општинско седиште, е управен орган на 423 други заедници, од кои речиси сите се мали заедници од три до 1.000 луѓе. 89% од населението на општината живее (684.145 луѓе) во самиот град.<ref name="INEGI">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/sistemas/conteo2005/localidad/iter/|title=INEGI Census 2005|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20070328224939/http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/sistemas/conteo2005/localidad/iter/|archive-date=2007-03-28|accessdate=2009-11-23}}</ref> Општината зафаќа територија од 1,199.02 квадратни километри и се граничи со општините Таримбаро, Чукандиро, Хуаникео, Чаро, Цицио, Вила Мадеро, Акуицио, Лагуниљас, Конео, Цинцунцан и Квирога.<ref name="encmuc"/> Вегетацијата надвор од градот варира во зависност од висината и видот на почвата. Планинските области се претежно покриени со [[четинари]], додека пониските и посувите области имаат дрвја како што е мескит. На јужната страна од градот се наоѓа шумата Лазаро Карденас, која е еколошки резерват. Животинскиот свет претежно се состои од мали цицачи, со којоти најголеми, птици грабливки и некои влекачи.<ref name="encmuc"/> Растот на градот Морелија има негативно влијание врз околното пошумено подрачје. Ова е особено проблематично во областа северно од градот, која припаѓа на басенот на езерото Куицео и е главна област за полнење на водоносниот слој на градот. Пошумените области околу градот се важни за квалитетот на воздухот во градот и се место за размножување за опрашување инсекти потребни за земјоделството. УНАМ ги документира видовите во овие шуми со цел да ги прогласи за биолошки резервати.<ref name="reyes">{{Наведени вести|url=http://www.lajornadamichoacan.com.mx/2009/10/29/index.php?section=politica&article=005n2po|title=En riesgo, zona boscosa de Morelia|last=Reyes|first=Gema|date=2009-10-29|work=La Jornada Michoacán|access-date=2009-11-21|location=Morelia, Mexico|language=es|trans-title=At risk, the forested zone of Morelia}}</ref> Една индустриска област е Сиудад Индустриал де Морелија, во која претежно се сместени малите и средни претпријатија. Некои од производите што се произведуваат овде се масло за јадење, брашно, цемент, пластика, флаширање и бонбони.<ref name="encmuc"/> Туризмот е растечки дел од економијата, искористувајќи ги предностите на колонијалното наследство на областа, помалите традиционални заедници, природните области и археолошките зони како што се Санта Марија де Гвидо во градот, Баранка де лос Лобос во Теремендо, Светилиштето Нахуатл и Катрина во Капула. Сепак, тој не е доволно развиен за да биде главен придонесувач.<ref name="encmuc" /><ref name="poors">{{Наведена мрежна страница|url=http://www2.standardandpoors.com/portal/site/sp/es/la/page.article/2,1,1,0,1204851792136.html|title=Standard & Poor's confirma calificación de 'mxA+' del municipio de Morelia, Michoacán; la perspectiva es estable|date=2009-11-12|language=es|trans-title=Standard & Poor’s confirms grade of ‘mxA+’ of the municipality of Morelia, Michoacán; forecast is stable|accessdate=2009-11-21}}</ref> Туризмот е главната економска активност во Морелија. За жал, поради зголемената стапка на криминал во Мексико, трговијата со дрога во рамките на картелите, ова може да доведе до сериозна дестимулација во туристичкиот сектор за Морелија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://travel.state.gov/content/passports/en/alertswarnings/mexico-travel-warning.html|title=Mexico Travel Warning|work=travel.state.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20160601001513/https://travel.state.gov/content/passports/en/alertswarnings/mexico-travel-warning.html|archive-date=2016-06-01|accessdate=2016-11-13}}</ref> Според извештајот [[Стандард и Пурс|на Стандард и Пурс]] за ноември 2009 година, владата на Морелија одвојува доволен буџет за развој, поддржан од релативно високи приходи и низок долг. На национална скала за Мексико тоа се оценува како А+. Се предвидува стабилна економија со тоа што владата ја држи контролата над трошоците.<ref name="poors"/> == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Articles with short description]] [[Категорија:Short description is different from Wikidata]] [[Категорија:Светско наследство во Мексико]] [[Категорија:Населени места основани во 1541 година]] [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] mu0q6zvwy9m8hh1gpj5b4d5rqo9eea4 Прва лига на Југославија во кошарка во 1969/70 0 1341111 5533140 5243213 2026-04-02T11:52:34Z BosaFi 115936 5533140 wikitext text/x-wiki '''Прва лига на Југославија во кошарка 1969/70.''' беше 26-то првенство во кошарка на СФРЈ. Олимпија ја освоила титулата. == Табела == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! ! style="width:180px;" | Тимот ! Игра ! Поб. ! Нер. ! P+ ! П- ! Точка |- style="background:#ACE1AF;" | 1. | Олимпија | 22 | 18 | 4 | 2137 година | 1761 година | 36 |- | 2. | [[КК Црвена Ѕвезда|Црвена звезда]] | 22 | 17 | 5 | во 1951 година | 1750 година | 34 |- | 3. | Југопластика | 22 | 17 | 5 | 1913 година | 1671 година | 34 |- | 4. | Локомотива Загреб | 22 | 14 | 8 | во 1984 година | 1890 година | 36 |- | 5. | ОКК Белград | 22 | 14 | 8 | 1720 година | 1653 година | 28 |- | 6. | Задар | 22 | 10 | 12 | 1704 година | 1754 година | 20 |- | 7. | [[КК Работнички|Работнички]] | 22 | 10 | 12 | 1673 година | 1631 година | 19 (-1) |- | 8. | Борец Чачак | 22 | 9 | 13 | 1734 година | во 1827 година | 18 |- | 9. | Партизан | 22 | 8 | 14 | 1751 година | 1752 година | 16 |- | 10. | [[КК Жељезничар Карловац|Железничар Карловац]] | 22 | 8 | 14 | 1632 година | 1660 година | 30 |- | 11. | Работнички Белград | 22 | 7 | 15 | 1780 година | во 1775 година | 14 |- | 12. | [[АКК Браник Марибор|Марибор 66]] | 22 | 0 | 22 | 1446 година | 2292 | 0 |} == Составот на шампиони == {| class="wikitable plainrowheaders" !Екипа ! Играчи ! Тренер |- | Олимпија | [[Андреј Остерц]], [[Марко Гвардијанцић|Марко Гвардијанчиќ]], [[Витал Еиселт]], Борут Басин, [[Јоже Фишер]], [[Петер Мартер]], [[Јуре Божић|Јуре Божиќ]], [[Павле Поланец]], [[Душан Вербић|Душан Вербиќ]], Винко [[Дарко Хочевар|Јеловац, Дарко Хочевар]], [[Ђуро Лемаић|Ѓуро Лемаиќ]], Иво Данеу,Емил Логар,Аљоша Жорга | [[Милан Тошић|Милан Тошиќ]] |} == Надворешни врски == {{Портал-кутија|Кошарка|СФРЈ}} * {{Наведена мрежна страница|url=http://nsl.kosarka.co.yu/History2.aspx|title=Istorijat Državnih prvenstava 1945 - 1991 (archive copy at the Wayback Machine)|date=5 јуни 2008|publisher=Кошаркашка лига Србије|archive-url=https://web.archive.org/web/20080702123851/http://nsl.kosarka.co.yu/History2.aspx|archive-date=2 јули 2008|accessdate=2 декември 2010}} [[Категорија:Кошарка во 1970]] [[Категорија:Кошарка во 1969]] [[Категорија:Кошарка во Југославија]] huxo6l4gpkrnr0970v1nzi1c0jxxadu Нада Алексоска 0 1341979 5532973 5456154 2026-04-02T05:04:52Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532973 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател|name=Нада Алексоска|birth_place=Градско Република Македонија|language=Македонски јазик Германски јазик|nationality=Македонија|ethnicity=Македонка|education=Филолошки факултет Скопје, факултет во рамките на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје|partner=Веле Алексоски|birth_date=02.07.1947|image=Нада Алексоска.jpg}} '''Нада Алексоска''' (родена на 02 јули 1947 година во [[Градско]]) е македонски писател, пишува поезија и раскази. По професија професор мо македонски јазик сега пензионер. === Биографија === Нада Алексоска е родена на [[2 јули (родени)|2 јули]] [[1947]] година во [[Градско]]. Основно образование завршува во [[ОУ „Даме Груев“ - Градско|ОУ „Даме Груев“]] Градско. Средно образование завршува вп [[ОСУ „Јовче Тесличков“ - Велес|ОСУ„Јовче Тесличков“]] [[Велес]]. Своето школување го продолжува на [[Филозофски факултет - Скопје|Филолошки факултет Скопје]], факултет во рамките на Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ група македонски јазик во [[Скопје]]. Активен член на Клуб на писатели „ Коста Солев Рацин“ Велес , Во здружение на пензионери во Велес, координатор на Комисијата за културно забавен живот и дописник на Списанието „Пензионер“[http://www.szpm.org.mk/mak/zapis.asp?id=1171]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Нада Алексоска е лектор<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kultura.gov.mk/wp-content/uploads/2022/06/Spisok-polozeni-lektori-1998-2015-5.10.2021-koregiran.pdf|title=Министерство за култура|location=Скопје|language=Македонски|orig-year=2022|accessdate=2024-02-04|archive-date=2024-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240204120030/https://kultura.gov.mk/wp-content/uploads/2022/06/Spisok-polozeni-lektori-1998-2015-5.10.2021-koregiran.pdf|url-status=dead}}</ref> по македонски јазик. Нејзиното работно искуство како наставник по македонски јазик е во неколку основни училишта во Општина Велес. Од 1992 година до 1997 година работи како наставник во повеќе училишта во [[Германија]] како во [[Манхајм]], [[Хајделберг|Хајдлберг]], [[Франкфурт на Мајна|Франкфурт]], [[Карлсруе]], [[Оренбург]] и некои други места каде учениците – Македонци имаа часови по македонски јазик, историја, географија и слично<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/prilozi/kolibri/%D0%B3%D0%B8-%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%BC%D0%B5-%D0%B4%D0%B5%D1%86%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D0%BE-%D0%B4%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82-%D0%B4%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8-%D0%BB/|title=Ги учевме децата како да станат добри луѓе!|last=Димкоски|first=Филип|date=2020-10-06|work=Нова Македонија|language=mk-MK|accessdate=2024-02-04}}</ref>. Потоа повторно работи ОУ „Блаже Конески“ во Велес, а од 1998 до 2005 година била вработена во Министерството за образование на Р Македонија како подрачен претставник за општините Велес, Градско и Чашка. Учествува на многу на бројни поетски и литературни настани во Велес и низ Македонија, рецензент<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://duma.mk/region/mobilno-novinarstvo-prikazna-za-zlatnata-monografija-na-ourc-maca-ovcharova-veles/|title=Мобилно новинарство: Приказна за златната „Монографија на ОУРЦ Маца Овчарова, Велес“ - ДУМА.мк|date=2023-04-09|language=mk-MK|accessdate=2024-02-04}}</ref> и лектор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://domasno.mk/mk/produkti/kamen-dusa|title=„И каменот има душа“|last=Димкоски|first=Филип|date=2021-02-22|work=domasno.mk|language=mk|accessdate=2024-02-04|archive-date=2024-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240204121531/https://domasno.mk/mk/produkti/kamen-dusa|url-status=dead}}</ref> на многу изданија. Добитник е на наградата за Животно дело „Коле Неделковски“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/culture/pisatelkata-nada-aleksoska-petti-dobitnik-na-nagradata-za-zhivotno-delo-kole-nedelkoski/|title=Писателката Нада Алексоска петти добитник на наградата за животно дело „Коле Неделкоски“|last=А1он|date=2021-09-02|work=А1он|language=en-US|accessdate=2024-02-04|archive-date=2024-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240204155438/https://a1on.mk/culture/pisatelkata-nada-aleksoska-petti-dobitnik-na-nagradata-za-zhivotno-delo-kole-nedelkoski/|url-status=dead}}</ref> која ја доделува Клуб на писатели „ Коста Солев Рацин“ Велес во соработка со Општина Велес.[http://www.szpm.org.mk/mak/zapis.asp?id=1171]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Алексоска е уредик,[[новинар]] и лектор на Списание „[[Македонско сонце|Македонско Сонце]]“<ref>{{Наведено списание|date=2024-01-18|title=Македонско сонце|url=https://mk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D1%81%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5&oldid=5147484|journal=Википедија|language=mk}}</ref> на македонски јазик во периодот од 1993 година до 1998 година. Списанието се печатело во Скопје во печатницата на [[Нова Македонија]] во Скопје и се дистрибуирало во Македонија и во македонската дијаспора. Наградувана на повеќе македонски конкурси и манифестации. Како поет учествува и на многу поетски манифестации, била во Организациски одбор на Детски Рацинови средби<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%95%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%98%D0%B2%D1%87%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D1%81%D0%BE-%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BD-%D0%BF%D1%80%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%81-%D0%BD%D0%B0-52%3D%D1%82%D0%B5-%D0%94%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%A0%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B1%D0%B8|title=култура|last=ТиРековМирече|date=2019}}</ref> и многу години учествувала <ref>{{Наведување|title=Во чест на Рацин! {{!}} Нада Алексоска {{!}} By Клуб на писатели „Коста Солев Рацин“ - Велес {{!}} Facebook|url=https://www.facebook.com/100063693242263/videos/%D0%B2%D0%BE-%D1%87%D0%B5%D1%81%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD/188478695819078/|accessdate=2024-02-04|language=mk}}</ref> на поетските каравани на Детски Рацинови средби, настапувала и на Рацинови средби и на многу поетски манифестации во Македонија. === Творештво === Автор е на следните книгиː * Монографијата „Смиљан Гриовски агентот на ЦИА“ издадена (1998 )[https://books.google.mk/books/about/Smilan_Griovski_agent_na_CIA.html?id=WcD2DAEACAAJ&redir_esc=y] * стихозбирка  „Кога душата говори“, * стихозбирка „Ластовички“ * стихозбирка „Песната на ѕвездите“(1999)[https://kanal5.com.mk/promovirana-stihozbirkata-pesna-na-dzvezdite-od-nada-aleksoska/a241150] збирки раскази * „Под сенката на брезата“(2022)[http://www.makedonika.mk/Search.aspx?searchTerm=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B0%20%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B0], * „Муабетење со умот“ (2020) [https://bigorski.org.mk/vesti/mediumi/promovirani-tri-knigi-vo-bigorski-vo-chest-na-1000-godishninata/][http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B0-%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0%2C-%D0%B7%D0%B1%D0%B8%D1%80%D0%BA%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8] === Наводи === === Надворешни врски === 3c2sssg1wubvy5xnem6kbi2jode9gxy Кенан Јилдиз 0 1348657 5532866 5532137 2026-04-01T16:52:27Z Carshalton 30527 5532866 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Кенан Јилдиз | image = [[Податотека:Kenan Yıldız in the international match (March 2025) (cropped).jpg|160px]] | height = {{height|m=1.85}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|2005|5|4}} | cityofbirth = [[Регенсбург]] | countryofbirth = [[Германија]] | nationality = {{flagsport|GER}} [[Германија]]<br>{{flagsport|TUR}} [[Турција]] (од 2021) | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 10 | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|600px pentasection vertical Black HEX-DE1100.svg}} Салерн Регенсбург | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Jahn Regensburg}} | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Bayern Munchen}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Juventus}} | years1 = 2022-2023 | caps1 = 14 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Juventus Next Gen}} | years2 = 2023- | caps2 = 91 | goals2 = 19 | clubs2 = {{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2021-2022 | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 3 | nationalteam1 = {{flagsport|TUR}} [[Фудбалска репрезентација на Турција под 17 години|Турција 17]] | nationalyears2 = 2022- | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{flagsport|TUR}} [[Фудбалска репрезентација на Турција под 21 година|Турција 21]] | nationalyears3 = 2023- | nationalcaps3 = 27 | nationalgoals3 = 5 | nationalteam3 = {{flagsport|TUR}} [[Фудбалска репрезентација на Турција|Турција]] }} '''Кенан Јилдиз''' (роден на [[4 мај]] [[2005]] година, во [[Регенсбург]]) — [[Турци|турски]] [[фудбал]]ер, {{Football/FW/player}} на {{Fb team (N) Juventus}} и на [[Фудбалска репрезентација на Турција|турската репрезентација]]. ==Биографија== Роден е и израснат во [[Германија]] од татко [[Турција|турчин]] и мајка [[Германија|германка]],<ref>{{cite web|author=Giacomo Iacobellis|url=https://www.tuttomercatoweb.com/serie-a/kenan-yildiz-e-nata-una-star-5-curiosita-che-forse-non-sapevate-sul-talento-della-juve-1922018|title=Kenan Yildiz, è nata una star: 5 curiosità che forse non sapevate sul talento della Juve|date=2024-01-12}}</ref> избирајќи ја за својата спортска националност земјата на неговиот татко.<ref name="Corbo">{{cite web|author=Cristiano Corbo|url=https://www.dazn.com/it-IT/news/calcio/juventus-chi-e-yildiz/1hkgptloekek91ahl68mol99pr|title=Juventus, chi è Yildiz: il talento a disposizione di Allegri in gol a Frosinone|date=2023-12-23}}</ref> ==Технички карактеристики== Неговата примарна позиција е [[Напад (фудбал)#Втор напаѓач|втор напаѓач]], кој исто така добро игра како крилен напаѓач, бидејќи добро се снаоѓа и со двете нозе.<ref name="Corbo"/> Има одлична техника, визија за играта и додавања.<ref>{{Cite web|url=https://www.ilbianconero.com/a/chi-e-kenan-yildiz-l-ultimo-talento-accostato-alla-juve-18087|title=Chi è Kenan Yildiz, l'ultimo talento accostato alla Juve|website=Juventus News - Ultime Notizie Juve - il BiancoNero|date=6 August 2022 }}</ref> ==Клупска кариера== Своите први чекори ги направил во Салерн и [[ФК Јан Регенсбург|Јан Регенсбург]], екипи од неговиот роден град, пред да се пресели, на седумгодишна возраст, во {{Fb team (N) Bayern Munchen}} во кој ја поминал речиси целата своја младинска кариера;<ref name="Parisi">{{cite web|author=Carlotta Parisi|url=https://www.lacasadic.com/news-serie-c/kenan-yildiz-juventus-chi-e-storia/|title=Juventus, chi è Kenan Yildiz: il classe 2005 che ha esordito in Serie A|date=2023-08-20|accessdate=2024-05-24|archive-date=2024-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20240121101959/https://www.lacasadic.com/news-serie-c/kenan-yildiz-juventus-chi-e-storia/|url-status=dead}}</ref> во неговата последна сезона во Баварија забележал 20 настапи и 6 гола, а исто така дебитирал во [[УЕФА Младинска лига|УЕФА Младинската лига]].<ref name="Parisi"/> Во летото 2022 година, тој се преселил во {{Fb team (N) Juventus}} со слободен трансфер.<ref>{{cite tweet|author=Juventus FC Youth|user=JuventusFCYouth|number=1546788546693955584|title=#Under19 {{!}} Ufficiale il passaggio in bianconero di Kenan Yildiz, centrocampista classe 2005, e di Ivano Srdoc, attaccante classe 2005. Entrambi si legano alla Juventus fino al 2025. Benvenuti!|date=2022-07-12}}</ref> Првично, тој бил вклучен во [[Младински сектор на ФК Јувентус#Примавера (под 19 години)|Примавера]] тимот, каде под водството на тренерот [[Паоло Монтеро]], во сезоната 2022-2023 забележал вкупно 37 настапи и 15 гола.<ref name="Juventus">{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/kenan-yildiz-rinnova-con-la-juventus|title=Kenan Yildiz rinnova con la Juventus!|date=2023-08-30}}</ref> Наскоро потоа, тој започнал да се приклучува на [[ФК Јувентус Некст Џен|Јувентус Нект Џен]], [[втор тим|вториот тим]] на Јувентус кој се натпреварувал во [[Серија Ц]], со кој го направил своето професионално деби на 17 декември 2022 година, под водството на тренерот [[Масимо Брамбиља]], во поразот на домашен терен со 0-3 од [[Виртус Верона]].<ref name="Juventus"/> Во сезоната 2023-2024, тој бил потврден како постојан член во Некст Џен тимот, со кој на 23 септември го постигнал својот прв гол во својата професионална кариера, отворајќи го резултатот во победата со 1-2 на гостувањето кај [[УС Анкона|Анкона]] во рамките од петтото коло на [[Серија Ц 2023-2024|Серија Ц]] првенството,<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/next-gen-ancona-juventus-la-sintesi|title=Next Gen {{!}} Ancona - Juventus {{!}} La Sintesi|date=2023-09-23}}</ref> додека во меѓувреме бил вклучен и во првиот тим на ''бјанконерите'' од [[Масимилијано Алегри]],<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/huijsen-e-yildiz-entrano-a-far-parte-della-prima-squadra-della-juventus|title=Huijsen e Yildiz entrano a far parte della Prima Squadra della Juventus|date=2023-11-07}}</ref> со кој дебитирал во [[Серија А]], на 20 август во победата со 0-3 на гости против {{Fb team (N) Udinese}}.<ref name="Parisi"/> На 23 декември истата година, на своето деби како стартер за првиот тим на Јувентус, тој го постигнал својот прв гол за клубот, отворајќи го резултатот во победата со 1-2 на гостувањето кај {{Fb team (N) Frosinone}}:<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/frosinone-juventus-risultato|title=Frosinone-Juventus {{!}} La sintesi|date=2023-12-23}}</ref> со ова, на возраст од 18 години и 233 дена, тој станал најмладиот странски стрелец во првенствен натпревар за Јувентус во историјата на клубот од Торино, соборувајќи го претходниот рекорд на [[Марсело Залајета]].<ref>{{cite tweet|author=OptaPaolo|user=OptaPaolo|number=1738529699066745031|title=Today Kenan Yildiz became the youngest foreign goalscorer in the Juventus history in Serie A (18 years and 233 days). Future|date=2023-12-23}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/kenan-yildiz-primo-gol-con-la-juve-gioiello-da-record|title=Kenan Yildiz, primo gol con la Juve! Gioiello da record|date=2023-12-23}}</ref> На 4 јануари 2024 година, на своето деби во [[Фудбалски куп на Италија|Купот на Италија]], во успехот со 6-1 против {{Fb team (N) Salernitana}} во осминафиналето, тој го постигнал петтиот погодок за својот тим во натпреварот.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/juventus-salernitana-risultato-coppa-italia|title=Coppa Italia {{!}} Juventus-Salernitana {{!}} La sintesi|date=2024-01-04}}</ref> Својата прва сезона со првиот тим на Јувентус ја затворил со освојување на трофејот во [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|Купот на Италија]], влегувајќи како замена во финалето одиграно во [[Рим]] на 15 мај, во кое Јувентус ја совладал {{Fb team (N) Atalanta}} со 1-0.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/coppa-italia-atalanta-juventus-finale-racconto-partita|title=La Coppa Italia è nostra!|date=2024-05-15}}</ref> За сезоната [[ФК Јувентус сезона 2024-2025|2024-2025]], тој го носел дресот со „''број десет''“,<ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/kenan-yildiz-rinnovo-2029|title=Ufficiale {{!}} Kenan Yildiz, rinnovo e maglia numero 10|date=2024-08-16}}</ref> со кој на својот грб дебитирал на 19 август 2024 во првенствената победа со 3-0 на домашен терен над {{Fb team (N) Como}}, во која забелажал асистенција за голот на [[Тимоти Веа]].<ref>[https://www.comunicazioneitaliana.it/news/f5ad9d05e5e005045f494a36a78af74a Juventus-Como 3-0, buona la prima di Thiago Motta] ''comunicazione italiana'' 19.08.2025</ref> На 17 септември 2024 година, тој го имал своето деби во [[УЕФА клупски натпреварувања|натпреварувањата на УЕФА]] со гол во победата од 3-1 на домашен терен над {{Fb team (N) PSV}}: со 19 години и 136 дена, тој станал најмладиот стрелец на Јувентус во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], надминувајќи го [[Алесандро Дел Пјеро]].<ref name="Del Piero">{{Cite web|author=Davide Bighiani|url=https://www.eurosport.it/calcio/champions-league/2024-2025/yildiz-che-esordio-gol-alla-del-piero-prima-di-alex-e-il-piu-giovane-juventino-di-sempre-in-juventus-psv_sto20037943/story.shtml|title=Yildiz, che esordio! Gol alla Del Piero, prima di Alex: è il più giovane juventino di sempre in Juventus-PSV|date=2024-09-17}}</ref> На 27 октомври, тој ги постигнал своите први два гола во Серија А за сезоната, помагајќи им на „''бјанконерите''“ да ја анулираат негативата од 4-2 и да стигнат до реми 4-4 на стадионот „[[Сан Сиро|Џузепе Меаца]]“ против {{Fb team (N) Inter}}:<ref>{{cite web|url=https://www.legaseriea.it/it/media/serie-a/inter-juventus-da-fantascienza|title=Inter - Juventus da fantascienza|date=27 октомври 2024}}</ref> така, со 19 години и 176 дена, тој станал најмладиот играч кој постигнал два гола во историјата на ''[[Дерби д’Италија]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/numeri-kenan-le-statistiche-della-sua-partita|title=NUMERI {{!}} YILDIZ, le statistiche della sua partita|date=27 октомври 2024}}</ref> На 3 јануари 2025 година, тој постигнал гол на своето деби во [[Суперкуп на Италија 2024|Суперкупот на Италија]], давајќи му на Јувентус привремено водство во полуфиналето против {{Fb team (N) Milan}}, подоцна загубено со 1-2.<ref>{{cite web|url=https://www.legaseriea.it/it/media/supercoppa/il-milan-conquista-la-finale|title=Il Milan conquista la finale|date=3 јануари 2025}}</ref> На 27 април 2025, во натпреварот против {{Fb team (N) Monza}} добиен со 2-0, тој го добил првиот црвен картон во кариерата поради удар со лакт во лицето на противничкиот играч [[Алесандро Бјанко]].<ref>{{cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/27-04-2025/juve-monza-yildiz-espulso-per-gomitata-a-bianco.shtml|title=Yildiz espulso per gomitata a Bianco|publisher=La Gazzetta dello Sport|language=it|date=27 април 2025|access-date=10 јуни 2025}}</ref> Поради ова тој добил суспензија од два натпревари,<ref>{{cite web|url=https://www.repubblica.it/sport/calcio/serie-a/2025/04/29/news/yildiz_squalifica_giudice_sportivo-424155978/|title=Yildiz squalificato per due giornate: salterà le sfide Champions con Bologna e Lazio|publisher=Repubblica.it|language=it|date=29 април 2025|access-date=10 јуни 2025}}</ref> но се вратил на време за последните два натпревари помагајќи му на клубот да оствари две победи и да се квалификува за [[УЕФА Лига на шампиони 2025-2026|следната сезона на Лигата на шампионите]]: најпрво, тој забележал две асистенции во победата од 2-0 над {{Fb team (N) Udinese}},<ref>{{cite web|url=https://onefootball.com/en/video/yildiz-decisivo-con-due-assist-contro-ludinese-41163884|title=Yildiz decisivo con due assist contro l’Udinese|publisher=onefootball|language=it|date=26 мај 2025|access-date=10 јуни 2025}}</ref> а потоа постигнал гол во победата од 2-3 на гостувањето кај {{Fb team (N) Venezia}}.<ref>{{cite web|url=https://www.lottomatica.sport/news/calcio/serie-a/la-juve-vince-a-venezia-i-bianconeri-conquistano-laccesso-in-champions/|title= La Juve vince a Venezia: i bianconeri conquistano l’accesso in Champions|publisher=lottomatica.sport|language=it|date=26 мај 2025|access-date=10 јуни 2025}}</ref> На крајот од сезоната, тој учествувал на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]] ​​со Јувентус во [[САД]]: тој бил протагонист во групната фаза, постигнувајќи гол на дебито на клубот во натпреварувањето, на 18 јуни 2025 година, во победата од 5-0 против емиратскиот клуб {{Fb team (N) Al Ain FC}},<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/it/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025/articles/al-ain-juventus-highlights-match-report-vittoria|title=Juventus forza 5: Kolo Muani, Conceição e Yildiz spazzano via l'Al Ain|date=18 јуни 2025}}</ref> и го повторил истото четири дена подоцна, во победата од 4-1 над мароканскиот {{Fb team (N) Wydad Casablanca}}, каде постигнал два гола и го предизвикал [[автогол]]от со кој бил отворен резултатот.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/it/tournaments/mens/club-world-cup/usa-2025/articles/juventus-wydad-highlights-match-report-yildiz|title=Yildiz show e la Juventus vola: Wydad eliminato|date=22 јуни 2025}}</ref> Сезоната ја завршил со 52 одиграни натпревари во сите натпреварувања и 12 гола. На 7 февруари 2026, Јилдиз го продолжил својот договор со Јувентус до 2030 година.<ref>{{cite web |url=https://www.juventus.com/en/news/articles/kenan-yildiz-renews-until-2030 |title=Kenan Yildiz renews until 2030 |publisher=Juventus FC |date=7 February 2026 }}</ref> ==Репрезентативна кариера== Иако имал можност да игра и за [[Германија]], Јилдиз се одлучил да ја претставува [[Турција]] на репрезентативни ниво, играјќи најпрво за [[Фудбалска репрезентација на Турција под 17 години|селекцијата под 17 години]], за која во периодот 2021-2022 забележал 10 настапи и 3 гола.<ref>{{Cite web|url=https://www.fanatik.com.tr/kenan-yildizi-ajax-ve-juventus-transfer-etmek-istiyor-2255310|title=Kenan Yıldızı Ajax ve Juventus transfer etmek istiyor|website=Fanatik|date=12 August 2022 }}</ref> На 27 септември 2022 година, дебитирал за [[Фудбалска репрезентација на Турција под 21 година|турската репрезентација под 21 година]], влегувајќи како замена во пријателскиот натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Грузија под 21 година|Грузија]].<ref>{{cite web|author=Mario Tramo|url=https://www.serieanews.com/2022/09/29/serie-a-juventus-giovanili-yildiz-milan-inter-carboni/|title=Juventus, momento d’oro per Kenan Yildiz. Debutto in nazionale per la stella|date=2022-09-29}}</ref> Својот прв гол за истата репрезентација го постигнал на 27 март 2023 година, во победата со 4-2 против [[Фудбалска репрезентација на Косово под 21 година|Косово]] во [[Анталија]], исто така во пријателски натпревар.<ref>{{cite web|url=https://www.tuttosport.com/news/calcio/serie-a/juventus/2023/03/27-105583022/turchia_u21_yildiz_show_in_nazionale_gol_e_magie_contro_il_kosovo|title=Turchia U21, Yildiz show in Nazionale: gol e magie contro il Kosovo|date=2023-03-27}}</ref> Досега за репрезентацијата под 21 година има 8 настапи и 2 гола. Во октомври 2023 година, го добил својот прв повик во [[Фудбалска репрезентација на Турција|сениорската репрезентација]],<ref>{{cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/06-10-2023/juve-yildiz-convocato-in-nazionale-dalla-turchia-di-montella.shtml|title=I giorni speciali di Yildiz: non solo derby, Montella lo convoca per la prima volta con la Turchia|date=2023-10-06}}</ref> правејќи го своето деби на 12 октомври 2023, во победата со 0-1 на гости над {{NazNB|FUrep|HRV}}, во [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2024|квалификациите]] за [[Европско првенство во фудбал 2024|Европското првенство 2024]].<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/kenan-yildiz-esordio-con-la-turchia|title=Kenan Yildiz, esordio con la Turchia|date=2023-10-13}}</ref> На 18 ноември, во неговиот втор настап, тој го постигнал својот прв гол, во победата со 2-3 во пријателскиот натпревар против {{NazNB|FUrep|GER}}.<ref>{{Cite web|url=https://sport.sky.it/calcio/2023/11/18/yildiz-gol-germania-turchia|title=Germania-Turchia 2-3: lo juventino Yildiz segna e poi esulta alla Del Piero|date=2023-11-18}}</ref> Во мај 2024 година, тој се нашол на првичниот список со играчи на селекторот [[Винченцо Монтела]], за [[Европско првенство во фудбал 2024|Европското првенство 2024]] во [[Германија]].<ref>{{cite web|language=tr|url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=44364|title=A Millî Takımımızın EURO 2024 Geniş Kadrosu Açıklandı|date=24 мај 2024}}</ref> Откако следниот месец бил потврден во конечниот список,<ref>{{cite web|language=tr|url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=44561|title=A Millî Takımımızın EURO 2024 Kadrosu Açıklandı|date=7 јуни 2024}}</ref> на 18 јуни 2024 година, тој го направил своето деби започнувајќи како стартер во првиот натпревар на Турција, во [[Дортмунд]] против {{NazNB|FUrep|GEO}}, добиен со 3-1 (во натпреварот, исто така, му бил поништен гол):<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/international-recap-esordio-euro2024-successo-yildiz|title=International Recap {{!}} Esordio a Euro2024 e successo per Yildiz|date=19 јуни 2024}}</ref> тој бил користен во сите пет натпревари на на турнирот на турците, чие патување завршило во четвртфиналето против {{NazNB|FUrep|NED}}.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/it/tournaments/mens/worldcup/canadamexicousa2026/articles/kenan-yildiz-intervista-turchia-juventus|title=La rapida ascesa di Yildiz: "Indossare la 10 della Juve è un onore ma anche una responsabilità"|date=25 октомври 2024}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|TUR}} {{Cronopar|12-10-2023|Осиек|HRV|0|1|TUR|-|Квал. за ЕП|2024|13={{subon|86}}}} {{Cronopar|18-11-2023|Берлин|DEU|2|3|TUR|1|Пријателска|13={{suboff|73}}}} {{Cronopar|21-11-2023|Кардиф|WAL|1|1|TUR|-|Квал. за ЕП|2024|13={{subon|59}}}} {{Cronopar|22-3-2024|Будимпешта|HUN|1|0|TUR|-|Пријателска|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|26-3-2024|Виена|AUT|6|1|TUR|-|Пријателска}} {{Cronopar|4-6-2024|Болоња|ITA|0|0|TUR|-|Пријателска}} {{Cronopar|10-6-2024|Варшава|POL|2|1|TUR|-|Пријателска|13={{subon|71}}}} {{Cronopar|18-6-2024|Дортмунд|TUR|3|1|GEO|-|Евро|2024|Прва фаза|13={{suboff|85}}}} {{Cronopar|22-6-2024|Дортмунд|TUR|0|3|PRT|-|Евро|2024|Прва фаза|13={{subon|58}}}} {{Cronopar|26-6-2024|Хамбург|CZE|1|2|TUR|-|Евро|2024|Прва фаза|13={{yel|37}} {{suboff|75}}}} {{Cronopar|2-7-2024|Лајпциг|AUT|1|2|TUR|-|Евро|2024|Осминафинале|13={{suboff|78}}}} {{Cronopar|6-7-2024|Берлин|NLD|2|1|TUR|-|Евро|2024|Четвртфинале|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|6-9-2024|Кардиф|WAL|0|0|TUR|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{yel|25}} {{suboff|77}}}} {{Cronopar|9-9-2024|Измир|TUR|3|1|ISL|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{subon|74}}}} {{Cronopar|11-10-2024|Самсун|TUR|1|0|MNE|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13= {{subon|69}}}} {{Cronopar|14-10-2024|Рејкјавик|ISL|2|4|TUR|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{yel|57}} {{suboff|90+3}}}} {{Cronopar|19-11-2024|Никшиќ|MNE|3|1|TUR|1|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза}} {{Cronopar|20-3-2025|Истанбул|TUR|3|1|HUN|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Плејоф}} {{Cronopar|23-3-2025|Будимпешта|HUN|0|3|TUR|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Плејоф|13={{suboff|82}}}} {{Cronopar|7-6-2025|Ист Хартфорд|USA|1|2|TUR|-|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|10-6-2025|Чапел Хил|MEX|1|0|TUR|-|Пријателска|13={{suboff|85}}|14=Чапел Хил (Северна Каролина)}} {{Cronopar|4-9-2025|Тбилиси|GEO|2|3|TUR|-|Квал. за СП|2026|13={{yel|74}} {{suboff|79}}}} {{Cronopar|7-9-2025|Коња|TUR|0|6|ESP|-|Квал. за СП|2026}} {{Cronopar|11-10-2025|Софија|BUL|1|6|TUR|2|Квал. за СП|2026|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|14-10-2025|Измит|TUR|4|1|GEO|1|Квал. за СП|2026|13={{suboff|83}}}} {{Cronofin|25|5}} ==Статистика== === Клупска статистика === ''Статистиката е ажурирана на 20 мај 2024.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[ФК Јувентус Некст Џен 2022-2023|2022-2023]] || rowspan=2| {{flagsport|ITA}} [[ФК Јувентус Некст Џен|Јувентус Некст Џен]] || [[Серија Ц 2022-2023|Ц]] || 7 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Ц 2022-2023|КИ-Ц]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 8 || 0 |- | [[ФК Јувентус Некст Џен 2023-2024|2023-2024]] || [[Серија Ц 2023-2024|Ц]]|| 7 || 2 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Ц 2023-2024|КИ-Ц]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 7 || 2 |- ! colspan="3"| Вкупно Јувентус Некст Џен || 14 || 2 || || 1 || 0 || || - || - || || - || - || 15 || 2 |- | [[ФК Јувентус сезона 2023-2024|2023-2024]] || rowspan=2| {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 2023-2024|А]] || 27 || 2 || [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|КИ]] || 5 || 2 || - || - || - || - || - || - || 32 || 4 |- || [[ФК Јувентус сезона 2024-2025|2024-2025]] || [[Серија А 2024-2025|А]] || 35 || 7 || [[Фудбалски куп на Италија 2024-2025|КИ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|ЛШ]] || 10 || 1 || [[Суперкуп на Италија 2015|СИ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Скп]] || 1+4 || 1+3 || 52 || 12 |- !colspan="3"|Вкупно Јувентус || 62 || 9 || || 7 || 2 || || 10 || 1 || || 5 || 4 || 84 || 16 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 76 || 11 || || 8 || 2 || || 10 || 1 || || 5 || 4 || 99 || 18 |} ==Титули== {{Тitle style - Juventus}} *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|2023-2024]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Турција |image3=Flag of Turkey.svg }} *[https://ng.soccerway.com/players/kenan-yildiz/759425/ Кенан Јилдиз на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/kenan-yildiz/profil/spieler/845654 Кенан Јилдиз на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/366509/kenan-yildiz Кенан Јилдиз на espn] *[https://www.whoscored.com/Players/494525/Show/Kenan-Yildiz Кенан Јилдиз на whoscored] {{Состав на ФК Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јилдиз, Кенан}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 2005 година]] [[Категорија:Турски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] bnf4gylszqy3ptacb7jsdolc0g7lvdu Многу важна личност (VIP) 0 1350021 5532959 5523372 2026-04-02T00:47:58Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532959 wikitext text/x-wiki {{Напомена|филмот|Very Important Person (film)}} [[Податотека:VIP_Terminal_at_Vienna_International_Airport.jpg|мини| ВИП терминал на [[Аеродром Виена|меѓународниот аеродром во Виена]], кој често го користат познати личности и високи владини функционери.]] '''Многу важна личност''' ('''на англиски Very Important Person - VIP''') е личност на која и се доделуваат посебни [[Привилегија|привилегии]] поради високиот социјален ранг, [[Општествена положба|статус]], [[Општествено влијание|влијание]] или [[Важност (појаснување)|важност]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=very%20important%20person|title=Very Important Person|publisher=[[Trustees of Princeton University]]|accessdate=2011-05-23|archive-date=2012-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120804180421/http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=very%20important%20person|url-status=dead}}</ref> Терминот почнал да се користи повеќе по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], кога бил популаризиран од пилотите [[Кралско воено воздухопловство|на RAF (Royal Air Forces) односно кралските воздухопловни сили.]]<ref name=":1">{{OEtymD|vip}}</ref><sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs additional references to reliable sources. (July 2020)">потребни се дополнителни цитати</span>]]''&#x5D;</sup> Примери за VIP личности се [[Позната личност|познати личности]], [[Шеф на држава|државни лидери]] или [[Шеф на влада|лидери на влади]], други високи [[Политичар|политичари]] или која било друга општествено значајна личност која добива посебен третман од која било причина. Посебниот третман обично вклучува одвојување од [[Почести|обичните луѓе]] и повисоко ниво на удобност или услуга.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blog.bizzabo.com/vip-event-ideas|title=20 Impressive VIP Event Ideas|last=Waida|first=Maria|date=3 January 2019|work=blog.bizzabo.com|language=en-us|accessdate=2020-07-07|archive-date=2020-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200708034520/https://blog.bizzabo.com/vip-event-ideas|url-status=dead}}</ref> Во некои случаи, како на пример со [[Билет (влез)|билети]], VIP може да се користи како титула на пакет или на сличен начин како што се користат зборовите ''премиум'' или ''ексклузивно.'' Вообичаено на аеродромите, VIP билети може да купи кој било, но сепак значи одвојување од другите клиенти, сопствени безбедносни проверки итн. VIP [[Аеродромски терминал|терминалите на аеродромот]] може да ги користат министрите за надворешни работи, [[Амбасадор|амбасадорите]], дипломатите и други високи владини личности, под услов тие да бидат [[Реципроцитет (меѓународни односи)|официјално поканети]] од владата на земјата на прием.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.unodc.org/pdf/missions/Protocol_Guide_06_2012.pdf|title=Guide on Protocol and Diplomatic Priveleges and Immunities|last=Spadinger|first=Wolfgang|publisher=[[United Nations]]|year=2012|location=[[Vienna, Austria]]|access-date=2024-06-13|archive-date=2025-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417221533/https://www.unodc.org/pdf/missions/Protocol_Guide_06_2012.pdf|url-status=dead}}</ref> Понекогаш, се користи и терминот ''многу многу важна личност'' (''VVIP'' или ''V.V.I.P.'' (Very very important person) на англиски),<ref>[http://acronyms.thefreedictionary.com/VVIP Free Dictionary definition], accessed 15 June 2016</ref> особено во однос на VIP лица со многу висок социоекономски ранг или [[Куповна моќ|моќ на трошење]].<ref>[https://blogs.wsj.com/scene/2010/12/23/meet-the-vvip-very-very-important-people/ Meet the VVIP (Very Very Important People)], ''Wall Street Journal'' 23 December 2010. Requires subscription. Retrieved 15 June 2016</ref> Се користи особено кога секој може да купи VIP третман, за да ги разликува луѓето со особено високи барања.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.differencebetween.info/difference-between-vip-and-vvip|title=Difference between VIP and VVIP|last=Vritika|date=2013-09-27|work=www.differencebetween.info|accessdate=2020-07-07}}</ref> ''VVVIP'' (или V.V.V.I.P. - Very very very important person) може да означи уште едно, повисоко ниво на ексклузивност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2022/11/30/sports/soccer/qatar-world-cup-vip.html|title=When V.I.P. Isn't Exclusive Enough: Welcome to V.V.I.P.|date=2022-11-30|work=NY Times|accessdate=2022-11-30}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} <references responsive="1"></references> == Надворешни врски == {{Братски проект|project=wiktionary|text=Look up '''''[[wiktionary:very important person|very important person]]''''' on '''[[Wiktionary]]'''.|position=left}} [[Категорија:Титули]] [[Категорија:Позиции на моќ]] 1abn6tpa4efs1mqvp89gw18cbolml8o Мотоки Номачи 0 1350762 5532967 5458885 2026-04-02T02:31:20Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532967 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност|име=Мотоки Номачи|image_name=Motoki Nomachi.jpg|роден-дата=1976 година|роден-место=Токио, Јапонија|познат=истражувач на словенската лингвистика, на социолингвистиката и на општата лингвистика.}} '''Мотоки Номачи''' (р. {{роден на|||1976}} во {{роден во|Токио}}) — професор во Слaвjaнско-евроазискиот истражувачки центар на [[Универзитет Хокаидо|Универзитетот Хокаидо]], [[Сапоро]], [[Јапонија]]. Специјализиран е за словенска лингвистика и општа лингвистика и е експерт за словенски микројазици.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.let.hokudai.ac.jp/staff/nomachi-motoki|title=野町 素己|work=北海道大学 大学院文学研究院・大学院文学院・文学部|language=ja|accessdate=2024-06-23}}</ref> == Животопис == === Образование === Дипломирал во [[2000]] година, магистрирал по словенски јазици и литератури во [[2002]] година и докторирал во [[2008]] година на Универзитетот во Токио. Во 2002–2003 година го продолжил своето образование и истражувал на [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]] во [[Србија]].<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://mactel.com.au/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%84-%D0%B4-%D1%80-%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B8-%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%87%D0%B8-%D0%BE%D0%B4-%D1%98%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%BF%D0%BE/|title=ПРОФ. Д-Р МОТОКИ НОМАЧИ ОД ЈАПОНИЈА – ПОЧИТУВАЧ НА ЈАЗИКОТ НА МАКЕДОН ЦИТЕ ОД ЕГЕЈСКА МАКЕДОНИЈА|last=Mar 4|first=S. {{!}}|last2=Вести|first2=2024 {{!}}|work=Mactel Australian Macedonian News|language=en-US|accessdate=2024-06-23|last3=Македонија {{!}} 0 {{!}}}}</ref> Во [[2003]]-[[2005]] година, проф. Номачи истражувал и предавал [[јапонски јазик]] и култура на [[Универзитет во Варшава|Универзитетот во Варшава]] во [[Полска]]. На [[1 мај]] [[2008]] година се вработил како вонреден професор на Славјанско-евроазискиот истражувачки центар. Од [[2010]] година, работи како генерален уредник на една од периодичните списанија на [[Acta Slavica Iaponica]].<ref name=":1" /> === Научен пристап и трудови === Тој ги анализирал граматичките структури во словенските јазици од аспект на јазичната типологија, јазичниот контакт (aреална лингвистика) и историската лингвистика. Неговата научна кариера ја започнал како специјалист по руски јазик, особено неговата синтакса. Тој е [[Социолингвистика|социолингвист]] и специјалилист за јазична политика, јазично планирање и лингвистички пејзаж. Конкретно е заинтересиран за таканаречените словенски литературни микројазици и досега вршел бројни теренски студии во повеќе градови во [[Европа]] и други области. Исто така, бил активен организатор на разни меѓународни конференции за словенска лингвистика кои биле и се одржуваат на повеќе универзитети.<ref name=":1" /> Како член на Словенско-евроазискиот истражувачки центар на Универзитет Хокаидо – Сапоро, Јапонија од големо значење е неговиот научен труд [https://manu.edu.mk/wp-content/uploads/2023/12/10.-Nomachi-M..pdf „Никита Илич Толстој“ издание на МАНУ (2023)]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.<ref name=":1" /> Тој е автор на бројни публикации и научни трудови кои се однесуваат на лингустиката, а се објавени во бројни научни гласила во светот. Тоа придонесе тој да биде познат и почитуван македонист кој се интересира за македонскиот литературен јазик и за јазикот на Македонците од Егејска Македонија раселени по светот.<ref name=":1" /> Во Градскиот архив на [[Москва]] ја пронашол Граматиката на македонскиот јазик, напишана во [[1946]]-[[1947|47]] година од рускиот професор [[Самуил Бернштејн|Самуил Борисович Бернштејн]], која никогаш не била објавена и се сметала за исчезната 70 години. Граматиката била нарачана од [[Президиум на АСНОМ|Президиумот на АСНОМ]], но откако во [[1947]] година се влошиле советско-југословенските односи поради резолуцијата за [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]] на [[Информбиро|Информационото биро]], подготвениот слог во печатницата бил растурен и оттогаш му се изгубила трагата на ракописот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sdk.mk/index.php/magazin/ischeznatata-prva-makedonska-gramatika-od-1947-godina-na-rusinot-bernshtajn-pronajdena-vo-moskva-od-japonski-profesor/|title=ИСЧЕЗНАТИОТ ПРВ ТЕКСТ НА МАКЕДОНСКАТА ГРАМАТИКА ОД 1946 ГОДИНА НА РУСИНОТ БЕРНШТEЈН ПРОНАЈДЕН ВО МОСКВА ОД ЈАПОНСКИ ПРОФЕСОР|date=2018-05-16|work=Сакам Да Кажам|language=mk-MK|accessdate=2024-06-23}}</ref> == Награди == Добитник е на наградите: * Japan Academy Academic Encouragement Prize<ref name=":0" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.let.hokudai.ac.jp/news/4932|title=野町 素己准教授が第13回（平成28年度）日本学士院学術奨励賞を受賞|work=北海道大学 大学院文学研究院・大学院文学院・文学部|language=ja|accessdate=2024-06-23}}</ref> * Japan Society for the Promotion of Science Award<ref name=":0" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.let.hokudai.ac.jp/news/4921|title=野町 素己准教授が第13回（平成28年度）日本学術振興会賞を受賞|work=北海道大学 大学院文学研究院・大学院文学院・文学部|language=ja|accessdate=2024-06-23}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://manu.edu.mk/wp-content/uploads/2023/12/10.-Nomachi-M..pdf НИКИТА ИЛИЧ ТОЛСТОЈ КАКО МАКЕДОНИСТ]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://nrid.nii.ac.jp/ja/nrid/1000050513256/ Биографија на Kaaken] * [https://hokudai.academia.edu/MotokiNomachi Нeгови трудови споделени на Academia.edu] {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Номачи, Мотоки}} [[Категорија:Јапонски јазичари]] [[Категорија:Јапонски слависти]] bc0ly8xngshy8whe5nni88rrl2tnzxk Минтака 0 1354281 5532813 5490150 2026-04-01T14:02:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532813 wikitext text/x-wiki {{other uses}} {{Starbox begin|name=Минтака}} {{Starbox image|image=[[Податотека:Orion Belt 2009-01-29.jpg|300п]]|caption=Орионовиот Појас (составен од трите најсветли ѕвезди прикажани), Минтака е најдесната, на западната страна}} {{Starbox observe 3s|constell=[[Орион (соѕвездие)|Орион]]|epoch=J2000|component1=δ Ori A (Aa1 + Aa2 + Ab)|ra1={{RA|05|32|00.40009}}<ref name="van Leeuwen2007"/>|dec1={{DEC|−00|17|56.7424}}<ref name="van Leeuwen2007"/>|appmag_v1=2.23<ref name=hr>{{cite book|bibcode=1991bsc..book.....H|title=The Bright star catalogue|location=New Haven, Conn. |publisher=Yale University Observatory |edition=5th Revised |year=1991|last1=Hoffleit|first1=Dorrit|last2=Jaschek|first2=Carlos}}</ref> {{nowrap|(2.50 + 3.90<ref name=tokovinin1997/>)}}|component2=δ Ori B|ra2={{RA|05|31|58.745}}<ref name=ucac4>{{cite journal|bibcode=2012yCat.1322....0Z|title=VizieR Online Data Catalog: UCAC4 Catalogue (Zacharias+, 2012)|journal=VizieR On-line Data Catalog: I/322A |last1=Zacharias|first1=N.|last2=Finch|first2=C. T.|last3=Girard|first3=T. M.|last4=Henden|first4=A.|last5=Bartlett|first5=J. L.|author5-link=Џенифер Барлет (астроном)|last6=Monet|first6=D. G.|last7=Zacharias|first7=M. I.|year=2012}}</ref>|dec2={{DEC|−00|18|18.65}}<ref name=ucac4/>|appmag_v2=14.0<ref name=harvin2002/>|component3=HD 36485|ra3={{RA|05|32|00.406}}<ref name=tycho2>{{cite journal|bibcode=2000A&A...355L..27H|title=The Tycho-2 catalogue of the 2.5 million brightest stars|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=355|pages=L27|last1=Høg|first1=E.|last2=Fabricius|first2=C.|last3=Makarov|first3=V. V.|last4=Urban|first4=S.|last5=Corbin|first5=T.|last6=Wycoff|first6=G.|last7=Bastian|first7=U.|last8=Schwekendiek|first8=P.|last9=Wicenec|first9=A.|year=2000|doi=10.1888/0333750888/2862}}</ref>|dec3={{DEC|−00|17|04.38}}<ref name=tycho2/>|appmag_v3=6.85<ref name=harvin2002/>}} {{Starbox character|component1=A|class=O9.5II + B1V +B0IV<ref name=shenar2015>{{cite journal|bibcode=2015ApJ...809..135S|title=A Coordinated X-Ray and Optical Campaign of the Nearest Massive Eclipsing Binary, δ Orionis Aa. IV. A Multiwavelength, Non-LTE Spectroscopic Analysis|journal=Astrophysical Journal|volume=809|issue=2|pages=135|last1=Shenar|first1=T.|last2=Oskinova|first2=L.|last3=Hamann|first3=W.-R.|last4=Corcoran|first4=M. F.|last5=Moffat|first5=A. F. J.|last6=Pablo|first6=H.|last7=Richardson|first7=N. D.|last8=Waldron|first8=W. L.|last9=Huenemoerder|first9=D. P.|last10=Maíz Apellániz|first10=J.|last11=Nichols|first11=J. S.|last12=Todt|first12=H.|last13=Nazé|first13=Y.|last14=Hoffman|first14=J. L.|last15=Pollock|first15=A. M. T.|last16=Negueruela|first16=I.|year=2015|doi=10.1088/0004-637X/809/2/135|arxiv = 1503.03476 |hdl=10045/59172|s2cid=14909574}}</ref>|b-v=−0.22<ref name=hr/>|u-b=−1.05<ref name=hr/>|variable=[[Двојна ѕвезда|Затемнувачка двојна ѕвезда]]<ref name=gcvs/>|component2=C|class2=B3V + A0V<ref name=oplistilova2023/>|b-v2=−0.16<ref name=renson2009>{{cite journal | last1=Renson | first1=P. | last2=Manfroid | first2=J. | title=Catalogue of Ap, HgMn and Am stars | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=498 | issue=3 | pages=961–966 | date=May 2009 | doi=10.1051/0004-6361/200810788 | bibcode=2009A&A...498..961R | url=https://zenodo.org/record/890529 | doi-access=free }}</ref>|u-b2=−0.71<ref name=renson2009/>|variable2=}} {{Starbox astrometry|radial_v={{val|18.50|0.5}}<ref name="PourbaixTokovinin2004">{{cite journal|bibcode=2004A&A...424..727P|title=SB9: The ninth catalogue of spectroscopic binary orbits|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=424|issue=2|pages=727–732|last1=Pourbaix|first1=D.|last2=Tokovinin|first2=A. A.|last3=Batten|first3=A. H.|last4=Fekel|first4=F. C.|last5=Hartkopf|first5=W. I.|last6=Levato|first6=H.|last7=Morrell|first7=N. I.|last8=Torres|first8=G.|last9=Udry|first9=S.|year=2004|doi=10.1051/0004-6361:20041213|arxiv = astro-ph/0406573 |s2cid=119387088}}</ref>|prop_mo_ra={{val|0.64|0.56}}<ref name="van Leeuwen2007"/>|prop_mo_dec={{val|-0.69|0.27}}<ref name="van Leeuwen2007"/>|parallax=4.71|p_error=0.58|parallax_footnote=<ref name="van Leeuwen2007"/>|dist_pc=380<ref name=shenar2015/>|dist_ly=1,200<ref name=shenar2015/>|absmag_v=−5.8<ref name=harvin2002>{{cite journal|bibcode=2002ApJ...565.1216H|title=Tomographic Separation of Composite Spectra. VIII. The Physical Properties of the Massive Compact Binary in the Triple Star System HD 36486 (δ Orionis A)|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2002-02-01_565_2/page/1216|journal=Astrophysical Journal|volume=565|issue=2|pages=1216|last1=Harvin|first1=James A.|last2=Gies|first2=Douglas R.|last3=Bagnuolo|first3=William G.|last4=Penny|first4=Laura R.|last5=Thaller|first5=Michelle L.|year=2002|doi=10.1086/324705|arxiv = astro-ph/0110683 |s2cid=118957476}}</ref>}} {{Starbox astrometry|no_heading=y|component1=δ Ori Aa1|absmag_v=−5.4<ref name=harvin2002/>}} {{Starbox astrometry|no_heading=y|component1=δ Ori Aa2|absmag_v=−2.9<ref name=harvin2002/>}} {{Starbox astrometry|no_heading=y|component1=δ Ori Ab|absmag_v=−4.2<ref name=harvin2002/>}} {{Starbox astrometry||no_heading=y|component1=HD 36485|prop_mo_ra=+1.523<ref name=dr3c/>|prop_mo_dec=−1.653<ref name=dr3c/>|parallax=2.6245|p_error=0.0538|parallax_footnote=<ref name=dr3c>{{cite Gaia DR3|3220757015623151616}}</ref>}} {{Starbox orbit|reference=<ref name="CorcoranNichols2015"/>|primary=δ Ori Aa1|name=δ Ori Aa2|period=|period_unitless=5.732436 days|axis=|axis_unitless={{solar radius|{{val|43.1|1.7}}}}|eccentricity={{val|0.1133|0.0003}}|inclination={{val|76.5|0.2}}|node=|periastron={{val|2,456,295.674|0.062|fmt=commas}}|periarg={{val|141.3|0.2}}|periarg_primary=<!--Argument of periastron (in degrees), primary -->|k1=<!-- Velocity semi-amplitude (SB1, or primary in SB2), in km/s -->|k2=<!-- Velocity semi-amplitude (secondary in SB2), in km/s -->}} {{Starbox orbit|reference=<ref name=oplistilova2023>{{cite journal |bibcode=2023A&A...672A..31O |title=Spectrum of the secondary component and new orbital elements of the massive triple star δ Ori A |last1=Oplištilová |first1=A. |last2=Mayer |first2=P. |last3=Harmanec |first3=P. |last4=Brož |first4=M. |last5=Pigulski |first5=A. |last6=Božić |first6=H. |last7=Zasche |first7=P. |last8=Šlechta |first8=M. |last9=Pablo |first9=H. |last10=Kołaczek-Szymański |first10=P. A. |last11=Moffat |first11=A. F. J. |last12=Lovekin |first12=C. C. |last13=Wade |first13=G. A. |last14=Zwintz |first14=K. |last15=Popowicz |first15=A. |last16=Weiss |first16=W. W. |journal=Astronomy and Astrophysics |date=2023 |volume=672 |pages=A31 |doi=10.1051/0004-6361/202245272 |arxiv=2301.10290 |s2cid=256226821 }}</ref>|primary=δ Ori Aa1/2|name=δ Ori Ab|period=|period_unitless=53,839 days|axis=|axis_unitless={{solar radius|20,038}}|eccentricity={{val|0.5886|0.016}}|inclination={{val|104.7|0.4}}|node={{val|122.4|0.5}}|periastron={{val|2,458,773.2|0.1|fmt=commas}}|periarg={{val|259|2}}|periarg_primary=<!--Argument of periastron (in degrees), primary -->|k1=<!-- Velocity semi-amplitude (SB1, or primary in SB2), in km/s -->|k2=<!-- Velocity semi-amplitude (secondary in SB2), in km/s -->}} {{Starbox detail|component1=δ Ori Aa1|age_myr=|metal_fe=|mass={{val|17.8|1}}<ref name=oplistilova2023/>|radius={{val|13.1|1}}<ref name=oplistilova2023/>|rotational_velocity={{val|114|20}}<ref name=oplistilova2023/>|luminosity=190,000<ref name=shenar2015/>|temperature={{val|31400|1000|fmt=commas}}<ref name=oplistilova2023/>|gravity={{val|3.55|0.05}}<ref name=oplistilova2023/>|component2=δ Ori Aa2|age_myr2=|metal_fe2=|mass2={{val|8.518|1}}<ref name=oplistilova2023/>|radius2={{val|4.168|0.5}}<ref name=oplistilova2023/>|rotational_velocity2={{val|89|15}}<ref name=oplistilova2023/>|luminosity2=16,000<ref name=shenar2015/>|temperature2={{val|25,442|1500|fmt=commas}}<ref name=oplistilova2023/>|gravity2={{val|3.48|0.06}}<ref name=oplistilova2023/>}} {{Starbox detail|no_heading=y|component1=δ Ori Ab|age_myr=|metal_fe=|mass={{val|8.787|1}}<ref name=oplistilova2023/>|radius={{val|12.045|1}}<ref name=oplistilova2023/>|rotational_velocity={{val|216|25}}<ref name=oplistilova2023/>|luminosity=63,000<ref name=shenar2015/>|temperature={{val|30250|1000|fmt=commas}}<ref name=oplistilova2023/>|gravity={{val|3.64|0.05}}<ref name=oplistilova2023/>}} {{Starbox detail|no_heading=y|component1=δ Ori B|mass=|temperature=5,324<ref name=dr2b>{{cite DR2|3220756809465268352}}</ref>|radius=0.77<ref name=dr2b/>|luminosity=0.431<ref name=dr2b/>|component2=HD 36485|mass2=6-11<ref name=leone2010/>|luminosity2=3,300<ref name=zboril>{{cite journal|bibcode=1997A&A...324..949Z|title=Properties of He-rich stars. I. Their evolutionary state and helium abundance|url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1997-08_324_3/page/949|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=324|pages=949|last1=Zboril|first1=M.|last2=North|first2=P.|last3=Glagolevskij|first3=Yu. V.|last4=Betrix|first4=F.|year=1997}}</ref>|temperature2=18,400<ref name=zboril/>|radius2=5.7<ref name=zboril/>|gravity2=4.41<ref name=zboril/>}} {{Starbox catalog|names=Минтака, [[Бајерово означување|δ]]&nbsp;Орионис, [[Флемстидово означување|34]]&nbsp;Орионис, 88&nbsp;G.&nbsp;Orionis, [[Основен каталог на ѕвезди|FK5]]&nbsp;206, [[Хипаркос#Објавени каталози|HIP]]&nbsp;25930, [[Аиткенов каталог на двојни ѕвезди|ADS]]&nbsp;4134, [[Каталог на составни делови на двојни и повеќекратни ѕвезди|CCDM]]&nbsp;J05320-0018, [[Вашингтонски каталог на двоѕвезди|WDS]]&nbsp;J05320-0018|component1=Mintaka Aa|names1=[[Каталог „Хенри Дрејпер“|HD]] 36486, [[Каталог на сјајни ѕвезди|HR]]&nbsp;1851, [[Ѕвезден каталог на Смитсоновата астрофизичка опсерваторија|SAO]]&nbsp;132220/132221, [[Бонски преглед|BD]]−00°983, [[Босов општ каталог|GC]]&nbsp;6847|component2=Mintaka Ab|names2=[[Бајерово означување|δ]]&nbsp;Orionis&nbsp;B, [[Каталог на составни делови на двојни и повеќекратни ѕвезди|CCDM]]&nbsp;J05320-0018D, [[Вашингтонски каталог на двоѕвезди|WDS]]&nbsp;J05320-0018Ab|component3=δ Ori B|names3=[[Астролошки каталог на Поморска набљудувачница на Соединетите Држави|UCAC3]]&nbsp;180-24383, [[Каталог на составни делови на двојни и повеќекратни ѕвезди|CCDM]]&nbsp;J05320-0018B, [[Вашингтонски каталог на двоѕвезди|WDS]]&nbsp;J05320-0018B|component4=HD 36485|names4=[[Бајерово означување|δ]]&nbsp;Orionis&nbsp;C, [[Каталог на сјајни ѕвезди|HR]]&nbsp;1851, [[Ѕвезден каталог на Смитсоновата астрофизичка опсерваторија|SAO]]&nbsp;132221, [[Бонски преглед|BD]]−00°982, [[Босов општ каталог|GC]]&nbsp;6848, [[Ѕвезден каталог#Општ каталог на тригонометриски паралакси|PLX]]&nbsp;1261, [[Каталог на составни делови на двојни и повеќекратни ѕвезди|CCDM]]&nbsp;J05320-0018C}} {{Starbox reference|Simbad=delta+Orionis|Simbad3=UCAC3+180-24383|sn3=δ Ori B|Simbad4=HD+36485|sn4=HD 36485}} {{Starbox end}} '''Минтака''',<ref name="Rumrill">{{Наведено списание|last=Rumrill|first=H. B.|date=јуни 1936|title=Star Name Pronunciation|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|location=San Francisco, California|volume=48|pages=139|bibcode=1936PASP...48..139R|doi=10.1086/124681|doi-access=free}}</ref> ознака '''Делта Орионис''' ('''δ Орионис''', скратено '''Делта Ори''', '''δ Ори''') и '''34 Орионис''' ('''34 Ори'''), ― повеќекратен [[ѕвезден систем]] на околу 1.200 [[Светлосна година|светлосни години]] од [[Сонце]]то во [[соѕвездие]]то [[Орион (соѕвездие)|Орион]]. Заедно со [[Алнитак]] (Зета Орионис) и [[Алнилам]] (Ипсилон Орионис), трите ѕвезди го образуваат Орионовиот Појас, познат по многу имиња меѓу древните култури. Ѕвездата се наоѓа многу блиску до [[Небесен екватор|небесниот екватор]]. Кога Орион е во близина на [[Небесен меридијан|меридијанот]], Минтака е најдесната од ѕвездите на Појасот кога се гледа од [[Северна полутопка|северната хемисфера]] свртена кон [[југ]]. == Номенклатура == Делта Орионис е [[Бајерово означување|Бајерова ознака]] на ѕвездата, 34 Орионис е нејзината [[Флемстидово означување|Флемстидова ознака]]. Самото име Минтака е изведено од [[Арапски јазик|арапскиот]] поим за „појас“: منطقة или мантака.<ref name="allen">{{Наведена книга|title=Star-names and their meanings|last=Allen, Richard Hinckley|publisher=[[Dover Publications]]|year=1963|isbn=1-931559-44-9|location=New York, NY|page=314|orig-year=1899}}</ref> Во 2016 година, [[Меѓународен астрономски сојуз|Меѓународниот астрономски сојуз]] организирал Работна група за имиња на ѕвезди (РГИЅ)<ref name="WGSN">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iau.org/science/scientific_bodies/working_groups/280/|title=IAU Working Group on Star Names (WGSN)|accessdate=30 август 2024|archive-date=2016-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610172014/https://www.iau.org/science/scientific_bodies/working_groups/280/|url-status=dead}}</ref> за да ги каталогизира и стандардизира соодветните имиња за ѕвездите. Првиот билтен на РГИЅ од јули 2016 година<ref name="WGSN1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pas.rochester.edu/~emamajek/WGSN/WGSN_bulletin1.pdf|title=Bulletin of the IAU Working Group on Star Names, No. 1|accessdate=30 август 2024}}</ref> вклучувал табела со првите две групи на имиња одобрени од РГИЅ, во кои било вклучено името Минтака за оваа ѕвезда. Сега е внесено во Каталогот на имиња на ѕвезди на МАС.<ref name="IAU-CSN">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pas.rochester.edu/~emamajek/WGSN/IAU-CSN.txt|title=IAU Catalog of Star Names|accessdate=30 август 2024}}</ref> == Историја на набљудување == {{ПолБележник|image=Orion constellation map mk.svg|alt=|float=left|width=250|type=thumb|label=|position=right|mark=Red circle.svg|mark_width=12|mark_link=Mintaka|x=609|y=525|caption=Местоположба на δ Орионис (заокружен), како што е прикажано на конвенционална ѕвездена карта со север нагоре}} Минтака е најзападната од трите ѕвезди на Орионовиот Појас. Лесно е видлива со голо око, една од [[Список на најсјајни ѕвезди|најсветлите ѕвезди]] на небото и е позната уште од [[антиката]]. Мерењата на [[Радијална брзина|радијалната брзина]] направени од Анри-Александре Десландрес во 1900 година во Париската набљудувачница покажале дека Минтака има променлива радијална брзина и затоа е [[Двојна ѕвезда|спектроскопска двоѕвезда]].<ref name="Deslandres1900"/> Неговата прелиминарна проценка на [[Орбитален период|орбиталниот период]] од 1,92 дена било покажана како неточна во 1904 година кога Јоханес Франц Хартман користејќи фотографски плочи направени во Потсдамската набљудувачница покажало дека орбиталниот период е 5,7 дена.<ref name="Hartmann1904"/> Хартман, исто така, забележал дека линијата на калциум К на 393,4 нанометри во ѕвездениот спектар не учествувала во периодичните поместувања на линиите поради орбиталното движење на ѕвездата и теоретизирал дека има облак на видното поле до Минтака што содржи [[калциум]]. Ова било првото откривање на меѓуѕвездениот медиум.<ref name="Hartmann1904"/> == Систем == δ Орионис е [[Ѕвезден систем|систем со повеќе ѕвезди]]. Има ѕвезда [[Привидна ѕвездена величина|со светлинска величина]] 7 на околу 52 лачни секунди од примарната со втора светлинска величина и многу побледа ѕвезда помеѓу. Системот е означен како WDS&nbsp;05320-0018 во [[Вашингтонски каталог на двоѕвезди|Вашингтонскиот каталогот со двоѕвезди]], со придружник со 14-та светлинска величина наведена како компонента B и ѕвездата со седма величина како компонента C.<ref name="wds">{{Наведено списание|last=Mason|first=Brian D.|last2=Wycoff|first2=Gary L.|last3=Hartkopf|first3=William I.|last4=Douglass|first4=Geoffrey G.|last5=Worley|first5=Charles E.|year=2001|title=The 2001 US Naval Observatory Double Star CD-ROM. I. The Washington Double Star Catalog|journal=The Astronomical Journal|volume=122|issue=6|pages=3466|bibcode=2001AJ....122.3466M|doi=10.1086/323920|doi-access=free}}</ref> [[Податотека:DeltaOriLightCurve.png|лево|мини| [[Светлинска крива]] на зелената лента за Делта Орионис, нацртана од податоците објавени од Кох и Хривнак (1981).<ref name="Koch"/>]] Главниот составен дел е сама по себе троен систем: светол џин од [[Ѕвездена класификација|класа О9,5]] и ѕвезда од главната низа од [[Ѕвездена класификација|класа Б]] орбитираат на секои 5,73 дена и покажуваат плитки затемнувања кога ѕвездата се затемнува за околу 0,2 од светлинската величина,<ref name="gcvs">{{Наведено списание|last=Samus|first=N. N.|last2=Durlevich|first2=O. V.|displayauthors=etal|year=2009|title=VizieR Online Data Catalog: General Catalogue of Variable Stars (Samus+ 2007–2013)|journal=VizieR On-line Data Catalog: B/gcvs|bibcode=2009yCat....102025S}}</ref> и B -класата подџин е решен на 0,26" оддалеченост.<ref name="tokovinin1997">{{Наведено списание|last=Tokovinin|first=A. A.|year=1997|title=MSC - a catalogue of physical multiple stars|journal=Astronomy and Astrophysics Supplement Series|volume=124|pages=75–84|bibcode=1997A&AS..124...75T|doi=10.1051/aas:1997181|doi-access=free}}</ref> При примарното затемнување, привидната величина (на целиот систем) паѓа од 2,23 на 2,35, додека паѓа само на 2,29 при второто затемнување.<ref name="zasche">{{Наведено списание|last=Zasche|first=P.|last2=Wolf|first2=M.|last3=Hartkopf|first3=W. I.|last4=Svoboda|first4=P.|last5=Uhlař|first5=R.|last6=Liakos|first6=A.|last7=Gazeas|first7=K.|year=2009|title=A Catalog of Visual Double and Multiple Stars with Eclipsing Components|journal=Astronomical Journal|volume=138|issue=2|pages=664|arxiv=0907.5172|bibcode=2009AJ....138..664Z|doi=10.1088/0004-6256/138/2/664}}</ref> Надворешната ѕвезда на тројниот систем кружи околу внатрешниот пар еднаш на секои 53,839 денови (147.40 години) . Орбитата е прилично ексцентрична, со одвојување што варира помеѓу 8,244 сончеви полупречници (38.34 [[ае]]) и 31,832 сончеви полупречници (148.03 ае).<ref name=oplistilova2023/> Седмиот придружник со величина, HD 36485, е хемиски чудна ѕвезда од главната низа од Б-тип и самата спектроскопска двоѕвездност со слаб придружник од видот А во 30-дневна орбита. Има необичен спектар со H-алфа [[Спектрална линија|емисија]] и невообичаено силни [[Спектрална линија|линии на примање]] на [[хелиум]]. Има силно [[магнетно поле]] и многу бавна [[Вртење околу неподвижна оска|вртежна]] брзина што создава хемиска стратификација во нејзината [[атмосфера]], што доведува до невообичаено изобилство што се гледа во спектарот.<ref name="leone2010">{{Наведено списание|last=Leone|first=F.|last2=Bohlender|first2=D. A.|last3=Bolton|first3=C. T.|last4=Buemi|first4=C.|last5=Catanzaro|first5=G.|last6=Hill|first6=G. M.|last7=Stift|first7=M. J.|year=2010|title=The magnetic field and circumstellar environment of the helium-strong star HD36485 = δ Ori C|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=401|issue=4|pages=2739|bibcode=2010MNRAS.401.2739L|doi=10.1111/j.1365-2966.2009.15858.x|doi-access=free}}</ref> Сметано е дека придружничката со величина од 14 е на исто растојание и е нешто поладна и помалку светла ѕвезда од Сонцето.<ref name=dr2b/> Минтака е опкружен со јато слаби ѕвезди, веројатно дел од јатото што го опкружува σ Ори.<ref name="CaballeroSolano2008">{{Наведено списание|last=Caballero|first=J. A.|last2=Solano|first2=E.|year=2008|title=Young stars and brown dwarfs surrounding Alnilam (ɛ Orionis) and Mintaka (δ Orionis)|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=485|issue=3|pages=931|arxiv=0804.2184|bibcode=2008A&A...485..931C|doi=10.1051/0004-6361:200809595}}</ref> == Растојание == Растојанието добиено од сателитската паралакса [[Хипаркос]] е {{Вред|212|30}},<ref name="van Leeuwen2007"/> додека спектроскопските растојанија, споредбите со слични ѕвезди и членството во јатото наведуваат вредност повеќе од двојно поголема.<ref name="CorcoranNichols2015">{{Наведено списание|last=Corcoran|first=M. F.|last2=Nichols|first2=J. S.|last3=Pablo|first3=H.|last4=Shenar|first4=T.|last5=Pollock|first5=A. M. T.|last6=Waldron|first6=W. L.|last7=Moffat|first7=A. F. J.|last8=Richardson|first8=N. D.|last9=Russell|first9=C. M. P.|year=2015|title=A Coordinated X-Ray and Optical Campaign of the Nearest Massive Eclipsing Binary, δ Orionis Aa. I. Overview of the X-Ray Spectrum|journal=Astrophysical Journal|volume=809|issue=2|pages=132|arxiv=1507.05101|bibcode=2015ApJ...809..132C|doi=10.1088/0004-637X/809/2/132}}</ref> Овој вид непомирливо несовпаѓање не е единствен за Минтака и причините за тоа допрва треба да бидат разјаснети.<ref name=shenar2015/> Во третото објавување податоци на Гаја, компонентата C е наведена со паралакса од {{Вред|3.4531|0.0371}},<ref name=dr3c/> во согласност со растојанијата добиени со други методи, но не се согласуваат со вредноста добиена од Хипаркос за примарната.<ref name="van Leeuwen2007"/> Паралаксата Гаја DR3 за компонентата Б е {{Вред|3.5002|0.0119|u="}}, што силно наведува дека е значително поблиску од другите членови на системот и е само случајно усогласување.<ref name="dr3b">{{cite Gaia DR3|3220756809465268352}}</ref> На тоа растојание најверојатно е [[Портокалово џуџе|ѕвезда од главната низа од вид К]].<ref name=oplistilova2023/> == Етимологија и културно значење == Минтака била гледана од [[Астрологија|астролозите]] како предзнак за добра среќа.<ref name="allen"/> === Орионов Појас === {{Главна|Орионов Појас}} [[Податотека:Dunhuang_Star_Atlas_-_Orion.jpg|лево|мини| Ѕвезден атлас Дунхуанг – Орион.]] Трите ѕвезди на појасот биле збирно познати со многу имиња во многу култури. Арапските поими се Ал Ниџад „Појас“, Ал Насак „Линија“, Ал Алкат „Златни зрна или јаткасти плодови“ и, на современиот арапски, Ал Мизан ал Хак „зрак на точна скала“. Во [[Кинеска митологија|кинеската митологија]], тие биле познати и како Зрак за мерење.{{Се бара извор|date=август 2024}} На кинески ,{{Јаз|zh|參宿}}</link>({{Јаз|zh-Latn|Shēn Sù}}), што значи Три Ѕвезди ([[астеризам]]), се однесува на астеризам кој се состои од Минтака, [[Алнилам]] и [[Алнитак]] (Орионовиот Појас), со подоцна додадени [[Бетелгез]], [[Белатрикс]], Саиф и [[Ригел]].<ref>{{In lang|zh}} ''中國星座神話'', written by 陳久金.</ref> Следствено, кинеското име за Минтака е{{Јаз|zh|參宿三}}</link>( {{Јаз|zh-Latn|Shēn Sù sān}}, во превод: третата ѕвезда од трите ѕвезди).<ref>{{In lang|zh}} [http://aeea.nmns.edu.tw/2006/0605/ap060525.html AEEA (Activities of Exhibition and Education in Astronomy) 天文教育資訊網 2006 年 5 月 25 日] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110716122642/http://aeea.nmns.edu.tw/2006/0605/ap060525.html |date=2011-07-16 }}</ref> Таа е една од западните дворци на Белиот Тигар. == Имињаци == УСС Минтака (АК-94) бил товарен брод од класата Кратер на [[Воена морнарица на САД|Морнарицата на Соединетите Држави,]] именуван по ѕвездата. == Наводи == {{Наводи|30em|refs=<ref name="van Leeuwen2007">{{cite journal | title=Validation of the new Hipparcos reduction | last1=van Leeuwen | first1=F. | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=474 | issue=2 | pages=653–664 | year=2007 | arxiv=0708.1752 | bibcode=2007A&A...474..653V | doi=10.1051/0004-6361:20078357 | s2cid=18759600 }} [http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=I/311/hip2&recno=25863 Vizier catalog entry ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200930195123/http://webviz.u-strasbg.fr/viz-bin/VizieR-5?-out.add=.&-source=I%2F311%2Fhip2&recno=25863 |date=2020-09-30 }}</ref> <ref name="Deslandres1900">{{cite journal | title=Variable velocity in line of sight of delta Orionis. (Notes) | last1=Deslandres | first1=H. | journal=The Observatory | volume=23 | pages=148 | year=1900 | bibcode=1900Obs....23..148D }}</ref> <ref name="Hartmann1904">{{cite journal | title=Investigations on the spectrum and orbit of delta Orionis | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1904-05_19_4/page/268 | last1=Hartmann | first1=J. | journal=Astrophysical Journal | volume=19 | pages=268–286 | year=1904 | bibcode=1904ApJ....19..268H | doi=10.1086/141112 }}</ref> <ref name="Koch">{{cite journal |last1=Koch |first1=R. H. |last2=Hrivnak |first2=B. J. |title=A photometric study of the close binary delta Orionis A |journal=Astrophysical Journal |date=August 1981 |volume=248 |pages=249–255 |doi=10.1086/159148 |url=https://articles.adsabs.harvard.edu/pdf/1981ApJ...248..249K |access-date=30 август 2024}}</ref>}} == Надворешни врски == * {{APOD|date=10 February 2009|title=Слика со Минтака}} * [http://www.constellationsofwords.com/stars/Mintaka.html Страница за Минтака на constellationsofwords.com] * [https://web.archive.org/web/20130102053617/http://www.astrostudio.org/xhip.php?hip=25930 Страница за Минтака на Astrostudio] * [http://aladin.u-strasbg.fr/AladinLite/?target=*%20del%20Ori&fov=0.46&survey=P%2F2MASS%2Fcolor Минтака со видливост HD 36485, во 12 часот пладне и ѕвездата Ц во 4 часот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20161008175155/http://aladin.u-strasbg.fr/AladinLite/?target=*%20del%20Ori&fov=0.46&survey=P%2F2MASS%2Fcolor |date=2016-10-08 }} {{Ѕвезди во Орион}}{{Портал-кутија|Астрономија|Ѕвезди}} [[Категорија:HIP-објекти]] [[Категорија:Тела од Бонскиот преглед]] [[Категорија:Троен систем]] [[Категорија:HD-објекти]] [[Категорија:HR-објекти]] [[Категорија:Флемстидови објекти]] [[Категорија:Орион (соѕвездие)]] [[Категорија:Ѕвезди од главната низа од типот B]] [[Категорија:Затемнувачки двојни ѕвезди]] [[Категорија:Спектроскопски двојни ѕвезди]] [[Категорија:Бајерови објекти]] [[Категорија:Светли џинови од видот О]] 0x2g9aj1d6xjq5qt4xmutrfj3c6e5cw Франсис Филд Стадион 0 1356186 5533103 5435950 2026-04-02T10:19:32Z BosaFi 115936 5533103 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Стадион|локација={{знаме|САД}} [[Сент Луис]], [[Соединети Американски Држави|САД]]|реновиран=[[1984]]|проширен=|затворен=|срушен=|оператор=|подлога=[[трева]]|сопственик=Вашингтонскиот универзитет|отворен=[[1903]]|сместивост=4000 (порано 19 000)}} '''Стадионот''' '''Френсис Филд''' ({{langx|en|Stadium Francis Field}}) е [[стадион]] на [[Универзитет Вашингтон|Универзитетот Вашингтон]] во [[Сент Луис]], кој се користи за [[атлетика]], [[фудбал]] и американски фудбал. Се наоѓа во [[Сент Луис]], [[Мисури]], на крајниот дел од кампусот Данфорт. Изграден е во времето на [[Светска изложба|Светската изложба]] во 1904 година, а исто така се користел и како главен стадион за [[Летни олимписки игри 1904|Летните олимписки игри во 1904 година]], кои тогаш се одржувале во [[Соединетите Американски Држави]]. На игрите главно се користел за атлетика. Во својот врв, стадионот имал капацитет за 19.000 луѓе, но во [[1984|1984 г.]] бил реновиран и намален капацитет на 4.000 луѓе. Тој е еден од најстарите спортски објекти западно од реката [[Мисисипи]] кој сè уште е во употреба.<ref name="urlDavid R. Francis Field | Danforth Campus | Campus Tours | Visitors | University Community | Washington University in St. Louis">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wustl.edu/community/visitors/tour/danforth/francis-field.html|title=David R. Francis Field &#124; Danforth Campus &#124; Campus Tours &#124; Visitors &#124; University Community &#124; Washington University in St. Louis|work=|format=|accessdate=7. 2. 2011.}}{{Мртва_врска|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска}}</ref> [[Податотека:Francis_Field_1904.jpg|лево|мини|455x455пкс|''Стадионот за време на Летните олимписки игри 1904 година.'']] == Наводи == {{Наводи}} == Поврзано == * [[Летни олимписки игри 1904|Летни олимписки игри 1904 година]] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Стадион Франсис Филд}} [[Категорија:Олимписки стадиони]] [[Категорија:Летни олимписки игри 1904]] nt9evctreyoanzbh5m3r35xqnenjv23 5533104 5533103 2026-04-02T10:19:45Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Стадионот Франсис Филд]] на [[Франсис Филд Стадион]] 5533103 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Стадион|локација={{знаме|САД}} [[Сент Луис]], [[Соединети Американски Држави|САД]]|реновиран=[[1984]]|проширен=|затворен=|срушен=|оператор=|подлога=[[трева]]|сопственик=Вашингтонскиот универзитет|отворен=[[1903]]|сместивост=4000 (порано 19 000)}} '''Стадионот''' '''Френсис Филд''' ({{langx|en|Stadium Francis Field}}) е [[стадион]] на [[Универзитет Вашингтон|Универзитетот Вашингтон]] во [[Сент Луис]], кој се користи за [[атлетика]], [[фудбал]] и американски фудбал. Се наоѓа во [[Сент Луис]], [[Мисури]], на крајниот дел од кампусот Данфорт. Изграден е во времето на [[Светска изложба|Светската изложба]] во 1904 година, а исто така се користел и како главен стадион за [[Летни олимписки игри 1904|Летните олимписки игри во 1904 година]], кои тогаш се одржувале во [[Соединетите Американски Држави]]. На игрите главно се користел за атлетика. Во својот врв, стадионот имал капацитет за 19.000 луѓе, но во [[1984|1984 г.]] бил реновиран и намален капацитет на 4.000 луѓе. Тој е еден од најстарите спортски објекти западно од реката [[Мисисипи]] кој сè уште е во употреба.<ref name="urlDavid R. Francis Field | Danforth Campus | Campus Tours | Visitors | University Community | Washington University in St. Louis">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wustl.edu/community/visitors/tour/danforth/francis-field.html|title=David R. Francis Field &#124; Danforth Campus &#124; Campus Tours &#124; Visitors &#124; University Community &#124; Washington University in St. Louis|work=|format=|accessdate=7. 2. 2011.}}{{Мртва_врска|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска}}</ref> [[Податотека:Francis_Field_1904.jpg|лево|мини|455x455пкс|''Стадионот за време на Летните олимписки игри 1904 година.'']] == Наводи == {{Наводи}} == Поврзано == * [[Летни олимписки игри 1904|Летни олимписки игри 1904 година]] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Стадион Франсис Филд}} [[Категорија:Олимписки стадиони]] [[Категорија:Летни олимписки игри 1904]] nt9evctreyoanzbh5m3r35xqnenjv23 Мечкина шепа (билка) 0 1357950 5532814 5532465 2026-04-01T15:09:35Z Andrew012p 85224 /* Надворешни врски */ 5532814 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=HeracleumSphondylium1.jpg|genus=Heracleum|species=sphondylium|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]|synonyms={{Collapsible list |title=Homotypic synonyms |{{Species list |Pastinaca sphondylium |(L.) Calest. |Sphondylium vulgare |Gray }}}} {{Collapsible list |title=Heterotypic synonyms |{{Species list |Heracleum australe f. wendtioides |Murb. |Heracleum sphondylium var. macrocarpum |Lange }}}}|synonyms_ref=}} '''Мечкина шепа''' ({{langx|la|Heracleum sphondylium}}) — вид [[Зелјесто растение|зелјеста]] [[Повеќегодишно растение|повеќегодишна]] [[билка]] од родот [[свински коров]] (''Heracleum'') од семејството [[штитоцветни]] (''Apiaceae''). Таа е ретка билка, претежно успева во планинските предели. Името го добила според обликот на лисјата, кои потсетуваат на шепи од [[мечка]]. Како џбунеста коровска билка успева и на влажни [[Ливада|ливади]], покрај [[Поток|потоци]], [[пат]]ишта, покрај рабови на шуми. Исклучително е делотворна. Лисјата мирисаат слично на [[целер]]от или [[морков]]от, и одлични се за зачин за салати и [[Супа|супи]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://sobilkidozdravje.mk/%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%88%D0%B5%D0%BF%D0%B0-mechkina-shepa-heracleum-sphondylium/|title=Мечкина шепа|last=Никаљевиќ|first=Зоран|date=2022-05-12|work=Советите на дедо Зоран|language=mk-MK|accessdate=2024-10-29}}</ref> == Својства и состав == [[Податотека:Illustration Heracleum sphondylium0.jpg|лево|мини|Ботаничка илустрација на мечкината шепа]] Билката содржи [[аргинин]], [[глутамин]], галактен, арабен, холин, [[стерол]], кумарински хетерозиди, [[масти]], [[Белковина|белковини]], [[Јаглехидрат|јаглени хидрати]], [[витамин Ц]] и [[каротин]]. Калоричната вредност ѝ е само 50 калории. Оголените лисни дршки можат во вид туршија да се ставаат и во зимници. Стебленцето е шупливо, може да нарасте до 1 метар во висина, има горчлив вкус и мирис сличен на [[морков]] и [[целер]]. Плодовите се слични на ким, малку се поголеми. Содржат многу етерично масло и се користат како зачин во јадења, [[Супа|супи]], во [[леб]] и пецива. За јадење се користи и [[корен]]от, кој е богат со скроб и [[шеќер]], а се става во супи и варива.<ref name=":0" /><ref name="Stace">{{cite book|title=New Flora of the British Isles|last=Stace|first=C. A.|publisher=C & M Floristics|year=2019|isbn=978-1-5272-2630-2|edition=Fourth|location=Middlewood Green, Suffolk, U.K.|page=864|author-link=Stace, C. A.}}</ref><ref name="blamey">Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989). ''Flora of Britain and Northern Europe''. {{ISBN|0-340-40170-2}}</ref> Цвета во [[јуни]]–[[јули]]; Плодна е во [[јули]]–[[август]]. Како народен лек се препорачува против [[пролив]] проследен со грчеви и кај стомачно-цревни непријатности. Облоги со иситнети лисја и корен се ставаат на чиреви на [[кожа]]та и на места каснати од [[инсекти]]. Коренот се препорачува и за лекување на [[епилепсија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.novalek.mk/meckina-sepa|title=Мечкина шепа (својства)|language=mk|accessdate=2024-10-29}}</ref> == Распространетост и екологија == Во [[Европа]] (освен самиот север), делови на Западна [[Азија]] и Северна [[Африка]]. Живее во [[Ливада|ливади]], покрај рабовите на темнозимзелени и широколисни шуми, во шумски чистини, во близина на патишта, на кошулици во среднопланинските и горните планински зони.<ref>''<abbr>Сацыперова И. Ф</abbr>.'' Борщевики флоры СССР — новые кормовые растения : перспективы использования в народном хозяйстве / отв. ред. Ал. А. Федоров, Н. Н. Цвелёв. — <abbr>Л.</abbr> : Наука, 1984. — 224 с. — 1000 экз. (руски)</ref> == Чаеви == === Епилепсија === Потопете 12 лажици иситнет корен од мечкина шепа во 4 дл. Млака вода и оставете ги да отстојат осум часа. Потоа процедете го и пијте го во мали голтки во текот на денот. === Импотенција === Една супена лажица од растението се прелева со 2 дл врела вода. Се остава да отстои 30 минути, се поцедува и се пие незасладен во текот на денот. === За подобро варење === Една супена лажица се прелива со 2,5 дл врела вода и се остава чајот да отстои пет минути. Потоа се процедува и се пие двапати дневно по еден филџан, по оброк. == Подвидови == # ''Heracleum sphondylium var. akasimontanum'' <small>(Koidz.) H. Ohba</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. algeriense'' <small>(Coss. ex Batt. & Trab.) Dobignard</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. alpinum'' <small>(L.) Bonnier & Layens</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. aurasiacum'' <small>(Maire) Dobignard</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. embergeri'' <small>Maire</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. granatense'' <small>(Boiss.) Briq.</small> # ''Heracleum sphondylium var. lanatum'' <small>(Michx.) Dorn</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. montanum'' <small>(Schleich. ex Gaudin) Briq.</small> # ''Heracleum sphondylium var. nipponicum'' <small>(Kitag.) H. Ohba</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. orsinii'' <small>(Guss.) H.Neumayer</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. pyrenaicum'' <small>(Lam.) Bonnier & Layens</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. sibiricum'' <small>(L.) Simonk.</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. suaveolens'' <small>(Litard. & Maire) Dobignard</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. ternatum'' <small>(Velen.) Brummitt</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. transsilvanicum'' <small>(Schur) Brummitt</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. trifoliolatum'' <small>(Blanch.) Kerguélen</small> # ''Heracleum sphondylium var. tsaurugisanense'' <small>(Honda) H. Ohba</small> # ''Heracleum sphondylium subsp. verticillatum'' <small>(Pančić) Brummitt</small> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://ananas.mk/proizvod/livan-herbal-meckina-sepa-koren-heracleum-sphondylium-50gr/696248 Чај од мечкина шепа] [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Целери]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] nvj4aouosvebu7s6lqmqfhsaezezy1v Наташа Брезовска-Богоевска 0 1359121 5533013 5399646 2026-04-02T06:41:30Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533013 wikitext text/x-wiki '''Наташа Брезовска-Богоевска''' е македонска писателка за деца и возрасни која работи и твори во [[Велес]], [[Македонија]]. {{Инфокутија Личност|name=Наташа Брезовска-Богоевска|image=Наташа Брезовска Богоевска01.jpg|image caption=Наташа Брезовска во библиотека Велес 2024 година|birth_date=20 декември 1971 година|birth_place=Гостивар|nationality=македонка|works=|education=Филолошки факултет „Блаже Конески“, Скопје}} == Животопис == Наташа Брезовска-Богоевска е родена 20 декември 1971 година во [[Гостивар]]. Основно училиште завршила во родното место, а средно училиште завршила во СУГС „Јосип Броз Тито“ , Скопје.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://josipbroztito.edu.mk/|title=СУГС Гимназија "Јосип Броз Тито"|date=2024-08-29|language=mk-MK|accessdate=2024-12-01|archive-date=2025-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20251010083750/https://josipbroztito.edu.mk/|url-status=dead}}</ref> Дипломира Македонска книжевност и јужнословенски книжевности со македонски јазик на [[Филолошки факултет „Блаже Конески“ - Скопје|Филолошки факултет „Блаже Конески“, Скопје]]. Богоевска од 1996 година живее и работи во Велес. Две децении работела како наставник во ООУ „Стојан Бурчевски Буридан“ село [[Иванковци]] во близина на Велес. Во 2021 година се вработила во Локалната библиотека „Гоце Делчев“ во Велес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bibliotekaveles.org.mk/|title=Почетна|work=Библиотека Гоце Делчев|language=en-GB|accessdate=2024-12-01}}</ref> Била претседател на Друштвото на македонски јазик и литература на град Велес. Како библиотекар е носител и реализатор на проекти<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://batali.net/vesti/lokalnata-biblioteka-gocze-delchev-go-odbelezha-svetskiot-den-na-literaturata-za-decza/|title=Локалната библиотека „Гоце Делчев“ го одбележа Светскиот ден на литературата за деца - BATALI.net|date=2022-04-02|language=mk-MK|accessdate=2024-12-01}}</ref> од Библиотеката и Министерството за култура. Активно учествува со свои излагања на меѓународни конференции. == Творештво == Богоевска е автор на песни и раскази  за деца, млади и возрасни, објавени во заеднички збирки и антологии. Автор на прилози објавени во Просветен работник и Колибри. Соработник е со детските списанија „Другарче“ и „Росица“, каде објавува свои раскази. Нејзините раскази се наградувани на државно и меѓународно ниво. Дел од книгите се преведени на англиски јазик. Наташа Брезовска-Богоевска е автор на следниве книги: * „Детства“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://daily.mk/vesti/promovirana-knigata-raskazi-detstva-natasha-brezovska-bogoevska-3|title=Промовирана книгата раскази „Детства“ на Наташа Брезовска-Богоевска|work=Daily.MK - Вести|accessdate=2024-12-01|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203190034/https://daily.mk/vesti/promovirana-knigata-raskazi-detstva-natasha-brezovska-bogoevska-3|url-status=dead}}</ref> – раскази за деца и млади, 2020  * „Авантурите на желчето Тео“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.literatura.mk/knigi/?author=%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0%20%D0%91%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%20%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0|title=Книги|work=literatura.mk|language=mk|accessdate=2024-12-01}}</ref> - сликовница, 2020 (Добитник на награда за најдобра книга - сликовница на Денови на македонската литература за деца 2020)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://veles.gov.mk/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B2/|title=ПРОМОВИРАНА КНИГАТА РАСКАЗИ „ДЕТСТВА“ НА ПОЕТЕСАТА НАТАША БРЕЗОВСКА БОГОЕВСКА|last=Kjamilov|first=Andrej|date=2020-11-11|work=Општина Велес|language=mk-MK|accessdate=2024-12-01}}</ref> * „Приказна за две деца“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bibliotekaveles.org.mk/%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%B4%D0%B2%D0%B5/|title=Промовирана книгата „Приказна за две деца“ од Наташа Брезовска-Богоевска|last=admin|date=2023-04-12|work=Библиотека Гоце Делчев|language=en-GB|accessdate=2024-12-04}}</ref>- раскази за деца, 2023 * „Нишки до срцата“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://batali.net/vesti/lokalni-vesti/promovirana-knigata-so-raskazi-nishki-do-srczata-od-natasha-brezovska-bogoevska/|title=Промовирана книгата со раскази „Нишки до срцата“ од Наташа Брезовска - Богоевска - BATALI.net|date=2023-05-26|language=mk-MK|accessdate=2024-12-01}}</ref> - раскази за возрасни, 2023 (промовирана на Саемот на книга) * „Шумски приказни“ - книга-сликовница, 2023 Застапена е со свои песни или раскази во заеднички изданијаː * „Литературни искри“ 2017, 2020,2024 * „Симфонија на срцето 4“, 2020 * „Карантински приказни“, 2020 (електронско издание) * „Различни светови“ антологија, 2023 * „Детски соништа“ антологија, 2023 * „Стихувалки“- 2019, 2022, 2023, 2024 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.youtube.com/watch?v=VVki_X4XXss Авантурите на желчето Тео] * [https://duma.mk/kultura/promovirana-knigata-prikazna-za-dve-decaod-natasha-brezovska-bogoevska-foto/ Објава на duma.mk] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Брезовска-Богоевска, Наташа}} [[Категорија:Македонски писателки]] [[Категорија:Луѓе од Велес]] [[Категорија:Македонски писатели за деца]] k2girrn9vl12nz2le1dz3oyarbn8mfb Списоци на интеграли 0 1360245 5533066 5526615 2026-04-02T09:23:27Z Bjankuloski06 332 /* Табели на интеграли */ 5533066 wikitext text/x-wiki Погледнете ги следните страници за '''списоци на [[Интеграл|интеграли]]''': * [[Список на интеграли на рационални функции]] * [[Список на интеграли на ирационални функции]] * [[Список на интеграли на тригонометриски функции]] * [[Список на интеграли на хиперболични функции]] * [[Список на интеграли на инверзни хиперболични функции]] * [[Список на интеграли на експоненцијални функции]] * [[Список на интеграли на логаритамски функции]] * [[Список на интеграли на инверзни тригонометриски функции|Список на интеграли на инверсни тригонометриски функции]] Погледнете ја и [[Таблични интеграли|таблицата со интеграли]] за најчестите интегрални функции. == Други списоци на интеграли == Градштејн и Рижик содржи голема збирка на интеграли. Други корисни извори се ''CRC стандардни математички табели и формули'' и Абрамовиц и Штегун. Последниот содржи многу идентитети што се однесуваат на поединечни интеграли и кои се организирани според најрелевантната тема наместо само содржани во независни табели. Постојат неколку ''веб-страници'' кои имаат табели на интеграли и пресметување интеграли на барање. == Извори == * Milton Abramowitz i Irene A. Stegun, eds. ''Handbook of Mathematical Functions with Formulas, Graphs, and Mathematical Tables''. * I.S. Gradshteyn (И.С. Градштейн), I.M. Ryzhik (И.М. Рыжик); Alan Jeffrey, Daniel Zwillinger, editors. ''Table of Integrals, Series, and Products'', seventh edition. Academic Press, 2007. {{ISBN|978-0-12-373637-6}}. [http://www.mathtable.com/gr Errata.] ''(Također nekolicina prethodnih izdanja.)'' * Daniel Zwillinger. ''CRC Standard Mathematical Tables and Formulae'', 31st edition. Chapman & Hall/CRC Press, 2002. {{ISBN|1-58488-291-3}}.'' === Интеграли на барање === * [http://integrals.wolfram.com The Integrator] ''(на Wolfram Research)'' * [http://torte.cs.berkeley.edu:8010/tilu TILU Table of Integrals Look Up] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070329131620/http://torte.cs.berkeley.edu:8010/tilu|date=29. ožujka 2007.}} ''(одржил Ричард Фејтман)'' === Табели на интеграли === * [http://www.sosmath.com/tables/tables.html S.O.S. Mathematics: Tables and Formulas] * [http://eqworld.ipmnet.ru/en/auxiliary/aux-integrals.htm Indefinite and Definite Integrals] ''(pri EqWorld)'' [[Категорија:Списоци на интеграли| ]] [[Категорија:Списоци за математика|Интеграли]] 21e5l9lu2bkokgxt5v6v4lmaa77m7i2 Лет 105 на „Британија ервејс“ 0 1363861 5533130 5330005 2026-04-02T11:47:36Z BosaFi 115936 5533130 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Авионска несреќа|name=Лет 105 на „Британија ервејс“|image=Bristol 175 Britannia 102 G-ANBO BY RWY 29.08.65 edited-3.jpg|caption=„Британија ервејс бристол 175 британија“ несреќа|Date=1 септември 1966|Type=Контролиран лет на терен|occurrence_type=Несреќа|Site=3 км (1,9 м) ЈИ од аеродромот Брник, Југославија{{efn|name=slv91|Словенија од 1991}}|Coordinates=|Passengers=110|Crew=7|Fatalities=98|Survivors=19|aircraft_type=Бристол 175 Британија 102|Origin=Аеродром во Лондон Лутон, Обединето Кралство|Stopover=|Destination=Аеродром Брник, Југославија{{efn|name=slv91}}|Operator=Бртанија ервејс|tail_number=G-ANBB}} '''Летот 105 на „Британија ервејс“''' (BY 105) бил меѓународен туристички чартер лет од аеродромот Лутон во Лондон до аеродромот во Љубљана Брник (денес [[Аеродром Љубљана|аеродром Љубљана Јоже Пучник]]). Најмногу од патниците биле Британци, а повеќето од нив оделе на одмор во Југославија. Летот бил управуван од авионот Бристол 175 Британија 102, регистарски код G-ANBB. Авионот тргнал од Лутон во 21:10 часот по Гринич на 31 август 1966 година, со 110 патници и 7 членови на екипажот. По одличен лет, контактот со радарот се изгубил во 00:47 часот по локално време на 1 септември (23:47 часот по Гринич на 31 август) за време на последното приближување до пистата (RWY) 31. Авионот удрил во дрвја<ref name="Britannia">{{Наведена мрежна страница|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19660901-0|title=ASN Aircraft accident Bristol 175 Britannia 102 G-ANBB Ljubljana-Brnik Airport (LJU)|date=22 April 1966|work=Aviation Safety Network|publisher=Flight Safety Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20050318111954/http://aviation-safety.net:80/database/record.php?id=19660901-0|archive-date=18 March 2005|accessdate=22 December 2012}}</ref> во шумата кај селото Насовче,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://konstruktivno.blogspot.com/2008/05/letalske-nesree-pod-drobnogledom.html|title=Letalske nesreče pod drobnogledom|work=konstruktivno.blogspot.com|language=sl|trans-title=Airplane accidents under the microscope|accessdate=2023-08-10}}</ref> 2,8 км југоисточно од прагот RWY 31 и 0,7 км северно од проширената централна линија на пистата (види слика 2), под Визуелни метеоролошки услови (VMC).<ref>{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/clip/853392/britannia_airways_flight_105_crash/|title=95 Persons Perish As British Airliner Crashes in Yugoslavia|date=1 September 1966|work=Indiana Evening Gazette|access-date=13 August 2014|page=3|via=[[Newspapers.com]]}} {{Отворен пристап}}</ref> Во несреќата загинале 98 од 117 патници и членови на екипажот.<ref name="Britannia" /> Причината за несреќата наведена во официјалниот извештај била погрешно поставување на височината. Ова била најтешката авионска несреќа што некогаш се случила во Словенија.<ref name="Britannia">{{Наведена мрежна страница|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19660901-0|title=ASN Aircraft accident Bristol 175 Britannia 102 G-ANBB Ljubljana-Brnik Airport (LJU)|date=22 April 1966|work=Aviation Safety Network|publisher=Flight Safety Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20050318111954/http://aviation-safety.net:80/database/record.php?id=19660901-0|archive-date=18 March 2005|accessdate=22 December 2012}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19660901-0 "ASN Aircraft accident Bristol 175 Britannia 102 G-ANBB Ljubljana-Brnik Airport (LJU)"]. ''Aviation Safety Network''. Flight Safety Foundation. 22 April 1966. [https://web.archive.org/web/20050318111954/http://aviation-safety.net:80/database/record.php?id=19660901-0 Archived] from the original on 18 March 2005<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 December</span> 2012</span>.</cite></ref> == Авион и екипаж == Бристол 175 Британија 102 авионот бил серија на авиони произведени за BOAC. Имал погон од 4 турбопроп мотори и можел да собере речиси 139 патници и членови на екипажот. Авионот кој бил вклучен во несреќата, бил произведен во 1954 година, сериски број 12903, регистрација G-ANBB, и имал вкупно 18444 часови на авионска рамка со 5380 циклуси. Авионот не бил опремен со рекордер на податоци за летот, бидејќи во тоа време не било задолжително. Нема јавно достапни детали за екипажот. == Несреќа == Откако го прелетале Клагенфурт, екипажот стапил во контакт со Контролата на летање во Љубљана (КЛЉ). КЛЉ му доставила на екипажот метеоролошки и други потребни информации: ''„Ветерот е мирен, видливоста е 5 километри, моментално се формира плитка магла над пистата, облаци 2/8 стратокумулус 1800 метри, QNH 1011, QFE 968 [[Бар (единица)|милибари]]. Температурата исто така ќе биде 30 степени 10 Откако Долско ќе направи лево задржување на шаблонот, спуштете се надолу до 4500 со QNH, пријавете за влез“.'' Екипажот го потврдил приемот на информацијата. Кога пилотот ја прашал КЛЉ дали работи Инструментното слетување, КЛЉ одговорила дека има радарски контакт со авионот кога бил позициониран 20 НМ југоисточно од аеродромот и го советувал екипажот да пристапи со инструментално слетување до RWY 31 и да пријави откако ќе се спушти на 4500 ст со QNH притисок. Екипажот признал дека биле на височина од 4500 ст и се јавиле преку ДолскоВОР за влез за надворешниот маркер и повторно прашале дали инструменталното слетување е во функција. КЛЉ одговорила потврдно, додавајќи дека се работи нормално. [[Податотека:Britannia_Airways_Flight_105_crash_in_Lahovče_1966_1.jpg|мини| Остатоци на авионот]] Потоа КЛЉ ја дала позицијата ''„абеам Дол“'' и откако било признаено од екипажот, тој прашал дали имаат визуелен контакт со пистата. Екипажот потврдил дека имале визуелен контакт. Потоа пријавил дека го поминал Долско ВОР, продолжувајќи и слегувајќи кон RWY 31. КЛЉ ја потврдила оваа информација, побарала од екипажот да ја ''„провери последен пат пистата 31“'' и му ја дала позицијата НМн а авионот бидејќи од допирот на централната линија требала да помине 3300 ст, и повторила ''„провери ја последен пат пистата 31“.'' Екипажот ја признал оваа порака и по 1:30 минути пријавил дека го поминал надворешниот маркер за влез. КЛЉ издала дозвола за слетување и изјавила дека светлата за пристап и пистата биле поставени на максимален интензитет. Потоа ја напуштила радарската конзола и отишол до конзолата за контрола на светлината, истовремено погледнувајќи кон слетувањето и пистата. Не можел да го види леталото, но светлата за пристап и пистата биле јасно видливи. Во тој момент екипажот побарал радарска помош. КЛЉ се вратила во радарската конзола и почнала да им дава информации за радарот. Откако му дал на екипажот две позиции на авиони од 3,5 НМ и 2 НМ од допир, тој забележал на радарот дека леталото скршнува надесно од патеката за лизгање и му наложил на екипажот да го поправи движењето за 3° налево. Набљудувајќи дека леталото не направило никаква корекција, КЛЉ го известила екипажот дека неговата позиција била на 1,5 НМ од тачдаунот и го прашала пилотот дали прави кратко вртење десно кон радио-светилникот Менгес. Екипажот не одговорил, и не бил воспоставен понатамошен контакт со нив и покрај тоа што КЛЉ продолжила да се јавува. Контактот со радарот бил изгубен во 00:47 часот по локално време. Спасувачките служби на аеродромот пронашле запалени остатоци од авион, околу 01:00 часот по локално време, во шумата 2,8 км југоисточно од прагот RWY 31 и 0,7 км десно (североисточно) од продолжената централна линија на пистата. (види слика 2) == Заклучоци == Во официјалниот извештај пишува дека веројатната причина за несреќата била дека командантот на пилотот исчезнал за да го постави својот алтиметар на височина од QFE 968 мб во согласност со информациите што ги донела КЛЉ. Разликата помеѓу притисоците QNH (1011 мб) и QFE (968 мб) што се пренесуваат на авионот од КЛЉ, корелирала со висинската разлика од прибл. 1100 ст. Височината на копилотот била пронајдена поставена на 1005,5 мб, што не е ниту една од двете вредности на притисок наведени од КЛЉ. Бидејќи грешката на алтиметарот поминала незабележано од двајцата пилоти и бидејќи тие не вршеле вкрстени проверки на двата височина, во согласност со релевантниот прирачник за операции, прилог бр. 15, грешката не била поправена. Иако била месечева ноќ, поради шумскиот терен над кој летале, екипажот не можел да разликува визуелно обележје што би можело да ги предупреди дека летаат пониско од тоа што треба. Возможно е и оптичка илузија да придонела за падот. Авионот се доближувал кон пистата од југоисток, со правец 310. Пистата била позиционирана на блага падина која се издигала кон северозапад. Ако екипажот се потпирал на визуелни знаци, што изгледало многу веројатно, тие можеле погрешно да го проценат аголот на нивниот пристап. Во комбинација со лажните отчитувања на надморска височина и темната шума долу, илузијата би оставила впечаток дека е повисока отколку што била. Дури и ако пилотите ја забележале нивната грешка, веќе било доцна да го спасат леталото. Нивното непочитување на списокот за процедури и прирачникот за операции за пристап и слетување би можело да се објасни со фактот дека конечниот пристап бил извршен во ноќ со месечина, во мирно време, со видливост од прибл. 12 НМ, што направило екипажот да изгуби внимание кон пропишаните процедури и, наместо тоа, да се фокусира на визуелен пристап. == Белешки == {{Белешки}} == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Авионски несреќи]] qrikwggx3e74om7s6o2617hwpgrnnjg Разговор со корисник:Aprilija50.A.D 3 1364226 5533134 5445919 2026-04-02T11:50:12Z Jtasevski123 69538 /* Земете учество во СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533134 wikitext text/x-wiki == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Хемиски елементи и изотопи“. == Здраво Aprilija50.A.D, те повикувам да се приклучиш на натпреварот „Хемиски елементи и изотопи“ и да создадеме повеќе статии за хемиските елементи и изотопи во периодот од 10 февруари до 9 март, со кој сакаме да создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Хемиски елементи и изотопи|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:21, 18 февруари 2025 (CET) == Транскрипција == Здраво, кога транскрибираш од други јазици, секогаш проверувај ги правилата за транскрипција во Правописот од 2017 година. Во статијата „[[Господинот]]“ некои имиња ги поправив согласно транскрипцијата од турски, види стр. 259. Ова е бесплатен линк до најновиот правопис на македонски јазик: [https://issuu.com/nubsk.edu.mk/docs/pravopis Правопис од 2017 г.] П.С. Кога создаваш статија, секогаш ставај го насловот на статијата на „Предмет на Википодатоци“ за насловот да може се појави на Гугл на македонски. Тоа може да се најде или на самата статија што ја создаде, или [https://www.wikidata.org/wiki/Q96677966 Овде]. И „Поврзано“ се става пред наводите. Поздрав. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 12:30, 30 март 2025 (CEST) == Земете учество во СИЕ Пролет 2025 == Здраво Aprilija50.A.D, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2025“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 08:25, 1 април 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Управување со отпад“ == Здраво Aprilija50.A.D, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Управување со отпад|Управување со отпад]]“, која ќе трае од 2 до 8 јуни 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Управување со отпад|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:45, 3 јуни 2025 (CEST) == Уредувачки маратон - Филм == Добар ден Aprilija50.A.D, ве повикувам да се приклучите на уредувачкиот маратон на тема '''„Филм“''' по повод меѓународната иницијатива '''[[metawiki:Wiki_Loves_Film|ВикиГоСакаФилмот]]'''. Маратонот е еднодневен, со што само ќе се вреднуваат статии создадени на 18 август, при што треба да одберете од наведениот [[metawiki:Wiki_Loves_Film/Articles|список]] и во опис да ставите #wikifilm. Една статија од новосоздадените ќе биде наградена со награда. Наградата ќе биде доделена јавно, во живо на [[Инстаграм]], преку извлекување. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки маратони - Филм|проектната страница]] за маратонот и земете учество. Ако имате какви било прашања слободно можете да ги поставите во одговор тука или да ми пишете на мојата разговорна страница. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:04, 18 август 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Европска книжевност“. == Здраво Aprilija50.A.D, те повикувам да се приклучиш на уредувачкиот натпревар „Европска книжевност“ кој ќе се одржи во периодот од 13 септември до 12 октомври, со кој сакаме да подобриме и создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:29, 11 септември 2025 (CEST) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво Aprilija50.A.D, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:50, 2 април 2026 (CEST) bthdhx5toemais2t2nldlo7yhxkvm8r Муџа 0 1364901 5532970 5449692 2026-04-02T04:04:17Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532970 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Општина во Италија|name=Муџа|official_name=Comune di Muggia<br/>Občina Milje|image_skyline=Muggia z001.JPG|imagesize=|image_alt=|image_caption=Муџа во 2007 г.|image_shield=Comune di Muggia stemma 2.0.svg|image_flag=Comune di Muggia Bandiera.svg|shield_alt=|image_map=|map_alt=|map_caption=|pushpin_map=Italy Friuli-Venezia Giulia#Italy|pushpin_label_position=|pushpin_map_alt=|coordinates={{coord|45|36|N|13|46|E|region:IT_type:city(13414)|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|area_footnotes=|area_total_km2=13|population_footnotes=<ref name="istat">All demographics and other statistics: Italian statistical institute [[National Institute of Statistics (Italy)|Istat]].</ref>|population_total=13412|population_as_of=31 мај 2007 г.|elevation_footnotes=|elevation_m=3|postal_code=34015|area_code=040|website={{Official website|www.comune.muggia.ts.it}}|footnotes=}}'''Муџа''' е италијански град и (општина) во југоисточниот регионален ентитет за децентрализација на Трст, во регионот [[Фурланија-Јулиска Краина]] на границата со [[Словенија]]. Лежи на источното крило на [[Трстјански Залив|Трстскиот Залив]] во северното [[Јадранско Море]], Муџа е единствениот италијански пристанишен град во Истра. Архитектурата на градот е обележана со венецијанската и австриската историја, а неговото пристаниште е домаќин на модерна марина со 500 места за јахти (Порто Сан Роко). Муџа се наоѓа во северна [[Истра]]. Нејзината територија, ограничена на морската страна со брег од повеќе од 7км со крајбрежен пат и на граничната страна со ридски систем, [[Monti di Muggia|Монти ди Муџиа]], вклучувајќи ги планините Кастелие, планините С. Микеле, планините Зук и Монте д'Оро, кои доминираат над огромниот пејзаж на брегот на Триестинија и Истар, се карактеризира со богата суб-континентална вегетација и на карарските видови. Има граничен премин, познат како Сан Бартоломео, со [[Словенија]] и крајниот исток од комуната Лацарето. Словенечкиот граничен премин се вика Лазарет во [[Градска општина Копер|општина Копер]] . == Историја == [[Податотека:Muggia_-_il_castello_3.jpg|лево|мини| Замокот Муџа]] Муџа потекнува од праисториско утврдено село, околу 8-7 век п.н.е. Територијата била освоена во 178–177 п.н.е од [[Стар Рим|Римјаните]], кои создале овде населба (''Каструм Муглае''). По падот на Западното Римско Царство, Муџа била под доминација на [[Остроготи]]те, [[Ломбарди]]те, [[Византија|Византијците]], [[Авари]]те и [[Франки]]те, сè додека, во 931 година, италијанскиот крал Хју му ја подарил на патријархот од Аквилеја. Пред 1000 година била изградена нова населба на морскиот брег. По 13 век, новото село, сега прераснато во статус на град, се прогласило за општина и ја дефинирало својата територија како граничи со територијата на [[Трст]] и [[Копер]], но сепак останало политички поврзано со Патријаршијата [[Аквилеја]]. Од овој период се катедралата и градското собрание, а последното е обновено во минатиот век. Во 1420 година станал дел од [[Венецијанска Република|Република Венеција]]. По падот на Венеција во 1797 година, Муџа станала дел од [[Австриско Царство|Австриската империја]], под која развила важна поморска бродоградежна индустрија која цветала до [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Во текот на [[Австроунгарија|австро-унгарскиот]] период останал дел од Маркграватот Истра, прво во рамките на [[Кралство Илирија|Кралството Илирија]], а потоа, по 1861 година, во рамките на австриското приморје. Општината Муџа историски се проширувала појужно од денес, вклучувајќи неколку населби кои сега се дел од Словенија: [[Анкаран]], [[Хрватини]], [[Елерји]], [[Сподње Шкофије|Шкофије]] и [[Плавје]]. == Главни знаменитости == Муџа има многу очигледни траги од нејзините венецијански традиции и потекло, како што покажуваат дијалектот, гастрономските традиции, готско-венецијанскиот стил на некои куќи, лутите „кали“, лоѓите, огивните сводови, античките грбови на фасадите, но најмногу главниот плоштад, вистинско венецијанско „кампиело“. Спомените на раниот град вклучуваат важна праисториска „кастелиер“ на планината Кастелиер (С. Барбара) и римски (Археолошки парк на [[Castrum Muglae|Каструм Муглае]]) и средновековни остатоци во ''Муџиа Векија'' (Стара Муџа), некогаш еден од чуварите замоци што во 10 век биле изградени за одбрана на Унгарците од границата на Унгарците. Замокот Муџа, уништен во 1353 година од страна на Трст, задржува неколку остатоци од претходниот период како што се урнатините на ѕидовите. Како на пример кула која датира од 1374 година. Подоцна во 1735 година, под владата на [[Венецијанска Република|Република Венеција]], таа била обновена, но била целосно напуштена во текот на следниот век. Замокот е обновен од неговите сегашни сопственици, скулпторот Вили Боси и неговата сопруга Габриела, и може да биде посетен на барање. Најважната уметничка атракција е малата базилика ''Санта Марија Асунта'' (11-13 век), во која се сместени фрески од 14-15 век. Дуомо, кој датира од 13 век, со фасада од бел камен со [[розетен прозорец]] и лунета што содржи висок релјеф што ја претставува [[Свето Тројство|Светата Троица]] што ја обожаваат светите [[Јован Богослов|Јован]] и [[Апостол Павле|Павле]], се наоѓа на главниот плоштад во Муџа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.percorsiprovinciats.it/home/dettagliomap/436|title=Centro storico di Muggia|publisher=Percorsi in Provincia di Trieste}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://friuli.vimado.it/luoghi-culto/duomo-di-muggia-spettacolare-connubio-tra-arte-e-fede/|title=Duomo di Muggi|last=de Carvalho|first=Rodolfo|work=www.friuli.vimado.it}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>{{Панорама|Muggia panoramic.jpg|1000px|Панорама од Муџа}} == Култура == Меѓу појавите кои го карактеризираат социо-културниот живот на овој мал град, вреди да се спомене и карневалот на Муџа. [[Карневал]]от апсорбира голем дел од населението на Муџа, ангажирајќи ги во изградбата на алегориски колички артикулирани и движени со цел подобро да се исмеваат со избраната жртва и во реализација на прекрасни костими. Во текот на тие седум дена, градот станува вистински театар на отворено, кој нуди континуирана забава што видливо кулминира во големата парада во последната недела. Градот има и музеј на модерна уметност именуван по скулпторот Уго Кара. == Меѓународни односи == === Сестрински градови / збратимени градови === * {{Знамеикона|SVN}} '''[[Копер]]''', [[Словенија]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.comune.muggia.ts.it/|title=Sito ufficiale del Comune di Muggia|publisher=Comune.muggia.ts.it|accessdate=27 March 2010}}</ref> * {{Знамеикона|AUT}} '''[[Obervellach|Обервелах]]''', [[Австрија]] == Значајни жители == * Вилер Бордон (1949–2015), политичар * Вили Боси (роден 1939 година), скулптор * Џовани Катаи (роден 1945), фудбалер * Николо Џани (1909–1941), филозоф и новинар * Дарио Хубнер (роден 1967), фудбалер * Џузепе Тарлао (1904–1978), фудбалер * Виторио Видали (1900–1983), комунистички активист и политичар == Комуна Муџа == === Градови === * Муџа === села === * Аквилинија * Боа * Чиампор * Лазарето == Поврзано == * [[Истра]] * [[Јулиска Краина|Венеција Џулија]] * [[Плавје]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Матична|www.comune.muggia.ts.it}} {{In lang|it}} * [https://web.archive.org/web/20080515220941/http://triestetour.altervista.org/muggia.htm Muggia town's Guide] * [http://www.portosanrocco.it/ Porto San Rocco Marina in Muggia] [[Категорија:Италијанско-словенечки гранични премини]] [[Категорија:Матични мрежни места што не е исти на Википодатоците и на Википедија]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Градови во Италија]] 1eiauwufpyslnt3n1m0johvp030gxza Лиам Лосон 0 1365349 5533107 5335970 2026-04-02T10:28:19Z BosaFi 115936 5533107 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Лијам Лосон|image=Liam Lawson at the Red Bull Fan Zone – Crown Riverwalk, Melbourne (028A7793).jpg|caption=Лосон во 2026 г.|birth_name=Лиам Џеред Лосон|birth_date={{Birth date and age|df=yes|2002|02|11}}|birth_place=[[Хејстингс (Нов Зеланд)]], Нов Зеланд|module={{Infobox F1 driver | embed = yes | nationality = {{flagicon|NZL}} [[Formula One drivers from New Zealand|New Zealander]] | car_number = 30{{efn|Lawson selected the number 30 as his personal driver number, per [[FIA]] regulations; in {{F1|2023}}, he competed using the standard reserve number 40 for [[Scuderia AlphaTauri|AlphaTauri]].}} <!-- Please leave the 2026 team in the infobox until at least 1 January 2027, per WP:F1 convention --> | 2026 Team = [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Ford Powertrains|Red Bull Ford]] | races = {{F1stat|LAW|entries}} ({{F1stat|LAW|starts}} starts) | championships = 0 | wins = {{F1stat|LAW|wins}} | podiums = {{F1stat|LAW|podiums}} | points = {{F1stat|LAW|careerpoints}} | poles = {{F1stat|LAW|poles}} | fastest_laps = {{F1stat|LAW|fastestlaps}} | first_race = [[2023 Dutch Grand Prix]] | first_win = | last_win = | last_race = {{Latest F1GP}} | last_season = 2025 | last_position = 14th (38 pts) }}|module2={{Infobox racing driver | embed = yes | prev_series = {{plainlist| * [[Super Formula]] * [[FIA Formula 2]] * [[Deutsche Tourenwagen Masters|DTM]] * [[FIA Formula 3]] * [[Toyota Racing Series]] * [[Euroformula Open]] * [[F3 Asian]] * [[ADAC F4]] * [[Australian F4]] * [[New Zealand FFord]] }} | prev_series_years = {{plainlist| * [[2023 Super Formula Championship|2023]] * {{F2|2021}}–{{F2|2022}} * [[2021 Deutsche Tourenwagen Masters|2021]] * {{FIAF3|2019}}–{{FIAF3|2020}} * [[2019 Toyota Racing Series|2019]]–[[2020 Toyota Racing Series|2020]] * [[2019 Euroformula Open Championship|2019]] * [[2018 F3 Asian Championship|2018]] * [[2018 ADAC Formula 4 Championship|2018]] * [[2017 Australian Formula 4 Championship|2017]] * 2016–2017 }} | titles = {{plainlist| * [[Toyota Racing Series]] * [[New Zealand FFord]] }} | title_years = {{plainlist| * [[2019 Toyota Racing Series|2019]] * 2016–17<!--This is a season, not a DATERANGE as above--> }} }}|website={{URL|liamlawson30.com}}}}'''Лиам Лосон''' (роден на 11 февруари 2002 година) е возач на формула од Нов Зеланд кој се натпреварува во [[Формула 1]] за [[РБ Формула 1 тим|РБ]]. Лосон — кој е менториран од трикратниот победник на Големата награда на Нов Зеланд, Кен Смит — преминал од картинг до јуниорски формули во 2015 година, освојувајќи го својот прв шампионат во 2016–17 NZ F1600 како приватен. Тој завршил како вицешампион на австралиските првенства 2017 F4, 2018 ADAC F4 и 2019 Еуроформула Оупен, пред да ја освои Тојота Рејсинг серијата во 2019 година со M2 Трката. Лосон потоа напредувал во Формула 3 на ФИА во 2020 година пред да се пресели во Формула 2 во 2021 година, каде што се пласирал на третото место следната сезона со Карлин Моторспорт. Лосон се натпреварувал во Супер Формула шампионатот во 2023 година, завршувајќи како второпласиран после Ритомо Мијата со Муген. == Ран и личен живот == Лиам Лосон е роден на 11 февруари 2002 година во [[Хејстингс]], Нов Зеланд.<ref name="contract">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-lawson-confirmed-as-verstappens-red-bull-team-mate-for-2025.4umEL3YzqWIv9JEV7qI2Gn|title=Lawson confirmed as Verstappen's Red Bull team mate for 2025|date=19 December 2024|work=[[Formula 1]]|publisher=[[Formula One Group]]|accessdate=19 December 2024}}</ref> Тој израснал во Пукекохе, во [[Окленд (регион)|регионот Окленд]] на [[Северен Остров|Северниот Остров]].<ref name="MS24">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.motorsport.com/f1/news/liam-lawsons-rocky-road-to-f1-my-parents-sold-their-house-so-i-could-keep-racing/10658101/|title=Liam Lawson's rocky road to F1: 'My parents sold their house so I could keep racing'|last=Cleeren|first=Filip|date=26 September 2024|work=[[Motorsport.com]]|publisher=[[Motorsport Network]]|accessdate=19 December 2024}}</ref> Неговите родители морале да ја продадат својата куќа за да ја финансираат неговата тркачка кариера.<ref name="MS24" /> == Јуниорска тркачка кариера и ДТМ == === Картинг === Роден во Хестингс, но израснат во [[Пукекохе]], Лосон започнал да се занимава со картинг на седумгодишна возраст, натпреварувајќи се на бројни првенства низ Нов Зеланд, освојувајќи две картинг титули во 2014 година. Секоја година се враќал во Картспорт Окленд Го Карт клубот на [[Роузбанк, Окленд|Росебанк Роад]], [[Авондејл, Окленд|Авондејл]] и се натпреварувал на големата трка Сити оф Сејлс на [[Ден на годишнината на Окленд|викендот на годишнината на Окленд]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://juniorteam.redbull.com/athlete/liam-lawson|title=Liam Lawson|publisher=Red Bull Junior Team|accessdate=18 February 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.stuff.co.nz/waikato-times/sport/68942052/Pukekohes-Liam-Lawson-wins-50-000-SpeedSport-Scholarship|title=Pukekohe's Liam Lawson wins $50,000 SpeedSport Scholarship|date=29 May 2015|accessdate=24 November 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kartsport.org.nz/about-us/latest-news/two-in-one-final-for-iks-three-way|title=Two-in-one Final for IKS Three-way|date=2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926171246/http://www.kartsport.org.nz/about-us/latest-news/two-in-one-final-for-iks-three-way|archive-date=26 September 2019|accessdate=24 November 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ekartingnews.com/2014/07/15/2014-kartsport-new-zealand-national-schools-championship/|title=2014 KartSport New Zealand National Schools' Championship|date=15 July 2014|accessdate=24 November 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pressreader.com/new-zealand/weekend-herald/20180623/283265983536244|title=Foot on the pedal, an eye on the prize|date=23 June 2018|accessdate=24 November 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://speedhive.mylaps.com/Sessions/6415018|title=POINTS KZ2/KZ2 Heavy Points, City Of Sails 2022, KartSport Auckland, New Zealand - Official Event Results, MYLAPS Speedhive|work=speedhive.mylaps.com|accessdate=22 October 2022}}</ref> === Тојота тркачки серии === Во ноември 2018 година, Лосон се приклучил на M2 Натпреварот за [[2019 Toyota Racing Series|шампионатот 2019 година]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.formulascout.com/liam-lawson-gets-toyota-racing-series-seat-with-m2-competition/46756|title=Liam Lawson gets Toyota Racing Series seat with M2 Competition|last=Allen|first=Peter|date=28 November 2018|work=FormulaScout|accessdate=29 November 2018}}</ref> Лосон доминирал на дебито на Хајлендс, победувајќи на 2 трки со повеќе од девет секунди секоја и го освоил Меморијалниот трофеј Дороти Смит како резултат на победата во Трката 3.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.driven.co.nz/news/motorsport/kiwi-1-2-liam-lawson-claims-toyota-racing-series-win-on-debut/|title=Kiwi 1–2: Liam Lawson claims Toyota Racing Series win on debut}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=12189716|title=TRS: Liam Lawson celebrates 'biggest win of his career'|last=Rotorua Daily Post|date=13 January 2019|publisher=NZ Herald|accessdate=8 May 2022}}</ref> Постигнувајќи три дополнителни победи во текот на сезоната, Лосон ја обезбедил титулата на [[Гран при на Нов Зеланд 2019 година|Големата награда на Нов Зеланд]] по сезонската битка со јуниорот и сонародник на Ферари, [[Маркус Армстронг]].<ref name="TRS">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.formulascout.com/lawson-wins-new-zealand-grand-prix/48154|title=Lawson defeats Armstrong in New Zealand GP to secure TRS title|last=Waring|first=Bethonie|date=10 February 2019|work=FormulaScout|accessdate=10 February 2019}}</ref>[[Податотека:FIA_F3_Austria_2019_Nr._4_Lawson_1.jpg|мини| Лосон се трка за [[MP Motorsport]] за време на кругот на Формула 3 Спилберг 2019 година]] == Кариера во Формула 1 == Во февруари 2019 година, Лосон се приклучил на јуниорскиот тим на Ред Бул.<ref name="Red Bull">{{Наведена мрежна страница|url=https://juniorteam.redbull.com/article/liam-lawson-joins-juniors-all-corners-global-challenge|title=Liam Lawson joins Juniors from all corners for global challenge|date=18 February 2019|accessdate=18 February 2019}}</ref> === Ред Бул (2025-сега) === По неколкумесечни шпекулации, Ред Бул Рејсинг на 18 декември 2024 година објавил дека Перез ќе го напушти тимот со непосреден ефект по завршувањето на сезоната 2024 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/perez-and-red-bull-agree-to-part-ways-following-conclusion-of-2024-season.4W2fhxOqQQX47kx3FY5Cpp|title=Perez and Red Bull agree to part ways following conclusion of 2024 season|date=18 December 2024|accessdate=19 December 2024}}</ref> Еден ден подоцна, тие потврдиле дека Лосон бил промовиран на негово место, соработувајќи со одбраната на четирикратниот светски шампион во возачи, [[Макс Ферстапен]] за 2025 година.<ref name="contract" /> == Наводи == {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Лосон, Лиам}} [[Категорија:Новозеландски возачи на Формула 1]] [[Категорија:Новозеландски автомобилисти]] [[Категорија:Родени во 2002 година]] q2qd2ktv0inu5a01q9c3te6stfdo5bj Национален институт за хемија (Словенија) 0 1365725 5533033 5495893 2026-04-02T07:07:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533033 wikitext text/x-wiki '''Националниот институт за хемија на [[Словенија]]''' е водечка научна и истражувачка институција која се фокусира на хемиски и биохемиски истражувања.<ref name="KIdepartments">{{cite web |url=https://www.ki.si/en/departments/ |title=National Institute of Chemistry: Departments |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |publisher=Kemijski inštitut Ljubljana |access-date=15 April 2018 |quote=}}</ref> Институтот е основан во 1959 година и со текот на времето стана еден од најзначајните научни центри во земјата, посветен на проучување на основните и применети хемиски науки. Тој работи на интердисциплинарни истражувања кои ги поврзуваат хемијата, биологијата, биохемијата и други сродни области.<ref name="Alistore">{{cite web |url=http://alistore.eu/national-institute-of-chemistry |title=National Institute of Chemistry |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=2014 |website=alistore.eu |publisher=Alistore European Research Institute |access-date=23 October 2016 |quote= }}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Институтот за хемија во Словенија е особено познат по својот фокус на развојот на нови материјали, нови хемиски реакции и методи, како и примената на научните откритија во индустријата. Истражувањата во институтот се поделени на различни области како што се органска хемија, физичка хемија, аналитичка хемија, биохемија, хемија на материјали, нанотехнологии и хемиски инженеринг. Сите овие области придонесуваат за напредок во многу индустриски и технолошки сектори, вклучувајќи фармацевтската индустрија, биотехнологијата и енергетските технологии. Една од главните мисии на Институтот за хемија е да се развиваат нови технологии и методи кои ќе придонесат за решавање на актуелни глобални предизвици, како што се климатските промени, заштитата на животната средина, одржливоста и здравствените проблеми. Институтот соработува со бројни меѓународни истражувачки групи, универзитети и компании за да го унапреди преносот на знаењето од лабораториите во практиката. Во рамките на Институтот за хемија, се спроведуваат разни програми за обука на млади научници и студентски проекти. Исто така, институтот активно учествува во образовните активности, организира научни конференции и работилници, и нуди постдипломски студии и истражувачки позиции. Клучни истражувачки теми во Институтот за хемија вклучуваат синтеза и карактеризација на нови хемиски соединенија, развој на нови материјали, истражување на биохемиски процеси, развој на методи за анализа и детекција на загадувачи во животната средина, и многу други иновации кои влијаат на науката и индустријата. Институтот е исто така еден од главните центри за развој на зелената хемија и одржливите технологии во Словенија. Со своите научни достигнувања и иновации, Националниот институт за хемија игра клучна улога во научната заедница на Словенија и светот, а неговата работа има значителен позитивен ефект на различни индустриски и еколошки аспекти. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Институти во Словенија]] [[Категорија:Образованието во Словенија]] t9kkwx38zh79nl3r1idgpfjrnvqz1sh Ракида Деспотовска 0 1367700 5533059 5347629 2026-04-02T08:37:04Z Gurther 105215 5533059 wikitext text/x-wiki '''Ракида Метаниева Деспотовска''' ({{Роден на|||1916}} во {{роден во|Никифорово}} — ?) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=Институт за Национална Историја|year=1976|isbn=|location=Скопје|pages=1041}}</ref> == Животопис == Во 1942 година била опфатена во заднината на [[НОД]]. Изработувала облека и подготвувала храна за борците во НОВ и ПОМ. Во нејзиннот дом се одржувале илегални состаноци, учествувала и во организирањето на жени за учество во НОВ. Од половината на 1943 година се преселила во селото [[Зубовце (Гостиварско)|Зубовце]], Гостиварско, каде продолжила со своето учество во заднината на [[НОД|НОД]].<ref name=":0" /> == Поврзано == * [[Даница Деспотовска]] == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Деспотовска, Ракида}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] 9lz5kfwum4zd3kdhg2r1skbzfn27qom Разговор со корисник:Emilija Dobreva 3 1368462 5533137 5474269 2026-04-02T11:51:21Z Jtasevski123 69538 /* Земете учество во СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533137 wikitext text/x-wiki == Земете учество во СИЕ Пролет 2025 == Здраво Emilija Dobreva, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2025“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 08:39, 1 април 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Управување со отпад“ == Здраво Emilija Dobreva, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Управување со отпад|Управување со отпад]]“, која ќе трае од 2 до 8 јуни 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Управување со отпад|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:49, 3 јуни 2025 (CEST) == Статии без илустрација 2025 == Добар ден Emilija Dobreva, ве повикувам да се приклучите на меѓународниот натпревар [[Википедија:Статии без илустрација 2025|Статии без илустрација 2025]], за вметнување на илустрации во статиите на кои им недостигаат. Натпреварот ќе трае од 1 јули сѐ до 31 август. Ако имате какви било прашања околу натпреварот можете да ме исконтактирате на мојата [[Разговор со корисник:Jtasevski123|разговорна страница]] или пак на [[Википедија:Статии без илустрација 2025|проектната страница]] за натпреварот. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 15:10, 1 јули 2025 (CEST) == Уредувачки маратон - Филм == Добар ден Emilija Dobreva, ве повикувам да се приклучите на уредувачкиот маратон на тема '''„Филм“''' по повод меѓународната иницијатива '''[[metawiki:Wiki_Loves_Film|ВикиГоСакаФилмот]]'''. Маратонот е еднодневен, со што само ќе се вреднуваат статии создадени на 18 август, при што треба да одберете од наведениот [[metawiki:Wiki_Loves_Film/Articles|список]] и во опис да ставите #wikifilm. Една статија од новосоздадените ќе биде наградена со награда. Наградата ќе биде доделена јавно, во живо на [[Инстаграм]], преку извлекување. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки маратони - Филм|проектната страница]] за маратонот и земете учество. Ако имате какви било прашања слободно можете да ги поставите во одговор тука или да ми пишете на мојата разговорна страница. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:05, 18 август 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачкиот натпревар на тема „Европска книжевност“. == Здраво Emilija, те повикувам да се приклучиш на уредувачкиот натпревар „Европска книжевност“ кој ќе се одржи во периодот од 13 септември до 12 октомври, со кој сакаме да подобриме и создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и за други категории. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Европска книжевност|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:42, 11 септември 2025 (CEST) == Уредувачки натпревар за средношколци „Реки и езера“ == Добар ден Емилија, те повикувам да се приклучиш на уредувачкиот натпревар за средношколци „Реки и езера“ кој ќе се одржи во периодот од 6 до 26 октомври , со кој сакаме да подобриме и создадеме нови содржини за оваа тема на нашата Википедија. Обезбедени се награди за најдобрите тројца, како и награди на неделно ниво за најдобра статија. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/Реки и езера|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Ако имате било какви прашања слободно обратете ми се овде или на мојата разговорна страница. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 8 октомври 2025 (CEST) == Земете учество во уредувачката седмица „Риби“ == Здраво Emilija Dobreva, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Риби|Риби]]“, која ќе трае од 21 до 27 ноември 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Риби|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме Википедија на македонски јазик. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:01, 19 ноември 2025 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво Emilija Dobreva, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:51, 2 април 2026 (CEST) ric1zmt44sfdwhqzxeljziabyy7ah2j Разговор со корисник:Горазд Војнески 3 1368464 5533142 5460757 2026-04-02T11:52:57Z Jtasevski123 69538 /* Земете учество во СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533142 wikitext text/x-wiki {{добредојде}} --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 23:39, 7 октомври 2025 (CEST) == Земете учество во СИЕ Пролет 2025 == Здраво Горазд Војнески, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2025“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2025|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 08:40, 1 април 2025 (CEST) == Правопис == Здраво, Горазд. Те замолувам пред да создадеш статија да бидеш запознаен со македонскиот правопис. Не можеш да се залагаш само на машински превод, инаку статиите ќе ти бидат избришани. Повели [https://pravopis.mk/sites/default/files/Pravopis-2017.PDF правописот од 2017 г. (најновиот)]. Прочитај го за да бидеш запознаен. Исто така прочитај на горенаведениот линк како да создадеш статија. Не се пишува „Референци“, туку „Наводи“ итн. Кинеската транскрипција особено прочитај ја во правописот стр. 217. Qiantang River на македонски се транскрибира како [[Чјиантанг|река Чјиантанг]]. Ти го поправив тоа. Поздрав. --[[User:Andrew012p|Andrew012p]] <small>([[User talk:Andrew012p|разговор]])</small> 23:43, 7 октомври 2025 (CEST) :Се извинувам, ќе го разгледам правописот и ќе бидам повнимателен и претпазлив во иднина. [[User:Горазд Војнески|Горазд Војнески]] <small>([[User talk:Горазд Војнески|разговор]])</small> 23:49, 7 октомври 2025 (CEST) == Уредувачки натпревар за средношколци „Реки и езера“ == Добар ден Горазд Војнески, за уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за езера и реки. Нема да се вреднуваат професии поврзани со водни површини, книжевност поврзана со реки и езера, битки на водни површини, бродови и слично. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:57, 13 октомври 2025 (CEST) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво Горазд Војнески, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:52, 2 април 2026 (CEST) nzehghu6qxjuf1pmjqzi30heu52j63i ЖФК Економист 0 1372723 5533132 5379713 2026-04-02T11:48:38Z BosaFi 115936 5533132 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club | clubname = ЖФК Економист | image = | caption = | fullname = Женски фудбалски клуб Економист | nickname = | shortname = | founded = 2007 | dissolved = | ground = [[Стадион покрај Бистрица]] | capacity = 5.214 | owntitle = | owner = | chrtitle = | chairman = | mgrtitle = | manager = | league = [[Прва женска фудбалска лига на Црна Гора|1. ЖФЛ]] | season = 2023/24 | position = 3. | website = }} '''Женски фудбалски клуб Економист''' ''([[латиница]]: Ženski fudbalski klub Ekonomist)'', најчесто скратено како '''ЖФК Економист''', е женски фудбалски клуб со седиште во [[Никшиќ]], [[Црна Гора]]. Основан во [[2007]] година,<ref>{{cite web |title=Ekonomist break new ground for Montenegro|url=https://www.uefa.com/womenschampionsleague/news/0252-0ce2dd0b0628-02f60fd9d51b-1000--ekonomist-break-new-ground-for-montenegro/|website=uefa.com|access-date=13 јуни 2025}}</ref> клубот се натпреварува во [[Прва женска фудбалска лига на Црна Гора|Женската лига на Црна Гора]] и бил првиот шампион на натпреварувањето. Во [[2012]] година, станал првиот женски тим од Црна Гора што учествувал во Лигата на шампиони за жени на УЕФА.<ref>{{cite web |title=Liga šampiona (Ž) - Poraz Ekonomista na debiju|url=https://fscg.me/vijesti/2051/liga-sampiona-z-poraz-ekonomista-na-debiju/|website=fscg.me|access-date=13 јуни 2025}}</ref> Пред основањето на националната лига, тимот еднаш го освоил ''Трофејот на ФСЦГ''. Клубот добил поддршка од Меридијанбет.<ref>{{cite web |title=Meridian podstiče uspon ženskog fudbalskog kluba Ekonomist|url=https://meridiansport.me/donacije/meridian-zenski-fudbalski-klub/|website=meridiansport.me|access-date=13 јуни 2025}}</ref> ==Трофеи== ;Женска лига на Црна Гора *''Победник (4):'' 2011-12, 2012-13, 2013-14, 2014-15 *''Второпласиран (3):'' 2015-16, 2016-17, 2017-18 ;Трофејот на ФСЦГ *''Победник (1):'' 2010-11 *''Второпласиран (2):'' 2008-09, 2009-10 ==Пласман по сезони== {| class="wikitable" |- ! Сезона!! Натпреварување !! Пласман |- |2008-09 |Трофејот на ФСЦГ |2. место |- |2009-10 |Трофејот на ФСЦГ |2. место |- |2010-11 |Трофејот на ФСЦГ |'''Победник''' |- |2011-12 |1. ЖФЛ |'''Победник''' |- |2012-13 |1. ЖФЛ |'''Победник''' |- |2013-14 |1. ЖФЛ |'''Победник''' |- |2014-15 |1. ЖФЛ |'''Победник''' |- |2015-16 |1. ЖФЛ |2. место |- |2016-17 |1. ЖФЛ |2. место |- |2017-18 |1. ЖФЛ |2. место |- |2018-19 |1. ЖФЛ |3. место |- |2019-20 |1. ЖФЛ |3. место |- |2020-21 |1. ЖФЛ |3. место |- |2021-22 |1. ЖФЛ |3. место |- |2022-23 |1. ЖФЛ |3. место |- |2023-24 |1. ЖФЛ |3. место |} ==Учинок во натпреварувањата на УЕФА== {| class="wikitable" |- ! Сезона !! Натпреварување !! Фаза !! Противник !! Резултат |- | rowspan=3|2012–13|| rowspan=3|Лигата на шампиони|| rowspan=3|Квалификациска фаза || {{flagicon|BLR}} [[Бобруичанка Бобрујск]] || 1–5 |- | {{flagicon|POL}} [[Унија Рачибуж]] || 1–7 |- | {{flagicon|SVK}} [[Слован Братислава]] || 0–8 |- | rowspan=3|2013–14|| rowspan=3|Лигата на шампиони|| rowspan=3|Квалификациска фаза|| {{flagicon|FRO}} [[КИ Клаксвик (жени)|Клаксвик]] || 1–1 |- | {{flagicon|SUI}} [[ФК Цирих (жени)|Цирих]] || 1–4 |- | {{flagicon|POR}} [[Атлетико Оуриенсе]] || 1–1 |- | rowspan=3|2014–15|| rowspan=3|Лигата на шампиони|| rowspan=3|Квалификациска фаза|| {{flagicon|SLO}} [[ЖНК Помурје|Помурје]] || 0–4 |- | {{flagicon|HUN}} [[МТК Хунгарија ФК (жени)|МТК]] || 0–1 |- | {{flagicon|EST}} [[Парну ЈК]] || 1–2 |- | rowspan=3|2015–16|| rowspan=3|Лигата на шампиони|| rowspan=3|Квалификациска фаза||{{flagicon|SLO}} [[ЖНК Помурје|Помурје]]|| 0–4 |- | {{flagicon|ROM}} [[Олимпија Клуж]] || 1–6 |- | {{flagicon|EST}} [[Парну ЈК]] || 1–2 |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [https://fscg.me/klubovi/ekonomist-40352/?cid=7433992 Профил на веб-страницата fscg.me] * [https://www.uefa.com/nationalassociations/teams/2607963--zfk-ekonomist/ Профил на веб-страницата uefa.com] [[Категорија:Фудбалски клубови од Црна Гора]]` 9xqrmr0q8mvxw6evxk0ovhsvexzot68 Нели Аркан 0 1373876 5533117 5391840 2026-04-02T11:36:21Z Dandarmkd 31127 /* Надворешни врски */ 5533117 wikitext text/x-wiki '''Нели Аркан''' (5 март 1973 – 24 септември 2009) била канадска писателка. Аркан била родена како Изабел Фортие во Лак-Мегантик во источните општини на [[Квебек]]. == Биографија == Првиот роман на Аркан, ''Курва'' (2001), веднаш добил критичко и медиумско внимание. Била финалист за Медичинова награда и за Феминовата награда,<ref name="cbc">{{Наведени вести|url=https://www.cbc.ca/news/canada/montreal/quebec-writer-nelly-arcan-dies-at-35-1.864704|title=Quebec writer Nelly Arcan dies at 35|date=September 25, 2009|access-date=2009-09-25|publisher=CBC News}}</ref> две од најпрестижните книжевни награди во Франција. ''По Путан'' следеле уште три романи што ја етаблирале како литературна ѕвезда во Квебек и Франција. Нејзиниот втор роман ''Луд'' (2004), како и првиот, е полуавтобиографско и провокативно дело, и бил номиниран и за наградата „При Фемина“. Нејзиниот трет роман, ''Отворено кон небото'', бил објавен во 2007 година. ''Детето во огледалото'' (2007) е илустрирана книга на за убавина. Аркан го завршила својот четврти роман ''Рај со клуч на рака'' (2009) а набрзо потоа се самоубила. Таа, исто така, напишала неколку кратки раскази, статии и колумни за разни весници и литературни списанија во Квебек. == Смрт == Аркан била пронајдена мртва во нејзиниот стан во [[Монтреал]] на 24 септември 2009 година.<ref name="cbc"/> Таа се обесила набрзо откако завршила со пишувањето на нејзината последна книга, ''Рај со клуч на рака'', чиј наратор останува инвалид по обид за самоубиство.<ref name="morte">{{Наведени вести|url=http://www.canoe.com/divertissement/celebrites/nouvelles/2009/09/25/11110181-qmi.html|title=Nelly Arcan est morte|date=September 25, 2009|publisher=Canoe.com|language=fr}}{{Мртва_врска|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категорија:CS1 French-language sources (fr)]] {{Мртва врска|date=February 2024}} [[Категорија:Articles with dead external links from February 2024]]</ref> Таа и претходно се обидела да се самоубие. На 3 септември 2009 година, три недели пред нејзината смрт, Аркан објавила сторија во својата неделна колумна во квебечкиот неделник на француски јазик ''Иси'' со наслов ''Земи ме, или си мртов'', со детали за искуството со демнач. <ref>{{Наведени вести|url=http://www.24hmontreal.canoe.ca/24hmontreal/icichroniques/nellyarcan/archives/2009/09/20090903-112947.html|title=Prends-moi, ou t'es mort|date=September 3, 2009|archive-url=https://archive.today/20120721223108/http://www.24hmontreal.canoe.ca/24hmontreal/icichroniques/nellyarcan/archives/2009/09/20090903-112947.html|archive-date=July 21, 2012|publisher=Canoe.ca|language=fr}}</ref> Погребана е во Источните општини во Квебек. Општинската библиотека на Лак-Мегантик, составена од над сто илјади книги донирани откако пожарот ја уништил оригиналната библиотека за време на несреќата на возот Лак-Мегантик во 2013 година, се вика „Општинска Медиатека Нели-Аркан“ во нејзина чест.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.echodefrontenac.com/actualitedujour.asp?IdNouv=2475|title=La Médiathèque municipale Nelly-Arcan prête pour l'automne|access-date=2013-09-24|publisher=Écho de Frontenac, hebdo de la région de Lac-Mégantic|language=fr}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.lapresse.ca/la-tribune/estrie-et-regions/201308/12/01-4679294-place-a-la-mediatheque-nelly-arcan.php|title=Place à la Médiathèque Nelly-Arcan|last=Ronald Martel|date=2013-08-12|access-date=2013-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223135254/http://www.lapresse.ca/la-tribune/estrie-et-regions/201308/12/01-4679294-place-a-la-mediatheque-nelly-arcan.php|archive-date=December 23, 2015|publisher=La Tribune (Sherbrooke)|language=fr}}</ref> Филмот ''Нели'' од 2016 година на режисерката Ан Емонд бил базиран на животот на Аркан. == Библиографија == * ''Курва'' (2001). * ''Луд'' (2004). * ''Дететто во огледалото'' (2007). * ''Отворено кон небото'' (2007). * ''Рај со клуш на рака'' (2009). * ''Бурка од кожа'' (2011). == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведени вести|url=http://www.cyberpresse.ca/dossiers/deces-de-nelly-arcan/200909/26/01-905774-le-suicide-a-toujours-ete-son-obsession.php|title=Le suicide a toujours été son obsession|last=Handfield|first=Catherine|date=September 26, 2009|access-date=2009-09-27|language=fr}} * {{Наведени вести|url=https://www.ctvnews.ca/acclaimed-quebec-writer-found-dead-in-montreal-1.437910|title=Acclaimed Quebec writer found dead in Montreal|date=September 25, 2009|work=The Canadian Press|archive-url=https://web.archive.org/web/20090927063411/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20090925/ENT_nelly_arcan_dead_090925/20090925?hub=Entertainment|archive-date=September 27, 2009}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Аркан, Нели}} [[Категорија:Починати во 2009 година]] [[Категорија:Родени во 1973 година]] [[Категорија:Канадски писателки]] r2c9rnodven9hd6pwe9ynsmxao35hk6 Едон Жегрова 0 1378065 5532867 5459153 2026-04-01T16:54:20Z Carshalton 30527 5532867 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Едон Жегрова | image = [[Податотека:Zhegrova asselosc 2425 (cropped).jpg|220px]] | height = {{height|m=1.81}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1999|3|31}} | cityofbirth = {{роден во|Херфорд|}} | countryofbirth = [[Германија]] | nationality = {{flagsport|KOS}} [[Косово]] | currentclub = {{Fb team Juventus}} | clubnumber = 11 | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Flamurtari Prishtina}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Prishtina}} | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Standard Liege}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Sint-Truiden}} | years1 = 2017-2019 | caps1 = 19 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Genk}} | years2 = 2019-2022 | caps2 = 60 | goals2 = 9 | clubs2 = {{Fb team Basel}} | years3 = 2022-2025 | caps3 = 80 | goals3 = 15 | clubs3 = {{Fb team Lille}} | years4 = 2025- | caps4 = 13 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Juventus}} | nationalyears1 = 2018- | nationalcaps1 = 46 | nationalgoals1 = 5 | nationalteam1 = {{flagsport|KOS}} [[Фудбалска репрезентација на Косово|Косово]] }} '''Едон Жегрова''' (роден на [[31 март]] [[1999]], во [[Херфорд]]) — [[Косово|косовски]] [[фудбалер]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] на [[ФК Јувентус|Јувентус]] и на [[Фудбалска репрезентација на Косово|косовската репрезентација]]. ==Биографија== Роден е во [[Херфорд]], [[Германија]], од [[Албанци|албански]] родители кои избегале од [[Косовска војна|војната во Косово]].<ref>{{Cite web|url=https://www.voetbalprimeur.be/nieuws/760193/genkenaar-stuurt-bondscoach-wandelen-ik-had-daar-weinig-zin-in-.html|title=Genkenaar stuurt bondscoach wandelen: "Ik had daar weinig zin in"|sito=www.voetbalprimeur.be|language=nl-BE|access-date=2023-03-25}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.ultimouomo.com/edon-zhegrova-lille-dribbling/|title=8 dribbling per farvi innamorare di Zhegrova|date=2024-04-09|access-date=2024-05-12}}</ref> Тој пораснал во [[Белгија]]. Неговата помала сестра, Валза е поранешна [[пејачка]].<ref>{{cite news|url=https://telegrafi.com/zyrtare-leci-dhe-krasniqi-kalojne-te-drita/|title=Valza Zhegrova : Biografia|trans-title=Valza Zhegrova : Biography|language=sq|website=Tekste Shqip}}</ref><ref>{{YouTube|id=xjyUSMAiims|title="Fol Shqip" Show – Edon & Valza Zhegrova – 27.04.2019}}</ref> ==Технички карактеристики== Крилен напаѓач, со добра техника и извонреден дриблинг, благодарение на што е способен да ги разбие противничките одбранбени линии.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Неговата посилна нога во играта е левата, а меѓу останатите квалитети кој ги поседува се вбројуваат брзината и нафрлувањата кој го прават играч способен да им асистира на соиграчите.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> Освен крило, може да игра и како [[Напад (фудбал)|втор напаѓач]]. ==Клупска кариера== ===Почетоци, Генк и Базел=== Во своите рани години, Жегрова тренирал фудбал во младинските екипи на неколку косовски и белгиски екипи. Последната од нив била екипата на [[Сент-Труjден В.В.|Сент-Труjден]],<ref name=":0" /> каде поминал две години и кога требало да се приклучи на првиот тим, тој бил купен од {{Fb team (N) Genk}} во [[2017]] година. Со нив го имал своето деби за првиот тим на 10 септември истата година, во ремито 1-1 против {{Fb team (N) Gent}}, заменувајќи го [[Руслан Малиновски]] во 80-тата минута.<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.it/spielbericht/index/spielbericht/2906871|title=KAA Gent - KRC Genk, 10/set/2017 - Jupiler Pro League - Cronaca della partita|website=www.transfermarkt.it|language=it|access-date=2023-03-29}}</ref> Првиот гол во својата кариера го постигнал на 9 декември 2017, во натпреварот на домашен терен против [[КАС Ојпен|Ојпен]] што завршил 1-1. Во првата сезона како профсионален фудбалер забележал 15 настапи и еден гол, додека Генк ја освоил титулата во [[Белгиска Про лига 2018-2019|белгиското првенство]]. По една сезона и половина во дресот на Генк, на 4 февруари 2019, Жегрова се преселил на осумнаесетмесечна позајмица во [[ФК Базел|Базел]].<ref>{{Cite web|url=https://www.krcgenk.be/nl/nieuws/3411/zhegrova-trekt-naar-basel|title=Zhegrova trekt naar Basel {{!}} KRC Genk|author=Sanmax Projects|website=www.krcgenk.be|language=nl|access-date=2023-03-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fussballinfos.ch/artikel/edon-zhegrova-leihweise-zum-fc-basel-1893-126864|title=Edon Zhegrova leihweise zum FC Basel 1893|website=fussballinfos.ch|date=2019-02-04|language=de|access-date=2023-03-29}}</ref> На 23 февруари 2019 година, дебитирал со дресот на Базел во победата од 2–0 на гостувањето кај [[ФК Нојшател Ксамакс|Нојшател Ксамакс]], влегувајќи како замена во 83-тата минута на местото на [[Валентин Штокер]].<ref>{{cite web|url=https://www.fcb.ch/de-CH/News/2019/02/23/Xamax-FCB|title=Der FCB gewinnt gegen Xamax|trans-title=The FCB wins against Xamax|quote=FCB: Omlin; Widmer, Suchy (72. Frei), Kaiser, Petretta; Xhaka, Kuzmanovic (77. Zuffi); Okafor, Campo, Stocker (83. Zhegrova); Ajeti|language=de|publisher=[[FC Basel]]|date=23 February 2019|access-date=23 February 2019|archive-date=18 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190418203540/https://www.fcb.ch/de-CH/News/2019/02/23/Xamax-FCB|url-status=dead}}</ref><ref name="fcb-achiv-2018/19-Xamax-FCB">{{cite web | first = | last = Verein "Basler Fussballarchiv” | author-link = | date = 23 February 2019 | url = https://www.fcb-archiv.ch/saison/spiele?command=detail&id=31332 | title = Neuchâtel Xamax FCS - FC Basel 0:2 (0:1) | format = | work = | publisher = Verein "Basler Fussballarchiv” | access-date = 2021-11-16}}</ref> Во својата прва сезона со Базел го освоил [[Фудбалски куп на Швајцарија|Купот на Швајцарија]], иако во финалето добиено со 2-1 против [[ФК Тун|Тун]], тој останал неискористена замена. Својот прв гол за Базел го постигнал на 25 септември 2019 година, во победата со 4-0 над [[ФК Цирих|Цирих]] на [[Сент Јакоб Парк]].<ref name="fcb-achiv-2018/20-FCB-FCZ">{{cite web | first = | last = Verein "Basler Fussballarchiv” | authorlink = | date = 25 September 2019 | url = https://www.fcb-archiv.ch/saison/spiele?command=detail&id=31409 | title = FC Basel - FC Zürich 4:0 (1:0) | format = | work = | publisher = Verein "Basler Fussballarchiv” | accessdate = 2022-01-14}}</ref> На 22 септември 2020, Базел трајно го купил Жегрова, потпишувајќи договор со играчот на три години. За швајцарскиот клуб играл до почетокот на 2022 година, забележувајќи 74 настапи и 11 гола. ===Лил и Јувентус=== На 14 јануари 2022, Жегрова потпишал четиригодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб {{Fb team (N) Lille}},<ref name=":0">[https://www.losc.fr/node/109295 EDON ZHEGROVA, UN NOUVEAU TALENT CHEZ LES DOGUES] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220114201934/https://www.losc.fr/node/109295 |date=14 јануари 2022 }} losc.fr</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fcb.ch/aktuell/news/1-mannschaft/2022/01/zhegrova-zu-osc-lille|title=Edon Zhegrova wechselt zum französischen Meister OSC Lille|date=14 јануари 2022|language=de|access-date=15 јануари 2022}}</ref> кој за него му платил на Базел 7 милиони евра.<ref>{{cite web|last=Domenighetti|first=Joël|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Lille-va-engager-edon-zhegrova/1310473|url-status=live|title=Lille va engager Edon Zhegrova|trans-title=Lille will sign Edon Zhegrova|language=fr|website=[[L'Équipe]]|date=14 January 2022|access-date=14 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114123739/https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Lille-va-engager-edon-zhegrova/1310473 |archive-date=14 January 2022 }}</ref> Својот прв настап за Лил го имал на 6 февруари во поразот од 1-5 на домашен терен од [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]], заменувајќи го [[Жонатан Бамба]] во 85-тата минута.<ref>{{cite web|url=https://www.losc.fr/node/109464|url-status=live|title=LOSC–PSG (1–5): Une soirée à oublier|trans-title=LOSC–PSG (1–5): An evening to forget|language=fr|publisher=[[Lille OSC]]|date=6 February 2022|access-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206224625/https://www.losc.fr/node/109464 |archive-date=6 February 2022 }}</ref> Околу месец дена подоцна, тој го постигнал својот прв гол за ''„мастифите“'' во четвртиот настап за клубот, погодувајќи ја мрежата на [[ФК Клермон|Клермон]] во победата со 4-0 во Лига 1.<ref>{{cite tweet|user=LOSC_EN|author=Lille OSC|author-link=Lille OSC|number=1500530269937360908|date=6 March 2022|title=EDON GETS HIS FIRST LILLE GOAL!!! {{!}} 4–0 #LOSCCF63 {{!}} #LOSC {{!}} @Ligue1_ENG}}</ref> Во сезоната 2023-2024, неговата најдобра во кариерата, Жегрова постигнал вкупно 12 голови во сите натпреварувања и му помогнал на Лил да избори пласман во Лигата на шампионите. Следната сезона, тој го постигнал својот прв гол во Лигата на шампионите, во победата со 3-1 над [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]] во [[Шпанија]].<ref>{{cite news|url=https://telegrafi.com/en/edon-zhegrova-ndeshkon-atletico-madridin-nje-euro-gol/|title=Edon Zhegrova punishes Atletico Madrid with a Euro goal|publisher=[[Telegrafi]]|date=23 October 2024}}</ref> Иако одлично ја започнал сезоната, постигнувајќи 8 гола во 21 настап, тој ја пропуштил целата втора половина од истата, поради повреда на адукторот, со која се здобил за време на натпреварот против [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]] на 14 декември 2024 година.<ref>{{cite news|url=https://telegrafi.com/en/shtyhet-rikthimi-zhegroves-ne-fushe-ylli-kosovar-mungoje-edhe-gjashte-jave/|title=Zhegrova's return to the field is postponed - the Kosovar star will be absent for another six weeks|publisher=[[Telegrafi]]|date=26 January 2025}}</ref> Вкупно во дресот на Лил одиграл 107 натпревари и постигнал 26 гола. На 1 септември 2025 година, Жегрова бил купен од {{Fb team (N) Juventus}} за сума од 15,5 милиони евра, потпишувајќи договор со италијанскиот клуб со важност до 30 јуни 2030 година.<ref>{{Cite web|url=https://www.losc.fr/actualites/2025-09-01/edon-zhegrova-transfere-la-juventus-fc|title=Edon Zhegrova transféré à la Juventus FC|date=1 септември 2025|language=fr|access-date=1 сетември 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/images/image/private/fl_attachment/dev/kcwr7yxlwoa8d3s0vriy.pdf|title=Accordo con il Lille per l'acquisizione del calciatore Zhegrova|date=1 септември 2025|access-date=1 септември 2025}}</ref> Своето деби за ''„бјанконерите“'' го имал на 16 септември, во ремито 4-4 против [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во првото коло од првенствената фаза на [[УЕФА Лига на шампиони 2025-2026|Лигата на шампионите]], заменувајќи го [[Кенан Јилдиз]] во 87-мата минута од натпреварот. Четири дена подоцна, тој дебитирал во [[Серија А]], заменувајќи го [[Жоао Марио (фудбалер 2000)|Жоао Марио]] во гостинскиот натпреварот против [[ФК Хелас Верона|Хелас Верона]] кој завршил со резултат 1-1. ==Репрезентативна кариера== Поради етничката припадност, Жегрова имал можност да го носи националниот дрес на [[Фудбалска репрезентација на Албанија|репрезентацијата на Албанија]], но подоцна се одлучил да го претставува [[Фудбалска репрезентација на Косово|Косово]]. Својот прв повик во косовската репрезентацијата го добил на 19 март 2018,<ref>[http://www.ffk-kosova.com/en/?p=12351 Challandes makes public the list of players for the March friendly matches] ffk-kosova.com</ref> а на 24 март го направил своето деби, одбележувајќи го со првиот погодок, во успехот со 2-0 над [[Фудбалска репрезентација на Мадагаскар|Мадагаскар]] во пријателски натпревар.<ref>{{Cite web|url=https://www.transfermarkt.it/spielbericht/index/spielbericht/3028501|title=Kosovo - Madagascar, 24/mar/2018 - Nazionale - Cronaca della partita|sito=www.transfermarkt.it|language=it|access-date=2023-03-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rts.ch/sport/football/|title=Dépêches - Foot: Bernard Challandes a fêté son premier match à la tête du Kosovo par un succès 1-0 face à Madagascar|website=RTSSport.ch|language=fr|access-date=2023-03-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ffk-kosova.com/challandes-e-nis-me-fitore-zhegrova-debuton-me-gol/|title=Challandes e nis me fitore, Zhegrova debuton me gol|author=ffk|date=2018-03-24|language=sq-AL|access-date=2023-03-29}}</ref> ===Хроноогија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|KOS}} {{Cronopar|24-3-2018|Франковил|KOS|1|0|MDG|1|Пријателска|13={{suboff|80}}|14=Франконвил (Долина Оазе)}} {{Cronopar|27-3-2018|Франковил|KOS|2|0|BFA|-|Пријателска|13={{suboff|45}}|14=Франконвил (Долина Оазе)}} {{Cronopar|29-5-2018|Цирих|ALB|0|3|KOS|1|Пријателска|13={{suboff|87}}}} {{Cronopar|7-9-2018|Баку|AZE|0|0|KOS|-|УЕФА Лига на нации|2018-2019|Прва фаза|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|10-9-2018|Приштина|KOS|2|0|FRO|-|УЕФА Лига на нации|2018-2019|Прва фаза|13={{subon|78}}}} {{Cronopar|11-10-2018|Приштина|KOS|3|1|MLT|-|УЕФА Лига на нации|2018-2019|Прва фаза}} {{Cronopar|14-10-2018|Торшавн|FRO|1|1|KOS|-|УЕФА Лига на нации|2018-2019|Прва фаза|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|20-11-2018|Приштина|KOS|4|0|AZE|-|УЕФА Лига на нации|2018-2019|Прва фаза|13={{subon|74}}}} {{Cronopar|21-3-2019|Приштина|KOS|2|2|DNK|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|25-3-2019|Приштина|KOS|1|1|BGR|-|Квал. за ЕП|2020|13={{subon|59}}}} {{Cronopar|7-6-2019|Подгорица|MNE|1|1|KOS|-|Квал. за ЕП|2020|13={{suboff|39}}}} {{Cronopar|10-6-2019|Софија|BGR|2|3|KOS|-|Квал. за ЕП|2020|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|7-9-2019|Приштина|KOS|2|1|CZE|-|Квал. за ЕП|2020|13={{suboff|56}}}} {{Cronopar|10-10-2019|Приштина|KOS|1|0|GIB|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|14-10-2019|Приштина|KOS|2|0|MNE|-|Квал. за ЕП|2020|13={{subon|88}}}} {{Cronopar|14-11-2019|Плзењ|CZE|2|1|KOS|-|Квал. за ЕП|2020|13={{subon|77}} {{yel|90+2}}}} {{Cronopar|17-11-2019|Приштина|KOS|0|4|ENG|-|Квал. за ЕП|2020|13={{subon|73}}}} {{Cronopar|8-10-2020|Скопје|MKD|2|1|KOS|-|Квал. за ЕП|2020|13={{subon|64}}}} {{Cronopar|11-10-2020|Приштина|KOS|0|1|SVN|-|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|11-11-2020|Елбасан|ALB|2|1|KOS|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|15-11-2020|Љубљана|SVN|2|1|KOS|-|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{suboff|90+1}} {{yel|90+4}}<ref>Добил жолт картон додека бил на клупата</ref>}} {{Cronopar|18-11-2020|Приштина|KOS|1|0|MDA|-|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|10-11-2021|Приштина|KOS|0|2|JOR|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|14-11-2021|Маруси|GRC|1|1|KOS|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|24-3-2022|Приштина|KOS|5|0|BFA|-|Пријателска|13={{yel|58}}}} {{Cronopar|29-3-2022|Цирих|CHE|1|1|KOS|-|Пријателска|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|2-6-2022|Ларнака|CYP|0|2|KOS|1|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза}} {{Cronopar|5-6-2022|Приштина|KOS|0|1|GRC|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{suboff|90+3}}}} {{Cronopar|25-3-2023|Тел Авив|ISR|1|1|KOS|-|Квал. за ЕП|2024|13={{suboff|67}}}} {{Cronopar|28-3-2023|Приштина|KOS|1|1|AND|1|Квал. за ЕП|2024|13={{subon|46}} {{yel|60}}}} {{Cronopar|16-6-2023|Приштина|KOS|0|0|ROU|-|Квал. за ЕП|2024|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|19-6-2023|Будимпешта|BLR|2|1|KOS|-|Квал. за ЕП|2024|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|9-9-2023|Приштина|KOS|2|2|CHE|-|Квал. за ЕП|2024|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|12-9-2023|Букурешт|ROU|2|0|KOS|-|Квал. за ЕП|2024|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|22-3-2024|Ереван|ARM|0|1|KOS|-|Пријателска|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|26-3-2024|Будимпешта|HUN|2|0|KOS|-|Пријателска|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|5-6-2024|Осло|NOR|3|0|KOS|-|Пријателска}} {{Cronopar|6-9-2024|Приштина|KOS|0|3|ROU|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{yel|50}} {{suboff|81}}}} {{Cronopar|12-10-2024|Каунас|LTU|1|2|KOS|1|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза}} {{Cronopar|15-10-2024|Приштина|KOS|3|0|CYP|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{yel|8}} {{suboff|67}}}} {{Cronopar|15-11-2024|Букурешт|ROU|3|0|KOS|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|11=дод|13=<ref>Натпреварот заврши 0-0 на теренот: {{Cite web|url=https://www.repubblica.it/sport/calcio/esteri/2024/11/20/news/kosovo_romania_serbia_sconfitta_a_tavolino-423667181/|title=Kosovo punito dall’Uefa: 3-0 a tavolino per aver lasciato il campo in Romania dopo i cori pro Serbia|date=20 ноември 2022|access-date=2024-11-22}}</ref>}} {{Cronopar|18-11-2024|Приштина|KOS|1|0|LTU|-|УЕФА Лига на нации|2024-2025|Прва фаза|13={{suboff|79}}}} {{Cronofin|42|5|8|5|Фудбалска репрезентација на Косово#Играчи со најмногу настапи|Фудбалска репрезентација на Косово#Играчи со најмногу постигнати голови}} ==Статистика== ===Клупска статистика=== ''Статистиката е ажурирана на 27 септември 2025.'' {| class="wikitable center" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|Сезона !rowspan="2"|Клуб !colspan="3"|Првенство !colspan="3"|Национален куп !colspan="3"|Континентален куп !colspan="3"|Останати купови !colspan="3"|Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || 2017-2018 || rowspan=2|{{flagsport|BEL}} {{Fb team (N) Genk}} || [[Белгиска Про лига 2017-2018|ПЛ]] || 13 || 1 || [[Фудбалски куп на Белгија 2017-2018|КБ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 15 || 1 |- || 2018-фев. 2019 || [[Белгиска Про лига 2018-2019|ПЛ]] || 7 || 1 || [[Фудбалски куп на Белгија 2018-2019|КБ]] || 1 || 1 || [[УЕФА Лига Европа 2018-2019|ЛЕ]] || 4<ref name="prel" /> || 2<ref name=prel/> || - || - || - || 12 || 4 |- !colspan=3|Вкупно Генк || 20 || 2 || || 3 || 1 || || 4 || 2 || || - || - || 27 || 5 |- || [[ФК Базел сезона 2018-2019|фев.-јун. 2019]] || rowspan=4|{{flagsport|SUI}} {{Fb team (N) Basel}} || [[Суперлига на Швајцарија 2018-2019|СЛ]] || 8 || 0 || [[Фудбалски куп на Швајцарија 2018-2019|КШ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2018-2019|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2018-2019|ЛЕ]] || - || - || - || - || - || 9 || 0 |- || [[ФК Базел сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Суперлига на Швајцарија 2019-2020|СЛ]] || 10 || 2 || [[Фубдалски куп на Швајцарија 2019-2020|КШ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2019-2020|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2019-2020|ЛЕ]] || 0+3 || 0 || - || - || - || 14 || 2 |- || 2020-2021 || [[Суперлига на Швајцарија 2020-2021|СЛ]] || 30 || 5 || [[Фудбалски куп на Швајцарија 2020-2021|КШ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2020-2021|ЛЕ]] || 1<ref name=prel>Во квалификациските кола.</ref> || 0 || - || - || - || 32 || 5 |- || 2021-јан. 2022 || [[Суперлига на Швајцарија 2021-2022|СЛ]] || 12 || 2 || [[Фудбалски куп на Швајцарија 2021-2022|КШ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на конференции 2021-2022|ЛК]] || 7<ref>3 настапи во квалификациските кола.</ref>|| 2 || - || - || - || 19 || 4 |- !colspan=3|Вкупно Базел || 60 || 9 || || 3 || 0 || || 11 || 2 || || - || - || 74 || 11 |- || [[ФК Лил сезона 2021-2022|јан.-јун. 2022]] ||rowspan="4"| {{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Lille}} || [[Лига 1 (Франција) 2021-2022|Л1]] || 13 || 2 || [[Фудбалски куп на Франција 2021-2022|КФ]]|| - || - || [[УЕФА Лига на шампиони 2021-2022|ЛШ]] || 1 || 0 || - || - || - || 14 || 2 |- || [[ФК Лил сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Лига 1 (Франција) 2022-2023|Л1]] || 22 || 3 || [[Фудбалски куп на Франција 2022-2023|КФ]] || 3 || 1 || - || - || - || - || - || - || 25 || 4 |- || [[ФК Лил сезона 2023-2024|2023-2024]] || [[Лига 1 (Франција) 2023-2024|Л1]] || 33 || 6 || [[Фудбалски куп на Франција 2023-2024|КФ]] || 3 || 3 || [[УЕФА Лига на конференции 2023-2024|ЛК]] || 11<ref name="prel2">2 настапи во квалификациските кола.</ref> || 3<ref name="prel-gol1">1 гол во квалификациските кола.</ref> || - || - || - || 47 || 12 |- || [[ФК Лил сезона 2024-2025|2024-2025]] || [[Лига 1 2024-2025|Л1]] || 12 || 4 || [[Фудбалски куп на Франција 2024-2025|КФ]] || - || - || [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|ЛШ]] || 9<ref name="prel4">4 настапи во квалификациските кола.</ref> || 4<ref name="prel-gol3">3 гола во квалификациските кола.</ref> || - || - || - || 21 || 8 |- !colspan=3|Вкупно Лил || 80 || 15 || || 6 || 4 || || 21 || 7 || || - || - || 107 || 26 |- || [[ФК Јувентус сезона 2025-2026|сеп. 2025-2026]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 2025-2026|А]] || 2 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2025-2026|КИ]] || - || - || [[УЕФА Лига на шампиони 2025-2026|ЛШ]] || 1 || 0 || - || - || - || 3 || 0 |- !colspan=3|Вкупно во кариерата || 162 || 26 || || 12 || 5 || || 36 || 11 || || - || - || 211 || 42 |} ===Репрезентативна статистика=== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan="7"|{{flagsport|KOS}} [[Фудбалска репрезентација на Косово|Косово]] |2018||8||2 |- |2019||9||0 |- |2020||5||0 |- |2021||2||0 |- |2022||4||1 |- |2023||6||1 |- |2024||8||1 |- !colspan="2"|Вкупно!!42!!5 |} ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Косово |image3=Flag of Kosovo.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/zhegrova-edon/vqK5oQ8e/ Едон Жегрова на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/edon-zhegrova/profil/spieler/496857 Едон Жегрова на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/260300/edon-zhegrova Едон Жегрова на espn] *[https://www.whoscored.com/players/363181/show/edon-zhegrova Едон Жегрова на whoscored] {{Состав на ФК Јувентус}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Жегрова, Едон}} [[Категорија:Косовски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Генк]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Базел]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лил]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] 4rv6gwoyyaotkrfydwmc07so6lhokqv Предлошка:Париз Сен Жермен-Шампион на Европа 2025 10 1380596 5532882 5530906 2026-04-01T17:22:36Z Carshalton 30527 5532882 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = ФК Париз Сен Жермен-Шампион на Европа 2025 |title = [[Слика:Coppacampioni.png|20px]] [[ФК Париз Сен Жермен|<span style="color: #f5f5f5;">Париз Сен Жермен</span>]] - [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|<span style="color: #f5f5f5;">Шампион на Европа 2025</span>]] [[Слика:Coppacampioni.png|20px]] |titlestyle = background:#003665; color:#f5f5f5;border:#d32a31 2px solid; |listclass = hlist |list1 = {{Безпрелом|<small>1</small>&nbsp;[[Џанлујџи Донарума|Донарума]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>2</small>&nbsp;[[Ашраф Хакими|Хакими]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>3</small>&nbsp;[[Преснел Кимпембе|Кимпембе]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>5</small>&nbsp;[[Маркос Аоас Кореја|Маркињос]] {{Капитен}}&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>7</small>&nbsp;[[Хвича Кварацхелија|Кварацхелија]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>8</small>&nbsp;[[Фабијан Руис|Руис]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>9</small>&nbsp;[[Гонсало Рамос|Рамос]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>10</small>&nbsp;[[Усман Дембеле|Дембеле]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>14</small>&nbsp;[[Дезире Дуе|Дуе]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>17</small>&nbsp;[[Витиња (фудбалер февруари 2000)|Витиња]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>19</small>&nbsp;[[Ли Канг Ин|Ли]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>21</small>&nbsp;[[Лукас Ернандес|Ернандес]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>24</small>&nbsp;[[Сени Мајулу|Мајулу]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>25</small>&nbsp;[[Нуно Мендеш|Мендеш]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>29</small>&nbsp;[[Бредли Баркола|Баркола]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>33</small>&nbsp;[[Ворен Заир-Емри|Заир-Емри]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>35</small>&nbsp;[[Лукас Бералдо|Бералдо]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>39</small>&nbsp;[[Матвеј Сафонов|Сафонов]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>49</small>&nbsp;[[Ибрахим Мбаје|Мбаје]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>51</small>&nbsp;[[Вилијан Пачо|Пачо]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>80</small>&nbsp;[[Арнау Тенас|Тенас]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>87</small>&nbsp;[[Жоао Невеш|Невеш]]&nbsp;{{!}}}} {{Безпрелом|<small>тренер</small>&nbsp;[[Луис Енрике Мартинес|Луис Енрике]]{{!}}}} }}<noinclude> [[Категорија:ФК Париз Сен Жермен]] </noinclude> n2w2um7bzb9371ct05wb5yyj5kj6rgj Разговор со корисник:Vemaiknow 3 1380684 5533144 5489725 2026-04-02T11:54:31Z Jtasevski123 69538 /* Земете учество во СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533144 wikitext text/x-wiki == Земете учество во уредувачката седмица „Риби“ == Здраво Vemaiknow, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Риби|Риби]]“, која ќе трае од 21 до 27 ноември 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Риби|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме Википедија на македонски јазик. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:05, 19 ноември 2025 (CET) == Уредувачки денови и викенди 2026 == Добар ден, започна предизвикот [[Википедија:Уредувачки денови 2026|уредувачки денови]] и [[Википедија:Уредувачки викенди 2026|викенди]] за 2026 година. Ве поканувам да се приклучите на предизвикот, со тоа што од оваа година наградите ќе бидат на месечно ниво каде што треба да се исполнат следните услови: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии '''од тековниот месец'''. Ако имате какви било прашања слободно обратете ми се на мојата разговорна страница! Пријатен ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:11, 5 јануари 2026 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво Vemaiknow, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:54, 2 април 2026 (CEST) pwe497becaoxpsf0wccqrk0vcyhp12k Разговор со корисник:Јана Илиевска 3 1380685 5533145 5489726 2026-04-02T11:54:52Z Jtasevski123 69538 /* Земете учество во СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533145 wikitext text/x-wiki == Земете учество во уредувачката седмица „Риби“ == Здраво Јана Илиевска, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Риби|Риби]]“, која ќе трае од 21 до 27 ноември 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Риби|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме Википедија на македонски јазик. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:05, 19 ноември 2025 (CET) == Уредувачки денови и викенди 2026 == Добар ден, започна предизвикот [[Википедија:Уредувачки денови 2026|уредувачки денови]] и [[Википедија:Уредувачки викенди 2026|викенди]] за 2026 година. Ве поканувам да се приклучите на предизвикот, со тоа што од оваа година наградите ќе бидат на месечно ниво каде што треба да се исполнат следните услови: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии '''од тековниот месец'''. Ако имате какви било прашања слободно обратете ми се на мојата разговорна страница! Пријатен ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:11, 5 јануари 2026 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво Јана Илиевска, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:54, 2 април 2026 (CEST) 21uhlq4wox00vliyjayt3fp3ms476ih Разговор со корисник:Pitikjp22 3 1380688 5533143 5514946 2026-04-02T11:53:22Z Jtasevski123 69538 /* Земете учество во СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533143 wikitext text/x-wiki == Земете учество во уредувачката седмица „Риби“ == Здраво Pitikjp22, те повикувам да се приклучиш на уредувачката седмица на тема „[[Википедија:Риби|Риби]]“, која ќе трае од 21 до 27 ноември 2025. Прочитајте ја [[Википедија:Риби|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме Википедија на македонски јазик. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:05, 19 ноември 2025 (CET) :Поздрав Jtasevski123, Имам проблем со пријавување на натпреварот. При внес на корисничкото име во табелата, истото не се прикажува. [[User:Pitikjp22|Pitikjp22]] <small>([[User talk:Pitikjp22|разговор]])</small> 18:41, 20 ноември 2025 (CET) ::Добра вечер, гледам сте се снашле, само ќе ги отстраните <.!-- и --.> при внес на вашето корисничко име. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:19, 20 ноември 2025 (CET) == Уредувачка седмица Риби == Добар ден, добитник сте на втората награда за уредувачката седмица на тема Риби, ако може да ме исконтактирате на jovan@wikimedia.mk или на телефонскиот број 072580518 за да се договориме околу превземањето. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 16:36, 19 декември 2025 (CET) == Уредувачки денови и викенди 2026 == Добар ден, започна предизвикот [[Википедија:Уредувачки денови 2026|уредувачки денови]] и [[Википедија:Уредувачки викенди 2026|викенди]] за 2026 година. Ве поканувам да се приклучите на предизвикот, со тоа што од оваа година наградите ќе бидат на месечно ниво каде што треба да се исполнат следните услови: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии '''од тековниот месец'''. Ако имате какви било прашања слободно обратете ми се на мојата разговорна страница! Пријатен ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:11, 5 јануари 2026 (CET) == #1Lib1Ref == Здраво, по додавање на извор во некоја статија која претходно немала извори, потребно е на крајот на статијата, а пред надворешни врски (доколку ги има) да се додаде поглавје Наводи на следниов начин: <nowiki> == Наводи == {{наводи}} </nowiki> Во некои статии јас веќе додадов, но треба да ги провериш сите твои придонеси. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:51, 16 јануари 2026 (CET) == Викисредба (9 февруари 2026) == Добар ден Pitikjp22, ве поканувам на втората викисредба од оваа тековна година што ќе се одржи на 9 февруари во „Daily Food & Wine“ во Скопје. Повеќе информации околу викисредбата имате на следната [[Википедија:Викисредба (9 февруари 2026)|врска]] (исто така и местоположба на угостителскиот објект на ''Google Maps''). Се надевам ќе ни ја збогатите средбата со вашето присуство. Убав ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 09:38, 2 февруари 2026 (CET) == Страница за евиденција на Минерологија == Добар ден, ти направив страница за евиденција за уредувачкиот натпревар Минерологија. Следните статии што ги создаваш ќе си ги вметнуваш како што сум ти ја ставил едната веќе постоечка: [[Википедија:Уредувачки натпревари/Минералогија/евиденција/Pitikjp22|Страница за евиденција.]] [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 15:30, 18 февруари 2026 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво Pitikjp22, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 2 април 2026 (CEST) 623tc79cq0vpn18z8fvanqx7osbsjvl Разговор со корисник:Kaandrea 3 1383650 5533146 5489731 2026-04-02T11:55:17Z Jtasevski123 69538 /* Земете учество во СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533146 wikitext text/x-wiki == Уредувачки денови и викенди 2026 == Добар ден, започна предизвикот [[Википедија:Уредувачки денови 2026|уредувачки денови]] и [[Википедија:Уредувачки викенди 2026|викенди]] за 2026 година. Ве поканувам да се приклучите на предизвикот, со тоа што од оваа година наградите ќе бидат на месечно ниво каде што треба да се исполнат следните услови: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии '''од тековниот месец'''. Ако имате какви било прашања слободно обратете ми се на мојата разговорна страница! Пријатен ден! [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:11, 5 јануари 2026 (CET) == Земете учество во СИЕ Пролет 2026 == Здраво Kaandrea, те повикувам да се приклучиш на регионалниот уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“, во кој учествуваат заедници од цела Средна и Источна Европа, со цел создавање и подобрување на статии од сите тие заедници. Прочитајте ја [[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|проектната страница]] за натпреварот и земете учество. Вклучи се и заедно да ја подобриме македонската Википедија. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:55, 2 април 2026 (CEST) m88c5nlhrnkcd2e9wjahn01hhkiwnti Минерален развој 0 1386186 5532809 5517158 2026-04-01T13:39:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532809 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Cyanobacteria_(250_22)_Native_preparation.jpg|мини|Повеќето минерали на [[Земја (планета)|Земјата]] формирани по [[Фотосинтеза|фотосинтезата]] од [[Цијанобактерии|цијанобактериите]] (на сликата) почнале да додаваат кислород во атмосферата.]] '''Минерален развој или минерална еволуција''' — неодамнешна [[хипотеза]] која обезбедува историски контекст на [[Минералогија|минералогијата]]. Таа претпоставува дека минералогијата на планетите и месечините станува сè посложена како резултат на промените во физичката, хемиската и биолошката средина. Во [[Сончев Систем|Сончевиот систем]], бројот на [[Минерал|минерални видови]] пораснал од околу десетина на над 5400 како резултат на три процеси: одвојување и концентрација на елементи; поголем опсег на температура и притисок заедно со дејството на испарливи материи; и нови хемиски патишта обезбедени од живите организми. На Земјата постоеле три периоди на развој на минералите. Раѓањето на [[Сонце|Сонцето]] и формирањето на [[Астероид|астероиди]] и [[Планета|планети]] го зголемило бројот на минерали на околу 250. Повтореното преработување на кората и [[Плашт (геологија)|плаштот]] преку процеси како што се делумно топење и [[Тектоника на плочите|тектоника на плочи]] го зголемило вкупниот број на околу 1500. Останатите минерали, повеќе од две третини од вкупниот број, биле резултат на хемиски промени посредувани од живи организми, при што најголемото зголемување се случило по [[Кислородна катастрофа|Кислородната катастрофа]]. [[Податотека:A_Timeline_of_Mineral_Evolution.jpg|десно|мини|Еволуција на минерали]] == Употребата на терминот „еволуција“ == Во трудот од 2008 година во кој бил воведен терминот „''еволуција на минерали''“, [[Роберт Хејзен]] и коавторите препознале дека примената на зборот „еволуција“ на минерали веројатно ќе биде спорна, иако постоеле преседани уште од книгата ''„Еволуцијата на магматските карпи“'' од [[Норман Бовен]] од 1928 година. Тие го употребувале терминот во смисла на неповратна низа настани што доведуваат до сè посложени и разновидни збирови на минерали. <ref name="urPaper">{{Наведено списание|last=Hazen|first=R. M.|last2=Papineau|first2=D.|last3=Bleeker|first3=W.|last4=Downs|first4=R. T.|last5=Ferry|first5=J. M.|last6=McCoy|first6=T. J.|last7=Sverjensky|first7=D. A.|last8=Yang|first8=H.|date=1 November 2008|title=Mineral evolution|journal=American Mineralogist|volume=93|issue=11–12|pages=1693–1720|bibcode=2008AmMin..93.1693H|doi=10.2138/am.2008.2955}}</ref> За разлика од [[Еволуција|биолошката еволуција]], таа не вклучува [[мутација]], конкуренција или [[Наследување|пренесување информации на потомството]]. Хејзен и неговите соработници истражувале некои други аналогии, вклучувајќи ја и идејата за [[изумирање]]. Некои процеси на формирање минерали повеќе не се случуваат, како што се оние што произвеле одредени минерали во [[енстатит хондрити]] кои се нестабилни на Земјата во нејзината оксидирана состојба. Исто така, [[Експлозивен ефект на стаклена градина|ефектот на стаклена градина]] на [[Венера (планета)|Венера]] можеби довел до трајни загуби на некои минерални видови. <ref name="complexity">{{Наведено списание|last=Hazen|first=R. M.|last2=Eldredge|first2=N.|date=22 February 2010|title=Themes and Variations in Complex Systems|journal=Elements|volume=6|issue=1|pages=43–46|doi=10.2113/gselements.6.1.43}}</ref> Сепак, истребувањето на минерали не е навистина неповратно; изгубен минерал би можел повторно да се појави доколку се воспостават соодветни услови на животната средина. <ref name="Rosing">{{Наведено списание|last=Rosing|first=Minik T.|date=27 November 2008|title=Earth science: On the evolution of minerals|journal=Nature|volume=456|issue=7221|pages=456–458|bibcode=2008Natur.456..456R|doi=10.1038/456456a|pmid=19037307}}</ref> == Претсончеви минерали == [[Податотека:Murchison-meteorite-stardust.jpg|мини|Претсончевите зрна („ѕвездена прашина“) од метеоритот Мерчисон даваат информации за првите минерали.]] Во раниот период на [[Вселена|Вселената]], немало минерали бидејќи единствените достапни елементи биле [[водород]], [[хелиум]] и траги од [[литиум]]. Формирањето на минерали станало можно откако потешките елементи, вклучувајќи [[јаглерод]], [[кислород]], [[силициум]] и [[азот]], биле синтетизирани во ѕвездите. Во ширените атмосфери на [[Црвен џин|црвените џинови]] и исфрлањата од [[Супернова|суперновите]], микроскопските минерали се формирале на температури над {{Convert|1500|C|F}}. <ref name="McCoy">{{Наведено списание|last=McCoy|first=T. J.|date=22 February 2010|title=Mineralogical Evolution of Meteorites|journal=Elements|volume=6|issue=1|pages=19–23|doi=10.2113/gselements.6.1.19}}</ref> Докази за овие минерали може да се пронајдат во меѓуѕвездените зрна вградени во примитивни [[Метеорит|метеорити]] наречени [[Хондрит|хондрити]], кои во суштина се космички седиментни карпи. Бројот на познати видови е приближно десетина, иако се распознаени уште неколку материјали, но не се класифицирани како минерали. Бидејќи има висока температура на кристализација (околу {{Convert|4400|C|F}}), [[Дијамант|дијамантот]] веројатно бил првиот минерал кој се формирал. <ref name="Hadean">{{Наведено списание|last=Hazen|first=R. M.|date=25 November 2013|title=Paleomineralogy of the Hadean Eon: A preliminary species list|journal=American Journal of Science|volume=313|issue=9|pages=807–843|bibcode=2013AmJS..313..807H|doi=10.2475/09.2013.01}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wmap.gsfc.nasa.gov/universe/bb_tests_ele.html|title=WMAP Big Bang Elements Test|work=WMAP's universe|publisher=National Aeronautics and Space Administration|accessdate=22 August 2018}}</ref> Потоа следеле [[графит]], [[Оксид|оксиди]] ([[рутил]], [[корунд]], [[шпинел]], [[хибонит]]), [[Карбид|карбиди]] ([[муасанит]]), [[Нитрид|нитриди]] ([[осборнит]] и [[силициум нитрид]]) и [[Силикатни минерали|силикати]] ([[форстерит]] и [[Бриџманит|силикат перовскит]] (MgSiO<sub>3</sub>)). Овие „ур-минерали“ ги посеале молекуларните облаци од кои е формиран [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]]. <ref name="Condie">{{Наведена книга|title=Earth as an Evolving Planetary System|last=Condie|first=Kent C.|date=2015|publisher=Academic Press|isbn=978-0128037096|page=360}}</ref> == Процеси == По формирањето на Сончевиот систем, развојот на минералите била водена од три основни механизми: одвојување и концентрација на елементи; поголем опсег на температура и притисок во комбинација со хемиско дејство на испарливи материи; и нови реакциони патишта водени од живи организми. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wmap.gsfc.nasa.gov/universe/bb_tests_ele.html|title=WMAP Big Bang Elements Test|work=WMAP's universe|publisher=National Aeronautics and Space Administration|accessdate=22 August 2018}}</ref> === Разделување и концентрација === [[Податотека:Terrestial_Planets_internal_en.jpg|мини|Пресечни погледи на некои [[Земјовидна планета|земјовидни планети]], кои ги прикажуваат слоевите]] Највисокото ниво во класификацијата на минералите се основа на хемискиот состав. <ref name="Jolyon">{{Наведено списание|last=Jolyon|first=Ralph|date=November 2012|title=Did life change Earth's geology?|journal=Astronomy|volume=40|issue=11|pages=44–49}}</ref> Сепак, дефинирачките елементи за многу минерални групи, како што се [[Бор (елемент)|борот]] во [[Боратни минерали|боратите]] и [[Фосфор|фосфорот]] во [[Фосфатни минерали|фосфатите]], на почетокот биле присутни единствено во концентрации од делови на милион или помалку. Ова им оставило мала или никаква шанса да се спојат и да формираат минерали сè додека надворешните влијанија не ги приближиле. <ref name="HazenAeon">{{Наведена мрежна страница|url=https://aeon.co/essays/how-life-made-the-earth-into-a-cosmic-marvel|title=How life made the earth into a cosmic marvel|last=Hazen|first=Robert|date=24 June 2014|work=Aeon|accessdate=13 August 2018|archive-date=2018-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180824034218/https://aeon.co/essays/how-life-made-the-earth-into-a-cosmic-marvel|url-status=dead}}</ref> Процесите што ги одделуваат и концентрираат елементите вклучуваат [[планетарна диференцијација]] (на пример, одделување во слоеви како што се јадро и плашт); испуштање гасови ; фракционо кристализирање; и делумно топење. === Променливи и испарливост === [[Податотека:GypsumCrystalsLakeLucerno.jpg|мини|Кристали од [[гипс]] се формирале како резултат на испарувањето на водата во езерото Лусеро, [[Ново Мексико|Ново Мексико.]]]] Дозволените комбинации на елементи во минералите се определени со [[термодинамика]]; за еден елемент да се додаде во кристал на дадена местоположба, тој мора да ја намали енергијата. На повисоки температури, многу елементи се заменливи во минерали како што е [[Оливин|оливинот]]. Како што планетата се лади, минералите стануваат изложени на поголем опсег на [[Интензивни и екстензивни количини|интензивни количини]] како што се температурата и притисокот, овозможувајќи формирање на нови фази и поспецијализирани комбинации на елементи како што се глинести минерали и [[Зеолит|зеолити]]. <ref name="Rosing"/> Нови минерали се формираат кога испарливи соединенија како што се [[вода]], [[јаглерод диоксид]] и кислород реагираат со нив. Средини како што се [[Ледена капа|ледени капи]], суви езера и ископани [[Метаморфна карпа|метаморфни карпи]] имаат карактеристични групи на минерали. === Биолошко влијание === Животот направил драматични промени во животната средина. Најдраматичен бил [[Кислородна катастрофа|Кислородната катастрофа]], пред околу 2,4 милијарди години, во кој [[Фотосинтеза|фотосинтетските]] организми ја преплавиле атмосферата со кислород. Живите организми, исто така, катализираат реакции, создавајќи минерали како што е [[арагонит]] кои не се во рамнотежа со нивната околина. <ref name="Fourth"/> == Хронологија == Пред формирањето на Сончевиот Систем, имало околу 12 минерали. Проценката за моменталниот број на минерали брзо се менувала. Во 2008 година, таа изнесувала 4300, но од ноември 2018 година имало 5413 официјално признати минерални видови. <ref name="IMAMineralsCount">{{Наведена мрежна страница|url=http://nrmima.nrm.se//imalist.htm|title=The New IMA List of Minerals – A Work in Progress|last=Pasero, Marco|date=November 2018|work=The New IMA List of Minerals|publisher=[[International Mineralogical Association|IMA]] – CNMNC (Commission on New Minerals Nomenclature and Classification)|archive-url=https://web.archive.org/web/20170305195150/http://nrmima.nrm.se/imalist.htm|archive-date=5 March 2017|accessdate=6 February 2019|display-authors=etal}}</ref> Во нивната хронологија за Земјата, [[Роберт Хејзен|Хејзен]] и неговите соработници (2008) ги поделиле промените во изобилството на минерали во три широки интервали: [[Насобирање (астрофизика)|насобирање]] до 4,55 Ga (пред милијарди години); преработка на Земјината кора и [[Плашт (геологија)|мантија]] помеѓу 4,55 Ga и 2,5 Ga; и биолошки влијанија по 2,5 Ga. Тие понатаму ги поделиле возрастите на 10 интервали, од кои некои се преклопуваат. Покрај тоа, некои од датумите се неизвесни; на пример, проценките за почетокот на современата тектоника на плочите се движат од 4,5 Ga до 1,0 Ga. <ref name="Bradley">{{Наведено списание|last=Bradley|first=D. C.|date=23 December 2014|title=Mineral evolution and Earth history|journal=American Mineralogist|volume=100|issue=1|pages=4–5|bibcode=2015AmMin.100....4B|doi=10.2138/am-2015-5101}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" |+ style="text-align: left;" |Ерои и фази на минералниот развој на Земјата <ref name="Fourth"/> ! colspan="2" scope="col" | Ера/фаза ! scope="col" | Возраст (Ga) ! scope="col" | Кумулативен број на видови |- ! scope="row" | ''Пренебуларни „ур-минерали“'' | >4,6 | 12 |- ! rowspan="2" scope="row" | Период на планетарно насобирање (>4,55 Ga) | 1. Сонцето се пали, загревајќи ја маглината | >4,56 | 60 |- | 2. Форма на планетезимали | >4,56–4,55 | 250 |- ! rowspan="3" scope="row" | Период на преработка на кората и плаштот (4,55–2,5 Ga) | 3. Развој на магматски карпи | 4,55–4,0 | 350–420 {{Efn|The 420 is for "phases that might have played a significant role in Hadean geochemical processes"; there are also more than 100 rare minerals.<ref name=Hadean/>}} |- | 4. Формирање на гранитоиди и пегматити | 4,0–3,5 | 1000 |- | 5. Тектоника на плочи | >3,0 | 1500 |- ! rowspan="5" scope="row" | Период на биолошки посредувана минералогија (2,5 Ga – денес) | 6. Аноксичен биолошки свет | 3,9–2,5 | 1500 |- | 7. Кислородна катастрофа | 2,5–1,9 | >4000 |- | 8. Среден океан | 1,85–0,85 <ref name="HazenBook">{{Наведена книга|title=The story of Earth : the first 4.5 billion years, from stardust to living planet|last=Hazen|first=Robert M.|date=2013|publisher=Penguin Books|isbn=978-0143123644|location=New York}}</ref> {{Rp|181}} |>4000 |- | 9. Настани од типот „Снежна земјина топка“ | 0,85–0,542 | >4000 |- | 10. Фанерозојски период на биоминерализација | <0,542 | >5413 <ref name="IMAMineralsCount"/> |} === Планетарно насобирање === [[Податотека:Allende_meteorite,_carbonaceous_chondrite_(14787764392).jpg|мини|Пресек на хондрит што содржи тркалезни оливински хондрули]] [[Податотека:Esquel.jpg|мини|Примерок од [[палазит]] со кристали од оливин во матрица од железо-никел]] Во првиот период, Сонцето се запалило, загревајќи го околниот [[молекуларен облак]] . 60 нови минерали биле произведени и зачувани како инклузии во хондритите. Натрупувањето на прашина во астероидите и планетите, бомбардирањата, загревањето и реакциите со вода го зголемиле бројот на 250. <ref name="Condie"/> <ref name="Fourth"/> ==== Фаза 1: Сонцето се пали ==== Пред 4,56 Ga, [[Настанок и развој на Сончевиот Систем|пресончевата маглина]] била густ молекуларен облак кој се состоел од водород и хелиумски гас со распрснати зрна прашина. Кога Сонцето се запалило и влегло во својата фаза од [[Ѕвезда од типот на T Бик|типот на T Бик]], ги стопило блиските зрна прашина. Некои од капките на топење биле припоени во хондритите како мали сферични објекти наречени [[хондрули]]. Речиси сите хондрити содржат и калциум-алуминиумски богати инклузии (CAI), најраните материјали формирани во Сончевиот Систем. <ref name="McCoy"/> Од испитувањето на хондритите од овој период, може да се распознаат 60 нови минерали со кристални структури од сите [[Кристален системи|кристални системи]]. Овде спаѓаат првите легури на железо-никел, [[Сулфидни минерали|сулфиди]], фосфиди и неколку силикати и оксиди. Меѓу најважните биле оливинот богат со магнезиум, [[Пироксен|пироксенот]] богат со магнезиум и [[Плагиоклас|плагиокласот]]. Некои ретки минерали, произведени во средини сиромашни со кислород кои повеќе не се наоѓаат на Земјата, може да се најдат во енстатитните хондрити. ==== Фаза 2: Формирање на планетезимали ==== Набргу по формирањето на новите минерали во Фаза 1, тие почнале да се групираат, формирајќи [[Астероид|астероиди]] и планети. Еден од најважните нови минерали бил[[Мраз|мразот]]; раниот Сончев Систем имал „снежна линија“ што ги одделувала карпестите планети и астероиди од [[Џиновска планета|џиновските планети]] богати со мраз, [[Заднептунец|заднептунските објекти]] и [[Комета|кометите]]. Греењето од радионуклидите го стопило мразот, а водата реагирала со карпи богати со оливин, формирајќи [[Силикатни минерали|филосиликати]], оксиди како што е [[магнетит]], сулфиди како што е [[пиротит]], [[Карбонат|карбонатите]] [[доломит]] и [[калцит]] и сулфати како што е [[гипс]]. Шокот и топлината од бомбардирањето и евентуалното топење создале минерали како што е [[рингвудит]], главна компонента на [[Земјин плашт|Земјиниот плашт]]. На крајот, астероидите се загреале доволно за делумно топење, создавајќи стопи богати со пироксен и плагиоклас (способни за производство на [[базалт]]) и разни [[Фосфат|фосфати]]. Сидерофилните (металољубиви) и литофилните (силикатнољубиви) елементи се одвоиле, што довело до формирање на јадро и кора, а некомпатибилните елементи биле засегнати во стопите. Добиените минерали се зачувани во еден вид камен метеорит, [[еукрит]] ([[кварц]], калиум [[фелдспат]], [[титанит]] и [[циркон]]) и во железно-никел метеорити (железо-никел легури како што се [[камацит]] и [[Таенит|тенит]]; сулфиди на [[преодни метали]] како што е [[троилит]]; [[карбиди]] и [[фосфиди]]). Се проценува дека во оваа фаза се формирале 250 нови минерали. <ref name="Condie"/> <ref name="Fourth"/> === Преработка на кора и обвивка === [[Податотека:Zircon-83147.jpg|мини|Кристал од циркон]] [[Податотека:2012.09.14.122828_Cremation_pegmatite_Yavapai_Point_Grand_Canyon_Arizona.jpg|мини|Примерок од пегматит од [[Голем Кањон|Големиот Кањон]]]] [[Податотека:Subduction-en.svg|мини|Модел на подвлекување]] Вториот период во историјата на минералниот развој започнал со масивниот удар што ја формирал [[Месечината]]. Ова го стопило поголемиот дел од кората и мантијата. Раната минералогија била определена со кристализација на магматски карпи и понатамошни бомбардирања. Оваа фаза потоа била заменета со обемно рециклирање на кората и мантијата, така што на крајот од овој период имало околу 1500 минерални видови. Сепак, малку од карпите преживеале од овој период, па времето на многу настани останува неизвесно. ==== Фаза 3: Магматски процеси ==== Третата фаза започнала со кора која била направена од мафични карпи (богати со железо и магнезиум) и ултрамафични карпи како што е базалтот. Овие карпи постојано се рециклирале со фракционо топење, фракционо кристализирање и одвојување на [[Магма|магми]] кои одбиваат да се мешаат. Пример за таков процес е [[Боуенова реакциска серија|Боуеновата реакциска серија]]. Еден од ретките извори на директни информации за минералогијата во оваа фаза се минералните опфати во цирконските кристали, кои датираат од пред 4,4 Ga. Помеѓу овие минерали се кварц, [[мусковит]], [[биотит]], [[Калиумов момирок|калиум фелдспат]], [[албит]], [[хлорит]] и [[хорнбленда]]. <ref name="Papineau">{{Наведено списание|last=Papineau|first=D.|date=22 February 2010|title=Mineral Environments on the Earliest Earth|journal=Elements|volume=6|issue=1|pages=25–30|doi=10.2113/gselements.6.1.25}}</ref> Во тело сиромашно со испарливи материи како што се [[Меркур (планета)|Меркур]] и [[Месечина|Месечината]], горенаведените процеси довеле до околу 350 минерални видови. Водата и другите испарливи материи, доколку биле присутни, го зголемиле вкупниот број. Земјата била богата со испарливи материи, со атмосфера составена од N<sub>2</sub>, CO<sub>2</sub> и вода, и океан кој станувал постојано посолен. [[Вулканизам|Вулканизмот]], испуштањето гасови и [[Хидратација|хидратацијата]] довеле до хидроксиди, [[Хидрат|хидрати]], [[Карбонатни минерали|карбонати]] и испарувања. За Земјата, каде што оваа фаза се совпаѓа со Хадајк [[Еон (геологија)|еон]], вкупниот број на широко распространети минерали се проценува на 420, со над 100 други кои биле ретки. [[Марс (планета)|Марс]] веројатно ја достигнал оваа фаза на развојот на минералите. ==== Фаза 4: Формирање на гранитоиди и пегматит ==== Со доволно топлина, базалтот бил претопен за да формира гранитоиди, грубо зрнести карпи слични на гранит. Циклусите на топење концентрирале ретки елементи како што се [[литиум]], [[берилиум]], [[бор]], [[ниобиум]], [[тантал]] и [[ураниум]] до точка каде што можеле да формираат 500 нови минерали. Голем број од нив биле концентрирани во исклучително грубо зрнести карпи наречени [[Пегматит|пегматити]] кои обично се наоѓаат во насипи и вени во близина на поголеми магматски маси. Венера можеби го достигнала ова ниво на развој. ==== Фаза 5: Тектоника на плочи ==== Со почетокот на тектониката на плочите, [[Подвлекување|подвлекувањето]] ги понела кората и водата надолу, што довело до заемни дејства меѓу флуидите и карпите и поголема концентрација на ретки елементи. Особено, сулфидните наслаги биле формирани со 150 нови минерали на сулфосали. Подвлекувањето, исто така, однело поладна карпа во пшалтот и ја изложила на поголем притисок, што резултирало со нови фази кои подоцна биле подигнати и изложени како [[Метаморфна карпа|метаморфни минерали]] како што се [[Кијанит|кијанитот]] и [[Силиманит|силиманитот]]. === Биолошки посредувана минералогија === [[Податотека:Collenia_undosa_Minnesota.jpg|мини|Фосил од [[строматолит]] во пресек од формација на железо од 2,1 Ga]] [[Податотека:Curit_mineralogisches_museum_bonn.jpg|мини|[[Курит]], минерал [[Олово|од оловен]] ураниум оксид]] Неорганските процеси опишани во претходниот дел произвеле околу 1500 минерални видови. Останатите повеќе од две третини од минералите на Земјата се резултат на преобразбата на Земјата од страна на живите организми. Најголемиот придонес бил од огромното зголемување на содржината на кислород во атмосферата, почнувајќи со [[Кислородна катастрофа|Кислородната катастрофа]]. <ref name="Gross">{{Наведено списание|last=Gross|first=Michael|date=October 2015|title=How life shaped Earth|journal=Current Biology|volume=25|issue=19|pages=R847–R850|doi=10.1016/j.cub.2015.09.011|pmid=26726334|doi-access=free}}</ref> Живите организми, исто така, почнале да произведуваат [[Костур|скелети]] и други форми на [[биоминерализација]]. <ref name="Dove">{{Наведено списание|last=Dove|first=P. M.|date=22 February 2010|title=The Rise of Skeletal Biominerals|journal=Elements|volume=6|issue=1|pages=37–42|doi=10.2113/gselements.6.1.37}}</ref> Минерали како што се калцит, метални оксиди и многу глинени минерали би можеле да се сметаат за биосигнатури, <ref name="Yeager">{{Наведено списание|last=Yeager|first=Ashley|date=14 November 2008|title=Microbes drove Earth's mineral evolution|url=http://www.nature.com/news/2008/081114/full/news.2008.1226.html|journal=Nature|doi=10.1038/news.2008.1226|url-access=subscription|access-date=23 August 2018}}</ref> заедно со скапоцени камења како што се [[тиркиз]], [[азурит]] и [[малахит]]. ==== Фаза 6: Биологија во аноксичен свет ==== Пред околу 2,45 Ga, имало многу малку кислород во атмосферата. Животот можеби играл улога во таложењето на масивни карбонатни слоеви во близина на континенталните маргини и во таложењето на формации на лентесто железо, но нема недвосмислен доказ за ефектот на животот врз минералите. ==== Фаза 7: Кислородна катастрофа ==== Почнувајќи од околу 2,45 Ga и продолжувајќи до околу 2,0 или 1,9 Ga, имало драматичен пораст на содржината на кислород во долната атмосфера, континентите и океаните наречен [[Кислородна катастрофа]] или Голем настан на оксидација (ГНО). Пред ГНО, елементите што можеле да бидат во повеќекратни оксидациски состојби биле ограничени на најниската состојба, а тоа го ограничувало разновидноста на минерали што можеле да ги формираат. Во постарите седименти, најчесто се наоѓаат минералите [[сидерит]] (FeCO<sub>3</sub>), [[уранинит]] (UO<sub>2</sub>) и [[пирит]] ( FeS<sub>2</sub>). Овие брзо оксидираат кога се изложени на атмосфера со кислород, но ова не се случило дури ни по обемно атмосферско дејство и пренос. <ref name="Sverjensky">{{Наведено списание|last=Sverjensky|first=D. A.|last2=Lee|first2=N.|date=22 February 2010|title=The Great Oxidation Event and Mineral Diversification|journal=Elements|volume=6|issue=1|pages=31–36|doi=10.2113/gselements.6.1.31}}</ref> Кога концентрацијата на молекули на кислород во атмосферата достигна 1% од денешното ниво, хемиските реакции за време на атмосферските влијанија станале многу слични на денешните. Сидеритот и пиритот биле заменети со железни оксиди магнетит и [[хематит]]; растворените јони на Fe2<sup>+</sup> кои биле однесени во морето веќе биле таложени во обемни формации на лентесто железо. Сепак, ова не резултирало со нови минерали на железо, туку само со промена во нивното изобилство. Спротивно на тоа, оксидацијата на уранинитот резултирало со над 200 нови видови уранилни минерали како што се [[содит]] и [[виксит]], како и минерални комплекси како што е [[Гумит|гумитот]]. Други елементи кои имаат повеќекратни оксидациски состојби вклучуваат [[бакар]] (кој се јавува во 321 оксиди и силикати), бор, [[ванадиум]], [[магнезиум]], [[селен]], [[Телур|телуриум]], [[арсен]], [[антимон]], [[бизмут]], [[сребро]] и [[жива]]. Вкупно, се формирале околу 2500 нови минерали. <ref name="Fourth">{{Наведено списание|last=Hazen|first=R. M.|last2=Ferry|first2=J. M.|date=22 February 2010|title=Mineral Evolution: Mineralogy in the Fourth Dimension|journal=Elements|volume=6|issue=1|pages=9–12|doi=10.2113/gselements.6.1.9}}</ref> ==== Фаза 8: Среден океан ==== Следните приближно милијарда години (1,85–0,85 Ga) често се нарекуваат „ [[Досадна Милијарда]]“ бидејќи се сметало дека малку работи се случиле. Пооксидираниот слој на океанска вода во близина на површината полека се продлабочувал на сметка на аноксичните длабочини, но се сметало дека нема никаква драматична промена во климата, биологијата или минералогијата. Сепак, дел од оваа перцепција може да се должи на лошото зачувување на карпите од тој временски период. Многу од највредните резерви на олово, цинк и сребро во светот се наоѓаат во карпите од ова време, како и богати извори на минерали од берилиум, бор и ураниум. Во овој интервал се формирал и [[Суперконтинент|суперконтинентот]] [[Колумбија (суперконтинент)|Колумбија]], неговото распаѓање и формирањето на [[Родинија]]. Во некои квантитативни студии за минерали од берилиум, бор и жива, нема нови минерали за време на Големиот оксидациски настан, но има пулс на иновации за време на склопувањето на Колумбија. Причините за ова не се јасни, иако можеби имало некаква врска со ослободувањето на минерализирачки течности за време на [[Орогенеза|градењето на планините]]. ==== Фаза 9: Снежна земјина топка ==== Помеѓу 1,0 и 0,542 Ga, Земјата доживеала најмалку два настани „[[Снежна земјина топка]]“ во кои голем дел (можеби целата) од површината била покриена со мраз (што го прави доминантен површински минерал). Со мразот биле поврзани карбонатите на капата, дебели слоеви од [[варовник]] или [[доломит]], со арагонитски вентили.<ref>{{cite journal |last1=Shields |first1=Graham A. |title=Neoproterozoic cap carbonates: a critical appraisal of existing models and the plumeworld hypothesis |journal=Terra Nova |date=August 2005 |volume=17 |issue=4 |pages=299–310 |doi=10.1111/j.1365-3121.2005.00638.x |bibcode=2005TeNov..17..299S |doi-access=free }}</ref> Глинените минерали исто така биле произведувани во изобилство, а вулканите успеале да го пробијат мразот и да го зголемат залихите на минерали.<ref name=Fourth/> ==== Фаза 10: Фанерозок и биоминерализација ==== [[Податотека:Paradoxides_sp.jpg|мини|Фосил [[Камбриум|од доцнокамбриумски]] [[трилобит]]]] Последната фаза се совпаѓа со [[Фанерозоик|фанерозоикот]], во која биоминерализацијата, создавањето минерали од страна на живите организми, станала широко распространета. <ref name=Dove/> Иако некои биоминерали може да се најдат во претходните записи, токму за време на камбриумската експлозија се развиле повеќето од познатите скелетни форми, и главните скелетни минерали (калцит, арагонит, [[апатит]] и [[опал]]). Повеќето од нив се карбонати, но некои се фосфати или калцит. Вкупно, кај живите организми се распознаени над 64 минерални фази, вклучувајќи метални сулфиди, оксиди, хидроксиди и силикати; над дваесетина биле пронајдени во човечкото тело.<ref name=urPaper/> Пред фанерозоикот, копното се состоело претежно од неплодна карпа, но растенијата почнале да го населуваат во [[Силур|силурскиот период]]. Ова довело до зголемување на производството на глинени минерали во голем ред. Во океаните, [[Планктон|планктонот]] пренел [[калциум карбонат]] од плитките води до длабокиот океан, спречувајќи го производството на карбонати на капата и правејќи ги идните настани во форма на снежна земјина топка помалку веројатни. Микробите, исто така, се вклучиле во геохемиските циклуси на повеќето елементи, правејќи ги биогеохемиски циклуси. Минералошките новини вклучувале органски минерали кои биле пронајдени во остатоци од живот богати со јаглерод, како што се [[Јаглен|јагленот]] и црните шкрилци.<ref name=urPaper/> === Антропоцен === [[Податотека:Abhurite_-_Shipwreck_Hydra,_South_coast_of_Norway.jpg|мини|Минералот [[абхурит]] се формира кога артефактите од калај кородираат во морска вода и се наоѓа во близина на некои бродоломи.<ref>{{Cite book|last1=Memet|first1=J. B. |chapter=The corrosion of metallic artefacts in seawater: descriptive analysis|pages=152–169 |title=Corrosion of Metallic Heritage Artefacts: Investigation, Conservation and Prediction of Long Term Behaviour|editor-last=Dillmann|editor-first=P.|editor-last2=Beranger|editor-first2=G.|editor-last3=Piccardo |editor-first3=P.|editor-last4=Matthiessen|editor-first4=H.|date=2007|publisher=Elsevier|isbn=9781845693015 |doi=10.1533/9781845693015.152}}</ref>]] Строго кажано, чисто биогените минерали не се признаваат од [[Меѓународен минералошки сојуз|Меѓународниот минералошки сојуз]] (ММС) освен ако не се вклучени и геолошки процеси. Чисто биолошките производи како што се школките на морските организми не се прифаќаат. Исто така, експлицитно се исклучени антропогените соединенија. <ref name=Nickel>{{cite journal |last = Nickel |first = Ernest H. |title = The definition of a mineral |journal = The Canadian Mineralogist |volume = 33 |issue = 3 |pages = 689–690 |date = 1995 |url = https://pubs.geoscienceworld.org/canmin/article-abstract/33/3/689/12679/the-definition-of-a-mineral?redirectedFrom=fulltext}}</ref> Сепак, луѓето имале такво влијание врз површината на планетата што геолозите размислуваат за воведување на нова [[Геолошка скала|геолошка епоха]], [[антропоцен]], за да ги одразат овие промени.<ref>{{cite journal |last1=Monastersky |first1=Richard |title=Anthropocene: The human age |journal=Nature |date=11 March 2015 |volume=519 |issue=7542 |pages=144–147 |doi=10.1038/519144a|pmid=25762264 |bibcode=2015Natur.519..144M |doi-access=free }}</ref><ref name=Heaney>{{cite journal |last1=Heaney |first1=P. J. |title=Defining minerals in the age of humans |journal=American Mineralogist |date=2017 |volume=102 |issue=5 |pages=925–926 |doi=10.2138/am-2017-6045 |bibcode=2017AmMin.102..925H |s2cid=125401258 }}</ref> Во 2015 година, Заласевич и коавторите предложиле дефиницијата за минерали да се прошири за да ги вклучи и човечките минерали и дека нивното производство претставува 11-та фаза од развојот на минералите. <ref name=Gross/><ref>{{cite journal |last1=Zalasiewicz |first1=Jan |last2=Kryza |first2=Ryszard |last3=Williams |first3=Mark |title=The mineral signature of the Anthropocene in its deep-time context |journal=Geological Society, London, Special Publications |date=2014 |volume=395 |issue=1 |pages=109–117 |doi=10.1144/SP395.2 |bibcode=2014GSLSP.395..109Z |s2cid=128774924 }}</ref> Последователно, Хејзен и коавторите каталогизирале 208 минерали кои се официјално признати од [[Меѓународен минералошки сојуз|Меѓународниот минералошки сојуз]], но се првенствено или исклучиво резултат на човечки активности. Повеќето од нив се формирале во врска со [[Рударство|рударството]]. Покрај тоа, некои биле создадени кога металните артефакти потонале и стапиле во заемно дејство со морското дно. Неколку веројатно нема да бидат официјално признати денес, но им е дозволено да останат во каталогот; меѓу нив се два (ниобокарбид и танталкарбид) кои можеби биле измама. <ref name=Heaney/><ref name=Anthropocene>{{cite journal |last1=Hazen |first1=Robert M. |last2=Grew |first2=Edward S. |last3=Origlieri |first3=Marcus J. |last4=Downs |first4=Robert T. |title=On the mineralogy of the "Anthropocene Epoch" |journal=American Mineralogist |date=1 March 2017 |volume=102 |issue=3 |pages=595–611 |doi=10.2138/am-2017-5875 |bibcode=2017AmMin.102..595H |s2cid=111388809 |doi-access=free }}</ref><ref name=DCO208>{{cite news |last1=Deep Carbon Observatory |title=Catalog of 208 human-caused minerals bolsters argument to declare 'Anthropocene Epoch' |url=https://phys.org/news/2017-03-human-caused-minerals-bolsters-argument-declare.html |access-date=24 August 2018}}</ref><ref name=Shannon>{{cite news |last1=Hall |first1=Shannon |title=Found: Thousands of Man-Made Minerals – Another Argument for the Anthropocene |url=https://www.scientificamerican.com/article/found-thousands-of-man-made-minerals-mdash-another-argument-for-the-anthropocene/ |access-date=24 August 2018 |work=Scientific American}}</ref> Хејзен и коавторите распознале три начини на кои луѓето имале големо влијание врз распространувањето и разновидноста на минералите. Првиот е преку производство. Долг список на синтетички кристали имаат минерални еквиваленти, вклучувајќи синтетички скапоцени камења, керамика, тули, цемент и батерии. Многу повеќе немаат минерален еквивалент; над 180.000 неоргански кристални соединенија се наведени во Базата на податоци за неоргански кристални структури.<ref name=Shannon/> За рударство или изградба на инфраструктура, луѓето ги прераспределиле карпите, седиментите и минералите на ниво кое може да се спореди со она на глацијацијата, а вредни минерали биле прераспределени и споени на начини што не би се појавиле природно.<ref name=DCO208/> == Потеклото на животот == Над две третини од минералните видови го должат своето постоење на животот, но животот може да го должи своето постоење и на минералите. Тие можеби биле потребни како модели за спојување на органски молекули; како [[Катализа|катализатори]] за хемиски реакции; и како метаболити.<ref name=urPaper/> Две истакнати теории за потеклото на животот вклучуваат глини и сулфиди на преодни метали.<ref name=Dawkins>{{cite book |last=Dawkins |first=Richard |author-link=Richard Dawkins |year=1996 |title=The Blind Watchmaker |edition=Reissue with a new introduction |location=New York |publisher=[[W. W. Norton & Company]] |isbn=978-0-393-31570-7 |lccn=96229669 |oclc=35648431 |pages=[https://archive.org/details/blindwatchmaker0000dawk/page/153 153–159] |title-link=The Blind Watchmaker }}</ref><ref>{{cite book |last1=Fry |first1=Iris |title=The Emergence of Life on Earth: A Historical and Scientific Overview |date=2000 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0813527406 |pages=162–172}}</ref> Друга теорија тврди дека калциум-боратните минерали како што се колеманит и борат, а можеби и молибдат, можеби биле потребни за формирање на првата [[РНК|рибонуклеинска киселина]] (РНК). <ref>{{cite book |last1=Ward |first1=Peter |last2=Kirschvink |first2=Joe |title=A New History of Life: The Radical New Discoveries about the Origins and Evolution of Life on Earth |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1608199082 |pages=55–57|date=2015-04-07 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Brown |first1=William F. |title=Perspectives: The Evolution of the Cosmos, Life, Humans, Culture and Religion and a Look into the Future |date=2016 |publisher=FriesenPress |isbn=978-1460270301 |page=33}}</ref> Други теории бараат помалку вообичаени минерали како што се макинавит или грејгит. Каталог на минералите кои биле формирани за време на Хадскиот еон вклучува глинени минерали и сулфиди на железо и никел, вклучувајќи макинавит и грејгит; но боратите и молибдатите биле малку веројатни.<ref name=Hadean/><ref>{{cite news |last1=Carnegie Institution |title=Ancient minerals: Which gave rise to life? |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2013/11/131125164814.htm |access-date=28 August 2018 |work=ScienceDaily}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Grew |first1=Edward S. |last2=Bada |first2=Jeffrey L. |last3=Hazen |first3=Robert M. |title=Borate Minerals and Origin of the RNA World |journal=Origins of Life and Evolution of Biospheres |date=8 January 2011 |volume=41 |issue=4 |pages=307–316 |doi=10.1007/s11084-010-9233-y|pmid=21221809 |bibcode=2011OLEB...41..307G |s2cid=17307145 }}</ref> Минералите можеби биле неопходни и за опстанокот на раниот живот. На пример, кварцот е попроѕирен од другите минерали во [[Песочник|песочниците]]. Пред животот да развие пигменти за да го заштити од штетните [[Ултравиолетово зрачење|ултравиолетови зраци]], тенок слој кварц можел да го заштити, а воедно да дозволи доволно светлина да помине за фотосинтеза. Фосфатните минерали можеби биле важни и за раниот живот. Фосфорот е еден од основните елементи во молекулите како што е [[Аденозин трифосфат|аденозин трифосфатот]] (ATP), носител на енергија што се наоѓа во сите живи клетки; РНК и [[ДНК]]; и [[Клеточна мембрана|клеточните мембрани]]. Поголемиот дел од фосфорот на Земјата е во јадрото и пшалтот. Најверојатниот механизам за негово ставање на располагање на животот би бил создавањето на фосфати како што е апатитот преку фракционирање, проследено со атмосферско дејство за ослободување на фосфорот. Ова можеби барало тектоника на плочите. <ref>{{cite journal |last1=Parnell |first1=J. |title=Plate tectonics, surface mineralogy, and the early evolution of life |journal=International Journal of Astrobiology |date=April 2004 |volume=3 |issue=2 |pages=131–137 |doi=10.1017/S1473550404002101 |bibcode=2004IJAsB...3..131P |s2cid=122717120 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Schulze-Makuch |first1=Dirk |title=Phosphorus: You Can't Have Life Without It, at Least on Earth |url=https://www.airspacemag.com/daily-planet/phosporus-you-cant-have-life-without-it-least-earth-180967243/ |access-date=28 August 2018 |work=Air & Space Magazine}}</ref> == Понатамошни истражувања == [[Податотека:Cinnabar_on_Dolomite.jpg|мини|[[Цинабар]] (црвен) на [[доломит]]]] Од оригиналниот труд за развојот на минералите, направени се неколку проучувања за минерали од специфични елементи, вклучувајќи ураниум, [[ториум]], жива, јаглерод, берилиум и глинени минерали. Тие откриваат информации за различни процеси; на пример, ураниумот и ториумот произведуваат топлина, додека ураниумот и јаглеродот укажуваат на оксидациска состојба.<ref name=Bradley/> Записите откриле епизодни налети на нови минерали како оние за време на [[Досадна милијарда|Досадната милијарда]], како и долги периоди кога не се појавиле нови минерали. На пример, по скокот во разновидноста за време на склопувањето на Колумбија, немало нови минерали на жива помеѓу пред 1,8 Ga и 600 милиони години. Оваа извонредно долга пауза се припишува на океанот богат со сулфиди, што довело до брзо таложење на минералот [[цинабар]].<ref name=HazenBook/>{{rp|204}} Повеќето трудови за развојот на минералите го разгледуваат првото појавување на минералите, но може да се погледне и старосната распределба на даден минерал. Датирани се милиони цирконски кристали, а старосните распределби се речиси независни од тоа каде се наоѓаат кристалите (на пр., магматски карпи, [[Седиментна карпа|седиментни]] или метаседиментарни карпи или современ речен песок). Тие имаат врвови и падови кои се поврзани со циклусот на суперконтинентот, иако не е познато дали ова се должи на промени во активноста на подвлекување или на зачувување. Други истражувања ги испитувале временските варијации на својствата на минералите, како што се изотопските односи, хемиските состави и релативните изобилства на минерали, иако не се под рубриката „развој на минералите“.<ref name=Needs>{{cite journal |last1=Hazen |first1=R. M. |last2=Bekker |first2=A. |last3=Bish |first3=D. L. |last4=Bleeker |first4=W. |last5=Downs |first5=R. T. |last6=Farquhar |first6=J. |last7=Ferry |first7=J. M. |last8=Grew |first8=E. S. |last9=Knoll |first9=A. H. |last10=Papineau |first10=D. |last11=Ralph |first11=J. P. |last12=Sverjensky |first12=D. A. |last13=Valley |first13=J. W. |title=Needs and opportunities in mineral evolution research |journal=American Mineralogist |date=24 June 2011 |volume=96 |issue=7 |pages=953–963 |doi=10.2138/am.2011.3725 |bibcode=2011AmMin..96..953H |s2cid=21530264 |url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:13041346 |url-access=subscription }}</ref> == Историја == Во поголемиот дел од својата историја, [[Минералогија|минералогијата]] немала историска компонента. Таа се занимавала со класификација на минералите според нивните хемиски и физички својства (како што се [[хемиската формула]] и [[Кристална структура|кристалната структура]]) и дефинирање на условите за стабилност на минерал или група минерали.<ref name=urPaper/> Сепак, имало исклучоци каде што публикациите ја разгледувале распределбата на возраста на минералите или на рудите. Во 1960 година, Расел Гордон Гастил открил циклуси во распределбата на датумите на минералите.<ref>{{cite journal |last1=Gastil |first1=R. G. |title=The distribution of mineral dates in time and space |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-science_1960-01_258_1/page/n1 |journal=American Journal of Science |date=1 January 1960 |volume=258 |issue=1 |pages=1–35 |doi=10.2475/ajs.258.1.1 |bibcode=1960AmJS..258....1G }}</ref> Чарлс Мејер, откривајќи дека рудите на некои елементи се распределени во поширок временски период од другите, ја припишал разликата на ефектите од тектониката и биомасата врз хемијата на површината, особено слободниот кислород и јаглеродот.<ref>{{cite journal |last1=Meyer |first1=C. |title=Ore Metals Through Geologic History |journal=Science |date=22 March 1985 |volume=227 |issue=4693 |pages=1421–1428 |doi=10.1126/science.227.4693.1421|pmid=17777763 |bibcode=1985Sci...227.1421M |s2cid=6487666 }}</ref> Во 1979 година, А.Г. Жабин го вовел концептот на фази на развојот на минералите во списанието на руски јазик „Зборник на трудови на Академијата на науките на СССР“, а во 1982 година, Н.П. Јушкин ја забележал зголемената комплексност на минералите со текот на времето во близина на површината на Земјата. <ref>{{cite journal |last1=Grew |first1=E. S. |last2=Hazen |first2=R. M. |title=Beryllium mineral evolution |journal=American Mineralogist |date=15 May 2014 |volume=99 |issue=5–6 |pages=999–1021 |doi=10.2138/am.2014.4675 |bibcode=2014AmMin..99..999G |s2cid=131235241 }}</ref><ref name=Krivovichev>{{cite journal |last1=Krivovichev |first1=Sergey V. |last2=Krivovichev |first2=Vladimir G. |last3=Hazen |first3=Robert M. |title=Structural and chemical complexity of minerals: correlations and time evolution |journal=European Journal of Mineralogy |date=2017 |volume=30 |issue=2 |pages=231–236 |doi=10.1127/ejm/2018/0030-2694|s2cid=73692485 }}</ref> Потоа, во 2008 година, Хејзен и неговите колеги вовеле многу поширока и подетална визија за развојот на минералите. Потоа следела серија квантитативни истражувања на развојот на различни минерални групи. Овие истражувања во 2015 година довеле до концептот на [[Минералогија|минерална екологија]], проучување на распределбата на минералите во просторот и времето.<ref name=Krivovichev/><ref>{{cite news |last1=Kwok |first1=Roberta |title=Is Mineral Evolution Driven by Chance? |url=https://www.quantamagazine.org/is-mineral-evolution-driven-by-chance-20150811/ |access-date=11 August 2018 |work=Quanta Magazine |date=11 August 2015}}</ref> Во април 2017 година, Природонаучниот музеј во Виена отворил нова постојана изложба за развој на минералите. <ref>{{cite press release |title=New Exhibit Opens in Vienna, Showcases Mineral Evolution on Earth |url=https://deepcarbon.net/feature/new-exhibit-opens-vienna-showcases-mineral-evolution-earth |access-date=5 October 2018 |agency=Deep Carbon Observatory |date=13 April 2017 |archive-date=13 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013073559/https://deepcarbon.net/feature/new-exhibit-opens-vienna-showcases-mineral-evolution-earth |url-status=dead }} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181013073559/https://deepcarbon.net/feature/new-exhibit-opens-vienna-showcases-mineral-evolution-earth |date=2018-10-13 }}</ref><ref>{{cite news |last1=Stanzl |first1=Eva |title=Die Evolution der Steine |trans-title=The evolution of the stones|url=https://www.wienerzeitung.at/themen_channel/wissen/natur/883774_Die-Evolution-der-Steine.html |access-date=5 October 2018 |agency=Wiener Zeitung |date=4 April 2017 |language=de}}</ref> ==Белешки== {{notelist}} {{-}} == Наводи == {{наводи}} ==Дополнително читање== {{Refbegin}} *{{cite journal|last1=Anbar|first1=A. D.|title=A Coevolutionary Tale|journal=Science|date=27 September 2012 |volume=337|issue=6102|pages=1606|doi=10.1126/science.1224957|bibcode=2012Sci...337.1606A |s2cid=85223436}} *{{cite news|last1=Berardelli|first1=Phil|title=Earth's Minerals Evolved, Too|url=https://www.science.org/content/article/earths-minerals-evolved-too|access-date=9 September 2017|work=Science|publisher=AAAS|date=14 November 2008}} *{{cite journal |last1=James Cleaves II |first1=H. |last2=Michalkova Scott |first2=Andrea |last3=Hill |first3=Frances C. |last4=Leszczynski |first4=Jerzy |last5=Sahai |first5=Nita |last6=Hazen |first6=Robert |title=Mineral–organic interfacial processes: potential roles in the origins of life |journal=Chemical Society Reviews |date=2012 |volume=41 |issue=16 |pages=5502–5525 |doi=10.1039/c2cs35112a|pmid=22743683}} *{{cite news |last=[[Deep Carbon Observatory]] |title=New Exhibit Opens in Vienna, Showcases Mineral Evolution on Earth |url=https://deepcarbon.net/feature/new-exhibit-opens-vienna-showcases-mineral-evolution-earth |access-date=24 August 2018 |archive-date=13 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013073559/https://deepcarbon.net/feature/new-exhibit-opens-vienna-showcases-mineral-evolution-earth |url-status=dead }} *{{cite journal |last1=Gillen |first1=Paul |title=Notes on Mineral Evolution: Life, Sentience, and the Anthropocene |journal=Environmental Humanities |date=1 January 2016 |volume=8 |issue=2 |pages=215–234 |doi=10.1215/22011919-3664324|doi-access=free }} *{{Cite episode |title=Life's rocky start |url=http://www.pbs.org/video/nova-lifes-rocky-start-pro/ |access-date=13 May 2018 |series=Nova |first=Doug |last=Hamilton |network=PBS |date=13 January 2016 |season=43 |number=3 |transcript=Transcript |transcript-url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/earth/life-rocky-start.html }} *{{cite news |last1=Mann |first1=Adam |title=What Mineral Evolution Tells Us About Life On Earth – And Beyond |url=https://medium.com/@adammann930/what-mineral-evolution-tells-us-about-life-on-earth-and-beyond-7d9be193ea30 |access-date=11 August 2018 |work=Medium |date=31 October 2017 }} *{{cite news |last1=Saey |first1=Tina Hesman |title=Mineralogy's link to ecology makes an Earth twin unlikely |url=https://www.sciencenews.org/article/mineralogy’s-link-ecology-makes-earth-twin-unlikely |access-date=24 August 2018 |work=Science News |date=16 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826054644/https://www.sciencenews.org/article/mineralogy%E2%80%99s-link-ecology-makes-earth-twin-unlikely |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }} *{{cite journal|last1=Vasconcelos|first1=C.|last2=McKenzie|first2=J. A.|title=The Descent of Minerals|journal=Science|date=9 January 2009|volume=323|issue=5911|pages=218–219|doi=10.1126/science.1168807|pmid=19131619|s2cid=206517566}} *{{cite news|title=How rocks evolve|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2008/11/13/how-rocks-evolve|access-date=10 September 2017|newspaper=The Economist|date=13 November 2008}} {{refend}} == Надворешни врски == *{{cite web | website=Mineral Evolution Database| title= Abellaite | url=https://rruff.info/mineral_list/locality.php?mineral_name=Abellaite }} [[Категорија:Минерали]] mzdvn24xijbsndhodhvg3dpyijgh42j Википедија:Уредувачки викенди 2026/март 4 1387839 5532799 5531763 2026-04-01T13:32:57Z Jtasevski123 69538 /* Список на учесници */ 5532799 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во март е планирано да се одржат 4 (четири) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] === Женски воени лица === [[Податотека:Sentinel U.S. Army Specialist Jessica Kwiatkowski conducts her last Changing of the Guard at the Tomb of the Unknown Soldier at Arlington National Cemetery, Virginia, October 4, 2024 - 14.jpg|десно|250п|Уредувачки ден „Женски воени лица“]] Во периодот 7-8 март 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Женски воени лица“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со женските воени лица може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Female military personnel]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Хелен Гвин-Воган]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Албина Мали-Хочевар]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Ботаничари со авторски кратенки === [[Податотека:Seedling.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Ботаничари со авторски кратенки“]] Во периодот 14-15 март 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Ботаничари со авторски кратенки“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со ботаничарите со авторски кратенкиможе да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Botanists with author abbreviations]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Алфред Берд Граф]] (Н)|[[Алвин Бергер]] (Н)| [[Јоханес Абромејт]] (Н)| [[Џузепе Ачерби]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:izabelaa pesovaa|izabelaa pesovaa]] | {{подреден список|[[Вилијам Џејмсон (ботаничар, роден 1815)]] (Н)|[[Томас Андерсон (ботаничар)]] (Н)| [[Дејвид Арора]] (Н) |[[Лена Клемонс Арц]] (Н)|[[Хенри Мекларен (втор Барон Аберконвеј)]] (Н) |[[Елеонора Армитиџ]] (Н) |[[Хелен Изабел Астон]] (Н)|[[Ерик Ахариус]] (Н)|[[Вилијам Вилард Еш]] (Н) |[[Франц Антоан]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Хајнрих Андрес]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] | {{подреден список|[[Пјер Едмон Боасие]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Kralev123|Kralev123]] | {{подреден список|[[Вилијам Вулс]] (H)|[[Георг Кристијан Витштајн]] (H)|}} |- | 6 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Карл Апштајн]] (Н)|[[Брајан Алвин Барлоу]] (Н)|[[Канесуке Хара]] (Н)|[[Амал Амин]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Liljana Manova|Liljana Manova]] | {{подреден список|[[Роберт Еверард Вудсон]] (Н)|[[Вилијам Роберт Баркер]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Гастон Боние]] (Н)}} |- | 9 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Џорџ Бентам]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Македонски иселенички фудбалери === [[Податотека:Footballer Silhouette.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Македонски иселенички фудбалери“]] Во периодот 21-22 март 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Македонски иселенички фудбалери“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани македонските иселенички фудбалери може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Macedonian expatriate men's footballers]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Ванчо Балевски]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Александар Дамчевски]] (Н)|[[Зоран Даноски]] (Н)|[[Мелос Бајрами]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Carshalton|Carshalton]] | {{подреден список|[[Дејан Стојановиќ]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески]] | {{подреден список|[[Ристо Божинов]] (Н)|[[Илчо Боров]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Филип Глигоров]] (Н)|[[Сашо Ѓорески]] (Н)|[[Благоја Гешоски]] (Н)|[[Димитар Капинковски]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Marija Brndevska|Marija Brndevska]] | {{подреден список|[[Дејан Илиев]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:ЉубицаВидоеПодгорец|ЉубицаВидоеПодгорец]] | {{подреден список|[[Зоран Балдовалиев]] (П)|[[Марко Ѓорѓиевски]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Поранешни градови === [[Податотека:City building construction cities buildings icon 133122.png|десно|230п|Уредувачки ден „Поранешни градови]] Во периодот 28-29 март 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Поранешни градови“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со поранешните градови може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Former cities]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Червонохород]] (Н)|[[Торческ]] (Н)|[[Нтсвенг]] (Н)|[[Карлсбург (Везер)]] (Н)|[[Густавија (Риген)]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Нимруд]] (Н)|[[Хаоџјинг]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|2]] 72me2ns2u4nvl0gzqcb0xro5rfpw2w1 Хенри Мекларен (втор барон Аберконвеј) 0 1389178 5532771 5526040 2026-04-01T12:31:51Z Jtasevski123 69538 5532771 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер||name=Лорд Аберконвеј|image=Henry_McLaren.jpg|spouse=Кристабел Мери Мелвил Макнахтен|birth_name=Хенри Данкан Мекларен|birth_date={{Birth date|1879|4|16|df=y}} <br/> Ричмонд на Темза, Англија|death_date={{Death date and age|1953|5|23|1879|4|16|df=y}} <br/> Боднант Гарден, Велс|parents=[[Чарлс Мекларен, прв Барон Аберконвеј]]<br>[[Лаура Елизабет Почин]]|office=[[Пратеник (Велика Британија)|Пратеник]]<br>за [[Босфорд (изборна единица на Парламентот на Велика Британија)|Босфорд]]|term_start=3 декември 1910|term_end=26 октомври 1922|predecessor=[[Чарлс Мекларен]]|successor=[[Гај Паџет]]|office2=[[Пратеник (Велика Британија)|Пратеник]]<br>за [[Западен Стафордшир (изборна единица на Парламентот на Велика Британија)|Западен Стафордшир]]|term_start2=12 јануари 1906|term_end2=15 јануари 1910|predecessor2=[[Александар Хендерсон]]|successor2=[[Џорџ Лојд]]|education=[[Оксфордски универзитет]]}} '''Хенри Данкан Мекларен (втор [[Барон (титула)|барон]] Аберконвеј)''', [[Ред на Британската Империја#Денешни одликувања|заповедник]] (16 април 1879-23 мај 1953) —[[Обединето Кралство|британски]] политичар, хортикултурист и индустријалец.Тој бил син на [[Чарлс Мекларен (прв Барон Аберконвеј)|Чарлс Мекларен]] (првиот Барон Аберконвеј) и Лора Почин. == Образование == Роден во Ричмонд на Темза, се школувал во [[Итон]] и магистрирал на колеџот Балиол [[Оксфордски универзитет|во Оксфорд]]. Во 1903 година станал адвокат во хотелот „Линколнс Ин“. == Кариера == [[Податотека:Bodnant_house_October_2005.jpg|десно|мини|Боднант Хаус – семејно седиште]] Во 1906 година бил избран за пратеник за Западен Стафордшир како либерал и бил личен потсекретар на претседателот на Одборот за трговија, [[Дејвид Лојд Џорџ]], до 1908 година. Во 1910 година, се кандидирал за старото место на својот татко во Босворт и го заменил. Тој ја напуштил политиката во 1922 година и го наследил својот татко во Баронството во 1934 година. Мекларен бил индустријалец и претседавал со компании од двете страни на семејството, вклучувајќи ги „Џон Браун и Компани“ и „Тредегар Ајрон енд Коул Компани“. Во 1915 година бил основачки претседател на Здружението за дизајн и индустрии. При крајот на својата политичка кариера, во 1920 година, ја изградил куќата Аберконвеј како резиденција во Мејфер. Тој, исто така, го наследил семејниот имот (првично на неговиот дедо по мајка) во Конви, Северен Велс, каде што екстензивно го развил и доградил градината Боднант. Бил страствен хортикултурист и се интересирал за одгледување рододендрони и [[Магнолија|магнолии]]. Спонзорирал неколку ботанички колекционери, вклучувајќи го и Џорџ Форест, а ''Rhododendron aberconwayi'' е именуван во негова чест. Починал во Боднант, на 74-годишна возраст,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=thmPzIltAV8C&pg=PA456|title=Dictionary Of British And Irish Botanists And Horticulturists Including plant collectors, flower painters and garden designers|last=Ray Desmond|date=25 February 1994|publisher=CRC Press|isbn=978-0-85066-843-8|pages=456}}</ref> и бил погребан во [[Мавзолеј|мавзолејот]] наречен „Песната“ во градината Боднант, традиционалното погребно место на лордовите Аберконвеј. {{Ботаничар|Aberc.}} == Семејство == Тој се оженил со Кристабел Мери Мелвил Макнахтен (1890–1974), ќерка на Сер Мелвил Макнахтен, и имал пет деца: * Елизабет Мери Мекларен (31 мај 1911–4 декември 1991), се омажила и имала деца, вклучувајќи го и Сер Кенет Карлајл * Чарлс Мекларен, 3. Барон Аберконвеј (1913-2003) * Џон Френсис Мекларен (1919–1953) * Дама Ан Мекларен (1927–2007), биолог и [[Кралско друштво|член]] на [[Кралско друштво|Кралското друштво]], се омажила за истражувачот Доналд Мичи и имала деца, меѓу кои Сузан Мичи и Џонатан Мичи. * Кристофер Мелвил Мекларен (роден на 15 април 1934 година), оженет и има деца == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.thepeerage.com/p2333.htm#i23328 thePeerage.com] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мекларен, Хенри втор Барон Аберконвеј}} [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Починати во 1953 година]] [[Категорија:Родени во 1879 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Британски ботаничари]] 795ehbjda4zstn81jskulplgoe7x86y 5532772 5532771 2026-04-01T12:32:00Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Хенри Мекларен (втор Барон Аберконвеј)]] на [[Хенри Мекларен (втор барон Аберконвеј)]] 5532771 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер||name=Лорд Аберконвеј|image=Henry_McLaren.jpg|spouse=Кристабел Мери Мелвил Макнахтен|birth_name=Хенри Данкан Мекларен|birth_date={{Birth date|1879|4|16|df=y}} <br/> Ричмонд на Темза, Англија|death_date={{Death date and age|1953|5|23|1879|4|16|df=y}} <br/> Боднант Гарден, Велс|parents=[[Чарлс Мекларен, прв Барон Аберконвеј]]<br>[[Лаура Елизабет Почин]]|office=[[Пратеник (Велика Британија)|Пратеник]]<br>за [[Босфорд (изборна единица на Парламентот на Велика Британија)|Босфорд]]|term_start=3 декември 1910|term_end=26 октомври 1922|predecessor=[[Чарлс Мекларен]]|successor=[[Гај Паџет]]|office2=[[Пратеник (Велика Британија)|Пратеник]]<br>за [[Западен Стафордшир (изборна единица на Парламентот на Велика Британија)|Западен Стафордшир]]|term_start2=12 јануари 1906|term_end2=15 јануари 1910|predecessor2=[[Александар Хендерсон]]|successor2=[[Џорџ Лојд]]|education=[[Оксфордски универзитет]]}} '''Хенри Данкан Мекларен (втор [[Барон (титула)|барон]] Аберконвеј)''', [[Ред на Британската Империја#Денешни одликувања|заповедник]] (16 април 1879-23 мај 1953) —[[Обединето Кралство|британски]] политичар, хортикултурист и индустријалец.Тој бил син на [[Чарлс Мекларен (прв Барон Аберконвеј)|Чарлс Мекларен]] (првиот Барон Аберконвеј) и Лора Почин. == Образование == Роден во Ричмонд на Темза, се школувал во [[Итон]] и магистрирал на колеџот Балиол [[Оксфордски универзитет|во Оксфорд]]. Во 1903 година станал адвокат во хотелот „Линколнс Ин“. == Кариера == [[Податотека:Bodnant_house_October_2005.jpg|десно|мини|Боднант Хаус – семејно седиште]] Во 1906 година бил избран за пратеник за Западен Стафордшир како либерал и бил личен потсекретар на претседателот на Одборот за трговија, [[Дејвид Лојд Џорџ]], до 1908 година. Во 1910 година, се кандидирал за старото место на својот татко во Босворт и го заменил. Тој ја напуштил политиката во 1922 година и го наследил својот татко во Баронството во 1934 година. Мекларен бил индустријалец и претседавал со компании од двете страни на семејството, вклучувајќи ги „Џон Браун и Компани“ и „Тредегар Ајрон енд Коул Компани“. Во 1915 година бил основачки претседател на Здружението за дизајн и индустрии. При крајот на својата политичка кариера, во 1920 година, ја изградил куќата Аберконвеј како резиденција во Мејфер. Тој, исто така, го наследил семејниот имот (првично на неговиот дедо по мајка) во Конви, Северен Велс, каде што екстензивно го развил и доградил градината Боднант. Бил страствен хортикултурист и се интересирал за одгледување рододендрони и [[Магнолија|магнолии]]. Спонзорирал неколку ботанички колекционери, вклучувајќи го и Џорџ Форест, а ''Rhododendron aberconwayi'' е именуван во негова чест. Починал во Боднант, на 74-годишна возраст,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=thmPzIltAV8C&pg=PA456|title=Dictionary Of British And Irish Botanists And Horticulturists Including plant collectors, flower painters and garden designers|last=Ray Desmond|date=25 February 1994|publisher=CRC Press|isbn=978-0-85066-843-8|pages=456}}</ref> и бил погребан во [[Мавзолеј|мавзолејот]] наречен „Песната“ во градината Боднант, традиционалното погребно место на лордовите Аберконвеј. {{Ботаничар|Aberc.}} == Семејство == Тој се оженил со Кристабел Мери Мелвил Макнахтен (1890–1974), ќерка на Сер Мелвил Макнахтен, и имал пет деца: * Елизабет Мери Мекларен (31 мај 1911–4 декември 1991), се омажила и имала деца, вклучувајќи го и Сер Кенет Карлајл * Чарлс Мекларен, 3. Барон Аберконвеј (1913-2003) * Џон Френсис Мекларен (1919–1953) * Дама Ан Мекларен (1927–2007), биолог и [[Кралско друштво|член]] на [[Кралско друштво|Кралското друштво]], се омажила за истражувачот Доналд Мичи и имала деца, меѓу кои Сузан Мичи и Џонатан Мичи. * Кристофер Мелвил Мекларен (роден на 15 април 1934 година), оженет и има деца == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.thepeerage.com/p2333.htm#i23328 thePeerage.com] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мекларен, Хенри втор Барон Аберконвеј}} [[Категорија:Заповедници на Редот на Британската Империја]] [[Категорија:Починати во 1953 година]] [[Категорија:Родени во 1879 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Британски ботаничари]] 795ehbjda4zstn81jskulplgoe7x86y Разговор:Хенри Мекларен (втор барон Аберконвеј) 1 1389250 5532774 5526034 2026-04-01T12:32:00Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Разговор:Хенри Мекларен (втор Барон Аберконвеј)]] на [[Разговор:Хенри Мекларен (втор барон Аберконвеј)]] 5526030 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc Дејан Илиев 0 1389767 5532780 5528814 2026-04-01T12:52:04Z Jtasevski123 69538 5532780 wikitext text/x-wiki '''Дејан Илиев''' (роден на 25 февруари 1995 година) — македонски професионален [[Фудбал|фудбалер]] кој игра како [[Голман (фудбал)|голман]] за клубот [[ФК Рапид Букурешт|Рапид Букурешт]] од романската [[Лига 1 (Романија)|Лига I]], и за [[Фудбалска репрезентација на Македонија|фудбалската репрезентација на Македонија]]. == Кариера == === Ран живот === Илиев е роден во [[Струмица]], Македонија,<ref name="worldfootball">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldfootball.net/person/pe301278/dejan-iliev/|title=Dejan Iliev: Profile|work=worldfootball.net|publisher=HEIM:SPIEL|accessdate=4 June 2020}}</ref> а фудбалски дебитирал во младинскиот клуб во својот роден град, [[ФК Беласица]]. Тој бил забележан од агентите [[ФК Арсенал|на Арсенал]] и потпишал договор за нивната академија во Лондон, во 2012 година.<ref name="Arsenal">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/features/perfect-dey|title='I'm in a place everyone wants to be'|work=www.arsenal.com|language=en|accessdate=27 June 2019}}</ref> === Арсенал === Илиев се приклучил на Академијата на Арсенал веднаш по потпишувањето на младинскиот договор.<ref name="Arsenal">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/features/perfect-dey|title='I'm in a place everyone wants to be'|work=www.arsenal.com|language=en|accessdate=27 June 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.arsenal.com/news/features/perfect-dey "'I'm in a place everyone wants to be'"]. </cite></ref> Тој потпишал тригодишно продолжување на договорот од март 2015 година до јуни 2018 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/news-archive/20150306/deyan-iliev-signs-new-contract|title=Deyan Iliev signs new contract|work=www.arsenal.com|language=en|accessdate=27 June 2019}}</ref> кога потпишал уште едно продолжување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/deyan-iliev-signs-contract-extension|title=Deyan Iliev signs contract extension|work=www.arsenal.com|language=en|accessdate=27 June 2019}}</ref> Илиев се појавил три пати во составот на Арсенал како неискористена замена: против [[ФК Норич Сити|Норич]] во [[Фудбалски Лига куп на Англија|Карабао Купот]] во октомври 2017 година и двапати во [[УЕФА Лига Европа]] против Карабах и против [[ФК Челси|Челзи]] во финалето како трет голман.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/sport/football/41647092|title=Arsenal 2-1 Norwich City|date=24 October 2017|access-date=24 July 2019|language=en-GB}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/sport/football/46037946|title=Europa League: Arsenal's Laurent Koscielny returns in easy 1-0 win over Qarabag|date=13 December 2018|access-date=24 July 2019|language=en-GB}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/sport/football/48368406|title=Chelsea beat Arsenal 4-1 to win Europa League final|date=29 May 2019|access-date=24 July 2019|language=en-GB}}</ref> Договорот на Илиев со клубот бил раскинат во јануари 2022 година со меѓусебна согласност.<ref name="Malley 2022">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mirror.co.uk/sport/football/transfer-news/january-transfer-deals-premier-league-25886119|title=Premier League done deals in January window so far|last=Malley|first=Tom|date=8 January 2022|work=mirror|accessdate=20 January 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/deyan-iliev-leaves-club-mutual-contract-terminated-academy|title=Deyan Iliev leaves club|date=17 January 2022|work=Arsenal.com|accessdate=20 January 2022}}</ref> ==== Позајмица на Серед ==== Во јули 2019 година, се преселил во ШКФ Серед на едногодишна позајмица, а на 22-ри истиот месец дебитирал за својот нов клуб кога бил поразен со 2:0 од Спартак Трнава.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.skficlinicsered.sk/v-1-kole-fortuna-ligy-prehra-v-trnave/|title=V 1. kole Fortuna ligy prehra v Trnave|work=skficlinicsered.sk|language=sk|accessdate=22 July 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gol.mk/fudbal/debi-so-poraz-za-vojneski-i-iliev-vo-slovachki-sered|title=Деби со пораз за Војнески и Илиев во словачки Серед|date=22 July 2019|work=gol.mk|language=mk|accessdate=22 July 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://macedonianfootball.com/macedonian-internationals-performances-19-22-07-2019/|title=Macedonian internationals performances (19-22.07.2019)|date=22 July 2019|work=www.macedonianfootball.com|language=en|accessdate=22 July 2019}}</ref> ==== Позајмица на Јагелонија Бјалисток ==== По раниот крај на неговата позајмица во ШКФ Серед, Илиев одлучил да се приклучи на полскиот клуб во полската [[Екстракласа]] Јагелонија Бјалисток до крајот на сезоната 2019/20 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/iliev-agrees-join-jagiellonia-bialystok-loan|title=Iliev agrees to join Jagiellonia Bialystok on loan|publisher=Arsenal F.C.|accessdate=26 July 2021}}</ref> Тој одиграл четири натпревари откако се повредил. ==== Позајмица на Шрусбери Таун ==== На 8 октомври 2020 година, Илиев се приклучил кон тимот од англиската [[Фудбалска лига на Англија Еден|Лига Еден]] [[ФК Шрузбери Таун|,ФК Шрузбери Таун,]] на краткорочна позајмица.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/54465975|title=Dejan Iliev: Shrewsbury sign Arsenal goalkeeper on loan|date=8 October 2020|work=BBC Sport|access-date=8 October 2020}}</ref> На 28 јануари 2021 година, тој се вратил повторно во Арсенал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.shrewsburytown.com/news/2021/january/deyan-iliev-departs-town/|title=Deyan Iliev departs Town|date=28 January 2021|publisher=Shrewsbury Town FC|accessdate=28 January 2021}}</ref> ==== Втор заем на Серед ==== На 26 јули 2021 година, Арсенал објавил дека Илиев се вратил во ШКФ Серед на позајмица до крајот на сезоната.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.arsenal.com/news/deyan-iliev-joins-skf-sered-loan-202122|title=Deyan Iliev joins SKF Sered on loan for 2021-22|publisher=Arsenal F.C.|accessdate=26 July 2021}}</ref> === АС Тренчин === На 7 февруари 2022 година, Илиев потпишал договор на една ипол година со клубот од Фортуна Лига АС Тренчин.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.astrencin.sk/clanek.asp?id=A-tim-Iliev-prichadza-zvysit-konkurenciu-medzi-brankarmi-9531|title=A-tím {{!}} Iliev prichádza zvýšiť konkurenciu medzi brankármi|date=7 February 2022|work=AS Trenčín|language=sk|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407014120/https://www.astrencin.sk/clanek.asp?id=A-tim-Iliev-prichadza-zvysit-konkurenciu-medzi-brankarmi-9531|archive-date=7 April 2022|accessdate=12 June 2022}}</ref> Тој дебитирал на голот на 30 април во победата од 5:2 против Татран Липтовски Микулаш.<ref>{{Наведени вести|url=https://tvnoviny.sk/fortuna-liga/clanok/168213-video-trencin-si-doma-zgustol-na-lipt-mikulasi-hetrikom-sa-blysol-srbsky-mladik|title=VIDEO: Trenčín si doma zgustol na Lipt. Mikuláši. Hetrikom sa blysol srbský mladík {{!}} TVNOVINY.sk|date=30 April 2022|work=TVNoviny|access-date=12 June 2022|language=cs}}</ref> === ХЈК Хелсинки === На 8 февруари 2023 година, Илиев потпишал со ХЈК Хелсинки во Финска за сезоната 2023, со опција за продолжување и во 2024 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hjk.fi/artikkelit/miehet/dejan-iliev-hjkn-maalille/|title=Dejan Iliev HJK:n maalille|date=8 February 2023|publisher=HJK|language=fi|trans-title=Dejan Iliev for HJK's goal|accessdate=29 March 2023}}</ref> На 1 август 2023 година, било објавено дека Илиев ќе биде исклучен до крајот на сезоната по повредата на лактот, заработена на натпреварот против СЈК Сеинајоки. На крајот од сезоната, ХЈК не ја искористил својата опција и Илиев бил ослободен. === Сараево === Во декември 2023 година, Илиев потпишал договор и со клубот од [[Премиер лига на Босна и Херцеговина|босанската Премиер лига,]] Сараево. На крајот од сезоната, клубот одлучил да не го продолжи договорот на Илиев.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sport1.oslobodjenje.ba/s1/fudbal/premijer-liga-bih/zvanicno-zimus-stigao-na-kosevo-fudbaler-u-dogovoru-sa-klubom-napustio-sarajevo-962438|title=Sport1 - (ZVANIČNO) Zimus stigao na Koševo: Fudbaler u dogovoru sa klubom napustio Sarajevo|date=17 June 2024|publisher=[[Oslobođenje]]|language=bs|accessdate=17 June 2024}}</ref> === УТА Арад === На 18 јуни 2024 година, Илиев потпишал нов договор со клубот од романската [[Лига 1 (Романија)|Лига 1]] УТА Арад.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uta-arad.ro/stiri/bun-venit-dejan-iliev|title=Bun venit, Dejan Iliev!|date=18 June 2024|publisher=FC UTA Arad|language=ro|accessdate=20 June 2024}}</ref> == Меѓународна кариера == Илиев вкупно десет пати настапил за селекциите на Македонија до 19 и [[Фудбалска репрезентација на Македонија под 21 година|до 21 година]]. Тој бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Македонија|сениорската]] репрезентација, во која дебитирал во 2022 година. == Почести == '''Арсенал''' * Вицешампион [[УЕФА Лига Европа|на УЕФА Лига Европа]] : 2018–19<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/match/2025487--chelsea-vs-arsenal/|title=2018/19, Final: Chelsea 4–1 Arsenal: Overview|publisher=UEFA|accessdate=4 June 2020}}</ref> '''ХЈК''' * Веикауслига : 2023 * Фински Лига Куп : 2023 == Наводи == {{Наводи}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Илиев, Дејан }} [[Категорија:Фудбалери на ФК Арсенал]] [[Категорија:Македонски фудбалски репрезентативци]] [[Категорија:Фудбалери од Струмица]] [[Категорија:Родени во 1995 година]] daw0xqi47iowkd69vgqevplqy3o147d Национален парк Куршскаја коса 0 1389895 5533041 5529429 2026-04-02T07:30:48Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533041 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје|name=Национален парк Куршскаја коса|alt_name=Куршская коса (Russian)<br/> Kurshskaya Kosa|map=Русија|relief=yes|map_caption=Локација на паркот|location=[[Калининградска Област]]|nearest_city=[[Калининград]]|coordinates={{coord|55|08|N|20|48|E|region:RU|format=dms|display=inline,title}}|coords_ref=|area=6,621 ха|established={{start date|1987}}|visitation_num=|visitation_year=|visitation_ref=|governing_body=[[Министерство за природни ресурси и животна средина на Русија]]|photo=Куршская коса у посёлка Рыбачий.jpg|photo_caption=Куршскаја коса}} '''Националниот парк Куршскаја коса''' ({{Langx|ru|Национальный парк «Куршская коса»}}) опфаќа само 41км на југ руска сопственост од 98км долг закривен [[Курски Провлак|Куршскаја коса]] – вид на таложен песочен гребен. Провлакот го одделува соленоводното [[Балтичко Море]] (на запад) од слатководната [[Курски Залив]] на исток. Јужниот дел од провлакот се наоѓа во Зеленоградскиот округ во [[Калининградска Област|Калининградската област]], [[Русија]] ; северниот дел се наоѓа во југозападна [[Литванија]]. Тоа е [[Светско наследство на УНЕСКО|место на светското наследство на УНЕСКО]] кое го делат двете земји.<ref name="parksite">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.park-kosa.ru/|title=Kurshskaya Kosa (in Russian)|publisher=FGBU National Park Kurshkaya Kosa|accessdate=December 29, 2015}}</ref> == Топографија == Темелите на провалијата биле создадени околу 15.000 година п.н.е. кога глечери кои се оддалечувале го напуштиле Балтичкото Море, а песочните дини на Куронското Море се изградиле врз глацијалната морена.<ref name="parksite-overview">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.park-kosa.ru/cn_o_parke/unikalnost/|title=Kurshskaya Kosa - Overview (in Russian)|publisher=FGBU National Park Kurshkaya Kosa|archive-url=https://web.archive.org/web/20160131202623/http://www.park-kosa.ru/cn_o_parke/unikalnost/|archive-date=January 31, 2016|accessdate=December 29, 2015}}</ref> Дејството на морето и ветерот создава големи дини, чија просечна должина на провалијата е 35 метри. Областа е една од областите со висок биодиверзитет поради многуте различни еколошки заедници во непосредна близина една до друга: плажа, гребен од дини, мочуришта од различни видови, ливади и шуми. Куронското Провалие е второто најдолго провалие во светот, по 110 км долгата Арабатска Провалија во [[Азовско Море|Азовското Море]]. Паркот го следи провалијата од полуостровот Самбијан на југ до границата со Литванија околу 40км северно; неговата ширина варира од 0,4 до 4км.<ref name="unesco">{{Наведена мрежна страница|url=https://whc.unesco.org/en/list/994|title=Curonian Spit|publisher=UNESCO|accessdate=December 29, 2015}}</ref> Водата во лагуната е просечно длабока 3,7 метри, а нивото на водата во лагуната е околу 12 см над оној на Балтичкото Море.<gallery widths="190"> Податотека:Curonian_Spit_from_Space,_2006.jpg|алт=Curonian Spit (and Curonian Lagoon) from Space, 2006| Куронскиот Плунк (и Куронската Лагуна) од вселената, 2006 година Податотека:Дюна_Эфа,_вид_на_Балтийское_море.JPG|алт=Beach in Kurshskaya Kosa National Park| Плажа во Националниот парк Куршскаја коса Податотека:Лебедь_озеро.jpg|алт=Swan Lake, Kurshskaya Kosa National Park| Лебедово езеро, национален парк Куршскаја Коса Податотека:Curonian_Spit.png|алт=Map of Curonian Lagoon, spit to the west| Карта на Куронската лагуна, дел од западниот дел Податотека:Curonian_Spit_NP_05-2017_img11_Dancing_Forest.jpg|алт=Dancing Forest| Танцувачка шума Податотека:Curonian_Spit_NP_05-2017_img19_aerial_view_at_Epha_Dune.jpg|алт=Epha Dune, aerial view| Ефа Дина, воздушен поглед </gallery> == Растенија и животни == Птиците и водните птици се изобилни, бидејќи паркот има изобилство мочуришта и се наоѓа на главните миграциски патишта. Во паркот се регистрирани 262 видови птици, а за 100 е познато дека се гнездат и се размножуваат на територијата. Паркот е дом и на 46 видови цицачи, вклучувајќи елен, европски срна, дива свиња, лисица, куна, ракун куче, јазовец, зајак, црвена верверица и дабар. Во паркот се регистрирани над 290 видови копнени 'рбетници, што претставува 80% од видовите што се наоѓаат во регионот Калининград. Растителниот свет е слично разновиден: 889 видови, хибриди, сорти и форми на диви васкуларни растенија од 398 родови и 111 семејства.<ref name="parksite-overview"/> == Видете исто така == * [[Национален парк Куршскаја коса (Литванија)]] - Соседен парк на север во Литванија == Референци == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://whc.unesco.org/en/list/994 Светско наследство на УНЕСКО - Куршскаја коса] * [http://www.park-kosa.ru/cn_guide/?ELEMENT_ID=61909 Официјален водич за Куршка Коса - апликација за iPhone или Android] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160107095001/http://park-kosa.ru/cn_guide/?ELEMENT_ID=61909 |date=2016-01-07 }} Archived {{Ризница-врска|Museum of nature of national park Kurshskaya Kosa}}{{Национални паркови во Русија}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Географија на Калининградската област]] [[Категорија:Национални паркови во Русија]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] 29dr3l8ad5mnlf1jb0vthhd92440aw7 Национален парк Шорски 0 1389899 5533055 5529470 2026-04-02T08:13:44Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533055 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје|name=Национален парк Шорски|iucn_category=II|map=Russia|relief=yes|map_caption=Локација на паркот|location=[[Таштагољски регион]] во [[Кемеровска Област]]|nearest_city=[[Кемерово]]|coordinates={{coord|52|35|N|88|20|E|region:RU|format=dms|display=inline,title}}|coords_ref=|area=418,000 ха|established={{start date|1989|12|27}}|visitation_num=|visitation_year=|visitation_ref=|governing_body=|photo=File:Смотровая площадка Шорский Национальны парк.jpg|photo_caption=Национален парк Шорски}} '''Националниот парк Шорски''' (руски: Шорский национальный парк) е пошумена, планинска област во југозападен Сибир, каде што [[Западносибирска Низина|Западносибирската Низина]] се среќава со Јужносибирските планини. Претставува збир од области покриени со темни [[Тајга|тајги]] (92% од паркот е пошумен) и со површина од 4,180 км<sup>2</sup>. Паркот опфаќа над една третина од Таштаголскиот округ на јужниот крај на [[Кемеровска Област|Кемеровската област]], околу 300км јужно од градот Кемерово.<ref name="ParkSite">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.shor-np.kemv.ru/|title=Official Park Site, Shorsky National Park (in Russian)|last=|publisher=Ministry of Natural Resources and Environment of the Russian Federation|accessdate=2015-11-01}}</ref> Областа е дом на народот Шорс<ref name="tourrussia">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tourtorussia.com.au/siberia/shorsky-park/|title=Shorsky National Park|publisher=Tour to Russia|accessdate=2026-03-24|archive-date=2018-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180318193945/http://www.tourtorussia.com.au/siberia/shorsky-park/|url-status=dead}}</ref> и историски е поврзана со рударската и дрвната индустрија пред да биде прогласена за заштитено подрачје во 1999 година. == Топографија == Поголемиот дел од паркот е составен од планини со средна големина, со длабоки речни долини.<ref name="RusNature">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rusnature.info/zap/087.htm|title=National Park Shorsky|publisher=Rus Nature}}</ref> Планините се со просечна висина од 500 до 800 метри и во висина над нивото на морето, со максимална надморска височина од 1,555 на планината Кубез. На запад се граничи со гребен од повисокиот планински венец [[Алтајски Планини|Алтај]] додека на исток со венецот Абакан. Реката Мрасу (што на [[Шорски јазик|шорскиот]] јазик значи „Сибирска борова река“) е главната река низ паркот, која тече од север кон југ низ неговата средина.<ref name="Ecosiberia">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ecosiberia.org/en/page.php?id=57|title=Shor National Park|publisher=EcoSiberia}}</ref> Паркот се протега на 110км од север кон југ и 90км од исток кон запад. Голем дел од геологијата е [[Карст|карстен]] пејзаж, со растворливи карпи како што е варовникот кои создаваат услови за извори, пештери и необични карпести формации.<ref name="ParkSite"/> [[Податотека:Шория._На_пути_к_пищере_Азасской.JPG|лево|мини|Шор, округ Таштогал]] Паркот е пристапен и обезбедува патеки до одредени интересни релјефни форми, а меѓу нив се „Водопадот Сага“, повеќеслојна каскада преку карпи до мирен базен и пештера од висина од 15 метри; карпите „Царева порта“, голема формација со дупка низ неа на возвишение над реката Мрасу; пештерата „Месечина“, долга 200 метри и покриена одвнатре со сталактити и сталагмити; пештерата „Азаској“, која се одликува со голема галерија и над 60 други именувани пештери и изданоци.<ref name="par">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.zapoved.ru/catalog/120/%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA|title=Shor National Park|publisher=Protected Areas of Russia}}</ref> == Клима == Климата во Шорски е ''влажна континентална клима, топли лета''. Оваа клима се карактеризира со големи осцилации во температурата, и дневни и сезонски, со благи лета и студени, снежни зими.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/Paper_2006.pdf|title=World Map of Koppen-Geiger Climate Classification Updated|last=Kottek|first=M.|last2=Grieser|first2=J.|date=2006|publisher=Gebrüder Borntraeger 2006|language=en|accessdate=September 14, 2019|last3=Beck|first3=C.|last4=Rudolf|first4=B.|last5=Rubel|first5=F.}}</ref><ref name="kop-data">{{Наведена мрежна страница|url=https://datacatalog.worldbank.org/dataset/world-maps-k%C3%B6ppen-geiger-climate-classification|title=Dataset - Koppen climate classifications|publisher=World Bank|language=en|accessdate=September 14, 2019}}</ref> Невообичаените карактеристики на областа се должат на оддалеченоста од океанот, топографијата на околното подрачје и локалните западни ветрови - паркот е област со локални високи температури и обилни врнежи (просечните врнежи се 950 мм/годишно, а просечната снежна покривка е 70 см).<ref name="par"/> == Растенија == Паркот се наоѓа во таканаречен екорегионот „Сајански планински четинарски шуми“.<ref name="wwf">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa0519|title=Ecoregion Altai-Sayan Montane Coniferous Forest|publisher=World Wildlife Fund}}</ref> Шумската област е јужносибирска [[тајга]], а сибирскиот бор и сибирската елка се најчести дрвја. Поретки се смреката, борот и јасиката; врбите се наоѓаат по ниските поплавни рамнини. Разновидноста на растенијата во Шоркси ја одразува позицијата на паркот како пошумена преодна зона помеѓу планините Алтаир и долните сибирски земјишта.<ref name="par"/> Паркот има регистрирано 51 вид дрвја и грмушки, над 600 васкуларни растенија, 300 видови мов и над 200 видови печурки. == Животни == Големи цицачи во паркот вклучуваат [[кафеава мечка]], [[Обичен елен|елен]], [[срна]], визон и самур (по што областа е особено позната).<ref name="par"/> Постојат 61 регистрирани видови цицачи, 183 видови птици и 14 видови риби. Други предаторски цицачи вклучуваат [[волк]], [[лисица]], [[лакомец]], [[Ласици|ласица]], [[голема ласица]], визон, видра, [[јазовец]] и [[рис]]. Постојат релативно малку видови поврзани со степски и шумско-степски предели.<ref name="ParkSite"/> == Историја == Домородното племе Шор традиционално го сметало ова подрачје за свој дом. Историски гледано, тие биле познати во Русија по своите вештини за топење железо и по практикувањето на шаманизмот. Денес, во паркот има мали села Шор покрај речните брегови.<ref name="ic">{{Наведена мрежна страница|url=http://russia-ic.com/travel/places/1065/#.Vlf_9XarTIU|title=Mountain Shoria|publisher=Russia Info Center}}</ref> Активната сеча во областа престанала по создавањето на паркот, а зрелата шума сега расте. == Туризам == Посетителите се добредојдени; планинарењето, јавањето коњи, качувањето и истражувањето на пештери се популарни. Билети за заштитеното подрачје може да се добијат во седиштето на паркот во градот Таштагол.<ref name="ParkSite"/> Туристичките водичи во областа обезбедуваат водени планинарски тури, тури со рафтинг по реката Мрасу и објекти надвор од паркот. Во паркот има три засолништа во кои посетителите можат да престојуваат во дрвени колиби во сите сезони. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9/map Карта на Парк, Пенсилванија, Русија] * [http://zapoved.net/catalog/img_originals/3760.jpg Топографска карта] {{Национални паркови во Русија}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Национални паркови во Русија]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:МСЗП-Категорија II]] a37x7jwcm5oxsxkxwoz4s3itljivtu7 Национален парк Смоленское Позерје 0 1389901 5533052 5529853 2026-04-02T08:07:36Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533052 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје|name=Национален парк Смоленское Позерје|alt_name=Смоленское Поозерье (Russian)|iucn_category=II|map=Russia|relief=yes|map_caption=Локација на паркот|location=[[Смоленска Oбласт]]|nearest_city=[[Смоленск]]|coordinates={{coord|55|32|N|31|24|E|region:RU|format=dms|display=inline,title}}|coords_ref=|area=146,237 ха|authorized={{start date|1992}}|visitation_num=250,000|visitation_year=|website=http://www.poozerie.ru/en/home/|photo=File:Острова Распашной и Долгий.jpg|photo_caption=Острови во езерото Сапшо}}{{Климатограм|Smolenskoye Poozerye, Smolensk Oblast, Russia|11.9|22.8|1.3|11.8|24.2|1.2|19.7|33.4|1.4|33.8|49.9|1.5|44.0|63.8|1.9|51.1|70.1|3|54.5|73.3|3.5|52.5|71|3.1|44.3|61.2|2.4|35.9|48|1.8|26.7|35.1|1.8|17.5|26.6|1.7|clear=right|float=right|source=[http://www.globalspecies.org/weather_stations/climate/424/291|units=imperial}} [[Податотека:Дно_озера_Сапшо.jpg|мини|Рекреативна мапа на езерото Сапшо]] '''Националниот парк Смоленско Поезерје''' ( {{Langx|ru|Смоленское Поозерье}}, што се преведува како '''Смоленски езера''') претставува шумско-мочуришен екосистем состовен од 35 езера и се наоѓа во околината на северозападниот дел на [[Смоленска Oбласт|Смоленската област]] во близина на руската граница со [[Белорусија]], односно околу 64км северно од градот [[Смоленск]].<ref name="parksite">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.poozerie.ru/en/home/|title=Official Site: Smolenskoye Poozerye National Park (In English)|publisher=National Park Smolenskoe Poozrye|accessdate=2026-03-24|archive-date=2015-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20151226190450/http://www.poozerie.ru/en/home/|url-status=dead}}</ref> Реката [[Западна Двина]] тече низ езерскиот регион. Паркот е официјално основан во 1992 година, додека од 2002 година е вклучен во меѓународната мрежа на биосферни резервати.<ref name="oopt">{{Наведена мрежна страница|url=http://oopt.info/smpooz/index.html|title=Smolensk Lakes National Park - Biosphere Reserve (in Russian)|publisher=PA Russia|accessdate=24 December 2015}}</ref> Административно, националниот парк е поделен помеѓу областите Демидовски и Духовшчински во Смоленската област. == Топографија == Паркот опфаќа регион 55 км од исток кон запад со 50 км од север кон југ преку рамна мрежа од ниски реки и езера, а највисоката надморска височина е 248 метри, додека најниската е 167 метри. Основните релјефни форми вклучуваат чакалести морени и гребени, како и рамни поплавни рамнини. За главни реки се сметаат Јелша и Половја, додека најголемото езеро е езерото Сапшо (3км<sup>2</sup>), ледничко езеро и главна туристичка атракција во неговиот одморалиште Пржевалское. Покриените површини се проценети на околу: 107,563 хектари шума што е околу (75%), 16,240 хектари мочуришта околу (12.90%), 1.608 хектари езера или околу (1.28%) и 468 хектари реки (0.37%).<ref name="parksite"/> == Клима и екорегион == Смоленско Поезерје се движи кон источниот крај на екорегионот ''[[Сарматски мешани шуми]]'' (WWF ID#436), кој пак се протега од јужна Шведска преку балтичките држави до централна источна Европа (вклучувајќи ја Москва) па се до Уралските Планини. Екорегионот е појас од ниски шуми, езера и мочуришта, што се протега од Балтичкото Море источно до Уралските планини. Шумската покривка е типично мешани четинари и листопадни дрвја, при што непрекинатите површини се под притисок од земјоделството.<ref name="ecomap">{{Наведена мрежна страница|url=https://ecoregions2017.appspot.com/|title=Map of Ecoregions 2017|publisher=Resolve, using WWF data|language=en|accessdate=September 14, 2019}}</ref> Што се однесува до водното живеалиште, паркот е во слатководниот екорегион „Волга-Урал“ (WWF ID#410), регион кој генерално се карактеризира со голем број видови риби, но релативно малку ендемски видови.<ref name="wwf-feow">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.feow.org/ecoregions/details/410|title=Volga-Ural Freshwater Ecoregion(410)|publisher=World Wildlife Fund}}</ref> Климата во Смоленско Поезерје е ''влажна континентална клима, топли лета'' ([[Кепенова класификација на климата|Кепенова климатска класификација]] (Dfb). Оваа клима се карактеризира со големи осцилации во температурата, и дневни и сезонски, со благи лета и студени, снежни зими.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/Paper_2006.pdf|title=World Map of Koppen-Geiger Climate Classification Updated|last=Kottek|first=M.|last2=Grieser|first2=J.|date=2006|publisher=Gebrüder Borntraeger 2006|language=en|accessdate=September 14, 2019|last3=Beck|first3=C.|last4=Rudolf|first4=B.|last5=Rubel|first5=F.}}</ref><ref name="kop-data">{{Наведена мрежна страница|url=https://datacatalog.worldbank.org/dataset/world-maps-k%C3%B6ppen-geiger-climate-classification|title=Dataset - Koppen climate classifications|publisher=World Bank|language=en|accessdate=September 14, 2019}}</ref> Деновите можат да бидат ведри во зима кога се присутни поларни воздушни маси, а во лето има повремени грмотевици. Просечните температури се движат од -8.33°C во јануари до 17.78°C во јули. Годишните врнежи во просек се 62 цм. == Растенија == Паркот е дизајниран да опфати многу различни навики на мало, соседно место. Овие живеалишта вклучуваат борови шуми, смрекови шуми, широколисни шуми, мочуришта, ливади со острици по бреговите на реките и езерата, суви ливади и самото водно живеалиште. Прегледот на процентите на покриеност со дрвја покажа смрека (16%), бор (12%), бреза (38%), јасика (13%) и црна евла (6%). <ref name="parksite"/> == Животни == Во пописот на животните во паркот се регистрирани 54 видови цицачи, 232 видови птици и 37 видови риби. Во 2012 година, Светскиот фонд за дивиот свет започнал проект насловен како „Зачувување и реставрација на ретки видови птици во големите мочуришта на Националниот парк Смоленск Лејкленд“.<ref name="parksite"/> == Историја == Територијата на Смоленските езера е населена уште од античко време, а археолошки остатоци се пронајдени низ целиот парк. Најраните кремени алатки датираат од мезолитското време (7.000-8.000 п.н.е.), постојат 17 познати неолитски локалитети и околу 25 споменици од бронзеното време. Од петтиот век од н.е. културата на областа е словенска земјоделска и поврзана со дрво. Во модерното време, во регионот се евидентирани 123 села. Паркот вклучува одморалиште, Пржевалское, на бреговите на езерото Сапшо.<ref name="parksite"/> == Туризам == Паркот е развиен со рекреативни објекти, вклучувајќи го популарниот спа центар „Светиот бунар“ и античката населба Вержавска. Се одржуваат природни патеки, велосипедски патеки, патеки за коњи и водни туристички рути. Постои патека за деца наречена „Бајки за руска шума“, која содржи одбранбени позиции и домови на фолклорните ликови „Баба-Јага“ и „Леши“.<ref name="oopt"/><ref name="fedtour">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.russiatourism.ru/en/contents/turism_v_rossii/russia-s-regions/central-federal-district/smolensk-region/|title=Smolensk Region|publisher=Ministry of Culture of the Russian Federation|archive-url=https://web.archive.org/web/20151227061026/http://www.russiatourism.ru/en/contents/turism_v_rossii/russia-s-regions/central-federal-district/smolensk-region/|archive-date=27 December 2015|accessdate=26 December 2015}}</ref> Постојат водени тури за набљудување птици, посети на историско-културни места и научно образование. Паркот управува со 32 туристички засолништа и 30 пансиони. Администрацијата на паркот проценува дека има 230.000-250.000 посетители годишно, од кои повеќето се локални жители.<ref name="parksite"/> == Поврзано == * [[Заштитени подрачја на Русија]] == Референци == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Smolensk Lake District National Park}} * [http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=RUS+29&mode=all Smolensk Lakeland Entry - UNESCO-MAB Biosphere Directory] {{Национални паркови во Русија}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Географија на Смоленската област]] [[Категорија:Национални паркови во Русија]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:МСЗП-Категорија II]] sl24xfyzievpf8vq8anlyeh5ea9jrpn Национален парк Југид Ва 0 1389920 5533036 5529865 2026-04-02T07:09:38Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533036 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area|name=Югыд ва|alt_name=Национален парк Југид Ва|iucn_category=|image=Саблинский хребет.jpg|image_alt=|image_caption=|image_size=|map=Русија|relief=1|map_alt=|map_caption=|map_width=|location=[[Коми]], Русија|nearest_city=|coordinates={{coord|62|25|N|58|47|E|format=dms|display=inline,title}}|coords_ref=<!--source:nlwiki-->|area=18,917 км2|established=23 април, 1994|visitation_num=|visitation_year=|governing_body=|url=}}[[Податотека:Ugid_Va.jpg|мини|Реката Кожим во Националниот парк Југид Ва]] '''Националниот парк Југид Ва''' ([[Коми (јазик)|Коми]], {{Langx|ru|Югыд ва}}) е [[национален парк]] во [[Коми|Република Коми]], [[Републики во Русија|република на Русија]]. Тој се смета за најголемиот национален парк во Европа (пред Националниот парк Ватнајекидл во Исланд) и бил најголемиот национален парк во Русија сè до создавањето на [[Национален парк Берингија|Националниот парк Берингија]] во 2013 година. == Историја == Паркот е создаден од [[Влада на Руската Федерација|руската влада]] на 23 април 1994 година, со цел заштита и рекреативно користење на [[тајга]] шумите на Северен Урал. Во 1995 година, шумската област, вклучувајќи го Националниот парк Југид Ва и блискиот природен резерват Печора-Илич, беше признаена од [[УНЕСКО]] како [[Светско наследство на УНЕСКО|место на светското наследство]], Девствени шуми Коми. == Географија == [[Податотека:Saranpaul_-_view_over_river.jpg|десно|мини|250x250пкс|Реката Манарага во близина на планината Манарага.]] Националниот парк Југид Ва се наоѓа на западните падини на Поларниот и Северен Урал, на границата помеѓу [[Европа]] и [[Азија]]. Реките што течат од западната падина на [[Урал (планина)|Уралските Планини]], како што е Болшаја Сиња ја снабдуваат со вода реката [[Печора]] која е една од најголемите реки во Европа што се влева во [[Баренцово Море|Баренцовото Море]]. Природната граница на паркот на исток е главниот гребен на Уралските Планини, на север е реката Кожим, на запад се реките Сиња, Вангир и Косја, а на југ е природниот резерват Печорско-Илич. Територијата на паркот е дел од преполарно-уралското физичко-географско подрачје и се наоѓа во три зони - планинска, подножји и низинска, кои се формирале пред повеќе од 200 милиони години. Тука, во централниот дел на Националниот парк Југид Ва, се наоѓаат највисоките врвови на Уралските Планини: планината [[Народнаја]] (1894,5 м), како и планината Карпински (1878 м), камбаната (1724 м), Манарага (1662 м), Ниороика (1645 м). == Див свет == Повеќе од половина од паркот е покриен со [[тајга]] [[Тајга|бореална шума]] ; остатокот е претежно [[тундра]], која се наоѓа на повисоки надморски височини. Исто така, има и околу 20км <sup>2</sup> ливади од кои не само алпски но и оние во речните долини. Во паркот живеат околу 180 видови птици, од кои некои се доста ретки. Познато е дека дваесет видови риби ги населуваат реките и езерата во паркот. Исто така, во паркот има пет видови [[водоземци]] и еден вид [[влекачи]]. Меѓу цицачите вообичаени во паркот се [[алпски зајак]], летачката верверица, [[Ирвас|ирвасот]], [[Голема ласица|хермелинот]], видрата, [[волк]], [[лисица]], [[лакомец]], [[мечка]], борова куна, [[Ласици|ласица]] и [[Златна куна|златна куна и]] [[поларна лисица]]. == Туризам == Рекреативните намени на паркот вклучуваат рафтинг, пловење и [[Пешачење во природа|планинарење]] во лето, [[нордиско скијање]] во зима. Дозволен е и ограничен [[лов]], но дозволите треба да се аплицираат неколку месеци однапред. Поради оддалечената локација на паркот, бројот на туристи таму е сè уште доста низок, а според раководството на паркот моментално го посетуваат само околу 4.000 туристи секоја година, што е многу помалку од потенцијалниот рекреативен капацитет на паркот. Раководството било загрижено поради фактот што надоместоците за корисници (околу 2,4 милиони [[Рубља|рубљи]] (100.000 американски долари) годишно) не ги покриваат трошоците на паркот (околу 5 милиони рубли (200.000 американски долари) годишно).<ref>[http://www.yugydva.komi.com/publish/436.htm "Clear future for the 'Clear Water', or how Yugyd Va National Park is to develop"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220609130437/http://www.yugydva.komi.com/publish/436.htm|date=2022-06-09}} ''Krasnoye Znamya'' (a local newspaper), 15 March 2006, No. 40. {{In lang|ru}}</ref> == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [https://yugyd-va.ru/ Национален парк Југид Ва] (официјална страница) {{In lang|ru}} * [http://www.yugydva.komi.com/images/karta_1.jpg Картата на паркот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070102180328/http://www.yugydva.komi.com/images/karta_1.jpg |date=2007-01-02 }} Archived {{In lang|ru}} * [https://web.archive.org/web/20070927225238/http://yugydva.zapoved.ru/ Национален парк Југид Ва] (локација на руското Министерство за природни ресурси) {{In lang|ru}} {{Ризница-врска|Yugyd Va National Park}}{{Википатување}}{{Национални паркови во Русија}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Урал]] [[Категорија:Географија на Коми]] [[Категорија:Национални паркови во Русија]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] 17hl1jrphz3lekefq78xwusd9umnra9 Предлошка:Оригинален текст/doc 10 1390144 5532937 5531071 2026-04-01T22:31:53Z Andrew012p 85224 5532937 wikitext text/x-wiki {{потстраница за документација}} {{onTS|Предлошка:Оригинален текст/styles.css|Предлошка:Почеток на цитат/styles.css}} Предлошката '''{{tl|оригинален текст}}''' служи за прикажување на изворниот текст на цитатите. По стандард, овој текст е скриен во рамка што се расклопува, за да не го прекинува текот на читање на преводот. == Изглед == Вака изгледа предлошката кога е вметната: {{оригинален текст|en|Wikipedia is a free encyclopedia that anyone can edit.}} == Употреба == Пример во статија заедно со цитат: {{почеток на цитат}} Википедија — слободна енциклопедија што секој може да ја уредува. {{оригинален текст|en|Wikipedia is a free encyclopedia that anyone can edit.}} {{крај на цитат}} Код на горниот пример: <pre> {{почеток на цитат}} Википедија — слободна енциклопедија што секој може да ја уредува. {{оригинален текст|en|Wikipedia is a free encyclopedia that anyone can edit.}} {{крај на цитат}} </pre> === Пример со извор === Доколку сакате да наведете од каде е оригиналниот цитат: {{почеток на цитат}} Википедија — слободна енциклопедија што секој може да ја уредува. {{оригинален текст|en|Wikipedia is a free encyclopedia that anyone can edit.|извор=Locus}} {{крај на цитат}} Код на горниот пример: <pre> {{почеток на цитат}} Википедија — слободна енциклопедија што секој може да ја уредува. {{оригинален текст|en|Wikipedia is a free encyclopedia that anyone can edit.|извор=Locus}} {{крај на цитат}} </pre> === Параметри === * '''1''' (прв параметар): Кратенка за јазикот според ISO-стандардот (на пр. `en`, `de`, `fr`, `mk`). ** Ако се остави '''празно''', автоматски се прикажува како '''(англ.)'''. ** Ако внесете кратенка што '''не е поддржана''', се прикажува како '''(неопр.)'''. ** Поддржува и големи и мали букви (на пр. `EN` или `en`). * '''2''' (втор параметар): Самиот изворен (оригинален) текст. * '''извор''': (незадолжително) Овозможува наведување на изворот конкретно за оригиналниот текст. Се појавува на десната страна под текстот. == Пренасочувања == За побрзо пишување, може да се користи и следнава кратенка: * {{tl|oq}} (од англиски ''original quotation'') == Технички напомени == За да нема празен простор (дупки) помеѓу преводот и оригиналот: 1. '''Не оставајте празен ред''' помеѓу текстот на цитатот и оваа предлошка во вики-кодот. 2. Ако користите {{tag|br}} внатре во текстот, не притискајте „Enter“ веднаш по него. == Поврзано == * {{tl|Цитат-OQ}} — современа предлошка за цитат компатибилна со оваа. * {{tl|почеток на цитат}} / {{tl|крај на цитат}} == Параметри на предлошката == <templatedata> { "description": "Скриена рамка за изворен текст на цитат.", "params": { "1": { "label": "јазик", "description": "Кратенка за јазикот (на пр. en, mk, fr). Ако е празно, оди на англиски. Ако е непознато, оди на 'неопр.'", "type": "string", "required": false, "example": "en", "default": "en" }, "2": { "label": "текст", "description": "Оригиналниот текст на цитатот.", "type": "string", "required": true }, "извор": { "label": "извор", "description": "Конкретен извор за оригиналот.", "type": "string", "required": false } } } </templatedata> <includeonly> [[Категорија:Предлошки за цитирање]] </includeonly> q2d2gol07frms8y0kxnpyfcmfdsf69h Наемник 0 1390208 5532977 5531660 2026-04-02T05:24:13Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5532977 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Sebastiaan Vrancx - Battle of Vimpfen on 6 May 1622.jpg|мини|252x252пкс|Во XVII век, наемниците биле ’рбетот на европското војување, достигнувајќи го својот врв за време на Триесетгодишната војна.]] '''Наемник''' (во воена смисла познат и како '''платеник''', „војник на среќата“ или „дива гуска“) — лице што стапува во вооружен судир не од идеолошки, национални или политички причини (и не припаѓа на која било страна вклучена во судирот), ниту пак во согласност со воена обврска, туку исклучиво заради лична корист. Наемникот не служи во редовните вооружени сили на ниту една држава — без разлика дали таа е учесничка во судирот или не. Припадниците на армиите, морнарицата и воздухопловството што се формирани на доброволна основа (професионални војници), не се сметаат за наемници. Почнувајќи од [[20 век|XX век]], на наемниците сѐ почесто се гледа како на лица што имаат помалку права на заштита според воените закони во споредба со останатите учесници во војната. Всушност, Женевските конвенции прогласуваат дека на наемниците не им се признава статусот на легитимни комбатанти и не им се нуди истата правна заштита што им следува на заробените војници на редовните армии. == Историја == Наемништвото е познато уште од длабоката антика. „[[Анабаса]]“ на [[Ксенофонт]] (прва половина на IV век пр. н. е.) ја опишува историјата на грчките наемници на претендентот за престолот на [[Ахеменидско Царство|Персиската држава]], [[Кир Помладиот]].<ref name="Викитека ЭСБЕ">{{ВТ-ЭСБЕ|Наемники}}</ref> Грци од истите градови држави војувале и во војската на [[Дариј III]], и во војската на [[Александар Македонски]] што се борела против него. Во [[Среден век|средниот век]], меѓу првите наемници биле [[Викинзи|викинзите]], кои биле најмувани во личната гарда на [[Византија|византиските]] императори. Така, идниот крал на [[Норвешка]], Харалд III, бил началник на обезбедувањето на императорот. Честопати војната станувала еден од изворите на приход за граѓаните. И [[Витез|витезите]] станувале наемници. За пари можеле да служат како поединци, така и војски на цели политички заедници; плата за службата добивале како обичните витези, така и кралевите.<ref>{{Cite web |url=https://proshloe.com/skupoe-rytsarstvo.html |title=Скупое рыцарство |access-date=2021-05-06 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724075449/https://proshloe.com/skupoe-rytsarstvo.html |url-status=live }}</ref> Со формирањето на централизираните држави во Западна Европа на почетокот на XIV век, кралевите, за да ја зајакнат својата власт, на местото на феудалниот одред од витези почнале да создаваат сопствени војски од наемни војници што им биле лојални само ним.<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/istoriya-naemnichestva-kriminologicheskiy-aspekt |title=История наёмничества: криминологический аспект |access-date=2021-05-06 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506124815/https://cyberleninka.ru/article/n/istoriya-naemnichestva-kriminologicheskiy-aspekt |url-status=live }}</ref> Во [[Средновековна Италија|Италија]] во [[Доцен среден век|доцниот среден век]], кондотиерите — водачи на одреди наемници — станале главни фигури во бескрајните војни меѓу градовите-држави. Понекогаш тие ја преземале власта во нив и воспоставувале сињории, како [[Муцио Атендоло]], наречен Сфорца (од {{lang-it|sforzare}} — „совладува со сила“), поранешен селанец што го поставил почетокот на [[Сфорца|династијата на миланските војводи Сфорца]]. [[Податотека:Jehan-Georges Vibert - L'appel après le pillage (1866).jpg|thumb|462x462px|„Прозивка по грабеж“ ([[Жан Жорж Вибер]], 1866)]] Во XV–XVII век одлучувачка улога во европските војни играле ландскнехтите — самостојни одреди на наемници од различни европски земји. На секои четиристотини борци имале по еден [[преведувач]] за неколку европски јазици, а капетанот — командант на одредот — бил должен и самиот да ги зборува тие јазици. Во 1474 г., [[Франција|францускиот]] крал [[Луј XI]] склучил договор со неколку [[Швајцарија|швајцарски]] села. На секое од нив тој се обврзал да му плаќа годишно по 20 илјади [[Француски франк|франци]], а за тие пари селата требало, доколку кралот води војна и бара помош, да му обезбедат вооружени луѓе. Така се појавиле [[Швајцарски наемни војски|швајцарските наемници]]. Широката распространетост на наемништвото во оваа епоха е поврзана со тоа што само најбогатите монарси можеле да си дозволат постојана професионална армија што требало да се издржува и во мирно време. Останатите морале да најмуваат ландскнехти пред самата војна. Во XVII век започнале познатите „летови на дивите гуски“ — одреди на [[Ирци|ирски]] наемници (познати и како „диви гуски“), од кои првиот се случил во 1607 г.<ref name="автоссылка1">''Гольц А.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7164/ Любой конфликт за ваши деньги.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110604144422/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/7164/ |date=2011-06-04 }} «Вокруг света», № 10 (2841), октябрь 2010 г.</ref> Во Североисточна Русија, месните кнезови честопати најмувале маријски воини во своите дружини. Се формирал слој на претприемачи што се занимавале со најмување и борбена подготовка на одреди наемници, при што кралот непосредно назначувал војсководец што бил под негова контрола (за разлика од наемниците под водство на кондотиерите). Конкретно за швајцарските наемници во XVI–XVII век било тоа што нив не ги ангажирале лични претприемачи, туку [[Кантони во Швајцарија|швајцарските кантони]]. Притоа, некои кантони ([[Ури]], [[Унтервалден]], [[Швиц]]) за надомест ги отстапувале своите наемни војски на кралевите на Франција, на [[Папа|папата]] и на италијанските трговски градови.<ref>{{Cite web |url=https://istorium.net/istoriya-naemnicov-ot-rabovladelcheskih-vremen-do-sovremennosti/ |title=История наёмников: от рабовладельческих времён до Нового времени |archive-date=2024-07-22 |access-date=2024-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240722180649/https://istorium.net/istoriya-naemnicov-ot-rabovladelcheskih-vremen-do-sovremennosti/ |url-status=live }}</ref> По стапувањето на епохата на регрутни армии во XIX век, наемништвото во Европа речиси исчезнало. Но во другите региони на светот тоа се задржало. Така, Американецот [[Фредерик Таунсенд Ворд]] во почетокот на 1860-тите стапил во служба на владата на Кина, која се борела против востанието на Тајпинзите. Неговата војска, чија основа ја сочинувале Филипинци и европски наемници, успешно се борела против востаниците.<ref name="автоссылка1"/> Наемниците се покажале барани во 1917 г., кога се случила [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] и започнала [[Граѓанска војна во Русија|Граѓанската војна во Русија]]. Подоцна дошло до пораст на наемништвото во 1960-тите години, кога започнала деколонизацијата на Африка. Во 1961 г. започнала Граѓанската војна во Конго. Во неа одлучувачка улога одиграле европските наемници, кои активно ги користел [[Моиз Чомбе]], кој станал премиер во 1964 г. Но на крајот на 1970-тите настапил пад на традиционалното наемништво, особено по судењето на белите наемници заробени од владините сили на [[Ангола]], каде четворица наемници биле осудени на смрт, а уште деветмина на долги затворски казни. Во 1990-тите и 2000-тите години, наемници од постсоветските држави активно учествувале во разни вооружени судири во Африка, вклучително и во етиопско-еритрејската војна.<ref>{{Cite web |url=http://www.posprikaz.ru/2017/10/russkie-nayomniki-ot-afriki-do-sirii/ |title=Русские наёмники — от Африки до Сирии |access-date=2022-04-15 |archive-date=2021-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518044611/https://www.posprikaz.ru/2017/10/russkie-nayomniki-ot-afriki-do-sirii/ |url-status=live }}</ref> Во средината на 1990-тите години почнале широко да се користат приватни воени компании. Така, во 1995 г. за време на Граѓанската војна во Сиера Леоне, владата за 60 милиони долари ја ангажирала ПВК „Executive Outcomes“ од [[ЈАР]] за борба против бунтовниците. Компанијата брзо формирала лесен пешадиски [[баталјон]] од поранешни припадници на специјалните единици на ЈАР, опремен со оклопни транспортери и минофрлачи, кој дејствувал со поддршка на неколку ударни вртолети. Му биле потребни само околу две недели за да ги порази бунтовниците.<ref name="автоссылка1"/> Подоцна, приватните воени компании биле широко користени од [[Соединети Американски Држави|САД]] за време на Војната во Ирак и Војната во Авганистан. == Правен статус на наемниците == Според Дополнителниот протокол кон [[Женевска конвенција|Женевските конвенции]] од 12 август 1949 г., кој се однесува на заштитата на жртвите во меѓународните вооружени судири (Протокол I), од 8 јуни 1977 г., за наемник се смета лице што: * е посебно ангажирано на самото место или во странство за да учествува во вооружен судир; * всушност зема непосредно учество во воените дејствија; * учествува во воените дејствија водено првенствено од желба за лична корист и на кое навистина му е ветена од страна на некоја страна во судирот (или по нејзино овластување) материјална награда што значително ја надминува наградата ветена или исплатена на комбатанти со сличен ранг и функција што се дел од вооружените сили на таа страна; * не е ниту државјанин на страна во судирот, ниту лице со постојан престој на територија контролирана од страна во судирот; * не е припадник на вооружените сили на страна во судирот; * не е испратено од држава што не е страна во судирот за извршување на службени должности како припадник на нејзините вооружени сили. Наемникот нема право на статус на [[комбатант]] или [[воено заробеништво|воен заробеник]] и подлежи на кривично гонење за своите дејствија, но има право на хуман третман. Нивната казна може да биде изречена само по пресуда од надлежен судски орган. Во наемници не спаѓаат воените инструктори и советници што службено се испратени од една држава за да помогнат во изградбата на вооружените сили на друга држава, под услов тие да не учествуваат лично во вооружениот судир.<ref>{{Cite web |url=http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/z0704-17/ed20170323/paran43#n43 |title=Инструкција за редот на извршување на нормите на меѓународното хуманитарно право во Владата на Украина |accessdate=2018-07-25}}</ref> Од овие законски акти може да се види дека наемникот се разликува од професионалниот војник и странскиот доброволец по тоа што тој војува исклучиво за материјална награда. Така, на пример, војниците на Француската легија на странци не се наемници. Иако таму можат да служат граѓани на која било земја, таа единица е дел од редовната француска армија и војниците добиваат плата во ист износ како и француските војници. == Правен статус во Македонија == Македонското законодавство го третира прашањето на наемништвото со исклучителна строгост, особено по измените на Кривичниот законик од 2014 г. (објавени во „Службен весник“ бр. 132/2014). Главниот правен инструмент за сузбивање на оваа појава е Членот 322-а. === Учество во странска војска, полиција, паравоени или параполициски формации (Член 322-а) === Овој член предвидува строги затворски казни за неколку видови активности поврзани со наемништвото:<ref>[https://jorm.gov.mk/wp-content/uploads/2016/03/I_Krivicen_zakonik_132_05092014.pdf ЗАКОН ЗА ИЗМЕНУВАЊЕ НА КРИВИЧНИОТ ЗАКОНИК (2014)]</ref> * '''Организирање и ангажирање:''' Секој што создава, организира, превезува или обучува лица за учество во странски воени или паравоени групи надвор од Македонија, се казнува со затвор од најмалку пет години. * '''Финансирање:''' Директно или индиректно обезбедување или прикривање финансиски средства наменети за овие активности е казниво со најмалку пет години затвор. * '''Директно учество:''' Македонски државјанин, кој учествува во или се обучува од страна на странска војска или паравоена формација, се казнува со затвор од најмалку четири години. * '''Пропаганда и врбување:''' Повикувањето на учество во вакви формации преку социјални мрежи, аудио-визуелни снимки или други облици на комуникација се казнува со најмалку четири години затвор. Според ставот 8 од овој член, од казна се изземени лицата што имаат државјанство на државата во чии регуларни воени формации учествуваат, како и припадници на сили под контрола на меѓународно признати влади или меѓународни организации (на пр. мировни мисии). === Други важни одредби === * '''Служба во непријателска војска (Член 322):''' Се однесува на граѓани што за време на војна му служат на непријателот или учествуваат во борба против Македонија и нејзините сојузници (казна од најмалку три години). * '''Шпионажа (Член 316):''' Предвидува казни за лица што стапуваат во странска разузнавачка служба (од една до десет години затвор). == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www2.ohchr.org/english/issues/mercenaries/ The Working Group on the use of mercenaries as a means of violating human rights and impeding the exercise of the right of peoples to self-determination] UNHCR [[Категорија:Платеници| ]] [[Категорија:Нередовна војска]] [[Категорија:Воена наука]] [[Категорија:Воено право]] 1tdqibjasnya606hc54nenyka8ft1am Википедија:Уредувачки денови 2026/април 4 1390251 5533116 5531798 2026-04-02T11:06:05Z Bojan9Spasovski 91316 /* Список на учесници */ 5533116 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на месец април 2026 година е планирано да се одржат 9 (девет) уредувачки денови, кои се изведуваат во текот на 24 часа од дадениот ден, со почеток во 00:00&nbsp;ч. и крај во 23:59&nbsp;ч. истиот ден. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот ден. <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките денови и/или викенди во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_денови_2026#Уредувачки_денови_по_месеци|проектната страница]]. == Претстојни викенди == === Именувани сафири === [[Податотека:Logan Sapphire SI.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Именувани сафири“]] На 2 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Именувани сафири“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за именуваните сафири може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Именувани сафири|Именувани сафири]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Бомбајска ѕвезда]] (Н)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Роми === [[Податотека:Flag_of_the_Romani_people.svg|десно|210п|Уредувачки ден „Роми“]] На 7 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Роми“. Потфатот е дел од иницијативата за одбележување на Меѓународниот ден на Ромите во 2026 година во повеќе земји во светот, поттикната од страна на Викимедија Србија, којашто има за цел создавање содржини за поголема покриеност на темите поврзани со Ромите и ромската култура на Википедија. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за и во врска со Ромите е препорачано да се користи [[meta:International Roma Day Edit-a-thon 2026/Article lists#People|потсписокот на предложени личности]] во рамки на глобалната иницијатива „Меѓународен ден на Ромите 2026“. ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Слики на Алфред Сисли === [[Податотека:Alfred Sisley photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Слики на Алфред Сисли“]] На 9 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Слики на Алфред Сисли“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за сликите на Алфред Сисли може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Алфред Сисли|Слики на Алфред Сисли]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Книжевноста во 1940 и 1950-тите === [[Податотека:P literature.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Книжевноста во 1940 и 1950-тите]] На 14 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Книжевноста во 1940 и 1950-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за книжевноста во 1940 и 1950-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Книжевноста во 1940-тите|autocollapse}}{{Книжевноста во 1950-тите|autocollapse}} <b>Пример подобрена страница од ваков тип:</b> [[1900 во книжевноста]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Претседатели на Американското ботаничко друштво === [[Податотека:Heraldic_Acer_pseudoplatanus.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Претседатели на Американското ботаничко друштво“]] На 16 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Претседатели на Американското ботаничко друштво“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на Американското ботаничко друштво може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Претседатели на Американското ботаничко друштво|Претседатели на Американското ботаничко друштво]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Дела од Џорџ Орвел === [[Податотека:George Orwell press photo.jpg|десно|230п|Уредувачки ден „Дела од Џорџ Орвел“]] На 21 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Дела од Џорџ Орвел“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за делата од Џорџ Орвел може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Џорџ Орвел|Дела од Џорџ Орвел]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Добитници на Букеровата награда === [[Податотека:Booker Prize Logo.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Добитници на Букеровата награда“]] На 23 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Добитници на Букеровата награда“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за добитниците на Букеровата награда може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Препорачано е изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Букерова награда|Добитници на Букеровата награда]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Уметноста во 1740 и 1750-тите === [[Податотека:Art-1300258.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Уметноста во 1740 и 1750-тите“]] На 28 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Уметноста во 1740 и 1750-тите“. ==== Материјали ==== За подобрување на статиите за уметноста во 1740 и 1750-тите може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии за подобрување треба да се врши од веќе создадените статии од следните предлошки на Википедија на македонски јазик: {{Уметноста_во_1740-тите|autocollapse}}{{Уметноста_во_1750-тите|autocollapse}} ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (П) — подобрена статија === Џез === [[Податотека:P jazz red.svg|десно|230п|Уредувачки ден „Џез“]] По повод одбележување на [[Меѓународен ден на џезот|Меѓународниот ден на џезот]] на 30 април 2026 година ќе се одржи уредувачки ден на тема „Џез“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со џезот може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Jazz]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки денови 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026|4]] db89e4jn62xhpx9zt3fv7go2urguibs Фурјеови транформации 0 1390368 5532947 5532651 2026-04-01T23:48:47Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Фурјеова трансформација]] 5532947 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Фурјеова трансформација]] kwutwl30a74ufnvcwb4o65pb0bfnmkd Фурјеови преобразби 0 1390369 5532946 5532653 2026-04-01T23:48:37Z EmausBot 18240 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Фурјеова трансформација]] 5532946 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Фурјеова трансформација]] kwutwl30a74ufnvcwb4o65pb0bfnmkd Минхенски договор 0 1390384 5532817 5532735 2026-04-01T15:47:38Z Тиверополник 1815 5532817 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Договор|name=Минхенски договор|date_signed=30 септември 1938|location_signed=[[Минхен]], Германија|image=Bundesarchiv Bild 183-R69173, Münchener Abkommen, Staatschefs.jpg|caption=Од лево кон десно: [[Невил Чемберлен]], [[Едуар Даладје]], [[Адолф Хитлер]], [[Бенито Мусолини]] и [[Галеацо Чано]] фотографирани пред потпишувањето на Минхенскиот договор (1938)|signatories={{flagdeco|Nazi Germany}} [[Адолф Хитлер]]<br />{{flagdeco|United Kingdom}} [[Невил Чемберлен]]<br />{{flagdeco|French Third Republic}} [[Едуар Даладје]]<br />{{flagdeco|Kingdom of Italy}} [[Бенито Мусолини]]|parties={{plainlist| * {{flag|Nazi Germany|name=Germany}} * {{flag|United Kingdom|name=United Kingdom}} * {{flag|Third French Republic|name=France}} * {{flag|Kingdom of Italy|name=Italy}}}}}}'''Минхенскиот договор''' {{Efn|name=„странски имиња“}} - договор кој бил постигнат во [[Минхен]] на 30 септември 1938 година, од страна на [[Трет Рајх|Нацистичка Германија]], [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], [[Трета Француска Република|Франција]] и [[Кралство Италија|Италија]]. Договорот предвидувал [[Окупација на Чехословачка (1938–1945)|германска анексија]] на дел од [[Прва Чехословачка Република|Првата Чехословачка Република]] наречен [[Судетска Област|Судетска област]], каде што живееле три милиони луѓе, главно етнички Германци. Пактот е познат во некои области како ''Минхенски диктат'' ({{Langx|cs|Mnichovský diktát}}; {{Langx|sk|Mníchovský diktát}}), или ''минхенско предавство'' ({{Langx|cs|Mnichovská zrada}} {{Langx|sk|Mníchovská zrada}}), поради претходниот договор за сојуз од 1924 година и воениот пакт од 1925 година меѓу Франција и Чехословачката Република. Германија започнала необјавена војна со низок интензитет против Чехословачка на [[17 септември]] [[1938]] година. Како реакција на тоа, Велика Британија и Франција на 20 септември формално побарале од Чехословачка да ѝ ја отстапи територијата на Судетската област на Германија. По ова следеле територијални барања од Полска и Унгарија поднесени на 21 и 22 септември, соодветно. Во меѓувреме, германските сили освоиле делови од [[Хеб (округ)|округот Хеб]] и [[Јесеник (округ)|округот Јесеник]], каде што битките вклучувале употреба на германска артилерија, чехословачки тенкови и оклопни возила. Лесно вооружената германска пешадија накратко ги прегазила другите гранични окрузи пред да биде одбиена. Полска ги групирала своите армиски единици во близина на заедничката граница со Чехословачка и спроведела неуспешна истражувачка офанзива на 23 септември. <ref name="Goldstein E., Lukes, I.">{{Наведување|first=Erik|last=Goldstein|first2=Igor|last2=Lukes|year=1999|title=The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II|place=New York|pages=59–60|url=https://books.google.com/books?id=UzeeAO54m7gC&q=polish+demands+21+september+1938&pg=PA60|access-date=25 August 2019|isbn=9781136328398}}</ref> Унгарија ги преместила своите трупи кон границата со Чехословачка, без да нападне. [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] ја објавил својата подготвеност да ѝ помогне на Чехословачка, под услов [[Црвена армија|Црвената армија]] да може да ја премине полската и романската територија но и двете земји го одбиле предлогот. <ref>{{Наведено списание|last=Ragsdale|first=Hugh|date=2001|title=The Butenko Affair: Documents from Soviet-Romanian Relations in the Time of the Purges, Anschluss, and Munich|url=https://www.jstor.org/stable/4213322|journal=The Slavonic and East European Review|volume=79|issue=4|pages=698–720|doi=10.1353/see.2001.0004|issn=0037-6795|jstor=4213322|url-access=subscription}}</ref> Итен состанок на главните европски сили - без Чехословачка, иако нивните претставници биле присутни во градот, ниту Советскиот Сојуз, сојузник на Франција и Чехословачка - се одржал во Минхен, на 29-30 септември. Брзо бил постигнат договор според условите на [[Адолф Хитлер]] и потпишан од водачите на Германија, Франција, Велика Британија и Италија. Чехословачката планинска гранична област означувала природна граница помеѓу [[Историја на Чешка|чешката држава]] и германските држави уште од раниот среден век. Таа исто така претставувала голема природна пречка за евентуален германски напад. Зацврстена со гранични утврдувања, Судетската област претставувала стратешка точка од големо значење за Чехословачка. На 30 септември, Чехословачка се подложила на комбинацијата од воен притисок од Германија, Полска и Унгарија, и дипломатски притисок од Велика Британија и Франција, и се согласила да ѝ предаде територија на Германија според условите од Минхен. Минхенскиот договор набрзо бил проследен со [[Првата виенска арбитража]] на 2 ноември 1938 година, со која се одделиле претежно унгарските територии во јужна Словачка и јужна [[Закарпатија|Закарпатска Русија]] од Чехословачка. На 30 ноември, Чехословачка ѝ отстапила на Полска мали парчиња територија во регионите Спиш и Орава. {{Sfn|Jesenský|2014}} Во март 1939 година, [[Словачка Република (1939–1945)|Првата Словачка Република]], [[Марионетска држава|марионетска германска држава]], ја прогласила својата независност. Кратко потоа, Хитлер се откажал од своето ветување да го почитува интегритетот на Чехословачка со окупирање на остатокот од земјата и создавање на [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторат Бохемија и Моравија]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kafkadesk.org/2021/03/14/on-this-day-in-1939-slovakia-declared-its-independence-to-side-with-nazi-germany/|title=On this Day, in 1939: Slovakia declared its independence to side with Nazi Germany – Kafkadesk|last=office|first=Kafkadesk Prague|date=2021-03-14|work=kafkadesk.org|language=en-GB|accessdate=2021-10-04}}</ref> Индустријата за вооружување и тенковите на освоената нација и нејзината голема армија ѝ овозможиле на Германија да се зајакне. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zfhqy9q/revision/3|title=Invasion of Czechoslovakia – Final steps to war – National 5 History Revision|work=BBC Bitesize|language=en-GB|accessdate=2025-08-30}}</ref> Голем дел од Европа го прославила Минхенскиот договор, бидејќи го сметала за начин да се спречи голема војна на континентот. <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=2024-04-29}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://history.blog.gov.uk/2013/09/30/whats-the-context-30-september-1938-the-munich-agreement/|title=What's the context? 30 September 1938: The Munich Agreement – History of government|date=2013-09-30|work=history.blog.gov.uk|accessdate=2024-04-29}}</ref> Хитлер објавил дека тоа е негово последно територијално барање во [[Северна Европа]]. Денес, Минхенскиот договор се смета за неуспешен чин на смирување, а терминот станал „симбол за бесмисленоста на смирувањето на експанзионистичките тоталитарни држави“. == Историја == === Позадина === ==== Барања за автономија ==== [[Податотека:Sudetendeutsche.png|мини|Чешки области со етничко германско население во 1934 година од 20% или повеќе (розова), 50% или повеќе (црвена) и 80% или повеќе (темно црвена) <ref>{{Наведена книга|title=Statistický lexikon obcí v Republice československé I. Země česká|year=1934|location=Prague}}<br /><br />{{Наведена книга|title=Statistický lexikon obcí v Republice česko7slovenské II. Země moravskoslezská|year=1935|location=Prague}}</ref> во 1935 година]] [[Податотека:Konrad_Henlein_(1898-1945).jpg|мини|[[Конрад Хенлајн]], водач на Судетската германска партија (СдП), огранок на Нацистичката партија на Германија во Чехословачка]] [[Податотека:Edvard_Beneš.jpg|мини|[[Едвард Бенеш]], претседател на Чехословачка и водач на чехословачката влада во егзил]] [[Прва Чехословачка Република|Првата Чехословачка Република]] била создадена во 1918 година по [[Распад на Австроунгарија|распадот на Австроунгарија]] на крајот од [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. [[Договор од Сен Жермен|Договорот од Сен Жермен]] ја признал независноста на Чехословачка, а [[Тријанонски договор|Тријанонскиот договор]] ги дефинирал границите на новата држава, која била поделена на регионите [[Чешка (историска област)|Бохемија]] и [[Моравија]] на запад и Словачка и [[Закарпатија|Закарпатска Русија]] на исток, вклучувајќи повеќе од три милиони Германци, 22,95% од вкупното население на земјата. Тие живееле претежно во пограничните региони на историските [[Чешки земји]] за кои го измислиле новото име [[Судетска Област]], која се граничела со [[Вајмарска Република|Германија]] и новосоздадената држава [[Прва Австриска Република|Австрија]]. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/title/951158062|title=Cleansing the Czechoslovak borderlands: migration, environment, and health in the former Sudetenland|last=Glassheim|first=Eagle|date=2016|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-6426-1|series=Pitt series in Russian and East European studies|location=Pittsburgh, Pa|oclc=951158062}}</ref> Судетските Германци не биле консултирани дали сакаат да бидат граѓани на Чехословачка. Иако уставот гарантирал еднаквост за сите граѓани, меѓу политичките водачи постоел стремеж земјата да се преобрази „во инструмент на [[Чешки национализам|чешкиот]] и [[Словачки национализам|словачкиот национализам]]“. Бил постигнат одреден напредок во интегрирањето на Германците и другите малцинства, но тие продолжиле да бидат недоволно застапени во владата и армијата. Покрај тоа, [[Големата депресија]], која започнала во 1929 година, влијаела врз високо индустријализираните и извозно ориентирани Судетски Германци повеќе отколку врз чешкото и словачкото население. До 1936 година, 60 проценти од невработените во Чехословачка биле Германци. Во 1933 година, водачот на Судетската Германија, [[Конрад Хенлајн]], ја основал [[Судетска германска партија|Судетската германска партија]] (СдП), која била „''милитантна, популистичка и отворено непријателска''“ кон чехословачката влада. Набрзо освоила две третини од гласовите во областите со големо германско население. Историчарите се разликуваат околу тоа дали СдП била нацистичка организација од самиот почеток или се преобразила во таква. <ref name="Eleanor L. Turk 1999. Pp. 123">Eleanor L. Turk. ''The History of Germany''. Westport, Connecticut: Greenwood Press, 1999. {{ISBN|9780313302749}}. p. 123.</ref> До 1935 година, СдП била втора по големина политичка партија во Чехословачка, бидејќи германските гласови се концентрирале на оваа партија, а чешките и словачките гласови биле распределени меѓу неколку партии. Кратко по ''[[Аншлус|аншлусот]]'' на Австрија кон Германија, Хенлајн се сретнал со Хитлер во Берлин на [[28 март]] [[1938]] година и добил упатства да постави барања неприфатливи за демократската чехословачка влада, предводена од претседателот [[Едвард Бенеш]]. На 24 април, СдП издал серија барања познати како [[Карлсбадерова програма]]. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Хенлајн побарал автономија за Германците во Чехословачка. Чехословачката влада одговорила велејќи дека е подготвена да обезбеди повеќе малцински права на германското малцинство, но првично не сакала да даде автономија. СдП добила 88% од гласовите на етничките Германци во мај 1938 година. <ref>{{Наведена книга|title=Boj o pohraničí: Sudetoněmecký Freikorps v roce 1938|last=Hruška|first=E.|date=2013|publisher=Nakladatelství epocha|location=Prague|page=11|language=cs}}</ref> Со висока напнатост меѓу Германците и чехословачката влада, Бенеш, на 15 септември 1938 година, тајно понудил да донира {{км2|6,000}} од Чехословачка на Германија, во замена за германски договор за прием на 1,5 до 2,0 милиони судетски Германци протерани од Чехословачка. Хитлер не одговорил на барањето. ==== Судетска криза ==== Како што покажало претходното [[Политика на смирување|смирување на Хитлер]], Франција и Велика Британија биле решени да избегнат војна. Француската влада не сакала сама да се соочи со Германија и го зела водството од [[Конзервативна партија (Обединето Кралство)|британската конзервативна]] влада на премиерот Невил Чемберлејн . Тој ги сметал жалбите на судетската Германија за оправдани и верувал дека намерите на Хитлер се ограничени. Затоа, и Велика Британија и Франција ја советувале Чехословачка да се согласи со барањата на Германија. Бенеш се спротивставил и, на 19 мај, започнал делумна мобилизација како одговор на можна германска инвазија. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} На 20 мај, Хитлер им претставил на своите генерали нацрт-план за напад врз Чехословачка, со кодно име Операција Зелено. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Тој инсистирал дека нема да ја „скрши Чехословачка“ воено без „провокација“, „особено поволна можност“ или „соодветно политичко оправдување“. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} На 28 мај, Хитлер свикал состанок на своите началници на службите, наредил забрзување на изградбата на подморници и ја поместил изградбата на неговите нови борбени бродови, ''[[Бизмарк (брод)|Бизмарк]]'' и [[Тирпиц (брод)|''Тирпиц'']] '','' до пролетта 1940 година. Тој побарал да се абрза зголемувањето на огнената моќ на борбените бродови [[Шарнхорст (брод)|''Шарнхорст'']] и [[Гнајзенау (брод)|''Гнајзенау'']] да се забрза. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Иако признавал дека ова сè уште нема да биде доволно за целосна поморска војна со Велика Британија, Хитлер се надевал дека тоа ќе биде доволно средство за нивно одвраќање. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Десет дена подоцна, Хитлер потпишал таен документ за започнување на војната против Чехословачка најдоцна до [[1 октомври]]. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} На 22 мај, [[Јулиш Лукасјевич]], полскиот амбасадор во Франција, му кажал на францускиот министер за надворешни работи [[Жорж Боне]] дека доколку Франција дејствува против Германија за да ја брани Чехословачка, „''ние нема да дејствуваме''“. Лукасјевич, исто така, му рекол на Боне дека Полска ќе се спротивстави на секој обид на советските сили да ја бранат Чехословачка од Германија. [[Едуар Даладје]] му рекол на [[Јакоб Суриц]], советскиот амбасадор во Франција: „''Не само што не можеме да сметаме на полска поддршка, туку немаме ни верба дека Полска нема да нè удри во грб''“. <ref name="Paul N. Hehn 2005 89">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=nOALhEZkYDkC&q=%22we+shall+not+move%22|title=A Low, Dishonest Decade: The Great Powers, Eastern Europe and the Economic Origins of World War II, 1930–1941|last=Hehn|first=Paul N|publisher=Bloomsbury Academic|year=2005|isbn=9780826417619|page=89}}</ref> Сепак, полската влада повеќе пати посочувала (во март 1936 година и мај, јуни и август 1938 година) дека е подготвена да се бори против Германија доколку Французите одлучат да ѝ помогнат на Чехословачка: Предлогот на Бек до Боне, неговите изјави до амбасадорот Дрексел Бидл и изјавата забележана од Ванзитарт покажале дека полскиот министер за надворешни работи бил подготвен да спроведе радикална промена на политиката доколку западните сили се одлучат за војна со Германија. Сепак, овие предлози и изјави не предизвикале никаква реакција од британската и француската влада кои биле решени да ја спречат војната преку смирување на Германија. [[Податотека:Bunkr_Skutina_3_-_panoramio.jpg|мини|Чехословачка изградила систем на гранични утврдувања од 1935 до 1938 година како одбранбена контрамерка против растечката закана од нацистичка Германија.]] Аѓутантот на Хитлер, [[Фриц Видеман]], по војната се присетил дека бил „многу шокиран“ од новите планови на Хитлер да ја нападне Велика Британија и Франција три до четири години по „''справувањето со ситуацијата''“ во Чехословачка. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Генералот [[Лудвиг Бек]], началник на [[Германски генералштаб|германскиот генералштаб]], забележал дека промената на расположението на Хитлер во корист на брза акција се должело на тоа што чехословачката одбрана сè уште се импровизирала, што повеќе немало да биде случај две до три години подоцна, а британското вооружување немало да стапи на сила до 1941 или 1942 година. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Генералот [[Алфред Јодл]] забележал во својот дневник дека делумната чехословачка мобилизација од 21 мај го навела Хитлер да издаде нова наредба за операцијата „Зелено“ на 30 мај и дека таа била придружена со пропратно писмо од [[Вилхелм Кајтел]] во кое било наведено дека планот мора да се спроведе најдоцна до 1 октомври. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Во меѓувреме, британската влада побарала Бенеш да побара посредник. Не сакајќи да ги прекине врските на својата влада со [[Западна Европа]], Бенеш неволно прифатил. Британците го назначиле лордот Рансиман, поранешен либерален министер во кабинетот, кој пристигнал во [[Прага]] на 3 август со упатства да го убеди Бенеш да се согласи со план прифатлив за Судетските Германци.{{sfn|Bell|1986|p=238}} На 20 јули, Боне му кажал на чехословачкиот амбасадор во [[Париз]] дека иако Франција јавно ќе ја искаже својата поддршка за да им помогне на чехословачките преговори, не е подготвена да влезе во војна за Судетска област.{{sfn|Bell|1986|p=238}} Во август, германскиот печат бил полн со приказни во кои се наведуваат злосторства на Чехословаците врз Судетските Германци, со намера да го принуди Западот да изврши притисок врз Чехословаците да направат отстапки.{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 2 p. 201}} Хитлер се надевал дека Чехословаците ќе одбијат и дека Западот потоа ќе се чувствува морално оправдано да ги остави Чехословаците на нивната судбина.{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 3 p. 105}} Во август, Германија испрати 750.000 војници по границата со Чехословачка, официјално како дел од армиските маневри.{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 3 p. 105}} На 4 или 5 септември,{{sfn|Bell|1986|p=238}} Бенеш го поднел Четвртиот план, со кој ги исполнил речиси сите барања од договорот. Судетските Германци биле под инструкции од Хитлер да избегнат компромис,{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 3 p. 105}} а СдП одржала протести што предизвикале полициска акција во [[Острава]] на 7 септември, во која биле уапсени двајца од нивните парламентарни пратеници.{{sfn|Bell|1986|p=238}} Судетските Германци го искористиле инцидентот и лажните обвинувања за други злосторства како изговор за прекин на понатамошните преговори..{{sfn|Bell|1986|p=238}}{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=Vol. 3|p=105}} [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-H12478,_Obersalzberg,_Münchener_Abkommen,_Vorbereitung.jpg|мини|Хитлер го поздравува Чемберлејн на скалите од [[Бергхоф]], 15 септември 1938 година]] На 12 септември, Хитлер одржал говор на [[Нирнбершки собири|митингот на Нацистичката партија во Нирнберг]] за судетската криза, осудувајќи ги постапките на владата на Чехословачка. Хитлер ја осудил Чехословачка како измамничка држава која го крши нагласувањето на меѓународното право на национално [[самоопределување]], тврдејќи дека таа е чешка хегемонија, иако [[Германци|Германците]], [[Словаци|Словаците]], [[Унгарци|Унгарците]], [[Украинци|Украинците]] и [[Полјаци|Полјаците]] во земјата всушност сакале да бидат во унија со Чесите. Хитлер го обвинил Бенеш дека се стреми постепено да ги истреби Судетските Германци и тврдел дека од создавањето на Чехословачка, над 600.000 Германци биле намерно протерани од своите домови под закана од глад доколку не заминат. <ref name="Adolf Hitler 2007. Pp. 627">Adolf Hitler, Max Domarus. ''The Essential Hitler: Speeches and Commentary''. Bolchazy-Carducci Publishers, 2007. {{ISBN|9780865166271}}. p. 627.</ref> Тој тврдел дека владата на Бенеш ги прогонувала Германците, заедно со Унгарците, Полјаците и Словаците, и го обвинил Бенеш дека им се заканува на националностите дека ќе бидат етикетирани како предавници доколку не бидат лојални на земјата. Тој изјавил дека тој, како шеф на државата Германија, ќе го поддржи правото на самоопределување на сограѓаните Германци во Судетската област. Тој го осудил Бенеш за неодамнешното погубување на неколку германски демонстранти од страна на неговата влада. Тој го обвинил Бенеш за воинствено и заканувачко однесување кон Германија, кое, доколку избувне војна, ќе резултира со тоа што Бенеш ќе ги принуди Судетските Германци да се борат против нивната волја против Германците од Германија. Хитлер ја обвинил владата на Чехословачка дека е клиентски режим на [[Франција]], тврдејќи дека францускиот министер за воздухопловство Пјер Кот изјавил: „''Потребна ни е оваа држава како основа од која полесно ќе фрламе бомби за да ја уништиме германската економија и нејзината индустрија''“. === Состанок во Берхтесгаден === [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_146-1976-063-32,_Bad_Godesberg,_Münchener_Abkommen,_Vorbereitung.jpg|лево|мини|Чемберлен пречекан од Хитлер на почетокот на состанокот во Бад Годесберг на 24 септември 1938 година]] На 13 септември, откако настанало внатрешно насилство и нарушувања во Чехословачка, Чемберлејн побарал од Хитлер лична средба за да се најде решение со цел да се избегне војна.{{sfn|Bell|1986|p=239}} Чемберлејн одлучил да го направи тоа по консултација со неговите советници [[Лорд Халифакс]], [[Сер Џон Сајмон]] и [[Samuel Hoare, 1st Viscount Templewood|Сер Самуел Хоар]]. Средбата била најавена на специјална прес-конференција во [[10 Даунинг Стрит]], што довело до зголемување на оптимизмот во британското јавно мислење.<ref name="Reynolds2">{{Cite book|title=Summits : six meetings that shaped the twentieth century|last=Reynolds|first=David|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=9780786744589|location=New York|oclc=646810103}}</ref> Чемберлен пристигнал со изнајмен авион на [[British Airways]] во Германија на 15 септември, а потоа пристигнал во резиденцијата на Хитлер во Берхтесгаден за средбата.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 712">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 71.</ref> Летот бил еден од првите случаи кога шеф на држава или дипломатски претставник патувал на дипломатска средба со [[авион]], бидејќи напнатата ситуација оставила малку време за патување со [[воз]] или [[брод]] Хенлајн отпатувал за Германија истиот ден.{{sfn|Bell|1986|p=239}} Тој ден, Хитлер и Чемберлејн одржале разговори во кои Хитлер инсистирал дека Судетските Германци мора да имаат право да го остварат правото на национално самоопределување и да можат да се приклучат кон Судетската област со Германија. Хитлер повеќепати лажно тврдел дека чехословачката влада убила 300 Судетски Германци Хитлер исто така изразил загриженост пред Чемберлејн за она што тој го сметаал за британски „закани“. Чемберлејн одговорил дека не издал „закани“ и фрустрирано го прашал Хитлер „''Зошто дојдов тука да си го губам времето''?“ Хитлер одговорил дека доколку Чемберлејн е подготвен да го прифати самоопределувањето на Судетските Германци, тој би бил подготвен да разговара за прашањето. Хитлер исто така го уверил Чемберлејн дека навистина не сака да ја уништи Чехословачка, туку дека верува дека по германската анексија на Судетската област, малцинствата во земјата ќе се отцепат и ќе предизвикаат распад на државата. Чемберлејн и Хитлер разговарале три часа, по што средбата била прекината. Чемберлејн се вратил во Британија со авион и се состанал со својот кабинет за да го разгледа прашањето. По состанокот, Даладје отпатувал за Лондон на 16 септември за да се сретне со британски претставници за да разговара за текот на дејствувањето. <ref>Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. pp. 71–72.</ref> Ситуацијата во Чехословачка станала уште потензична тој ден, при што чехословачката влада издала налог за апсење на Хенлајн, кој пристигнал во Германија еден ден претходно за да учествува во преговорите. <ref name="Santi Corvaja 2008, pp. 72">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 72.</ref> Француските предлози се движеле од водење војна против Германија до поддршка за отстапување на Судетската област на Германија. Разговорите завршиле со цврст британско-француски план. Велика Британија и Франција побарале Чехословачка да ѝ ги отстапи на Германија сите територии на кои германското население претставува над 50% од вкупното население на Судетската Област. Во замена за таа отстапка, Велика Британија и Франција ќе ја гарантираат независноста на Чехословачка. Чехословачка го отфрлила предложеното решение. [[Податотека:Čs._vojáci_v_Krásné_Lípě.gif|мини|Војници на Чехословачката армија на патрола во Судетската Област во септември 1938 година]] На 17 септември 1938 година, Хитлер наредил основање на ''[[Судетскогермански Фрајкор]]'', паравоена организација која ја презела структурата на Орднерсгрупе, организација на етнички Германци во Чехословачка, која била распуштена од чехословачките власти претходниот ден поради нејзината вмешаност во голем број [[Тероризам|терористички]] активности. Организацијата била засолнета, обучена и опремена од германските власти и спроведувала прекугранични терористички операции на чехословачка територија. Потпирајќи се на Конвенцијата за дефиниција на агресија, чехословачкиот претседател Едвард Бенеш и владата во егзил подоцна го сметале 17 септември 1938 година за почеток на необјавената германско-чехословачка војна. Ова разбирање го прифатил и современиот чешки Уставен суд. <ref name="Con Court ruling">{{Наведување|last=Constitutional Court of the Czech Republic|title=Ruling No. II. ÚS 307/97|place=Brno|year=1997|language=cs}} ''Stran interpretace "kdy země vede válku", obsažené v čl. I Úmluvy o naturalizaci mezi Československem a Spojenými státy, publikované pod č. 169/1929 Sb. za účelem zjištění, zda je splněna podmínka státního občanství dle restitučních předpisů, Ústavní soud vychází z již v roce 1933 vypracované definice agrese Společnosti národů, která byla převzata do londýnské Úmluvy o agresi (CONVENITION DE DEFINITION DE L'AGRESSION), uzavřené dne 4. 7. 1933 Československem, dle které není třeba válku vyhlašovat (čl. II bod 2) a dle které je třeba za útočníka považovat ten stát, který první poskytne podporu ozbrojeným tlupám, jež se utvoří na jeho území a jež vpadnou na území druhého státu (čl. II bod 5). V souladu s nótou londýnské vlády ze dne 22. 2. 1944, navazující na prohlášení prezidenta republiky ze dne 16. 12. 1941 dle § 64 odst. 1 bod 3 tehdejší Ústavy, a v souladu s citovaným čl. II bod 5 má Ústavní soud za to, že dnem, kdy nastal stav války, a to s Německem, je den 17. 9. 1938, neboť tento den na pokyn Hitlera došlo k utvoření "Sudetoněmeckého svobodného sboru" (Freikorps) z uprchnuvších vůdců Henleinovy strany a několik málo hodin poté už tito vpadli na československé území ozbrojeni německými zbraněmi.''</ref> Во следните денови, чехословачките сили претрпеле над 100 убиени лица во акција, стотици ранети и над 2.000 киднапирани во Германија. На 18 септември, италијанскиот [[Дуче|''дуче'']] [[Бенито Мусолини]] одржал говор во [[Трст]], Италија, каде што изјавил „''Доколку има два табора, за и против Прага, нека се знае дека Италија ја избрала својата страна''“, со јасна порака дека Мусолини ја поддржал Германија во кризата. <ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 71">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 71.</ref> На 20 септември, [[Германски отпор против нацизмот|германските противници]] во војската се состанале за да разговараат за конечните планови за заговорот што го развиле за соборување на нацистичкиот режим. Состанокот го водел генералот [[Ханс Остер]], заменик-шеф на ''Абвер'' (германската агенција за контрашпионажа). Меѓу другите членови бил и капетанот Фридрих Вилхем Хајнц и други воени офицери кои го воделе планираниот [[државен удар]] и се сретнале на состанокот. На 22 септември, Чемберлејн, кој се подготвувал да се качи на својот авион за да замине во Германија на понатамошни разговори во Бад Годесберг, изјавил пред на печатот кој го пречекал таму: „''Мојата цел е мир во Европа, верувам дека ова патување е патот до тој мир''“. Чемберлејн пристигнал во [[Келн]], каде што добил раскошен, величествен пречек со германски бенд кој ја свирел „[[Боже, чувај го Кралот]]“, а Германците му дале цвеќе и подароци на Чемберлејн. Чемберлејн пресметал дека целосното прифаќање на германската анексија на цела Судетска Област без ограничувања ќе го принуди Хитлер да го прифати договорот. Откако бил известен за ова, Хитлер одговорил: „''Дали ова значи дека сојузниците се согласиле со одобрението на Прага за префрлање на Судетската Област на Германија''?“, на кое Чемберлејн одговорил: „''Точно така''“, на што Хитлер одговорил со тресење на главата, велејќи дека понудата на сојузниците е недоволна. Тој му рекол на Чемберлејн дека сака Чехословачка целосно да се распадне, а нејзините територии да бидат прераспределени на Германија, Полска и Унгарија, и му рекол на Чемберлејн да ја земе одлуката или да го напушти состанокот. Чемберлејн бил потресен од оваа изјава. Хитлер продолжил да му кажува на Чемберлејн дека од нивниот последен состанок на 15, дејствијата на Чехословачка, за кои Хитлер тврдел дека вклучуваат убиства на Германци, ја направиле ситуацијата неподнослива за Германија. Подоцна на состанокот, била преземена измама за да се влијае и да се изврши притисок врз Чемберлејн: еден од помошниците на Хитлер влегол во собата за да го информира Хитлер дека во Чехословачка биле убиени повеќе Германци, на што Хитлер извикал како одговор „''Ќе ги одмаздам сите. Чесите мора да бидат уништени''“. Средбата завршила со тоа што Хитлер одбил да направи какви било отстапки на барањата на сојузниците. Подоцна истата вечер, Хитлер се загрижил дека отишол предалеку во притисокот врз Чемберлејн и се јавил во хотелскиот апартман на Чемберлејн, велејќи дека ќе прифати анексирање само на Судетската Област, без никакви територии, под услов Чехословачка да започне со евакуација на етничките Чеси од териториите со германски мнозинство до 26 септември во 8:00 часот наутро. Откако бил притиснат од Чемберлејн, Хитлер се согласил ултиматумот да биде поставен за 1 октомври (истиот датум кога требало да започне операцијата Зелено). <ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 73">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 73.</ref> Потоа Хитлер му кажал на Чемберлејн дека ова е една отстапка што тој е спремен да му ја направи на премиерот како „''подарок''“ од почит кон фактот дека Чемберлејн бил спремен малку да се повлече од својата претходна позиција. Хитлер продолжил велејќи дека по анексијата на Судетската Област, Германија нема да има понатамошни територијални претензии кон Чехословачка и ќе склучи колективен договор за гарантирање на границите на Германија и Чехословачка. Така бил формиран нов чехословачки кабинет, под водство на генерал [[Јан Сировски]], а на 23 септември бил издаден декрет за општа мобилизација, кој бил прифатен од јавноста со силен ентузијазам - во рок од 24 часа, еден милион луѓе се приклучиле на армијата за да ја бранат земјата. Чехословачката армија, осовремена, искусна и со одличен систем на гранични утврдувања, била подготвена за борба. [[Советскиот Сојуз]] ја објавил својата подготвеност да ѝ помогне на Чехословачка, под услов [[Црвената армија]] да може да ја премине полската и романската територија. Двете земји одбиле да ѝ дозволат на советската армија да ги користи нивните територии.<ref>{{Наведена книга|title=Soviet Foreign Policy, 1930–33. The Impact of the Depression|last=Haslam|first=Jonathan|publisher=St. Martin's Press|year=1983|location=New York}}</ref> Во раните часови на 24 септември, Хитлер го издал [[Годесбергов меморандум|Годесберговиот меморандум]], со кој се барало Чехословачка да го отстапи Судетскиот Округ на Германија најдоцна до 28 септември, со плебисцити што ќе се одржат во неопределени области под надзор на германските и чехословачките сили. Во меморандумот, исто така, се наведувало дека доколку Чехословачка не се согласи со германските барања до 2 часот попладне на 28 септември, Германија ќе го преземе Судетскиот Округ со сила. Истиот ден, Чемберлејн се врати во Британија и објавил дека Хитлер бара анексија на Судетскиот Округ без одложување. Соопштението ги разбеснило оние во Британија и Франција кои сакале да се соочат со Хитлер еднаш засекогаш, дури и доколку тоа значело војна, а неговите поддржувачи добиле на сила. Чехословачкиот амбасадор во Обединетото Кралство, Јан Масарик, бил воодушевен кога слушнал за поддршката за Чехословачка од британските и француските противници на плановите на Хитлер, велејќи „''Нацијата на Свети Вацлав никогаш нема да биде нација на робови''“. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R99301,_Münchener_Abkommen,_Chamberlain,_Mussolini,_Ciano.jpg|лево|мини|Чемберлејн со Бенито Мусолини, септември 1938 година]] На 25 септември, Чехословачка се согласила со условите кои претходно биле договорени од Велика Британија, Франција и Германија. Следниот ден, сепак, Хитлер додал нови барања, инсистирајќи да бидат задоволени и барањата на етничките [[Германци во Полска]] и [[Германци во Унгарија|Унгарија]]. На 26 септември, Чемберлејн го испратил [[Сер Хорас Вилсон]] да му однесе лично писмо на Хитлер во кое било навеено дека сојузниците сакаат мирно решавање на судетската криза. Подоцна истата вечер, Хитлер го дал својот одговор во говор во Берлинскиот спортски центар; тој тврдел дека Судетската Област е „''последното територијално барање што треба да го поставам во Европа''“ <ref name="sudetenland1">{{Наведена книга|title=Hitler: speeches and proclamations, 1932–1945 : the chronicle of a dictatorship|last=Domarus|first=Max|last2=Hitler|first2=Adolf|year=1990|page=1393}}</ref> и ѝ дал на Чехословачка рок до 28 септември во 14:00 часот да ѝ го отстапи Судетскиот Округ на Германија или да се соочи со војна. Во овој момент, британската влада почнала да прави воени подготовки, а Долниот дом бил повторно свикан од парламентарната пауза. <ref name="Reynolds">{{Наведена книга|title=Summits : six meetings that shaped the twentieth century|last=Reynolds|first=David|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=9780786744589|location=New York|oclc=646810103}}</ref> На 27 септември 1938 година, кога преговорите меѓу Хитлер и Чемберлејн станале затегнати, Чемберлејн им се обратил на британскиот народ, велејќи особено: „''Колку е ужасно, фантастично, неверојатно што треба да копаме ровови и да пробуваме гас-маски овде поради кавга во далечна земја меѓу луѓе за кои не знаеме ништо''.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historyguide.org/europe/munich.html|title=Neville Chamberlin on 'Appeasement' (1939)|work=www.historyguide.org}}</ref> На [[28 септември]] во 10:00 часот наутро, четири часа пред крајниот рок и без согласност од Чехословачка за барањето на Хитлер, британскиот амбасадор во Италија, лордот [[Ерик Драмонд]], го повикал италијанскиот министер за надворешни работи, [[Галеацо Чано]], за да побара итен состанок. Лордот го информирал Чано дека Чемберлејн му наложил да побара од Мусолини да влезе во преговорите и да го натера Хитлер да го одложи ултиматумот. Во 11:00 часот наутро, Чано се сретнал со Мусолини и го информирал за предлогот на Чемберлејн; Мусолини се согласил со него и одговорил со телефонирање на италијанскиот амбасадор во Германија и му рекол: „''Оди веднаш кај Фирерот и кажи му дека што и да се случи, јас ќе бидам на негова страна, но дека барам одложување од 24 часа пред да започнат непријателствата. Во меѓувреме, ќе проучам што може да се направи за да се реши проблемот''.“<ref>Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. pp. 73–74.</ref> Хитлер ја примил пораката од Мусолини додека разговарал со францускиот амбасадор. Хитлер одговорил: „''Мојот добар пријател, Бенито Мусолини, ме замоли да ги одложам наредбите за марширање на германската армија за дваесет и четири часа, и јас се согласив''“. Секако, ова не претставувало отстапка, бидејќи датумот на инвазијата бил одреден за 1 октомври 1938 година..<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 74">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 74.</ref> По разговорот со Чемберлејн, лордот му ја упатил благодарноста на Чемберлејн до Мусолини, како и барањето на Чемберлејн Мусолини да присуствува на конференцијата на четирите сили: Велика Британија, Франција, Германија и Италија во [[Минхен]] на [[29 септември]] за да се реши проблемот со Судетските Области пред крајниот рок од 14:00 часот. Мусолини се согласил. Единственото барање на Хитлер било да се осигури дека Мусолини ќе биде вклучен во преговорите на конференцијата. Невил Хендерсон, Александар Кадоган и личниот секретар на Чемберлејн, лорд Данглас, му ја пренеле веста за конференцијата на Чемберлејн додека тој се обраќал пред Парламентот, а Чемберлејн одеднаш ја објавил конференцијата и неговото прифаќање да присуствува на крајот од говорот, со навивање. Кога претседателот на Соединетите Американски Држави, [[Франклин Д. Рузвелт]], дознал дека конференцијата е закажана, му телеграфирал на Чемберлен со зборовите: „''Добар човеку''“. <ref name="dallek roosevelt">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xTKvo-cXv3EC&q=roosevelt+chamberlain+%22good+man%22&pg=PA166|title=Franklin D. Roosevelt and American Foreign Policy, 1932–1945: With a New Afterword|last=Dallek|first=Robert|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=9780199826667|pages=166|author-link=Robert Dallek}}</ref> === Резолуција === [[Податотека:Münchner_abkommen5_en.svg|мини|Редослед на настани по Минхенскиот договор:<br /><br />1. Судетската област станала дел од Германија во согласност со Минхенскиот договор (октомври 1938 година).<br /> 2. Полска ја анектирала Заолзе, област со полско мнозинство, за која двете земји воделе војна во 1919 година (октомври 1938 година).<br /> 3. Пограничните области (јужна третина од Словачка и јужна [[Закарпатија|Карпатска Рутенија]]) со унгарски малцинства станале дел од Унгарија во согласност со Првата Виенска арбитража (ноември 1938 година).<br /> 4. На 15 март 1939 година, за време на германската инвазија на преостанатите чешки територии, Унгарија го анектирала остатокот од [[Закарпатија|Карпатска Рутенија]] (која била [[Карпатска Украина|автономна]] од октомври 1938 година).<br /> 5. Германија го воспоставила [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторатот Бохемија и Моравија]] со [[Марионетска држава|марионетска влада]], на 16 март 1939 година.<br /> 6. На 14 март 1939 година, прохитлеровата [[Римокатоличка црква|католичко]] - [[Фашизам|фашистичка]] влада ја прогласила [[Словачка Република (1939–1945)|Словачката Република]] за клиентска држава [[Сили на Оската|на Оската]].]] [[Податотека:MunichAgreement.jpg|мини|Британскиот премиер Невил Чемберлејн по слетувањето на аеродромот Хестон по средбата со [[Адолф Хитлер]]]] Преговорите започнале во [[Фирербау]] веднаш по пристигнувањето на Чемберлејн и Даладје, што им дало малку време за консултации. Состанокот се одржал на англиски, француски и германски јазик.<ref name="Reynolds">{{Наведена книга|title=Summits : six meetings that shaped the twentieth century|last=Reynolds|first=David|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=9780786744589|location=New York|oclc=646810103}}</ref> Договорот бил постигнат на 29 септември, а околу 1:30 часот наутро на 30 септември 1938 година,{{Sfn|Gilbert|Gott|1999}} [[Адолф Хитлер]], [[Невил Чемберлејн]], [[Бенито Мусолини]] и [[Едуар Даладје]] го потпишале Минхенскиот договор. Договорот официјално го претставил Мусолини, иако всушност италијанскиот план бил речиси идентичен со предлогот на Годесберг: германската армија требало да ја заврши окупацијата на Судетската Област до 10 октомври, а меѓународна комисија ќе одлучи за иднината на другите спорни области. Чехословачка била информирана од Велика Британија и Франција дека може или сама да се спротивстави на нацистичка Германија или да се потчини на пропишаните анексии. Чехословачката влада, сфаќајќи ја безнадежноста од самостојно борење против нацистите, неволно капитулирала (30 септември) и се согласила да се придржува до договорот. Спогодбата ѝ ја дало на Германија Судетската Област почнувајќи од 10 октомври и [[де факто]] контрола врз остатокот од Чехословачка сè додека Хитлер ветил дека нема да оди понатаму. На 30 септември, по малку одмор, Чемберлејн заминал во станот на Хитлер на Принцрегентенштрасе и го замолил да потпише изјава во која го нарекува англо-германскиот поморски договор „''симболичен на желбата на нашите две земји никогаш повеќе да не војуваат една со друга''“. Откако преведувачот на Хитлер му го превел, тој со задоволство се согласил на тоа. На 30 септември, по враќањето во Британија, Чемберлејн го одржал својот контроверзен говор „[[Мир за нашето време]]“ пред толпите во Лондон. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannia.com/history/docs/peacetime.html|title=Peacetime|publisher=Encyclopedia Britannica}}</ref> [[Податотека:The_Führerbau.jpg|мини|Фирербау во Минхен, место на потпишување на Минхенскиот договор]] [[Податотека:Hitler's_office_in_the_Führerbau.JPG|мини|Денешен поглед на канцеларијата на Хитлер во Фирербау каде што бил потпишан Минхенскиот договор, со оригиналниот камин и таванска ламба]] === Реакции === ==== Итен одговор ==== ===== Чехословачка ===== Чехословаците биле разочарани од Минхенскиот договор. Тие не биле поканети на конференцијата и сметале дека биле предадени од британската и француската влада. Многу [[Чеси]] и [[Словаци]] го нарекуваат Минхенскиот договор '''Минхенски диктат''' ( {{Langx|cs|Mnichovský diktát}}; {{Langx|sk|Mníchovský diktát}}). Фразата „[[Минхенско предавство]]“ ({{Јаз|cs|Mnichovská zrada}} {{Јаз|sk|Mníchovská zrada}}) се употребува поради воениот сојуз што Чехословачка го имала со Франција и кој се покажал како бескорисен. Ова се одразило и во фактот што особено француската влада изразила став дека Чехословачка ќе се смета за одговорна за секоја европска војна што ќе произлезе од тоа доколку Чехословачката Република се одбрани со сила од германските упади. <ref>{{Наведена книга|title=The validity of the Munich agreement and the process of the repudiation during the second world war as seen from a Czechoslovak perspective|last=Kuklik|first=Jan|page=346}}</ref> Слоганот „ За нас, без нас! “ ({{Јаз|cs|O nás bez nás!}} {{Јаз|sk|O nás bez nás!}}) ги собира чувствата на народот на Чехословачка (денес [[Словачка]] и [[Чешка]]) кон договорот. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/1100326.html|title=Czech Republic: Past Imperfect – 64 Years Later, Munich 'Betrayal' Still Defines Thought (Part 5)|date=19 July 2002|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref> Со припојувањето на Судетската Област кон Германија, [[Втора Чехословачка Република|Чехословачка]] (како што била преименувана државата) ја изгубила својата одбранлива граница со Германија и чехословачките гранични утврдувања. Без нив, нејзината независност станала повеќе номинална отколку реална. Чехословачка, исто така, изгубила 70% од својата железарско-челична индустрија, 70% од својата електрична енергија и 3,5&nbsp;милиони граѓани во Германија како резултат на населбата. Судетските Германци го прославиле она што го сметале за свое ослободување. Се сметало дека претстојната војна била избегната. {{Sfn|Shirer|1960}} [[Нобелова награда за литература|Нобеловецот]], [[Томас Ман]], преку пенкалото застанал во одбрана на својата сурогат татковина, прогласувајќи ја својата гордост што е чехословачки граѓанин и запоставувајќи ги достигнувањата на републиката. Тој ја нападнал „''Европа која е подготвена за ропство''“, пишувајќи дека „''Чехословачкиот народ е подготвен да се бори за слобода и да ја надмине сопствената судбина''“ и „''Премногу е доцна за британската влада да го спаси мирот. Тие изгубија премногу можности''“. Претседателот Бенеш од Чехословачка бил номиниран за [[Нобелова награда за мир]] во 1939 година. ===== Германија ===== Иако Британците и Французите биле задоволни, еден британски дипломат во [[Берлин]] тврдел дека бил информиран од член на придружбата на Хитлер дека набргу по средбата со Чемберлејн, Хитлер бесно рекол: „''Господа, ова беше мојата прва меѓународна конференција и можам да ве уверам дека ќе биде и последна''.“ {{Sfn|Kirkpatrick|1959}} Во друга прилика, се слушнал како вели за Чемберлејн: „''Доколку некогаш тој глупав старец повторно дојде да се меша овде со својот чадор, ќе го шутнам долу и ќе му скокнам на стомак пред сликарите''.“ {{Sfn|Kirkpatrick|1959}} Во еден од неговите јавни говори по Минхен, Хитлер изјавил: „''Фала му на Бога што немаме политичари со чадор во оваа земја''.“ {{Sfn|Kirkpatrick|1959}} [[Податотека:Adolf_Hitler_in_Neustadt.jpg|мини|Хитлер пречекан во Нојштат (денешен Прудник) додека ги посетувал судетските територии]] Хитлер се чувствувал измамен од ограничената војна против Чесите, кон која се стремел цело лето. На почетокот на октомври, прес-секретарот на Чемберлејн побарал јавна декларација за германско пријателство со Велика Британија за да се зацврсти домашната положба на Чемберлејн; наместо тоа, Хитлер одржал говори во кои го осудил „''мешањето на гувернантата''“ на Чемберлејн. Во август 1939 година, кратко пред [[Инвазија на Полска (1939)|инвазијата на Полска]], Хитлер им кажал на своите генерали: „''Нашите непријатели се луѓе под просекот, не се луѓе од акција, не се господари. Тие се мали црви. Ги видов во Минхен''.“ Пред Минхенскиот договор, решителноста на Хитлер да ја нападне Чехословачка на [[1 октомври]] [[1938]] година предизвикало голема криза во германската командна структура. Началникот на Генералштабот, генерал Лудвиг Бек, протестирал во долга серија меморандуми дека тоа ќе започне [[светска војна]] што Германија ќе ја изгуби и го повикал на Хитлер да го одложи планираниот воен судир. Хитлер ги нарекол аргументите на Бек против војната „ ''kindische Kräfteberechnungen'' “ („детски пресметки на сила“). На [[4 август]] [[1938]] година, се одржал таен состанок на армијата. Бек го прочитал својот долг извештај пред собраните офицери. Сите се согласиле дека мора да се направи нешто за да се спречи сигурна катастрофа. Бек се надевал дека сите заедно ќе поднесат оставка, но никој не поднел оставка освен Бек. Неговиот заменик, генерал [[Франц Халдер]], сочувствувал со Бек и двајцата биле регрутирани во [[Остерова завера|Септемвриската завера]] на [[Ханс Остер]], која планирала да го уапси Хитлер во моментот кога ќе ја даде наредбата за инвазија. Овој план би функционирал единствено доколку Велика Британија издала силно предупредување и писмо во кое ќе се бори за зачувување на Чехословачка. Ова би помогнало да се убеди германскиот народ дека Германија ја чека сигурен пораз. Затоа биле испратени агенти во Англија за да му пренесат на Чемберлејн дека бил планиран напад врз Чехословачка и за нивната намера да го соборат Хитлер доколку тоа се случи. Предлогот бил одбиен од британскиот кабинет и такво писмо не било издадено. Според тоа, предложеното отстранување на Хитлер не се случило. {{Sfn|Parssinen|2004}} На 7 октомври 1938 година, Хитлер ги посетил судетските територии. Тој пристигнал со воз во Нојштад (денес Прудник, Полска), град веднаш до поранешната чехословачка граница, а потоа отпатувал за [[Мјесто Албрехтице]], [[Крнов]], [[Брунтал]] и [[Злате Хори]].<ref>{{Наведени вести|url=https://sbc.org.pl/dlibra/publication/282694/edition/267492|title=Swastyka nad miastem|last=Dereń|first=Andrzej|date=November 2000|work=Tygodnik Prudnicki|publisher=Spółka Wydawnicza "Aneks"|location=Prudnik|pages=1, 5|language=pl|issn=1231-904X}}</ref> ===== Британија и Франција ===== [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_146-1976-033-20,_Anschluss_sudetendeutscher_Gebiete.jpg|лево|мини|Судетски Германци го поздравуваат пристигнувањето на германската армија во Судетската Област во октомври 1938 година]] Договорот генерално бил пречекан позитивно. Премиерот Даладје од Франција не верувал, како што изјавил еден научник, дека европската војна е оправдана „''за да се одржат три милиони Германци под чешки суверенитет''“. Анкетите на Галуп во Велика Британија, Франција и Соединетите Американски Држави покажале дека мнозинството луѓе го поддржале договорот. Претседателот Бенеш од Чехословачка бил номиниран за [[Нобелова награда за мир]] во 1939 година. Насловот на ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]'' за Минхенскиот договор гласел „''Хитлер добива помалку од неговите судетски барања''“ и објавил дека „''радосна толпа''“ го поздравила Даладје по неговото враќање во Франција и дека Чемберлејн бил „''диво надвиван''“ по неговото враќање во Британија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0930.html|title=Britain and Germany Make Anti-War Pact; Hitler Gets Less Than His Sudeten Demands; Polish Ultimatum Threatens Action Today|work=The New York Times|accessdate=20 July 2019}}</ref> Во Франција, единствената политичка партија која се спротивставила на Минхенскиот договор била[[Комунистичка партија на Франција|Комунистичката партија]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1968/09/30/en-france-seuls-les-communistes-deux-deputes-et-quelques-journalistes-ont-combattu-l-accord_2481194_1819218.html|title=En France, seuls les communistes, deux députés et quelques journalistes ont combattu l'accord|date=30 September 1968|work=Le Monde.fr}}</ref> Британското население очекувало непосредна војна, а „''државничкиот гест''“ на Чемберлејн на почетокот бил пречекан со воодушевување. Тој бил пречекан како херој од кралското семејство и поканет на балконот во [[Бакингемска палата|Бакингемската палата]] пред да го претстави договорот пред [[Парламент на Обединетото Кралство|британскиот парламент]]. Генерално позитивната реакција брзо се влошила, и покрај кралското покровителство. Сепак, од самиот почеток постоело противење. [[Клемент Атли]] и [[Лабуристичка партија (Обединето Кралство)|Лабуристичката партија]] се спротивставиле на договорот, во сојуз со двајца конзервативни пратеници, Даф Купер и Вивјан Адамс, кои дотогаш се сметале за реакционерен елемент во [[Конзервативна партија (Обединето Кралство)|Конзервативната партија]]. Даладје верувал дека крајните цели на Хитлер се закана. На состанок кон крајот на април 1938 година, тој им рекол на Британците дека вистинската долгорочна цел на Хитлер е да обезбеди „''доминација на континентот во споредба со која амбициите на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] биле слаби''“. Тој продолжил велејќи: „''Денес е редот на Чехословачка. Утре ќе биде редот на [[Втора Полска Република|Полска]] и [[Кралство Романија|Романија]]. Кога Германија ќе ја добие нафтата и пченицата кои ѝ се потребни, таа ќе се сврти кон Западот. Секако мора да ги зголемиме нашите напори за да ја избегнеме војна. Но, тоа нема да се постигне освен доколку Велика Британија и Франција не се држат заедно, интервенирајќи во Прага за нови отстапки, но истовремено изјавувајќи дека ќе ја заштитат независноста на Чехословачка. Доколку, напротив, западните сили повторно капитулираат, тие само ќе ја забрзаат војната која сакаат да ја избегнат''.“ {{Sfn|Shirer|1969}} Можеби обесхрабрен од аргументите на француските воени водачи и цивилни службеници во врска со нивната неподготвена воена и слаба финансиска состојба, а сепак трауматизиран од крвопролевањето на Франција во [[Првата светска војна]], на кое тој лично бил сведок, Даладје на крајот му дозволил на Чемберлејн да го стори она што го посакува. По враќањето во Париз, Даладје, кој очекувал непријателска толпа, бил аплаудиран. Во деновите по состанокот од Минхен, Чемберлејн добил повеќе од 20.000 писма и телеграми на благодарност, како и подароци, вклучувајќи 6000 разни луковици од благодарни холандски обожаватели и крст од [[Папа Пиј XI|папата Пиј XI]]. ===== Полска ===== [[Податотека:Polish_Army_capturing_Zaolzie_in_1938.PNG|лево|мини|Полската армија влегува во Заолже во 1938 година]] [[Полска]] градела тајна полска организација во областа [[Заолже]] од 1935 година. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Во летото 1938 година, Полска направила обид да организира герилски групи во областа. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} На 21 септември, Полска официјално побарала директен пренос на областа под своја контрола. Полскиот пратеник во Прага, Казимјеж Папе, истакнал дека враќањето на [[Чешинска Шлеска]] ќе биде знак на добра волја и „''исправка на неправдата''“ од 1920 година. {{Sfn|Jesenský|2014}} Слични ноти биле испратени до Париз и Лондон со барање полското малцинство во Чехословачка да ги добие истите права како и судетските Германци. {{Sfn|Rak|2019}} Следниот ден Бенеш испратил писмо до полскиот претседател [[Игнаци Мошчицки]] со ветување за „''корективна граница''“, но писмото било доставено дури на 26 септември. {{Sfn|Kornat|2012}} Одговорот на Мошчицки, даден на 27 септември, бил заобиколен, но бил придружен со барањето на полската влада веднаш да ѝ ги предаде двете области на Заолже, како претходница на конечното решавање на граничниот спор. {{Sfn|Majewski|2019}} Одговорот на Бенеш не бил конечен: тој се согласил да ѝ ја предаде спорната територија на Полска, но тврдел дека тоа не може да се направи во пресрет на германската инвазија, бидејќи тоа би ги нарушило подготовките на Чехословачка за војна. Полјаците го прифатиле одговорот како играње на време. {{Sfn|Kornat|2012}} Полските дипломатски акции биле придружени со распоредување војска по должината на чехословачката граница на 23-24 септември и со давање наредба на таканаречените „''борбени единици''“ на заолошките Полјаци и „заолошката легија“, паравоена организација составена од волонтери од цела Полска, да ја преминат границата кон Чехословачка и да ги нападнат чехословачките единици. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Сепак, малкумината кои ја преминале биле одбиени од чехословачките сили и се повлекле назад во Полска. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Полскиот амбасадор во Германија дознал за резултатите од Минхенската конференција на [[30 септември]] од [[Јоаким фон Рибентроп|Рибентроп]], кој го уверил дека [[Берлин]] ги условува гаранциите за остатокот од Чехословачка со исполнување на полските и унгарските територијални барања. {{Sfn|Rak|2019}} Полскиот министер за надворешни работи [[Јожеф Бек]] бил разочаран од таков пресврт на настаните. Според неговите зборови, конференцијата била „''обид на директоратот на големите сили да им наметне обврзувачки одлуки на другите држави (а Полска не може да се согласи на тоа, бидејќи тогаш тоа би се свело на политичка цел што другите ја спроведуваат по своја волја'').“ {{Sfn|Rak|2019}} Како резултат на тоа, во 11:45 часот попладне на 30 септември, 11 часа откако чехословачката влада ги прифатила условите од Минхен, Полска ѝ поставила ултиматум на чехословачката влада. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Побарала итна евакуација на чехословачките сили и полиција и ѝ дал време на [[Прага]] до пладне следниот ден. Во 11:45 часот на 1 октомври, чехословачкото Министерство за надворешни работи го повикало полскиот амбасадор во Прага и му пренело дека Полска може да добие што сака, но потоа побарала одложување од 24 часа. На 2 октомври, [[Полска армија|полската армија]], под команда на генерал Владислав Бортновски, анектирала област од 801,5&nbsp;км<sup>2</sup> со население од 227.399 жители. Административно, припоената област била поделена помеѓу окрузите Фриштат и Чешин. <ref>{{Наведено списание|date=14 February 2008|title=Dziennik Ustaw Śląskich, 31.10.1938, [R. 17], nr 18 – Silesian Digital Library|url=https://www.sbc.org.pl/dlibra/show-content/publication/edition/6949?id=6949|journal=4258 III|access-date=2019-08-29}}</ref> Историчарот Дариуш Балишевски напишал дека за време на анексијата немало соработка помеѓу полските и германските трупи, но имало случаи на соработка меѓу полските и чешките трупи кои бранеле територија од Германците, на пример во [[Бохумин]]. <ref name="Baliszewski">{{Наведена мрежна страница|url=https://historia.uwazamrze.pl/artykul/1149147/prawda-o-zaolziu|title=Prawda o Zaolziu – Uważam Rze Historia|last=Baliszewski|first=Mariusz|work=historia.uwazamrze.pl|language=pl|accessdate=2019-10-12}}</ref> Полскиот ултиматум конечно го наведело Бенеш да одлучи, според негово сопствено објаснување, да се откаже од каква било идеја за отпор кон спогодбата (Чехословачка требало да биде нападната од сите страни). <ref name="Taylor 1967 241">{{Наведена книга|title=Origin of the Second World War|last=Taylor|first=A.J.P.|publisher=Penguin Books|year=1967|pages=241}}</ref> Германците биле воодушевени од тој исход и биле среќни да се откажат од жртвувањето на мал покраински железнички центар во корист на Полска во замена за пропагандните придобивки што следувале. Тоа ја проширило вината за поделбата на Чехословачка, ја направило Полска учесник во процесот и ги збунило политичките очекувања. Полска била обвинета дека е соучесник на Германија. <ref>{{Наведена книга|title=Bitter Glory. Poland and its fate 1918–1939|last=Watt|first=Richard|publisher=Hippocrene Books|year=1998|isbn=9780781806732|location=New York|pages=511}}</ref> Сепак, во ниту еден момент немало формален договор меѓу Полска и Германија за Чехословачка. <ref name="Weinberg1">{{Наведено списание|last=Weinberg|first=Gerhard L.|year=1975|title=German Foreign Policy and Poland, 1937–38|url=https://www.jstor.org/stable/27920627|journal=The Polish Review|volume=20|issue=1|page=16|jstor=27920627|access-date=13 February 2021}}</ref> Началникот на Генералштабот на чехословачката армија, генерал Лудвик Крејчи, на 29 септември изјавил дека „''нашата армија за околу два дена ќе биде во целосна подготвеност да издржи напад дури и од сите германски сили заедно, под услов Полска да не се движи против нас''“.<ref>{{Наведена книга|title=Czechoslovakia Crossroads and Crises|last=Stone|first=Norman|date=1989|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=9781349106462|pages=119}}</ref> Историчари како што се Х.Л. Робертс <ref name="Roberts">{{Наведена книга|title=The Diplomats 1919–1939|last=Roberts|first=H.L.|date=1960|publisher=Princeton|editor-last=Craig|editor-first=Gordon A.|pages=603, 611|chapter=The Diplomacy of Colonel Beck|quote="Even Beck's unpleasant performance at the time of Munich was not planned in concert with the Germans... He did not like Czechoslovakia, but he did not plot its destruction"|editor-last2=Gilbert|editor-first2=Felix}}</ref> и Ана Ценцјала <ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.4324/9780203045077|title=The Munich Crisis, 1938 Prelude to World War II|last=Cienciala|first=A.M.|date=30 November 1999|publisher=Routledge|isbn=9780203045077|editor-last=Goldstein|editor-first=Erik|pages=57–58|chapter=The Munich crisis of 1938: Plans and strategy in Warsaw in the context of the western appeasement of Germany|doi=10.4324/9780203045077|access-date=13 February 2021|editor-last2=Lukes|editor-first2=Igor}}</ref> ги окарактеризирале постапките на Бек за време на кризата како непријателски настроени кон Чехословачка, но не и како активно насочени кон нејзино уништување. Додека полската историографија од периодот на [[Јосиф Сталин|Сталин]] обично ја следела линијата дека Бек бил „''германски агент''“ и соработувал со Германија, историографијата по 1956 година генерално ја отфрлила оваа карактеризација. <ref name="Gromada1">{{Наведено списание|last=Gromada|first=Thadeus V.|year=1981|title=Joseph Beck in the Light of Recent Polish Historiography|url=https://www.jstor.org/stable/25777835|journal=The Polish Review|volume=26|issue=3|pages=68–71|jstor=25777835|access-date=13 February 2021}}</ref> ===== Унгарија ===== По барањето на Полска за пренос на територија, Унгарија го поднела своето барање на [[22 септември]]. {{Sfn|Jesenský|2014}} Унгарските барања конечно биле исполнети за време на [[Прва виенска арбитража|Првата виенска арбитража]] на [[2 ноември]] [[1938]] година. ===== Советски Сојуз ===== [[Податотека:Польша_показала_Ивану_его_место.jpg|мини|Политичка карикатура од Полска на која е прикажан Советскиот Сојуз во ликот на „Иван“ како е исфрлен од Европа: „''Имам чувство дека Европа престанала да ме почитува''“]] [[Јосиф Сталин]] бил вознемирен од резултатите од Минхенската конференција. Години претходно, на 2 мај 1935 година, Франција и Советскиот Сојуз го потпишале [[Француско-советски договор за меѓусебна помош|Француско-советскиот договор за меѓусебна помош]] со цел да се спречи агресијата од страна на Германија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.webdepot.umontreal.ca/Usagers/carleym/MonDepotPublic/Carley%27s%20Web%20site/Carley_Berlin_2014.pdf|title=Who Betrayed Whom? Franco-Anglo-Soviet Relations, 1932–1939|last=Jabara Carley|first=Michael|publisher=Université de Montréal}}</ref> Советите, кои имале договор за меѓусебна воена помош со Чехословачка, се чувствувале предадени од Франција, која исто така имала [[Мала Антанта|договор за меѓусебна воена помош со Чехословачка]]. <ref>{{Наведени вести|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,717350,00.html|title=Franco-Czech Treaty|date=7 January 1924|work=Time}}</ref> Британците и Французите најчесто ги употребувале Советите како закана за да се потчинат на Германците. Сталин заклучил дека Западот се здружил со Хитлер за да им предаде една земја во [[Средна Европа]] на Германците, предизвикувајќи загриженост дека тие би можеле да го сторат истото на Советскиот Сојуз во иднина за да дозволат негова поделба меѓу западните нации. Ова верување го навело Советскиот Сојуз да ја пренасочи својата надворешна политика кон зближување со Германија, што на крајот довело до потпишување на [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]] во 1939 година. {{Sfn|Hildebrand|1991}} Во 1938 година, Советскиот Сојуз бил сојузник со Франција и Чехословачка. До септември 1939 година, Советите во сите намери и цели станале ковоинствени со нацистичка Германија, поради стравот на Сталин од втор Минхенски договор со Советскиот Сојуз што ќе ја замени Чехословачка. Така, договорот индиректно придонел за избувнувањето на војната во 1939 година. <ref>{{Наведена книга|title=The Rise and Fall of the Soviet Union 1917–1991|last=Sakwa|first=Richard|date=1999|publisher=Routledge|isbn=0415122899|page=225}}</ref> ===== На други места ===== [[Австралија|Австралискиот]] премиер [[Џозеф Лајонс]] изјавил: „''Им должиме искрена благодарност на сите одговорни за исходот и многу ги цениме напорите на претседателот Рузвелт и господинот Мусолини за одржување на Минхенската конференција, на која беше покажана обединета желба за мир''.“ <ref>{{Наведени вести|title=Empire Comment on the Agreement|date=1 October 1938|work=The Manchester Guardian|page=7|quote=We owe heartfelt thanks to all responsible for the outcome, and appreciate very much the efforts of President [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt]] and Signor Mussolini to bring about the Munich conference of the Powers at which a united desire for peace has been shown.}}</ref> [[Податотека:Sudetenland_Reichsgau_1944.png|мини|Карта на судетски [[Рајхсгау]]]] ==== Подоцнежни мислења ==== Како што заканите од Германија и од европска војна станувале поочигледни, мислењата за договорот станувале понепријателски настроени. Чемберлејн бил критикуван за неговата улога како еден од „''Луѓето од Минхен''“, во книги како што е „''Виновните луѓе''“ од 1940 година. Ретка воена одбрана на договорот дошла во 1944 година од виконтот Могам, кој бил лорд канцелар. Могам ја сметал одлуката за основање чехословачка држава, вклучувајќи значителни германски и унгарски малцинства, како „''опасен експеримент''“ во светлината на претходните спорови и го прикажувал договорот како предизвикан во голема мера од потребата на Франција да се извлече од своите договорни обврски во светлината на нејзината неподготвеност за војна. {{Sfn|Maugham|1944}} По војната, историјата на Черчил за тој период, ''„Gathering Storm “'' (1948), тврдела дека смирувањето на Чемберлејн со Хитлер во Минхен било погрешно и ги евидентирала предвоените предупредувања на Черчил за планот за агресија на Хитлер и глупоста на упорноста на Британија со разоружувањето откако Германија постигнала воздушен паритет над Британија. Иако Черчил признал дека Чемберлејн дејствувал од благородни мотиви, тој тврдел дека требало да се спротивстави на Хитлер поради Чехословачка и дека требало да се направат напори за вклучување на Советскиот Сојуз. Во своите мемоари напишани по крајот на војната, Черчил, противник на помирувањето, ги ставил Полска и Унгарија, кои подоцна анектирале делови од Чехословачка со Полјаци и Унгарци, во група со Германија како „''мршојадци на трупот на Чехословачка''“. <ref name="Winston S. Churchill 2002 290">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Daxn4IOTqC4C&pg=PA290|title=The Second World War|last=Churchill|first=Winston S|publisher=RosettaBooks LLC|year=2002|isbn=9780795308321|volume=1: The Gathering Storm|pages=289–290}}</ref> Американскиот историчар [[Вилијам Л. Ширер]], во своето дело „''[[Подем и пад на Третиот рајх]]''“ (1960), сметал дека иако Хитлер не блефирал за својата намера за инвазија, Чехословачка можела да пружи значителен отпор. Ширер верувал дека Велика Британија и Франција имале доволно [[воздушна одбрана]] за да избегнат сериозно бомбардирање на [[Лондон]] и [[Париз]] и можеле да водат брза и успешна војна против Германија. {{Sfn|Shirer|1960}} Тој го цитирал Черчил како вели дека договорот значел дека „''Велика Британија и Франција биле во многу полоша положба во споредба со Хитлерова Германија''“. {{Sfn|Shirer|1960}} Откако Хитлер лично ги прегледал чешките утврдувања, тој приватно му рекол на [[Јозеф Гебелс]] дека „''ќе пролеевме многу крв''“ и дека било среќа што немало борби. === Последици === [[Податотека:Czech_refugees_from_the_Sudetenland_3.gif|мини|Чешки бегалци од Судетската Област]] На 5 октомври, Бенеш поднел оставка од функцијата [[претседател на Чехословачка]] бидејќи сфатил дека падот на Чехословачка е неизбежен. По избувнувањето на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], тој формирал чехословачка влада во егзил во [[Лондон]]. На [[6 декември]] [[1938]] година, францускиот министер за надворешни работи Боне и германскиот министер за надворешни работи Јоаким фон Рибентроп го потпишале во Париз француско-германскиот пакт за ненапаѓање. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=y3-iCQAAQBAJ&q=french-german+non-aggression+pact+8+decembre+1938&pg=RA1-PA203|title=International Military Alliances, 1648–2008|last=Gibler|first=Douglas M|publisher=CQ Press|year=2008|isbn=9781604266849|page=203}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ibiblio.org/pha/fyb/part_2.html|title=The Franco-German Declaration of December 6th, 1938|accessdate=11 June 2020}}</ref> Нацистичка Германија го држела под окупација Судетскиот Округ од [[1938]] до [[1945]] година. <ref>{{Наведено списание|last=Glassheim|first=Eagle|date=2006|title=Ethnic Cleansing, Communism, and Environmental Devastation in Czechoslovakia's Borderlands, 1945–1989|url=https://dx.doi.org/10.1086/499795|journal=The Journal of Modern History|volume=78|issue=1|pages=65–92|doi=10.1086/499795|url-access=subscription}}</ref> ==== Прва виенска арбитража за Унгарија ==== [[Податотека:Košice_11._november_1938.jpg|мини|[[Миклош Хорти|Адмиралот Хорти]] за време на триумфалниот влез на Унгарците во [[Кошице]], ноември 1938 година]] [[Податотека:Polská_armáda_vjíždí_do_Těšína_-_1938.jpg|мини|[[Втора Полска Република|Полска]] ја анектирала областа Заолже во Чехословачка, населена со 36% етнички Полјаци, во 1938 година.]] [[Податотека:Zaolzie_karwina_1938.jpg|мини|„600 години ве чекаме (1335–1938).“ Етнички полски оркестар ја поздравува анексијата на Заолже од страна на Полска во [[Карвина]], октомври 1938 година.]] На почетокот на ноември 1938 година, според Првата виенска арбитража, по неуспешните преговори меѓу Чехословачка и [[Кралство Унгарија (1920–1946)|Унгарија]], како препорака за решавање на територијалните спорови преку додатокот на Минхенскиот договор, германско-италијанската арбитража барала од Чехословачка да ѝ ја отстапи јужна [[Словачка]] на Унгарија, а Полска независно добила мали територијални отстапки кратко потоа (Заолже). [[Чешка (историска област)|Бохемија]], [[Моравија]] и [[Шлеска]] изгубиле околу 38% од нивната вкупна површина од Германија, со околу 2,8&nbsp;милиони Германци и 513.000 до 750.000 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bruntal.net/2007072602-k-otazce-vysidleni-obcanu-csr-ze-sudet-tesinska-podkarpatske-rusi-a-slovenske-republiky-v-letech-1938-1939|title=K otázce vysídlení občanů ČSR ze Sudet, Těšínska, Podkarpatské Rusi a Slovenské republiky v letech 1938/1939|archive-url=https://archive.today/20141202131759/http://www.bruntal.net/2007072602-k-otazce-vysidleni-obcanu-csr-ze-sudet-tesinska-podkarpatske-rusi-a-slovenske-republiky-v-letech-1938-1939|archive-date=2 December 2014|accessdate=2 December 2014}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bohumildolezal.cz/texty/u074-08.htm|title=Fakta o vyhnání Čechů ze Sudet|work=bohumildolezal.cz|accessdate=20 July 2019}}</ref> [[Чеси|чешки]] жители. Унгарија, пак, добила 11,882 км<sup>2</sup> во јужна Словачка и јужна [[Закарпатија|Карпатска Рутенија]]. Според пописот од 1941 година, околу 86,5% од населението на територијата било [[Унгарци]]. Словачка изгубила 10,390 км<sup>2</sup> и 854.218 жители за Унгарија (според пописот на чехословачката заедница од 1930 година, околу 59% биле Унгарци, а 32% биле [[Словаци]] и Чеси <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.forumhistoriae.sk/documents/10180/70153/hetenyi.pdf|title=Slovak-Hungarian border in the years 1938–1945|last=Hetényi|first=Martin|date=2008|accessdate=17 July 2021}}</ref>). Полска го анектирала градот [[Чешки Тешин]] со околната област (околу 906 км<sup>2</sup>, со 250.000 жители. Полјаците сочинувале околу 36% од населението, што е намалување од 69% во 1910 година ) {{Sfn|Siwek|n.d.}} и две помали погранични области во северна Словачка, поточно во регионите Спиш и Орава. (226 км<sup>2</sup>, 4.280 жители, само 0,3% Полјаци). Набргу по Минхенската конференција, 115.000 Чеси и 30.000 Германци побегнале во остатокот од Чехословачка. Според Институтот за помош на бегалците, вистинскиот број на бегалци на 1 март 1939 година изнесувал речиси 150.000 луѓе. На 4 декември 1938 година, на изборите во Рајхсгау Судетенланд, 97,3% од возрасното население гласало во корист на [[Националсоцијалистичка германска работничка партија|Нацистичката партија]]. Околу половина милион судетски Германци се приклучиле на Нацистичката партија, 17,3% од германското население во Судетенланд (просечното учество на [[Националсоцијалистичка германска работничка партија|НСДАП]] во нацистичка Германија било 7,9%). Така, Судетенланд бил „најголемиот пронацистички“ регион во нацистичка Германија. {{Sfn|Zimmerman|1999}} Поради нивното познавање на [[Чешки јазик|чешкиот јазик]], голем број на судетски Германци биле вработени во администрацијата на [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторатот Бохемија и Моравија]], како и во нацистичките организации, како што е [[Гестапо]]. Најзначаен од нив бил [[Карл Херман Франк]], генерал на [[Шуцштафел|СС]] и полиција и државен секретар во Протекторатот. ==== Германска инвазија на остатокот од Чехословачка ==== Во 1937 година, ''[[Вермахт|Вермахтот]]'' формулирал план, „Операција Зелено“ (''Fall Grün'') за инвазија на Чехословачка. Тој бил спроведен кратко време по прогласувањето на [[Словачка Република (1939–1945)|Словачката држава]] на [[15 март]] [[1939]] година. {{Sfn|Herzstein|1980}} На 14 март, Словачка се отцепила од Чехословачка и станала посебна држава потчинета на нацистите. Следниот ден, [[Карпатска Украина]] исто така прогласила независност, но по три дена, била целосно окупирана и анектирана од Унгарија. Чехословачкиот претседател [[Емил Хаха]] отпатувал во [[Берлин]] и бил оставен да чека, а наредбите за инвазија веќе биле дадени. За време на состанокот со Хитлер, на Хаха му се заканиле со бомбардирање на [[Прага]] доколку одбие да им нареди на чешките трупи да го положат оружјето. Таа вест предизвикала [[срцев удар]] од кој бил оживеан со инјекција од докторот на Хитлер. Потоа Хаха се согласил да го потпише комуникето со кое ја прифаќа [[Окупација на Чехословачка (1938-1945)|германската окупација на остатокот од Бохемија и Моравија]], „''што во својата лажливост било извонредно дури и за нацистите''“. Черчиловото предвидување се исполнило, бидејќи германските војски влегле во Прага и продолжиле да го окупираат остатокот од земјата, кој бил претворенн во протекторат на Рајхот. Во март 1939 година, [[Константин фон Нојрат]] бил назначен за Рајхпротектор и служел како личен претставник на Хитлер во протекторатот. Веднаш по окупацијата, започнало бран апсења, претежно бегалци од Германија, Евреи и чешки јавни личности. До ноември, еврејските деца биле протерани од своите училишта, а нивните родители отпуштени од работа. Универзитетите и колеџите биле затворени по протестите против окупацијата на Чехословачка. Над 1200 студенти биле испратени во концентрациони логори, а девет студентски лидери биле погубени на 17 ноември ([[Меѓународен ден на студентите]]). Со освојувањето на Бохемија и Моравија, нацистичка Германија ја добила целата квалификувана работна сила и тешката индустрија што се наоѓаа таму, како и целото оружје на чехословачката армија. За време на [[Битка за Франција|битката за Франција]] во 1940 година, околу 25% од целото германско оружје доаѓало од протекторатот. Нацистичка Германија, исто така, го добила и целото златно богатство на Чехословачка, вклучувајќи го и златото складирано во [[Банка на Англија|Банката на Англија]]. Од вкупно 227 тони злато пронајдени по војната во рудници за сол, само 18,4 тони биле вратени во Чехословачка во 1982 година, но поголемиот дел од него доаѓал од Чехословачка. Чехословачка, исто така, била принудена да „''продава''“ воен материјал на ''Вермахтот'' за 648&nbsp;милиони предвоени чехословачки круни, долг кој никогаш не бил отплатен. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-505,_Prag,_Burg,_Besuch_Adolf_Hitler.jpg|лево|мини|Адолф Хитлер при неговата посета на [[Прашки град|Прашкиот замок]] по воспоставувањето на германски [[Протекторат Чешка и Моравија|протекторат]], 15 март 1939 година]] Чемберлејн тврдел дека анексијата на Прага е „''сосема поинаква категорија''“ што се движи подалеку од [[Втора триесетгодишна војна|легитимните версајски поплаки]]. Во меѓувреме, во Британија се појави загриженост дека Полска, која сега беше опкружена со многу германски поседи, ќе стане следната цел на нацистичкиот експанзионизам. Тоа стана очигледно од спорот околу полскиот коридор и [[Слободен град Данциг|Слободниот град Данциг]] и резултираше со потпишување на англо-полски воен сојуз . Тоа ја натера полската влада да одбие да ги прифати германските предлози за преговори околу полскиот коридор и статусот на Данциг. Чемберлен се чувствуваше предаден од нацистичкото заземање на Чехословачка, сфати дека неговата политика на смирување кон Хитлер не успеа и затоа почна да зазема многу поцврст став против Германија. Тој веднаш почна да ги мобилизира британските вооружени сили во воена состојба, а Франција го стори истото. Италија се виде себеси загрозена од британската и француската флота и ја започна својата инвазија на Албанија во април 1939 година. ==== Зацврстување на вооружувањето ==== Бидејќи поголемиот дел од граничната одбрана се наоѓал на територијата отстапена како последица на Минхенскиот договор, остатокот од Чехословачка бил целосно отворен за понатамошна инвазија и покрај релативно големите залихи на современо вооружување. Во говорот одржан во [[Рајхстаг|Рајхстагот]], Хитлер ја изразил важноста на окупацијата за зацврстување на германската војска и забележал дека со окупирањето на Чехословачка, Германија добила 2.175 топови и оружја, 469 тенкови, 500 противвоздушни артилериски оружја, 43.000 митралези, 1.090.000 воени пушки, 114.000 пиштоли, околу милијарда куршуми муниција за лесно оружје и 3 милиони куршуми за противвоздушна одбрана. Тоа, според него, потоа би можело да вооружи околу половина од Вермахтот. <ref>{{Наведена книга|title=Kam zmizel zlatý poklad republiky|last=Motl|first=Stanislav|publisher=Rybka publishers|year=2007|edition=2nd|location=Prague|language=cs}}</ref> Чехословачкото оружје подоцна одиграло голема улога во германското освојување на Полска и Франција, при што Франција ја наговорила на Чехословачка да го предаде Судетскиот Округ во 1938 година. ==== Раѓање на германскиот отпор ==== Во Германија, кризата во Судетската Област довела до таканаречениот [[Остеров заговор]]. Генералот Ханс Остер, заменик-шеф на ''Абвер'', и истакнати личности во германската војска се спротивставиле на режимот поради неговото однесување, кое се заканувало да ја воведе Германија во војна за која верувале дека не е подготвена да се бори. Тие разговарале за соборување на Хитлер и режимот преку планиран напад врз Рајх-канцеларијата од страна на силите лојални на заговорот. <ref>Terry M. Parssinen, '' The Oster Conspiracy of 1938: The Unknown Story of the Military Plot to Kill Hitler and Avert World War II'' (2001). {{ISBN missing}}</ref> ==== Италијанските колонијални барања од Франција ==== Италија силно ја поддржала Германија на Минхенската конференција, а неколку недели подоцна, во октомври 1938 година, направила обид да ја искористи својата предност за да постави нови барања кон Франција. Мусолини барал слободно пристаниште во Џибути, контрола на железничката пруга [[Адис Абеба]] - [[Џибути (град)|Џибути]], италијанско учество во управувањето со [[Суецки Канал|Суецкиот Канал]], некаков вид француско-италијански кондоминиум над [[Француски Протекторат Тунис|Тунис]] и зачувување на [[Италијанска култура|италијанската култура]] на [[Корзика]], остров кој бил под француска контрола, без француска асимилација на народот. Франција ги отфрлила тие барања и почнала да се заканува со поморски маневри како предупредување до Италија. <ref name="H. James Burgwyn 1940. p182-183">H. James Burgwyn, ''Italian Foreign Policy in the Interwar Period, 1918–1940'' (Praeger Publishers, 1997), pp. 182–185. {{ISBN missing}}</ref> === Цитати од клучни учесници === [[Податотека:Protectorate_Of_Bohemia_and_Moravia.png|мини|Карта на [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторатот Бохемија и Моравија]]]] Германија изјавила дека [[Аншлус|вклучувањето]] на [[Нацистичка Австрија|Австрија]] во Рајхот резултирало да добие граници со Чехословачка кои претставувале голема опасност за германската безбедност и дека тоа ѝ овозможило на Германија да биде опкружена од Западните сили. {{Sfn|Müller|1943}} Невил Чемберлејн го објавил договорот на аеродромот Хестон на следниов начин: {{blockquote|... решението на чехословачкиот проблем, кое сега е постигнато, според мене, е само вовед во поголемо решение во кое цела Европа може да најде мир. Утрово имав уште еден разговор со германскиот канцелар, господинот Хитлер, и еве го документот на кој стои неговото име, како и моето. Некои од вас, можеби, веќе слушнале што содржи, но би сакал само да ви го прочитам: „... Договорот потпишан синоќа и Англо-германскиот поморски договор го сметаме за симболичен на желбата на нашите два народа никогаш повеќе да не војуваат еден против друг.“<ref name="OxQuote">[[The Oxford Dictionary of Quotations]]</ref>}} Подоцна истиот ден тој стоел пред Даунинг стрит 10 и повторно прочитал дел од документот и заклучил: {{blockquote|„Добри пријатели, по втор пат во нашата историја британски премиер се врати од Германија носејќи мир со чест. Верувам дека тоа е мир за нашето време.“ (Повикувањето на Чемберлејн на враќањето на [[Дизраели]] од [[Берлински конгрес]] во 1878 година)<ref name="OxQuote" /><ref name="number10">{{cite web|title=Neville Chamberlain|publisher=UK government|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/neville-chamberlain|access-date=2008-09-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402040124/http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/neville-chamberlain|archive-date=2 April 2012}}</ref>}} [[Винстон Черчил]], осудувајќи го Договорот во Долниот дом на [[5 октомври]] [[1938]] година, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nationalchurchillmuseum.org/disaster-of-the-first-magnitude.html|title=National Churchill Museum|accessdate=1 October 2016}}</ref> изјавил: {{blockquote|Претрпевме целосен и неоспорен пораз... ќе откриете дека во временски период што може да се мери со години, но може да се мери и со месеци, Чехословачка ќе биде освоена од нацистичкиот режим. Се наоѓаме во присуство на катастрофа од прв размер... претрпевме пораз без војна, чии последици ќе патуваат далеку со нас по нашиот пат... поминавме низ ужасна пресвртница во нашата историја, кога целата рамнотежа на Европа е нарушена и дека ужасните зборови засега се изговорени против западните демократии: „Вие сте измерени на вагата и сте пронајдени недостасни“. И немојте да мислите дека ова е крајот. Ова е само почетокот на пресметката. Ова е само првата голтка, првиот предвкус на горчливата чаша што ќе ни се нуди година по година, освен ако со врвно закрепнување на моралното здравје и воената сила, повторно не се кренеме и не застанеме на страната на слободата како во старо време.}} На 13 август 1938 година, пред конференцијата, Черчил му напишал писмо на [[Дејвид Лојд Џорџ]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.winstonchurchill.org/resources/quotations/135-quotes-falsely-attributed|title=The Churchill Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005020411/https://winstonchurchill.org/resources/quotations/135-quotes-falsely-attributed|archive-date=5 October 2016|accessdate=1 October 2016}}</ref> {{blockquote|Мислам дека во следните неколку недели ќе мора да избереме помеѓу војна и срам, и немам многу сомнеж каква ќе биде одлуката.}} == Правно поништување == За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], британскиот премиер [[Винстон Черчил|Черчил]], кој се спротивставил на договорот кога бил потпишан, бил решен дека условите на договорот нема да бидат почитувани по војната и дека судетските територии треба да бидат вратени на повоена Чехословачка. На [[5 август]] [[1942]] година, министерот за надворешни работи Ентони Еден му ја испратил следната нота на Јан Масарик: {{blockquote|Во светлината на неодамнешните размени на мислења меѓу нашите влади, мислам дека би било корисно да ја дадам следната изјава за ставот на Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство во однос на Чехословачка. Во моето писмо од 18 јули 1941 година, ја информирав Вашата Екселенција дека Кралот одлучил да акредитира вонреден пратеник и ополномоштен министер на д-р Бенеш за претседател на Чехословачката Република. Објаснив дека оваа одлука подразбира дека Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство ја смета правната позиција на Претседателот и Владата на Чехословачката Република за идентична со онаа на другите сојузнички шефови на држави и влади воспоставени во оваа земја. Статусот на претставникот на Неговото Височество неодамна е подигнат на амбасадор. Премиерот веќе го искажа мислењето во порака емитувана до чехословачкиот народ на 30 септември 1940 година, ставот на Владата на Неговото Височество во однос на договорите постигнати во Минхен во 1938 година. Г-дин Черчил потоа рече дека Минхенскиот договор е уништен од Германците. Оваа изјава беше официјално соопштена на д-р Бенеш на 11 ноември 1940 година. Горенаведената изјава и формалниот чин на признавање ја водеа политиката на Владата на Неговото Височество во однос на Чехословачка, но за да се избегне какво било можно недоразбирање, сакам да изјавам во име на Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство дека бидејќи Германија намерно ги уништи договорите во врска со Чехословачка постигнати во 1938 година, во кои учествуваше Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство, Владата на Неговото Височество се смета себеси за слободна од какви било обврски во овој поглед. При конечното решавање на чехословачките граници што треба да се постигне на крајот од војната, тие нема да бидат под влијание на никакви промени направени во и по 1938 година.}} На што Масарик одговорил на со следната порака: {{blockquote|Имам чест да го потврдам приемот на Вашата нота од 5 август 1942 година и ја користам оваа можност да му ја пренесам на Вашата Екселенција, во име на чехословачката влада и во мое име, како и во име на целиот чехословачки народ кој во моментов страда толку ужасно под нацистичкиот јарем, изразот на нашата најтопла благодарност. Нотата на Вашата Екселенција го нагласува фактот дека формалниот чин на признавање ја водеше политиката на Владата на Неговото Височество во однос на Чехословачка, но, за да се избегне какво било можно недоразбирање, Владата на Неговото Височество сега сака да изјави дека, бидејќи Германија намерно ги уништи договорите во врска со Чехословачка постигнати во 1938 година, во кои учествуваше Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство, Владата на Неговото Височество се смета себеси за слободна од какви било обврски во овој поглед. При конечното решавање на чехословачките граници што треба да се постигне на крајот од војната, тие нема да бидат под влијание на никакви промени направени во и по 1938 година. Мојата Влада ја прифаќа нотата на Вашата Екселенција како практично решение на прашањата и тешкотиите од витално значење за Чехословачка што се појавија меѓу нашите две земји како последица на Минхенскиот договор, задржувајќи ја, секако, нашата политичка и правна позиција во однос на Минхенскиот договор и настаните што следеа по него, како што е изразено во нотата на чехословачкото Министерство за надворешни работи од 16 декември 1941 година. Ја сметаме Вашата важна нота од 5 август 1942 година за многу значаен чин на правда кон Чехословачка и ве уверуваме во нашето вистинско задоволство и нашата длабока благодарност кон вашата голема земја и нација. Минхенскиот договор меѓу нашите две земји сега може да се смета за мртов.{{sfn|League of Nations Treaty Series|pp=378–380}}}} Во септември 1942 година, [[Француски национален комитет|Францускиот национален комитет]], предводен од [[Шарл де Гол]], го прогласил Минхенскиот договор за ништовен уште од самиот почеток, а на [[17 август]] [[1944]] година, француската влада го потврдила тоа. <ref name="auto">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=s5pwCQAAQBAJ&q=The+Fall+and+Rise+of+a+Nation%3A+Czechoslovakia&pg=PA124|title=Czech Law in Historical Contexts|last=Jan|first=Kuklík|date=2015|publisher=Charles University in Prague, Karolinum Press|isbn=9788024628608|access-date=20 July 2019|via=Google Books}}</ref> Откако фашистичкото раководство на Мусолини било заменето, италијанската влада го следела примерот и го сторила истото. По победата на [[Сојузници во Втората светска војна|Сојузниците]] и поразот на [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] во 1945 година, Судетската област била вратена во Чехословачка, додека мнозинството што зборувало германски било протерано во согласност со меѓународниот [[Потсдамски договор]]. == „Духот од Минхен“ == Во [[Соединетите Американски Држави]] и [[Обединетото Кралство]], зборовите „Минхен“ и „помирување“ често се споменуваат кога се бара директна, честопати воена акција за решавање на меѓународна криза и се карактеризира политички противник кој ги осудува преговорите како слабост. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=0irZ8O6jJt4C|title=Analogies at War: Korea, Munich, Dien Bien Phu, and the Vietnam Decisions of 1965|last=Yuen Foong Khong|publisher=Princeton UP|year=1992|isbn=0691025355|pages=4–7}}</ref> Во 1950 година, американскиот претседател [[Хари Труман]] го споменал „Минхен“ за да ја оправда својата воена акција во [[Корејска војна|Корејската војна]]: „''Светот научи од Минхен дека безбедноста не може да се купи со помирување''“. Многу подоцнежни кризи биле придружени со извици „Минхен“ од политичарите и медиумите. Во 1960 година, конзервативниот американски сенатор Бери Голдвотер го употребил терминот „Минхен“ за да опише домашно политичко прашање, велејќи дека обидот на [[Републиканска партија (САД)|Републиканската партија]] да им се допадне на либералите е „''Минхен на Републиканската партија''“. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1995/12/the-conservative-1960s/376506/|title=The Conservative 1960s|last=Dallek|first=Matthew|date=December 1995|work=The Atlantic|access-date=5 September 2020|page=6}}</ref> Во 1962 година, генералот Кертис Лемеј му рекол на американскиот претседател [[Џон Ф. Кенеди]] дека неговото одбивање да ја бомбардира [[Куба]] за време на [[Кубанска криза|Кубанската ракетна криза]] било „''скоро исто толку лошо како и помирувањето во Минхен''“, остра критика со оглед на тоа што неговиот татко [[Џозеф П. Кенеди Постариот]] генерално го поддржувал помирувањето во својство на амбасадор во Велика Британија. <ref>{{Наведена книга|title=One minute to midnight: Kennedy, Khrushchev, and Castro on the brink of nuclear war|last=Dobbs|first=Michael|date=2008|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780307269362|edition=1st|location=New York|oclc=608213334}}</ref> Во 1965 година, американскиот претседател [[Линдон Џонсон]], оправдувајќи ја зголемената воена акција во [[Виетнамска војна|Виетнам]], изјавил: „''Од Хитлер и Минхен научивме дека успехот само го храни апетитот за агресија''“. Цитирањето на Минхен во дебатите за надворешна политика продолжува да биде вообичаено во 21 век. За време на преговорите за [[Ирански јадрен договор|јадрениот договор со Иран,]] посредувани од [[Државен секретар на Соединетите Американски Држави|државниот секретар]] [[Џон Кери]], претставникот [[Џон Калберсон]], републикански претставник од Тексас, ја објавил пораката на [[Твитер]] „''Полошо од Минхен''“. Самиот Кери се повикал на Минхен во говор во Франција, залагајќи се за воена акција во [[Сирија]], велејќи: „''Ова е нашиот Минхенски момент''“. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/av/world-us-canada-24004687|title=Kerry: 'This is our Munich moment'|work=BBC News|access-date=2021-10-04|language=en-GB}}</ref> „Минхен и помирување“, според зборовите на научниците Фредерик Логевал и Кенет Осгуд, „''станаа меѓу највалканите зборови во [[Политика на САД|американската политика]], синоним за наивност и слабост, и означуваат лукава подготвеност да се разменат виталните интереси на нацијата за празни ветувања''“. Тие тврделе дека успехот на американската надворешна политика честопати зависи од тоа дали претседателот ќе ги издржи „''неизбежните обвинувања за помирување што ја придружуваат секоја одлука за преговори со непријателски сили''“. Претседателите кои ја оспориле „тиранијата на Минхен“ честопати постигнувале политички придобивки, а оние кои го наведувале Минхен како принцип на американската надворешна политика честопати ја воделе нацијата во нејзините „најтрајни трагедии“. [[Западна Германија|Западногерманската]] политика на останување неутрална во [[Арапско-израелски конфликт|арапско-израелскиот воен судир]] по [[Минхенски масакр|Минхенскиот масакар]] и киднапирањето на летот 615 на Луфтханза во 1972 година, наместо да заземе [[Израел|произраелска]] позиција, довело до израелски споредби со Минхенскиот договор за помирување. <ref name="sp_article">{{Наведени вести|url=http://wissen.spiegel.de/wissen/image/show.html?did=42765038&aref=image035/0542/PPM-SP197204601200122.pdf&thumb=false|title=Deutsche Feigheit|date=11 November 1972|work=[[Der Spiegel]]|access-date=16 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124318/http://wissen.spiegel.de/wissen/image/show.html?did=42765038&aref=image035%2F0542%2FPPM-SP197204601200122.pdf&thumb=false|archive-date=19 October 2013|language=de}}</ref> [[Категорија:Договори на Обединетото Кралство]] [[Категорија:Договори на Третиот Рајх]] [[Категорија:Поделби на земји]] [[Категорија:Статии со извори на полски (pl)]] [[Категорија:Статии со извори на германски (de)]] [[Категорија:Статии со текст на словачки]] [[Категорија:Статии со текст на чешки]] [[Категорија:Статии со текст на германски]] [[Категорија:Статии со текст на француски]] 84e46njseaxz64fifhn1hq0v2bh5e2p 5532823 5532817 2026-04-01T15:58:43Z Тиверополник 1815 5532823 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Договор|name=Минхенски договор|date_signed=30 септември 1938|location_signed=[[Минхен]], Германија|image=Bundesarchiv Bild 183-R69173, Münchener Abkommen, Staatschefs.jpg|caption=Од лево кон десно: [[Невил Чемберлен]], [[Едуар Даладје]], [[Адолф Хитлер]], [[Бенито Мусолини]] и [[Галеацо Чано]] фотографирани пред потпишувањето на Минхенскиот договор (1938)|signatories={{flagdeco|Nazi Germany}} [[Адолф Хитлер]]<br />{{flagdeco|United Kingdom}} [[Невил Чемберлен]]<br />{{flagdeco|French Third Republic}} [[Едуар Даладје]]<br />{{flagdeco|Kingdom of Italy}} [[Бенито Мусолини]]|parties={{plainlist| * {{flag|Nazi Germany|name=Germany}} * {{flag|United Kingdom|name=United Kingdom}} * {{flag|Third French Republic|name=France}} * {{flag|Kingdom of Italy|name=Italy}}}}}} '''Минхенскиот договор''' {{Efn|name=„странски имиња“}} — договор кој бил постигнат во [[Минхен]] на [[30 септември]] [[1938]] година, од страна на [[Трет Рајх|Нацистичка Германија]], [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], [[Трета Француска Република|Франција]] и [[Кралство Италија|Италија]]. Договорот предвидувал [[Окупација на Чехословачка (1938–1945)|германска анексија]] на дел од [[Прва Чехословачка Република|Првата Чехословачка Република]] наречен [[Судетска Област|Судетска област]], каде што живееле три милиони луѓе, главно етнички Германци. Пактот е познат во некои области како ''Минхенски диктат'' ({{Langx|cs|Mnichovský diktát}}; {{Langx|sk|Mníchovský diktát}}), или ''минхенско предавство'' ({{Langx|cs|Mnichovská zrada}} {{Langx|sk|Mníchovská zrada}}), поради претходниот договор за сојуз од 1924 година и воениот пакт од 1925 година меѓу Франција и Чехословачката Република. Германија започнала необјавена војна со низок интензитет против Чехословачка на [[17 септември]] [[1938]] година. Како реакција на тоа, Велика Британија и Франција на 20 септември формално побарале од Чехословачка да ѝ ја отстапи територијата на Судетската област на Германија. По ова следеле територијални барања од Полска и Унгарија поднесени на 21 и 22 септември, соодветно. Во меѓувреме, германските сили освоиле делови од [[Хеб (округ)|округот Хеб]] и [[Јесеник (округ)|округот Јесеник]], каде што битките вклучувале употреба на германска артилерија, чехословачки тенкови и оклопни возила. Лесно вооружената германска пешадија накратко ги прегазила другите гранични окрузи пред да биде одбиена. Полска ги групирала своите армиски единици во близина на заедничката граница со Чехословачка и спроведела неуспешна истражувачка офанзива на 23 септември. <ref name="Goldstein E., Lukes, I.">{{Наведување|first=Erik|last=Goldstein|first2=Igor|last2=Lukes|year=1999|title=The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II|place=New York|pages=59–60|url=https://books.google.com/books?id=UzeeAO54m7gC&q=polish+demands+21+september+1938&pg=PA60|access-date=25 August 2019|isbn=9781136328398}}</ref> Унгарија ги преместила своите трупи кон границата со Чехословачка, без да нападне. [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] ја објавил својата подготвеност да ѝ помогне на Чехословачка, под услов [[Црвена армија|Црвената армија]] да може да ја премине полската и романската територија но и двете земји го одбиле предлогот. <ref>{{Наведено списание|last=Ragsdale|first=Hugh|date=2001|title=The Butenko Affair: Documents from Soviet-Romanian Relations in the Time of the Purges, Anschluss, and Munich|url=https://www.jstor.org/stable/4213322|journal=The Slavonic and East European Review|volume=79|issue=4|pages=698–720|doi=10.1353/see.2001.0004|issn=0037-6795|jstor=4213322|url-access=subscription}}</ref> Итен состанок на главните европски сили - без Чехословачка, иако нивните претставници биле присутни во градот, ниту Советскиот Сојуз, сојузник на Франција и Чехословачка - се одржал во Минхен, на 29-30 септември. Брзо бил постигнат договор според условите на [[Адолф Хитлер]] и потпишан од водачите на Германија, Франција, Велика Британија и Италија. Чехословачката планинска гранична област означувала природна граница помеѓу [[Историја на Чешка|чешката држава]] и германските држави уште од раниот среден век. Таа исто така претставувала голема природна пречка за евентуален германски напад. Зацврстена со гранични утврдувања, Судетската област претставувала стратешка точка од големо значење за Чехословачка. На 30 септември, Чехословачка се подложила на комбинацијата од воен притисок од Германија, Полска и Унгарија, и дипломатски притисок од Велика Британија и Франција, и се согласила да ѝ предаде територија на Германија според условите од Минхен. Минхенскиот договор набрзо бил проследен со [[Првата виенска арбитража]] на 2 ноември 1938 година, со која се одделиле претежно унгарските територии во јужна Словачка и јужна [[Закарпатија|Закарпатска Русија]] од Чехословачка. На 30 ноември, Чехословачка ѝ отстапила на Полска мали парчиња територија во регионите Спиш и Орава. {{Sfn|Jesenský|2014}} Во март 1939 година, [[Словачка Република (1939–1945)|Првата Словачка Република]], [[Марионетска држава|марионетска германска држава]], ја прогласила својата независност. Кратко потоа, Хитлер се откажал од своето ветување да го почитува интегритетот на Чехословачка со окупирање на остатокот од земјата и создавање на [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторат Бохемија и Моравија]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kafkadesk.org/2021/03/14/on-this-day-in-1939-slovakia-declared-its-independence-to-side-with-nazi-germany/|title=On this Day, in 1939: Slovakia declared its independence to side with Nazi Germany – Kafkadesk|last=office|first=Kafkadesk Prague|date=2021-03-14|work=kafkadesk.org|language=en-GB|accessdate=2021-10-04}}</ref> Индустријата за вооружување и тенковите на освоената нација и нејзината голема армија ѝ овозможиле на Германија да се зајакне. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zfhqy9q/revision/3|title=Invasion of Czechoslovakia – Final steps to war – National 5 History Revision|work=BBC Bitesize|language=en-GB|accessdate=2025-08-30}}</ref> Голем дел од Европа го прославила Минхенскиот договор, бидејќи го сметала за начин да се спречи голема војна на континентот. <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=2024-04-29}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://history.blog.gov.uk/2013/09/30/whats-the-context-30-september-1938-the-munich-agreement/|title=What's the context? 30 September 1938: The Munich Agreement – History of government|date=2013-09-30|work=history.blog.gov.uk|accessdate=2024-04-29}}</ref> Хитлер објавил дека тоа е негово последно територијално барање во [[Северна Европа]]. Денес, Минхенскиот договор се смета за неуспешен чин на смирување, а терминот станал „симбол за бесмисленоста на смирувањето на експанзионистичките тоталитарни држави“. == Историја == === Позадина === ==== Барања за автономија ==== [[Податотека:Sudetendeutsche.png|мини|Чешки области со етничко германско население во 1934 година од 20% или повеќе (розова), 50% или повеќе (црвена) и 80% или повеќе (темно црвена) <ref>{{Наведена книга|title=Statistický lexikon obcí v Republice československé I. Země česká|year=1934|location=Prague}}<br /><br />{{Наведена книга|title=Statistický lexikon obcí v Republice česko7slovenské II. Země moravskoslezská|year=1935|location=Prague}}</ref> во 1935 година]] [[Податотека:Konrad_Henlein_(1898-1945).jpg|мини|[[Конрад Хенлајн]], водач на Судетската германска партија (СдП), огранок на Нацистичката партија на Германија во Чехословачка]] [[Податотека:Edvard_Beneš.jpg|мини|[[Едвард Бенеш]], претседател на Чехословачка и водач на чехословачката влада во егзил]] [[Прва Чехословачка Република|Првата Чехословачка Република]] била создадена во 1918 година по [[Распад на Австроунгарија|распадот на Австроунгарија]] на крајот од [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. [[Договор од Сен Жермен|Договорот од Сен Жермен]] ја признал независноста на Чехословачка, а [[Тријанонски договор|Тријанонскиот договор]] ги дефинирал границите на новата држава, која била поделена на регионите [[Чешка (историска област)|Бохемија]] и [[Моравија]] на запад и Словачка и [[Закарпатија|Закарпатска Русија]] на исток, вклучувајќи повеќе од три милиони Германци, 22,95% од вкупното население на земјата. Тие живееле претежно во пограничните региони на историските [[Чешки земји]] за кои го измислиле новото име [[Судетска Област]], која се граничела со [[Вајмарска Република|Германија]] и новосоздадената држава [[Прва Австриска Република|Австрија]]. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/title/951158062|title=Cleansing the Czechoslovak borderlands: migration, environment, and health in the former Sudetenland|last=Glassheim|first=Eagle|date=2016|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-6426-1|series=Pitt series in Russian and East European studies|location=Pittsburgh, Pa|oclc=951158062}}</ref> Судетските Германци не биле консултирани дали сакаат да бидат граѓани на Чехословачка. Иако уставот гарантирал еднаквост за сите граѓани, меѓу политичките водачи постоел стремеж земјата да се преобрази „во инструмент на [[Чешки национализам|чешкиот]] и [[Словачки национализам|словачкиот национализам]]“. Бил постигнат одреден напредок во интегрирањето на Германците и другите малцинства, но тие продолжиле да бидат недоволно застапени во владата и армијата. Покрај тоа, [[Големата депресија]], која започнала во 1929 година, влијаела врз високо индустријализираните и извозно ориентирани Судетски Германци повеќе отколку врз чешкото и словачкото население. До 1936 година, 60 проценти од невработените во Чехословачка биле Германци. Во 1933 година, водачот на Судетската Германија, [[Конрад Хенлајн]], ја основал [[Судетска германска партија|Судетската германска партија]] (СдП), која била „''милитантна, популистичка и отворено непријателска''“ кон чехословачката влада. Набрзо освоила две третини од гласовите во областите со големо германско население. Историчарите се разликуваат околу тоа дали СдП била нацистичка организација од самиот почеток или се преобразила во таква. <ref name="Eleanor L. Turk 1999. Pp. 123">Eleanor L. Turk. ''The History of Germany''. Westport, Connecticut: Greenwood Press, 1999. {{ISBN|9780313302749}}. p. 123.</ref> До 1935 година, СдП била втора по големина политичка партија во Чехословачка, бидејќи германските гласови се концентрирале на оваа партија, а чешките и словачките гласови биле распределени меѓу неколку партии. Кратко по ''[[Аншлус|аншлусот]]'' на Австрија кон Германија, Хенлајн се сретнал со Хитлер во Берлин на [[28 март]] [[1938]] година и добил упатства да постави барања неприфатливи за демократската чехословачка влада, предводена од претседателот [[Едвард Бенеш]]. На 24 април, СдП издал серија барања познати како [[Карлсбадерова програма]]. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Хенлајн побарал автономија за Германците во Чехословачка. Чехословачката влада одговорила велејќи дека е подготвена да обезбеди повеќе малцински права на германското малцинство, но првично не сакала да даде автономија. СдП добила 88% од гласовите на етничките Германци во мај 1938 година. <ref>{{Наведена книга|title=Boj o pohraničí: Sudetoněmecký Freikorps v roce 1938|last=Hruška|first=E.|date=2013|publisher=Nakladatelství epocha|location=Prague|page=11|language=cs}}</ref> Со висока напнатост меѓу Германците и чехословачката влада, Бенеш, на 15 септември 1938 година, тајно понудил да донира {{км2|6,000}} од Чехословачка на Германија, во замена за германски договор за прием на 1,5 до 2,0 милиони судетски Германци протерани од Чехословачка. Хитлер не одговорил на барањето. ==== Судетска криза ==== Како што покажало претходното [[Политика на смирување|смирување на Хитлер]], Франција и Велика Британија биле решени да избегнат војна. Француската влада не сакала сама да се соочи со Германија и го зела водството од [[Конзервативна партија (Обединето Кралство)|британската конзервативна]] влада на премиерот Невил Чемберлејн. Тој ги сметал жалбите на судетската Германија за оправдани и верувал дека намерите на Хитлер се ограничени. Затоа, и Велика Британија и Франција ја советувале Чехословачка да се согласи со барањата на Германија. Бенеш се спротивставил и, на 19 мај, започнал делумна мобилизација како одговор на можна германска инвазија. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} На 20 мај, Хитлер им претставил на своите генерали нацрт-план за напад врз Чехословачка, со кодно име Операција Зелено. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Тој инсистирал дека нема да ја „скрши Чехословачка“ воено без „провокација“, „особено поволна можност“ или „соодветно политичко оправдување“. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} На 28 мај, Хитлер свикал состанок на своите началници на службите, наредил забрзување на изградбата на подморници и ја поместил изградбата на неговите нови борбени бродови, ''[[Бизмарк (брод)|Бизмарк]]'' и [[Тирпиц (брод)|''Тирпиц'']] '','' до пролетта 1940 година. Тој побарал да се абрза зголемувањето на огнената моќ на борбените бродови [[Шарнхорст (брод)|''Шарнхорст'']] и [[Гнајзенау (брод)|''Гнајзенау'']] да се забрза. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Иако признавал дека ова сè уште нема да биде доволно за целосна поморска војна со Велика Британија, Хитлер се надевал дека тоа ќе биде доволно средство за нивно одвраќање. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Десет дена подоцна, Хитлер потпишал таен документ за започнување на војната против Чехословачка најдоцна до [[1 октомври]]. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} На 22 мај, [[Јулиш Лукасјевич]], полскиот амбасадор во Франција, му кажал на францускиот министер за надворешни работи [[Жорж Боне]] дека доколку Франција дејствува против Германија за да ја брани Чехословачка, „''ние нема да дејствуваме''“. Лукасјевич, исто така, му рекол на Боне дека Полска ќе се спротивстави на секој обид на советските сили да ја бранат Чехословачка од Германија. [[Едуар Даладје]] му рекол на [[Јакоб Суриц]], советскиот амбасадор во Франција: „''Не само што не можеме да сметаме на полска поддршка, туку немаме ни верба дека Полска нема да нè удри во грб''“. <ref name="Paul N. Hehn 2005 89">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=nOALhEZkYDkC&q=%22we+shall+not+move%22|title=A Low, Dishonest Decade: The Great Powers, Eastern Europe and the Economic Origins of World War II, 1930–1941|last=Hehn|first=Paul N|publisher=Bloomsbury Academic|year=2005|isbn=9780826417619|page=89}}</ref> Сепак, полската влада повеќе пати посочувала (во март 1936 година и мај, јуни и август 1938 година) дека е подготвена да се бори против Германија доколку Французите одлучат да ѝ помогнат на Чехословачка: Предлогот на Бек до Боне, неговите изјави до амбасадорот Дрексел Бидл и изјавата забележана од Ванзитарт покажале дека полскиот министер за надворешни работи бил подготвен да спроведе радикална промена на политиката доколку западните сили се одлучат за војна со Германија. Сепак, овие предлози и изјави не предизвикале никаква реакција од британската и француската влада кои биле решени да ја спречат војната преку смирување на Германија. [[Податотека:Bunkr_Skutina_3_-_panoramio.jpg|мини|Чехословачка изградила систем на гранични утврдувања од 1935 до 1938 година како одбранбена контрамерка против растечката закана од нацистичка Германија.]] Аѓутантот на Хитлер, [[Фриц Видеман]], по војната се присетил дека бил „многу шокиран“ од новите планови на Хитлер да ја нападне Велика Британија и Франција три до четири години по „''справувањето со ситуацијата''“ во Чехословачка. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Генералот [[Лудвиг Бек]], началник на [[Германски генералштаб|германскиот генералштаб]], забележал дека промената на расположението на Хитлер во корист на брза акција се должело на тоа што чехословачката одбрана сè уште се импровизирала, што повеќе немало да биде случај две до три години подоцна, а британското вооружување немало да стапи на сила до 1941 или 1942 година. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Генералот [[Алфред Јодл]] забележал во својот дневник дека делумната чехословачка мобилизација од 21 мај го навела Хитлер да издаде нова наредба за операцијата „Зелено“ на 30 мај и дека таа била придружена со пропратно писмо од [[Вилхелм Кајтел]] во кое било наведено дека планот мора да се спроведе најдоцна до 1 октомври. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Во меѓувреме, британската влада побарала Бенеш да побара посредник. Не сакајќи да ги прекине врските на својата влада со [[Западна Европа]], Бенеш неволно прифатил. Британците го назначиле лордот Рансиман, поранешен либерален министер во кабинетот, кој пристигнал во [[Прага]] на 3 август со упатства да го убеди Бенеш да се согласи со план прифатлив за Судетските Германци.{{sfn|Bell|1986|p=238}} На 20 јули, Боне му кажал на чехословачкиот амбасадор во [[Париз]] дека иако Франција јавно ќе ја искаже својата поддршка за да им помогне на чехословачките преговори, не е подготвена да влезе во војна за Судетска област.{{sfn|Bell|1986|p=238}} Во август, германскиот печат бил полн со приказни во кои се наведуваат злосторства на Чехословаците врз Судетските Германци, со намера да го принуди Западот да изврши притисок врз Чехословаците да направат отстапки.{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 2 p. 201}} Хитлер се надевал дека Чехословаците ќе одбијат и дека Западот потоа ќе се чувствува морално оправдано да ги остави Чехословаците на нивната судбина.{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 3 p. 105}} Во август, Германија испрати 750.000 војници по границата со Чехословачка, официјално како дел од армиските маневри.{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 3 p. 105}} На 4 или 5 септември,{{sfn|Bell|1986|p=238}} Бенеш го поднел Четвртиот план, со кој ги исполнил речиси сите барања од договорот. Судетските Германци биле под инструкции од Хитлер да избегнат компромис,{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 3 p. 105}} а СдП одржала протести што предизвикале полициска акција во [[Острава]] на 7 септември, во која биле уапсени двајца од нивните парламентарни пратеници.{{sfn|Bell|1986|p=238}} Судетските Германци го искористиле инцидентот и лажните обвинувања за други злосторства како изговор за прекин на понатамошните преговори..{{sfn|Bell|1986|p=238}}{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=Vol. 3|p=105}} [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-H12478,_Obersalzberg,_Münchener_Abkommen,_Vorbereitung.jpg|мини|Хитлер го поздравува Чемберлејн на скалите од [[Бергхоф]], 15 септември 1938 година]] На 12 септември, Хитлер одржал говор на [[Нирнбершки собири|митингот на Нацистичката партија во Нирнберг]] за судетската криза, осудувајќи ги постапките на владата на Чехословачка. Хитлер ја осудил Чехословачка како измамничка држава која го крши нагласувањето на меѓународното право на национално [[самоопределување]], тврдејќи дека таа е чешка хегемонија, иако [[Германци|Германците]], [[Словаци|Словаците]], [[Унгарци|Унгарците]], [[Украинци|Украинците]] и [[Полјаци|Полјаците]] во земјата всушност сакале да бидат во унија со Чесите. Хитлер го обвинил Бенеш дека се стреми постепено да ги истреби Судетските Германци и тврдел дека од создавањето на Чехословачка, над 600.000 Германци биле намерно протерани од своите домови под закана од глад доколку не заминат. <ref name="Adolf Hitler 2007. Pp. 627">Adolf Hitler, Max Domarus. ''The Essential Hitler: Speeches and Commentary''. Bolchazy-Carducci Publishers, 2007. {{ISBN|9780865166271}}. p. 627.</ref> Тој тврдел дека владата на Бенеш ги прогонувала Германците, заедно со Унгарците, Полјаците и Словаците, и го обвинил Бенеш дека им се заканува на националностите дека ќе бидат етикетирани како предавници доколку не бидат лојални на земјата. Тој изјавил дека тој, како шеф на државата Германија, ќе го поддржи правото на самоопределување на сограѓаните Германци во Судетската област. Тој го осудил Бенеш за неодамнешното погубување на неколку германски демонстранти од страна на неговата влада. Тој го обвинил Бенеш за воинствено и заканувачко однесување кон Германија, кое, доколку избувне војна, ќе резултира со тоа што Бенеш ќе ги принуди Судетските Германци да се борат против нивната волја против Германците од Германија. Хитлер ја обвинил владата на Чехословачка дека е клиентски режим на [[Франција]], тврдејќи дека францускиот министер за воздухопловство Пјер Кот изјавил: „''Потребна ни е оваа држава како основа од која полесно ќе фрламе бомби за да ја уништиме германската економија и нејзината индустрија''“. === Состанок во Берхтесгаден === [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_146-1976-063-32,_Bad_Godesberg,_Münchener_Abkommen,_Vorbereitung.jpg|лево|мини|Чемберлен пречекан од Хитлер на почетокот на состанокот во Бад Годесберг на 24 септември 1938 година]] На 13 септември, откако настанало внатрешно насилство и нарушувања во Чехословачка, Чемберлејн побарал од Хитлер лична средба за да се најде решение со цел да се избегне војна.{{sfn|Bell|1986|p=239}} Чемберлејн одлучил да го направи тоа по консултација со неговите советници [[Лорд Халифакс]], [[Сер Џон Сајмон]] и [[Samuel Hoare, 1st Viscount Templewood|Сер Самуел Хоар]]. Средбата била најавена на специјална прес-конференција во [[10 Даунинг Стрит]], што довело до зголемување на оптимизмот во британското јавно мислење.<ref name="Reynolds2">{{Cite book|title=Summits : six meetings that shaped the twentieth century|last=Reynolds|first=David|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=9780786744589|location=New York|oclc=646810103}}</ref> Чемберлен пристигнал со изнајмен авион на [[British Airways]] во Германија на 15 септември, а потоа пристигнал во резиденцијата на Хитлер во Берхтесгаден за средбата.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 712">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 71.</ref> Летот бил еден од првите случаи кога шеф на држава или дипломатски претставник патувал на дипломатска средба со [[авион]], бидејќи напнатата ситуација оставила малку време за патување со [[воз]] или [[брод]] Хенлајн отпатувал за Германија истиот ден.{{sfn|Bell|1986|p=239}} Тој ден, Хитлер и Чемберлејн одржале разговори во кои Хитлер инсистирал дека Судетските Германци мора да имаат право да го остварат правото на национално самоопределување и да можат да се приклучат кон Судетската област со Германија. Хитлер повеќепати лажно тврдел дека чехословачката влада убила 300 Судетски Германци Хитлер исто така изразил загриженост пред Чемберлејн за она што тој го сметаал за британски „закани“. Чемберлејн одговорил дека не издал „закани“ и фрустрирано го прашал Хитлер „''Зошто дојдов тука да си го губам времето''?“ Хитлер одговорил дека доколку Чемберлејн е подготвен да го прифати самоопределувањето на Судетските Германци, тој би бил подготвен да разговара за прашањето. Хитлер исто така го уверил Чемберлејн дека навистина не сака да ја уништи Чехословачка, туку дека верува дека по германската анексија на Судетската област, малцинствата во земјата ќе се отцепат и ќе предизвикаат распад на државата. Чемберлејн и Хитлер разговарале три часа, по што средбата била прекината. Чемберлејн се вратил во Британија со авион и се состанал со својот кабинет за да го разгледа прашањето. По состанокот, Даладје отпатувал за Лондон на 16 септември за да се сретне со британски претставници за да разговара за текот на дејствувањето. <ref>Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. pp. 71–72.</ref> Ситуацијата во Чехословачка станала уште потензична тој ден, при што чехословачката влада издала налог за апсење на Хенлајн, кој пристигнал во Германија еден ден претходно за да учествува во преговорите. <ref name="Santi Corvaja 2008, pp. 72">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 72.</ref> Француските предлози се движеле од водење војна против Германија до поддршка за отстапување на Судетската област на Германија. Разговорите завршиле со цврст британско-француски план. Велика Британија и Франција побарале Чехословачка да ѝ ги отстапи на Германија сите територии на кои германското население претставува над 50% од вкупното население на Судетската Област. Во замена за таа отстапка, Велика Британија и Франција ќе ја гарантираат независноста на Чехословачка. Чехословачка го отфрлила предложеното решение. [[Податотека:Čs._vojáci_v_Krásné_Lípě.gif|мини|Војници на Чехословачката армија на патрола во Судетската Област во септември 1938 година]] На 17 септември 1938 година, Хитлер наредил основање на ''[[Судетскогермански Фрајкор]]'', паравоена организација која ја презела структурата на Орднерсгрупе, организација на етнички Германци во Чехословачка, која била распуштена од чехословачките власти претходниот ден поради нејзината вмешаност во голем број [[Тероризам|терористички]] активности. Организацијата била засолнета, обучена и опремена од германските власти и спроведувала прекугранични терористички операции на чехословачка територија. Потпирајќи се на Конвенцијата за дефиниција на агресија, чехословачкиот претседател Едвард Бенеш и владата во егзил подоцна го сметале 17 септември 1938 година за почеток на необјавената германско-чехословачка војна. Ова разбирање го прифатил и современиот чешки Уставен суд. <ref name="Con Court ruling">{{Наведување|last=Constitutional Court of the Czech Republic|title=Ruling No. II. ÚS 307/97|place=Brno|year=1997|language=cs}} ''Stran interpretace "kdy země vede válku", obsažené v čl. I Úmluvy o naturalizaci mezi Československem a Spojenými státy, publikované pod č. 169/1929 Sb. za účelem zjištění, zda je splněna podmínka státního občanství dle restitučních předpisů, Ústavní soud vychází z již v roce 1933 vypracované definice agrese Společnosti národů, která byla převzata do londýnské Úmluvy o agresi (CONVENITION DE DEFINITION DE L'AGRESSION), uzavřené dne 4. 7. 1933 Československem, dle které není třeba válku vyhlašovat (čl. II bod 2) a dle které je třeba za útočníka považovat ten stát, který první poskytne podporu ozbrojeným tlupám, jež se utvoří na jeho území a jež vpadnou na území druhého státu (čl. II bod 5). V souladu s nótou londýnské vlády ze dne 22. 2. 1944, navazující na prohlášení prezidenta republiky ze dne 16. 12. 1941 dle § 64 odst. 1 bod 3 tehdejší Ústavy, a v souladu s citovaným čl. II bod 5 má Ústavní soud za to, že dnem, kdy nastal stav války, a to s Německem, je den 17. 9. 1938, neboť tento den na pokyn Hitlera došlo k utvoření "Sudetoněmeckého svobodného sboru" (Freikorps) z uprchnuvších vůdců Henleinovy strany a několik málo hodin poté už tito vpadli na československé území ozbrojeni německými zbraněmi.''</ref> Во следните денови, чехословачките сили претрпеле над 100 убиени лица во акција, стотици ранети и над 2.000 киднапирани во Германија. На 18 септември, италијанскиот [[Дуче|''дуче'']] [[Бенито Мусолини]] одржал говор во [[Трст]], Италија, каде што изјавил „''Доколку има два табора, за и против Прага, нека се знае дека Италија ја избрала својата страна''“, со јасна порака дека Мусолини ја поддржал Германија во кризата. <ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 71">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 71.</ref> На 20 септември, [[Германски отпор против нацизмот|германските противници]] во војската се состанале за да разговараат за конечните планови за заговорот што го развиле за соборување на нацистичкиот режим. Состанокот го водел генералот [[Ханс Остер]], заменик-шеф на ''Абвер'' (германската агенција за контрашпионажа). Меѓу другите членови бил и капетанот Фридрих Вилхем Хајнц и други воени офицери кои го воделе планираниот [[државен удар]] и се сретнале на состанокот. На 22 септември, Чемберлејн, кој се подготвувал да се качи на својот авион за да замине во Германија на понатамошни разговори во Бад Годесберг, изјавил пред на печатот кој го пречекал таму: „''Мојата цел е мир во Европа, верувам дека ова патување е патот до тој мир''“. Чемберлејн пристигнал во [[Келн]], каде што добил раскошен, величествен пречек со германски бенд кој ја свирел „[[Боже, чувај го Кралот]]“, а Германците му дале цвеќе и подароци на Чемберлејн. Чемберлејн пресметал дека целосното прифаќање на германската анексија на цела Судетска Област без ограничувања ќе го принуди Хитлер да го прифати договорот. Откако бил известен за ова, Хитлер одговорил: „''Дали ова значи дека сојузниците се согласиле со одобрението на Прага за префрлање на Судетската Област на Германија''?“, на кое Чемберлејн одговорил: „''Точно така''“, на што Хитлер одговорил со тресење на главата, велејќи дека понудата на сојузниците е недоволна. Тој му рекол на Чемберлејн дека сака Чехословачка целосно да се распадне, а нејзините територии да бидат прераспределени на Германија, Полска и Унгарија, и му рекол на Чемберлејн да ја земе одлуката или да го напушти состанокот. Чемберлејн бил потресен од оваа изјава. Хитлер продолжил да му кажува на Чемберлејн дека од нивниот последен состанок на 15, дејствијата на Чехословачка, за кои Хитлер тврдел дека вклучуваат убиства на Германци, ја направиле ситуацијата неподнослива за Германија. Подоцна на состанокот, била преземена измама за да се влијае и да се изврши притисок врз Чемберлејн: еден од помошниците на Хитлер влегол во собата за да го информира Хитлер дека во Чехословачка биле убиени повеќе Германци, на што Хитлер извикал како одговор „''Ќе ги одмаздам сите. Чесите мора да бидат уништени''“. Средбата завршила со тоа што Хитлер одбил да направи какви било отстапки на барањата на сојузниците. Подоцна истата вечер, Хитлер се загрижил дека отишол предалеку во притисокот врз Чемберлејн и се јавил во хотелскиот апартман на Чемберлејн, велејќи дека ќе прифати анексирање само на Судетската Област, без никакви територии, под услов Чехословачка да започне со евакуација на етничките Чеси од териториите со германски мнозинство до 26 септември во 8:00 часот наутро. Откако бил притиснат од Чемберлејн, Хитлер се согласил ултиматумот да биде поставен за 1 октомври (истиот датум кога требало да започне операцијата Зелено). <ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 73">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 73.</ref> Потоа Хитлер му кажал на Чемберлејн дека ова е една отстапка што тој е спремен да му ја направи на премиерот како „''подарок''“ од почит кон фактот дека Чемберлејн бил спремен малку да се повлече од својата претходна позиција. Хитлер продолжил велејќи дека по анексијата на Судетската Област, Германија нема да има понатамошни територијални претензии кон Чехословачка и ќе склучи колективен договор за гарантирање на границите на Германија и Чехословачка. Така бил формиран нов чехословачки кабинет, под водство на генерал [[Јан Сировски]], а на 23 септември бил издаден декрет за општа мобилизација, кој бил прифатен од јавноста со силен ентузијазам - во рок од 24 часа, еден милион луѓе се приклучиле на армијата за да ја бранат земјата. Чехословачката армија, осовремена, искусна и со одличен систем на гранични утврдувања, била подготвена за борба. [[Советскиот Сојуз]] ја објавил својата подготвеност да ѝ помогне на Чехословачка, под услов [[Црвената армија]] да може да ја премине полската и романската територија. Двете земји одбиле да ѝ дозволат на советската армија да ги користи нивните територии.<ref>{{Наведена книга|title=Soviet Foreign Policy, 1930–33. The Impact of the Depression|last=Haslam|first=Jonathan|publisher=St. Martin's Press|year=1983|location=New York}}</ref> Во раните часови на 24 септември, Хитлер го издал [[Годесбергов меморандум|Годесберговиот меморандум]], со кој се барало Чехословачка да го отстапи Судетскиот Округ на Германија најдоцна до 28 септември, со плебисцити што ќе се одржат во неопределени области под надзор на германските и чехословачките сили. Во меморандумот, исто така, се наведувало дека доколку Чехословачка не се согласи со германските барања до 2 часот попладне на 28 септември, Германија ќе го преземе Судетскиот Округ со сила. Истиот ден, Чемберлејн се врати во Британија и објавил дека Хитлер бара анексија на Судетскиот Округ без одложување. Соопштението ги разбеснило оние во Британија и Франција кои сакале да се соочат со Хитлер еднаш засекогаш, дури и доколку тоа значело војна, а неговите поддржувачи добиле на сила. Чехословачкиот амбасадор во Обединетото Кралство, Јан Масарик, бил воодушевен кога слушнал за поддршката за Чехословачка од британските и француските противници на плановите на Хитлер, велејќи „''Нацијата на Свети Вацлав никогаш нема да биде нација на робови''“. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R99301,_Münchener_Abkommen,_Chamberlain,_Mussolini,_Ciano.jpg|лево|мини|Чемберлејн со Бенито Мусолини, септември 1938 година]] На 25 септември, Чехословачка се согласила со условите кои претходно биле договорени од Велика Британија, Франција и Германија. Следниот ден, сепак, Хитлер додал нови барања, инсистирајќи да бидат задоволени и барањата на етничките [[Германци во Полска]] и [[Германци во Унгарија|Унгарија]]. На 26 септември, Чемберлејн го испратил [[Сер Хорас Вилсон]] да му однесе лично писмо на Хитлер во кое било навеено дека сојузниците сакаат мирно решавање на судетската криза. Подоцна истата вечер, Хитлер го дал својот одговор во говор во Берлинскиот спортски центар; тој тврдел дека Судетската Област е „''последното територијално барање што треба да го поставам во Европа''“ <ref name="sudetenland1">{{Наведена книга|title=Hitler: speeches and proclamations, 1932–1945 : the chronicle of a dictatorship|last=Domarus|first=Max|last2=Hitler|first2=Adolf|year=1990|page=1393}}</ref> и ѝ дал на Чехословачка рок до 28 септември во 14:00 часот да ѝ го отстапи Судетскиот Округ на Германија или да се соочи со војна. Во овој момент, британската влада почнала да прави воени подготовки, а Долниот дом бил повторно свикан од парламентарната пауза. <ref name="Reynolds">{{Наведена книга|title=Summits : six meetings that shaped the twentieth century|last=Reynolds|first=David|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=9780786744589|location=New York|oclc=646810103}}</ref> На 27 септември 1938 година, кога преговорите меѓу Хитлер и Чемберлејн станале затегнати, Чемберлејн им се обратил на британскиот народ, велејќи особено: „''Колку е ужасно, фантастично, неверојатно што треба да копаме ровови и да пробуваме гас-маски овде поради кавга во далечна земја меѓу луѓе за кои не знаеме ништо''.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historyguide.org/europe/munich.html|title=Neville Chamberlin on 'Appeasement' (1939)|work=www.historyguide.org}}</ref> На [[28 септември]] во 10:00 часот наутро, четири часа пред крајниот рок и без согласност од Чехословачка за барањето на Хитлер, британскиот амбасадор во Италија, лордот [[Ерик Драмонд]], го повикал италијанскиот министер за надворешни работи, [[Галеацо Чано]], за да побара итен состанок. Лордот го информирал Чано дека Чемберлејн му наложил да побара од Мусолини да влезе во преговорите и да го натера Хитлер да го одложи ултиматумот. Во 11:00 часот наутро, Чано се сретнал со Мусолини и го информирал за предлогот на Чемберлејн; Мусолини се согласил со него и одговорил со телефонирање на италијанскиот амбасадор во Германија и му рекол: „''Оди веднаш кај Фирерот и кажи му дека што и да се случи, јас ќе бидам на негова страна, но дека барам одложување од 24 часа пред да започнат непријателствата. Во меѓувреме, ќе проучам што може да се направи за да се реши проблемот''.“<ref>Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. pp. 73–74.</ref> Хитлер ја примил пораката од Мусолини додека разговарал со францускиот амбасадор. Хитлер одговорил: „''Мојот добар пријател, Бенито Мусолини, ме замоли да ги одложам наредбите за марширање на германската армија за дваесет и четири часа, и јас се согласив''“. Секако, ова не претставувало отстапка, бидејќи датумот на инвазијата бил одреден за 1 октомври 1938 година..<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 74">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 74.</ref> По разговорот со Чемберлејн, лордот му ја упатил благодарноста на Чемберлејн до Мусолини, како и барањето на Чемберлејн Мусолини да присуствува на конференцијата на четирите сили: Велика Британија, Франција, Германија и Италија во [[Минхен]] на [[29 септември]] за да се реши проблемот со Судетските Области пред крајниот рок од 14:00 часот. Мусолини се согласил. Единственото барање на Хитлер било да се осигури дека Мусолини ќе биде вклучен во преговорите на конференцијата. Невил Хендерсон, Александар Кадоган и личниот секретар на Чемберлејн, лорд Данглас, му ја пренеле веста за конференцијата на Чемберлејн додека тој се обраќал пред Парламентот, а Чемберлејн одеднаш ја објавил конференцијата и неговото прифаќање да присуствува на крајот од говорот, со навивање. Кога претседателот на Соединетите Американски Држави, [[Франклин Д. Рузвелт]], дознал дека конференцијата е закажана, му телеграфирал на Чемберлен со зборовите: „''Добар човеку''“. <ref name="dallek roosevelt">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xTKvo-cXv3EC&q=roosevelt+chamberlain+%22good+man%22&pg=PA166|title=Franklin D. Roosevelt and American Foreign Policy, 1932–1945: With a New Afterword|last=Dallek|first=Robert|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=9780199826667|pages=166|author-link=Robert Dallek}}</ref> === Резолуција === [[Податотека:Münchner_abkommen5_en.svg|мини|Редослед на настани по Минхенскиот договор:<br /><br />1. Судетската област станала дел од Германија во согласност со Минхенскиот договор (октомври 1938 година).<br /> 2. Полска ја анектирала Заолзе, област со полско мнозинство, за која двете земји воделе војна во 1919 година (октомври 1938 година).<br /> 3. Пограничните области (јужна третина од Словачка и јужна [[Закарпатија|Карпатска Рутенија]]) со унгарски малцинства станале дел од Унгарија во согласност со Првата Виенска арбитража (ноември 1938 година).<br /> 4. На 15 март 1939 година, за време на германската инвазија на преостанатите чешки територии, Унгарија го анектирала остатокот од [[Закарпатија|Карпатска Рутенија]] (која била [[Карпатска Украина|автономна]] од октомври 1938 година).<br /> 5. Германија го воспоставила [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторатот Бохемија и Моравија]] со [[Марионетска држава|марионетска влада]], на 16 март 1939 година.<br /> 6. На 14 март 1939 година, прохитлеровата [[Римокатоличка црква|католичко]] - [[Фашизам|фашистичка]] влада ја прогласила [[Словачка Република (1939–1945)|Словачката Република]] за клиентска држава [[Сили на Оската|на Оската]].]] [[Податотека:MunichAgreement.jpg|мини|Британскиот премиер Невил Чемберлејн по слетувањето на аеродромот Хестон по средбата со [[Адолф Хитлер]]]] Преговорите започнале во [[Фирербау]] веднаш по пристигнувањето на Чемберлејн и Даладје, што им дало малку време за консултации. Состанокот се одржал на англиски, француски и германски јазик.<ref name="Reynolds">{{Наведена книга|title=Summits : six meetings that shaped the twentieth century|last=Reynolds|first=David|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=9780786744589|location=New York|oclc=646810103}}</ref> Договорот бил постигнат на 29 септември, а околу 1:30 часот наутро на 30 септември 1938 година,{{Sfn|Gilbert|Gott|1999}} [[Адолф Хитлер]], [[Невил Чемберлејн]], [[Бенито Мусолини]] и [[Едуар Даладје]] го потпишале Минхенскиот договор. Договорот официјално го претставил Мусолини, иако всушност италијанскиот план бил речиси идентичен со предлогот на Годесберг: германската армија требало да ја заврши окупацијата на Судетската Област до 10 октомври, а меѓународна комисија ќе одлучи за иднината на другите спорни области. Чехословачка била информирана од Велика Британија и Франција дека може или сама да се спротивстави на нацистичка Германија или да се потчини на пропишаните анексии. Чехословачката влада, сфаќајќи ја безнадежноста од самостојно борење против нацистите, неволно капитулирала (30 септември) и се согласила да се придржува до договорот. Спогодбата ѝ ја дало на Германија Судетската Област почнувајќи од 10 октомври и [[де факто]] контрола врз остатокот од Чехословачка сè додека Хитлер ветил дека нема да оди понатаму. На 30 септември, по малку одмор, Чемберлејн заминал во станот на Хитлер на Принцрегентенштрасе и го замолил да потпише изјава во која го нарекува англо-германскиот поморски договор „''симболичен на желбата на нашите две земји никогаш повеќе да не војуваат една со друга''“. Откако преведувачот на Хитлер му го превел, тој со задоволство се согласил на тоа. На 30 септември, по враќањето во Британија, Чемберлејн го одржал својот контроверзен говор „[[Мир за нашето време]]“ пред толпите во Лондон. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannia.com/history/docs/peacetime.html|title=Peacetime|publisher=Encyclopedia Britannica}}</ref> [[Податотека:The_Führerbau.jpg|мини|Фирербау во Минхен, место на потпишување на Минхенскиот договор]] [[Податотека:Hitler's_office_in_the_Führerbau.JPG|мини|Денешен поглед на канцеларијата на Хитлер во Фирербау каде што бил потпишан Минхенскиот договор, со оригиналниот камин и таванска ламба]] === Реакции === ==== Итен одговор ==== ===== Чехословачка ===== Чехословаците биле разочарани од Минхенскиот договор. Тие не биле поканети на конференцијата и сметале дека биле предадени од британската и француската влада. Многу [[Чеси]] и [[Словаци]] го нарекуваат Минхенскиот договор '''Минхенски диктат''' ({{Langx|cs|Mnichovský diktát}}; {{Langx|sk|Mníchovský diktát}}). Фразата „[[Минхенско предавство]]“ ({{Јаз|cs|Mnichovská zrada}} {{Јаз|sk|Mníchovská zrada}}) се употребува поради воениот сојуз што Чехословачка го имала со Франција и кој се покажал како бескорисен. Ова се одразило и во фактот што особено француската влада изразила став дека Чехословачка ќе се смета за одговорна за секоја европска војна што ќе произлезе од тоа доколку Чехословачката Република се одбрани со сила од германските упади. <ref>{{Наведена книга|title=The validity of the Munich agreement and the process of the repudiation during the second world war as seen from a Czechoslovak perspective|last=Kuklik|first=Jan|page=346}}</ref> Слоганот „ За нас, без нас! “ ({{Јаз|cs|O nás bez nás!}} {{Јаз|sk|O nás bez nás!}}) ги собира чувствата на народот на Чехословачка (денес [[Словачка]] и [[Чешка]]) кон договорот. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/1100326.html|title=Czech Republic: Past Imperfect – 64 Years Later, Munich 'Betrayal' Still Defines Thought (Part 5)|date=19 July 2002|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref> Со припојувањето на Судетската Област кон Германија, [[Втора Чехословачка Република|Чехословачка]] (како што била преименувана државата) ја изгубила својата одбранлива граница со Германија и чехословачките гранични утврдувања. Без нив, нејзината независност станала повеќе номинална отколку реална. Чехословачка, исто така, изгубила 70% од својата железарско-челична индустрија, 70% од својата електрична енергија и 3,5&nbsp;милиони граѓани во Германија како резултат на населбата. Судетските Германци го прославиле она што го сметале за свое ослободување. Се сметало дека претстојната војна била избегната. {{Sfn|Shirer|1960}} [[Нобелова награда за литература|Нобеловецот]], [[Томас Ман]], преку пенкалото застанал во одбрана на својата сурогат татковина, прогласувајќи ја својата гордост што е чехословачки граѓанин и запоставувајќи ги достигнувањата на републиката. Тој ја нападнал „''Европа која е подготвена за ропство''“, пишувајќи дека „''Чехословачкиот народ е подготвен да се бори за слобода и да ја надмине сопствената судбина''“ и „''Премногу е доцна за британската влада да го спаси мирот. Тие изгубија премногу можности''“. Претседателот Бенеш од Чехословачка бил номиниран за [[Нобелова награда за мир]] во 1939 година. ===== Германија ===== Иако Британците и Французите биле задоволни, еден британски дипломат во [[Берлин]] тврдел дека бил информиран од член на придружбата на Хитлер дека набргу по средбата со Чемберлејн, Хитлер бесно рекол: „''Господа, ова беше мојата прва меѓународна конференција и можам да ве уверам дека ќе биде и последна''.“ {{Sfn|Kirkpatrick|1959}} Во друга прилика, се слушнал како вели за Чемберлејн: „''Доколку некогаш тој глупав старец повторно дојде да се меша овде со својот чадор, ќе го шутнам долу и ќе му скокнам на стомак пред сликарите''.“ {{Sfn|Kirkpatrick|1959}} Во еден од неговите јавни говори по Минхен, Хитлер изјавил: „''Фала му на Бога што немаме политичари со чадор во оваа земја''.“ {{Sfn|Kirkpatrick|1959}} [[Податотека:Adolf_Hitler_in_Neustadt.jpg|мини|Хитлер пречекан во Нојштат (денешен Прудник) додека ги посетувал судетските територии]] Хитлер се чувствувал измамен од ограничената војна против Чесите, кон која се стремел цело лето. На почетокот на октомври, прес-секретарот на Чемберлејн побарал јавна декларација за германско пријателство со Велика Британија за да се зацврсти домашната положба на Чемберлејн; наместо тоа, Хитлер одржал говори во кои го осудил „''мешањето на гувернантата''“ на Чемберлејн. Во август 1939 година, кратко пред [[Инвазија на Полска (1939)|инвазијата на Полска]], Хитлер им кажал на своите генерали: „''Нашите непријатели се луѓе под просекот, не се луѓе од акција, не се господари. Тие се мали црви. Ги видов во Минхен''.“ Пред Минхенскиот договор, решителноста на Хитлер да ја нападне Чехословачка на [[1 октомври]] [[1938]] година предизвикало голема криза во германската командна структура. Началникот на Генералштабот, генерал Лудвиг Бек, протестирал во долга серија меморандуми дека тоа ќе започне [[светска војна]] што Германија ќе ја изгуби и го повикал на Хитлер да го одложи планираниот воен судир. Хитлер ги нарекол аргументите на Бек против војната „ ''kindische Kräfteberechnungen'' “ („детски пресметки на сила“). На [[4 август]] [[1938]] година, се одржал таен состанок на армијата. Бек го прочитал својот долг извештај пред собраните офицери. Сите се согласиле дека мора да се направи нешто за да се спречи сигурна катастрофа. Бек се надевал дека сите заедно ќе поднесат оставка, но никој не поднел оставка освен Бек. Неговиот заменик, генерал [[Франц Халдер]], сочувствувал со Бек и двајцата биле регрутирани во [[Остерова завера|Септемвриската завера]] на [[Ханс Остер]], која планирала да го уапси Хитлер во моментот кога ќе ја даде наредбата за инвазија. Овој план би функционирал единствено доколку Велика Британија издала силно предупредување и писмо во кое ќе се бори за зачувување на Чехословачка. Ова би помогнало да се убеди германскиот народ дека Германија ја чека сигурен пораз. Затоа биле испратени агенти во Англија за да му пренесат на Чемберлејн дека бил планиран напад врз Чехословачка и за нивната намера да го соборат Хитлер доколку тоа се случи. Предлогот бил одбиен од британскиот кабинет и такво писмо не било издадено. Според тоа, предложеното отстранување на Хитлер не се случило. {{Sfn|Parssinen|2004}} На 7 октомври 1938 година, Хитлер ги посетил судетските територии. Тој пристигнал со воз во Нојштад (денес Прудник, Полска), град веднаш до поранешната чехословачка граница, а потоа отпатувал за [[Мјесто Албрехтице]], [[Крнов]], [[Брунтал]] и [[Злате Хори]].<ref>{{Наведени вести|url=https://sbc.org.pl/dlibra/publication/282694/edition/267492|title=Swastyka nad miastem|last=Dereń|first=Andrzej|date=November 2000|work=Tygodnik Prudnicki|publisher=Spółka Wydawnicza "Aneks"|location=Prudnik|pages=1, 5|language=pl|issn=1231-904X}}</ref> ===== Британија и Франција ===== [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_146-1976-033-20,_Anschluss_sudetendeutscher_Gebiete.jpg|лево|мини|Судетски Германци го поздравуваат пристигнувањето на германската армија во Судетската Област во октомври 1938 година]] Договорот генерално бил пречекан позитивно. Премиерот Даладје од Франција не верувал, како што изјавил еден научник, дека европската војна е оправдана „''за да се одржат три милиони Германци под чешки суверенитет''“. Анкетите на Галуп во Велика Британија, Франција и Соединетите Американски Држави покажале дека мнозинството луѓе го поддржале договорот. Претседателот Бенеш од Чехословачка бил номиниран за [[Нобелова награда за мир]] во 1939 година. Насловот на ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]'' за Минхенскиот договор гласел „''Хитлер добива помалку од неговите судетски барања''“ и објавил дека „''радосна толпа''“ го поздравила Даладје по неговото враќање во Франција и дека Чемберлејн бил „''диво надвиван''“ по неговото враќање во Британија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0930.html|title=Britain and Germany Make Anti-War Pact; Hitler Gets Less Than His Sudeten Demands; Polish Ultimatum Threatens Action Today|work=The New York Times|accessdate=20 July 2019}}</ref> Во Франција, единствената политичка партија која се спротивставила на Минхенскиот договор била[[Комунистичка партија на Франција|Комунистичката партија]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1968/09/30/en-france-seuls-les-communistes-deux-deputes-et-quelques-journalistes-ont-combattu-l-accord_2481194_1819218.html|title=En France, seuls les communistes, deux députés et quelques journalistes ont combattu l'accord|date=30 September 1968|work=Le Monde.fr}}</ref> Британското население очекувало непосредна војна, а „''државничкиот гест''“ на Чемберлејн на почетокот бил пречекан со воодушевување. Тој бил пречекан како херој од кралското семејство и поканет на балконот во [[Бакингемска палата|Бакингемската палата]] пред да го претстави договорот пред [[Парламент на Обединетото Кралство|британскиот парламент]]. Генерално позитивната реакција брзо се влошила, и покрај кралското покровителство. Сепак, од самиот почеток постоело противење. [[Клемент Атли]] и [[Лабуристичка партија (Обединето Кралство)|Лабуристичката партија]] се спротивставиле на договорот, во сојуз со двајца конзервативни пратеници, Даф Купер и Вивјан Адамс, кои дотогаш се сметале за реакционерен елемент во [[Конзервативна партија (Обединето Кралство)|Конзервативната партија]]. Даладје верувал дека крајните цели на Хитлер се закана. На состанок кон крајот на април 1938 година, тој им рекол на Британците дека вистинската долгорочна цел на Хитлер е да обезбеди „''доминација на континентот во споредба со која амбициите на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] биле слаби''“. Тој продолжил велејќи: „''Денес е редот на Чехословачка. Утре ќе биде редот на [[Втора Полска Република|Полска]] и [[Кралство Романија|Романија]]. Кога Германија ќе ја добие нафтата и пченицата кои ѝ се потребни, таа ќе се сврти кон Западот. Секако мора да ги зголемиме нашите напори за да ја избегнеме војна. Но, тоа нема да се постигне освен доколку Велика Британија и Франција не се држат заедно, интервенирајќи во Прага за нови отстапки, но истовремено изјавувајќи дека ќе ја заштитат независноста на Чехословачка. Доколку, напротив, западните сили повторно капитулираат, тие само ќе ја забрзаат војната која сакаат да ја избегнат''.“ {{Sfn|Shirer|1969}} Можеби обесхрабрен од аргументите на француските воени водачи и цивилни службеници во врска со нивната неподготвена воена и слаба финансиска состојба, а сепак трауматизиран од крвопролевањето на Франција во [[Првата светска војна]], на кое тој лично бил сведок, Даладје на крајот му дозволил на Чемберлејн да го стори она што го посакува. По враќањето во Париз, Даладје, кој очекувал непријателска толпа, бил аплаудиран. Во деновите по состанокот од Минхен, Чемберлејн добил повеќе од 20.000 писма и телеграми на благодарност, како и подароци, вклучувајќи 6000 разни луковици од благодарни холандски обожаватели и крст од [[Папа Пиј XI|папата Пиј XI]]. ===== Полска ===== [[Податотека:Polish_Army_capturing_Zaolzie_in_1938.PNG|лево|мини|Полската армија влегува во Заолже во 1938 година]] [[Полска]] градела тајна полска организација во областа [[Заолже]] од 1935 година. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Во летото 1938 година, Полска направила обид да организира герилски групи во областа. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} На 21 септември, Полска официјално побарала директен пренос на областа под своја контрола. Полскиот пратеник во Прага, Казимјеж Папе, истакнал дека враќањето на [[Чешинска Шлеска]] ќе биде знак на добра волја и „''исправка на неправдата''“ од 1920 година. {{Sfn|Jesenský|2014}} Слични ноти биле испратени до Париз и Лондон со барање полското малцинство во Чехословачка да ги добие истите права како и судетските Германци. {{Sfn|Rak|2019}} Следниот ден Бенеш испратил писмо до полскиот претседател [[Игнаци Мошчицки]] со ветување за „''корективна граница''“, но писмото било доставено дури на 26 септември. {{Sfn|Kornat|2012}} Одговорот на Мошчицки, даден на 27 септември, бил заобиколен, но бил придружен со барањето на полската влада веднаш да ѝ ги предаде двете области на Заолже, како претходница на конечното решавање на граничниот спор. {{Sfn|Majewski|2019}} Одговорот на Бенеш не бил конечен: тој се согласил да ѝ ја предаде спорната територија на Полска, но тврдел дека тоа не може да се направи во пресрет на германската инвазија, бидејќи тоа би ги нарушило подготовките на Чехословачка за војна. Полјаците го прифатиле одговорот како играње на време. {{Sfn|Kornat|2012}} Полските дипломатски акции биле придружени со распоредување војска по должината на чехословачката граница на 23-24 септември и со давање наредба на таканаречените „''борбени единици''“ на заолошките Полјаци и „заолошката легија“, паравоена организација составена од волонтери од цела Полска, да ја преминат границата кон Чехословачка и да ги нападнат чехословачките единици. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Сепак, малкумината кои ја преминале биле одбиени од чехословачките сили и се повлекле назад во Полска. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Полскиот амбасадор во Германија дознал за резултатите од Минхенската конференција на [[30 септември]] од [[Јоаким фон Рибентроп|Рибентроп]], кој го уверил дека [[Берлин]] ги условува гаранциите за остатокот од Чехословачка со исполнување на полските и унгарските територијални барања. {{Sfn|Rak|2019}} Полскиот министер за надворешни работи [[Јожеф Бек]] бил разочаран од таков пресврт на настаните. Според неговите зборови, конференцијата била „''обид на директоратот на големите сили да им наметне обврзувачки одлуки на другите држави (а Полска не може да се согласи на тоа, бидејќи тогаш тоа би се свело на политичка цел што другите ја спроведуваат по своја волја'').“ {{Sfn|Rak|2019}} Како резултат на тоа, во 11:45 часот попладне на 30 септември, 11 часа откако чехословачката влада ги прифатила условите од Минхен, Полска ѝ поставила ултиматум на чехословачката влада. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Побарала итна евакуација на чехословачките сили и полиција и ѝ дал време на [[Прага]] до пладне следниот ден. Во 11:45 часот на 1 октомври, чехословачкото Министерство за надворешни работи го повикало полскиот амбасадор во Прага и му пренело дека Полска може да добие што сака, но потоа побарала одложување од 24 часа. На 2 октомври, [[Полска армија|полската армија]], под команда на генерал Владислав Бортновски, анектирала област од 801,5&nbsp;км<sup>2</sup> со население од 227.399 жители. Административно, припоената област била поделена помеѓу окрузите Фриштат и Чешин. <ref>{{Наведено списание|date=14 February 2008|title=Dziennik Ustaw Śląskich, 31.10.1938, [R. 17], nr 18 – Silesian Digital Library|url=https://www.sbc.org.pl/dlibra/show-content/publication/edition/6949?id=6949|journal=4258 III|access-date=2019-08-29}}</ref> Историчарот Дариуш Балишевски напишал дека за време на анексијата немало соработка помеѓу полските и германските трупи, но имало случаи на соработка меѓу полските и чешките трупи кои бранеле територија од Германците, на пример во [[Бохумин]]. <ref name="Baliszewski">{{Наведена мрежна страница|url=https://historia.uwazamrze.pl/artykul/1149147/prawda-o-zaolziu|title=Prawda o Zaolziu – Uważam Rze Historia|last=Baliszewski|first=Mariusz|work=historia.uwazamrze.pl|language=pl|accessdate=2019-10-12}}</ref> Полскиот ултиматум конечно го наведело Бенеш да одлучи, според негово сопствено објаснување, да се откаже од каква било идеја за отпор кон спогодбата (Чехословачка требало да биде нападната од сите страни). <ref name="Taylor 1967 241">{{Наведена книга|title=Origin of the Second World War|last=Taylor|first=A.J.P.|publisher=Penguin Books|year=1967|pages=241}}</ref> Германците биле воодушевени од тој исход и биле среќни да се откажат од жртвувањето на мал покраински железнички центар во корист на Полска во замена за пропагандните придобивки што следувале. Тоа ја проширило вината за поделбата на Чехословачка, ја направило Полска учесник во процесот и ги збунило политичките очекувања. Полска била обвинета дека е соучесник на Германија. <ref>{{Наведена книга|title=Bitter Glory. Poland and its fate 1918–1939|last=Watt|first=Richard|publisher=Hippocrene Books|year=1998|isbn=9780781806732|location=New York|pages=511}}</ref> Сепак, во ниту еден момент немало формален договор меѓу Полска и Германија за Чехословачка. <ref name="Weinberg1">{{Наведено списание|last=Weinberg|first=Gerhard L.|year=1975|title=German Foreign Policy and Poland, 1937–38|url=https://www.jstor.org/stable/27920627|journal=The Polish Review|volume=20|issue=1|page=16|jstor=27920627|access-date=13 February 2021}}</ref> Началникот на Генералштабот на чехословачката армија, генерал Лудвик Крејчи, на 29 септември изјавил дека „''нашата армија за околу два дена ќе биде во целосна подготвеност да издржи напад дури и од сите германски сили заедно, под услов Полска да не се движи против нас''“.<ref>{{Наведена книга|title=Czechoslovakia Crossroads and Crises|last=Stone|first=Norman|date=1989|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=9781349106462|pages=119}}</ref> Историчари како што се Х.Л. Робертс <ref name="Roberts">{{Наведена книга|title=The Diplomats 1919–1939|last=Roberts|first=H.L.|date=1960|publisher=Princeton|editor-last=Craig|editor-first=Gordon A.|pages=603, 611|chapter=The Diplomacy of Colonel Beck|quote="Even Beck's unpleasant performance at the time of Munich was not planned in concert with the Germans... He did not like Czechoslovakia, but he did not plot its destruction"|editor-last2=Gilbert|editor-first2=Felix}}</ref> и Ана Ценцјала <ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.4324/9780203045077|title=The Munich Crisis, 1938 Prelude to World War II|last=Cienciala|first=A.M.|date=30 November 1999|publisher=Routledge|isbn=9780203045077|editor-last=Goldstein|editor-first=Erik|pages=57–58|chapter=The Munich crisis of 1938: Plans and strategy in Warsaw in the context of the western appeasement of Germany|doi=10.4324/9780203045077|access-date=13 February 2021|editor-last2=Lukes|editor-first2=Igor}}</ref> ги окарактеризирале постапките на Бек за време на кризата како непријателски настроени кон Чехословачка, но не и како активно насочени кон нејзино уништување. Додека полската историографија од периодот на [[Јосиф Сталин|Сталин]] обично ја следела линијата дека Бек бил „''германски агент''“ и соработувал со Германија, историографијата по 1956 година генерално ја отфрлила оваа карактеризација. <ref name="Gromada1">{{Наведено списание|last=Gromada|first=Thadeus V.|year=1981|title=Joseph Beck in the Light of Recent Polish Historiography|url=https://www.jstor.org/stable/25777835|journal=The Polish Review|volume=26|issue=3|pages=68–71|jstor=25777835|access-date=13 February 2021}}</ref> ===== Унгарија ===== По барањето на Полска за пренос на територија, Унгарија го поднела своето барање на [[22 септември]]. {{Sfn|Jesenský|2014}} Унгарските барања конечно биле исполнети за време на [[Прва виенска арбитража|Првата виенска арбитража]] на [[2 ноември]] [[1938]] година. ===== Советски Сојуз ===== [[Податотека:Польша_показала_Ивану_его_место.jpg|мини|Политичка карикатура од Полска на која е прикажан Советскиот Сојуз во ликот на „Иван“ како е исфрлен од Европа: „''Имам чувство дека Европа престанала да ме почитува''“]] [[Јосиф Сталин]] бил вознемирен од резултатите од Минхенската конференција. Години претходно, на 2 мај 1935 година, Франција и Советскиот Сојуз го потпишале [[Француско-советски договор за меѓусебна помош|Француско-советскиот договор за меѓусебна помош]] со цел да се спречи агресијата од страна на Германија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.webdepot.umontreal.ca/Usagers/carleym/MonDepotPublic/Carley%27s%20Web%20site/Carley_Berlin_2014.pdf|title=Who Betrayed Whom? Franco-Anglo-Soviet Relations, 1932–1939|last=Jabara Carley|first=Michael|publisher=Université de Montréal}}</ref> Советите, кои имале договор за меѓусебна воена помош со Чехословачка, се чувствувале предадени од Франција, која исто така имала [[Мала Антанта|договор за меѓусебна воена помош со Чехословачка]]. <ref>{{Наведени вести|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,717350,00.html|title=Franco-Czech Treaty|date=7 January 1924|work=Time}}</ref> Британците и Французите најчесто ги употребувале Советите како закана за да се потчинат на Германците. Сталин заклучил дека Западот се здружил со Хитлер за да им предаде една земја во [[Средна Европа]] на Германците, предизвикувајќи загриженост дека тие би можеле да го сторат истото на Советскиот Сојуз во иднина за да дозволат негова поделба меѓу западните нации. Ова верување го навело Советскиот Сојуз да ја пренасочи својата надворешна политика кон зближување со Германија, што на крајот довело до потпишување на [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]] во 1939 година. {{Sfn|Hildebrand|1991}} Во 1938 година, Советскиот Сојуз бил сојузник со Франција и Чехословачка. До септември 1939 година, Советите во сите намери и цели станале ковоинствени со нацистичка Германија, поради стравот на Сталин од втор Минхенски договор со Советскиот Сојуз што ќе ја замени Чехословачка. Така, договорот индиректно придонел за избувнувањето на војната во 1939 година. <ref>{{Наведена книга|title=The Rise and Fall of the Soviet Union 1917–1991|last=Sakwa|first=Richard|date=1999|publisher=Routledge|isbn=0415122899|page=225}}</ref> ===== На други места ===== [[Австралија|Австралискиот]] премиер [[Џозеф Лајонс]] изјавил: „''Им должиме искрена благодарност на сите одговорни за исходот и многу ги цениме напорите на претседателот Рузвелт и господинот Мусолини за одржување на Минхенската конференција, на која беше покажана обединета желба за мир''.“ <ref>{{Наведени вести|title=Empire Comment on the Agreement|date=1 October 1938|work=The Manchester Guardian|page=7|quote=We owe heartfelt thanks to all responsible for the outcome, and appreciate very much the efforts of President [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt]] and Signor Mussolini to bring about the Munich conference of the Powers at which a united desire for peace has been shown.}}</ref> [[Податотека:Sudetenland_Reichsgau_1944.png|мини|Карта на судетски [[Рајхсгау]]]] ==== Подоцнежни мислења ==== Како што заканите од Германија и од европска војна станувале поочигледни, мислењата за договорот станувале понепријателски настроени. Чемберлејн бил критикуван за неговата улога како еден од „''Луѓето од Минхен''“, во книги како што е „''Виновните луѓе''“ од 1940 година. Ретка воена одбрана на договорот дошла во 1944 година од виконтот Могам, кој бил лорд канцелар. Могам ја сметал одлуката за основање чехословачка држава, вклучувајќи значителни германски и унгарски малцинства, како „''опасен експеримент''“ во светлината на претходните спорови и го прикажувал договорот како предизвикан во голема мера од потребата на Франција да се извлече од своите договорни обврски во светлината на нејзината неподготвеност за војна. {{Sfn|Maugham|1944}} По војната, историјата на Черчил за тој период, ''„Gathering Storm “'' (1948), тврдела дека смирувањето на Чемберлејн со Хитлер во Минхен било погрешно и ги евидентирала предвоените предупредувања на Черчил за планот за агресија на Хитлер и глупоста на упорноста на Британија со разоружувањето откако Германија постигнала воздушен паритет над Британија. Иако Черчил признал дека Чемберлејн дејствувал од благородни мотиви, тој тврдел дека требало да се спротивстави на Хитлер поради Чехословачка и дека требало да се направат напори за вклучување на Советскиот Сојуз. Во своите мемоари напишани по крајот на војната, Черчил, противник на помирувањето, ги ставил Полска и Унгарија, кои подоцна анектирале делови од Чехословачка со Полјаци и Унгарци, во група со Германија како „''мршојадци на трупот на Чехословачка''“. <ref name="Winston S. Churchill 2002 290">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Daxn4IOTqC4C&pg=PA290|title=The Second World War|last=Churchill|first=Winston S|publisher=RosettaBooks LLC|year=2002|isbn=9780795308321|volume=1: The Gathering Storm|pages=289–290}}</ref> Американскиот историчар [[Вилијам Л. Ширер]], во своето дело „''[[Подем и пад на Третиот рајх]]''“ (1960), сметал дека иако Хитлер не блефирал за својата намера за инвазија, Чехословачка можела да пружи значителен отпор. Ширер верувал дека Велика Британија и Франција имале доволно [[воздушна одбрана]] за да избегнат сериозно бомбардирање на [[Лондон]] и [[Париз]] и можеле да водат брза и успешна војна против Германија. {{Sfn|Shirer|1960}} Тој го цитирал Черчил како вели дека договорот значел дека „''Велика Британија и Франција биле во многу полоша положба во споредба со Хитлерова Германија''“. {{Sfn|Shirer|1960}} Откако Хитлер лично ги прегледал чешките утврдувања, тој приватно му рекол на [[Јозеф Гебелс]] дека „''ќе пролеевме многу крв''“ и дека било среќа што немало борби. === Последици === [[Податотека:Czech_refugees_from_the_Sudetenland_3.gif|мини|Чешки бегалци од Судетската Област]] На 5 октомври, Бенеш поднел оставка од функцијата [[претседател на Чехословачка]] бидејќи сфатил дека падот на Чехословачка е неизбежен. По избувнувањето на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], тој формирал чехословачка влада во егзил во [[Лондон]]. На [[6 декември]] [[1938]] година, францускиот министер за надворешни работи Боне и германскиот министер за надворешни работи Јоаким фон Рибентроп го потпишале во Париз француско-германскиот пакт за ненапаѓање. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=y3-iCQAAQBAJ&q=french-german+non-aggression+pact+8+decembre+1938&pg=RA1-PA203|title=International Military Alliances, 1648–2008|last=Gibler|first=Douglas M|publisher=CQ Press|year=2008|isbn=9781604266849|page=203}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ibiblio.org/pha/fyb/part_2.html|title=The Franco-German Declaration of December 6th, 1938|accessdate=11 June 2020}}</ref> Нацистичка Германија го држела под окупација Судетскиот Округ од [[1938]] до [[1945]] година. <ref>{{Наведено списание|last=Glassheim|first=Eagle|date=2006|title=Ethnic Cleansing, Communism, and Environmental Devastation in Czechoslovakia's Borderlands, 1945–1989|url=https://dx.doi.org/10.1086/499795|journal=The Journal of Modern History|volume=78|issue=1|pages=65–92|doi=10.1086/499795|url-access=subscription}}</ref> ==== Прва виенска арбитража за Унгарија ==== [[Податотека:Košice_11._november_1938.jpg|мини|[[Миклош Хорти|Адмиралот Хорти]] за време на триумфалниот влез на Унгарците во [[Кошице]], ноември 1938 година]] [[Податотека:Polská_armáda_vjíždí_do_Těšína_-_1938.jpg|мини|[[Втора Полска Република|Полска]] ја анектирала областа Заолже во Чехословачка, населена со 36% етнички Полјаци, во 1938 година.]] [[Податотека:Zaolzie_karwina_1938.jpg|мини|„600 години ве чекаме (1335–1938).“ Етнички полски оркестар ја поздравува анексијата на Заолже од страна на Полска во [[Карвина]], октомври 1938 година.]] На почетокот на ноември 1938 година, според Првата виенска арбитража, по неуспешните преговори меѓу Чехословачка и [[Кралство Унгарија (1920–1946)|Унгарија]], како препорака за решавање на територијалните спорови преку додатокот на Минхенскиот договор, германско-италијанската арбитража барала од Чехословачка да ѝ ја отстапи јужна [[Словачка]] на Унгарија, а Полска независно добила мали територијални отстапки кратко потоа (Заолже). [[Чешка (историска област)|Бохемија]], [[Моравија]] и [[Шлеска]] изгубиле околу 38% од нивната вкупна површина од Германија, со околу 2,8&nbsp;милиони Германци и 513.000 до 750.000 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bruntal.net/2007072602-k-otazce-vysidleni-obcanu-csr-ze-sudet-tesinska-podkarpatske-rusi-a-slovenske-republiky-v-letech-1938-1939|title=K otázce vysídlení občanů ČSR ze Sudet, Těšínska, Podkarpatské Rusi a Slovenské republiky v letech 1938/1939|archive-url=https://archive.today/20141202131759/http://www.bruntal.net/2007072602-k-otazce-vysidleni-obcanu-csr-ze-sudet-tesinska-podkarpatske-rusi-a-slovenske-republiky-v-letech-1938-1939|archive-date=2 December 2014|accessdate=2 December 2014}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bohumildolezal.cz/texty/u074-08.htm|title=Fakta o vyhnání Čechů ze Sudet|work=bohumildolezal.cz|accessdate=20 July 2019}}</ref> [[Чеси|чешки]] жители. Унгарија, пак, добила 11,882 км<sup>2</sup> во јужна Словачка и јужна [[Закарпатија|Карпатска Рутенија]]. Според пописот од 1941 година, околу 86,5% од населението на територијата било [[Унгарци]]. Словачка изгубила 10,390 км<sup>2</sup> и 854.218 жители за Унгарија (според пописот на чехословачката заедница од 1930 година, околу 59% биле Унгарци, а 32% биле [[Словаци]] и Чеси <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.forumhistoriae.sk/documents/10180/70153/hetenyi.pdf|title=Slovak-Hungarian border in the years 1938–1945|last=Hetényi|first=Martin|date=2008|accessdate=17 July 2021}}</ref>). Полска го анектирала градот [[Чешки Тешин]] со околната област (околу 906 км<sup>2</sup>, со 250.000 жители. Полјаците сочинувале околу 36% од населението, што е намалување од 69% во 1910 година) {{Sfn|Siwek|n.d.}} и две помали погранични области во северна Словачка, поточно во регионите Спиш и Орава. (226 км<sup>2</sup>, 4.280 жители, само 0,3% Полјаци). Набргу по Минхенската конференција, 115.000 Чеси и 30.000 Германци побегнале во остатокот од Чехословачка. Според Институтот за помош на бегалците, вистинскиот број на бегалци на 1 март 1939 година изнесувал речиси 150.000 луѓе. На 4 декември 1938 година, на изборите во Рајхсгау Судетенланд, 97,3% од возрасното население гласало во корист на [[Националсоцијалистичка германска работничка партија|Нацистичката партија]]. Околу половина милион судетски Германци се приклучиле на Нацистичката партија, 17,3% од германското население во Судетенланд (просечното учество на [[Националсоцијалистичка германска работничка партија|НСДАП]] во нацистичка Германија било 7,9%). Така, Судетенланд бил „најголемиот пронацистички“ регион во нацистичка Германија. {{Sfn|Zimmerman|1999}} Поради нивното познавање на [[Чешки јазик|чешкиот јазик]], голем број на судетски Германци биле вработени во администрацијата на [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторатот Бохемија и Моравија]], како и во нацистичките организации, како што е [[Гестапо]]. Најзначаен од нив бил [[Карл Херман Франк]], генерал на [[Шуцштафел|СС]] и полиција и државен секретар во Протекторатот. ==== Германска инвазија на остатокот од Чехословачка ==== Во 1937 година, ''[[Вермахт|Вермахтот]]'' формулирал план, „Операција Зелено“ (''Fall Grün'') за инвазија на Чехословачка. Тој бил спроведен кратко време по прогласувањето на [[Словачка Република (1939–1945)|Словачката држава]] на [[15 март]] [[1939]] година. {{Sfn|Herzstein|1980}} На 14 март, Словачка се отцепила од Чехословачка и станала посебна држава потчинета на нацистите. Следниот ден, [[Карпатска Украина]] исто така прогласила независност, но по три дена, била целосно окупирана и анектирана од Унгарија. Чехословачкиот претседател [[Емил Хаха]] отпатувал во [[Берлин]] и бил оставен да чека, а наредбите за инвазија веќе биле дадени. За време на состанокот со Хитлер, на Хаха му се заканиле со бомбардирање на [[Прага]] доколку одбие да им нареди на чешките трупи да го положат оружјето. Таа вест предизвикала [[срцев удар]] од кој бил оживеан со инјекција од докторот на Хитлер. Потоа Хаха се согласил да го потпише комуникето со кое ја прифаќа [[Окупација на Чехословачка (1938-1945)|германската окупација на остатокот од Бохемија и Моравија]], „''што во својата лажливост било извонредно дури и за нацистите''“. Черчиловото предвидување се исполнило, бидејќи германските војски влегле во Прага и продолжиле да го окупираат остатокот од земјата, кој бил претворенн во протекторат на Рајхот. Во март 1939 година, [[Константин фон Нојрат]] бил назначен за Рајхпротектор и служел како личен претставник на Хитлер во протекторатот. Веднаш по окупацијата, започнало бран апсења, претежно бегалци од Германија, Евреи и чешки јавни личности. До ноември, еврејските деца биле протерани од своите училишта, а нивните родители отпуштени од работа. Универзитетите и колеџите биле затворени по протестите против окупацијата на Чехословачка. Над 1200 студенти биле испратени во концентрациони логори, а девет студентски лидери биле погубени на 17 ноември ([[Меѓународен ден на студентите]]). Со освојувањето на Бохемија и Моравија, нацистичка Германија ја добила целата квалификувана работна сила и тешката индустрија што се наоѓаа таму, како и целото оружје на чехословачката армија. За време на [[Битка за Франција|битката за Франција]] во 1940 година, околу 25% од целото германско оружје доаѓало од протекторатот. Нацистичка Германија, исто така, го добила и целото златно богатство на Чехословачка, вклучувајќи го и златото складирано во [[Банка на Англија|Банката на Англија]]. Од вкупно 227 тони злато пронајдени по војната во рудници за сол, само 18,4 тони биле вратени во Чехословачка во 1982 година, но поголемиот дел од него доаѓал од Чехословачка. Чехословачка, исто така, била принудена да „''продава''“ воен материјал на ''Вермахтот'' за 648&nbsp;милиони предвоени чехословачки круни, долг кој никогаш не бил отплатен. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-505,_Prag,_Burg,_Besuch_Adolf_Hitler.jpg|лево|мини|Адолф Хитлер при неговата посета на [[Прашки град|Прашкиот замок]] по воспоставувањето на германски [[Протекторат Чешка и Моравија|протекторат]], 15 март 1939 година]] Чемберлејн тврдел дека анексијата на Прага е „''сосема поинаква категорија''“ што се движи подалеку од [[Втора триесетгодишна војна|легитимните версајски поплаки]]. Во меѓувреме, во Британија се појави загриженост дека Полска, која сега беше опкружена со многу германски поседи, ќе стане следната цел на нацистичкиот експанзионизам. Тоа стана очигледно од спорот околу полскиот коридор и [[Слободен град Данциг|Слободниот град Данциг]] и резултираше со потпишување на англо-полски воен сојуз. Тоа ја натера полската влада да одбие да ги прифати германските предлози за преговори околу полскиот коридор и статусот на Данциг. Чемберлен се чувствуваше предаден од нацистичкото заземање на Чехословачка, сфати дека неговата политика на смирување кон Хитлер не успеа и затоа почна да зазема многу поцврст став против Германија. Тој веднаш почна да ги мобилизира британските вооружени сили во воена состојба, а Франција го стори истото. Италија се виде себеси загрозена од британската и француската флота и ја започна својата инвазија на Албанија во април 1939 година. ==== Зацврстување на вооружувањето ==== Бидејќи поголемиот дел од граничната одбрана се наоѓал на територијата отстапена како последица на Минхенскиот договор, остатокот од Чехословачка бил целосно отворен за понатамошна инвазија и покрај релативно големите залихи на современо вооружување. Во говорот одржан во [[Рајхстаг|Рајхстагот]], Хитлер ја изразил важноста на окупацијата за зацврстување на германската војска и забележал дека со окупирањето на Чехословачка, Германија добила 2.175 топови и оружја, 469 тенкови, 500 противвоздушни артилериски оружја, 43.000 митралези, 1.090.000 воени пушки, 114.000 пиштоли, околу милијарда куршуми муниција за лесно оружје и 3 милиони куршуми за противвоздушна одбрана. Тоа, според него, потоа би можело да вооружи околу половина од Вермахтот. <ref>{{Наведена книга|title=Kam zmizel zlatý poklad republiky|last=Motl|first=Stanislav|publisher=Rybka publishers|year=2007|edition=2nd|location=Prague|language=cs}}</ref> Чехословачкото оружје подоцна одиграло голема улога во германското освојување на Полска и Франција, при што Франција ја наговорила на Чехословачка да го предаде Судетскиот Округ во 1938 година. ==== Раѓање на германскиот отпор ==== Во Германија, кризата во Судетската Област довела до таканаречениот [[Остеров заговор]]. Генералот Ханс Остер, заменик-шеф на ''Абвер'', и истакнати личности во германската војска се спротивставиле на режимот поради неговото однесување, кое се заканувало да ја воведе Германија во војна за која верувале дека не е подготвена да се бори. Тие разговарале за соборување на Хитлер и режимот преку планиран напад врз Рајх-канцеларијата од страна на силите лојални на заговорот. <ref>Terry M. Parssinen, '' The Oster Conspiracy of 1938: The Unknown Story of the Military Plot to Kill Hitler and Avert World War II'' (2001). {{ISBN missing}}</ref> ==== Италијанските колонијални барања од Франција ==== Италија силно ја поддржала Германија на Минхенската конференција, а неколку недели подоцна, во октомври 1938 година, направила обид да ја искористи својата предност за да постави нови барања кон Франција. Мусолини барал слободно пристаниште во Џибути, контрола на железничката пруга [[Адис Абеба]] - [[Џибути (град)|Џибути]], италијанско учество во управувањето со [[Суецки Канал|Суецкиот Канал]], некаков вид француско-италијански кондоминиум над [[Француски Протекторат Тунис|Тунис]] и зачувување на [[Италијанска култура|италијанската култура]] на [[Корзика]], остров кој бил под француска контрола, без француска асимилација на народот. Франција ги отфрлила тие барања и почнала да се заканува со поморски маневри како предупредување до Италија. <ref name="H. James Burgwyn 1940. p182-183">H. James Burgwyn, ''Italian Foreign Policy in the Interwar Period, 1918–1940'' (Praeger Publishers, 1997), pp. 182–185. {{ISBN missing}}</ref> === Цитати од клучни учесници === [[Податотека:Protectorate_Of_Bohemia_and_Moravia.png|мини|Карта на [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторатот Бохемија и Моравија]]]] Германија изјавила дека [[Аншлус|вклучувањето]] на [[Нацистичка Австрија|Австрија]] во Рајхот резултирало да добие граници со Чехословачка кои претставувале голема опасност за германската безбедност и дека тоа ѝ овозможило на Германија да биде опкружена од Западните сили. {{Sfn|Müller|1943}} Невил Чемберлејн го објавил договорот на аеродромот Хестон на следниов начин: {{blockquote|... решението на чехословачкиот проблем, кое сега е постигнато, според мене, е само вовед во поголемо решение во кое цела Европа може да најде мир. Утрово имав уште еден разговор со германскиот канцелар, господинот Хитлер, и еве го документот на кој стои неговото име, како и моето. Некои од вас, можеби, веќе слушнале што содржи, но би сакал само да ви го прочитам: „... Договорот потпишан синоќа и Англо-германскиот поморски договор го сметаме за симболичен на желбата на нашите два народа никогаш повеќе да не војуваат еден против друг.“<ref name="OxQuote">[[The Oxford Dictionary of Quotations]]</ref>}} Подоцна истиот ден тој стоел пред Даунинг стрит 10 и повторно прочитал дел од документот и заклучил: {{blockquote|„Добри пријатели, по втор пат во нашата историја британски премиер се врати од Германија носејќи мир со чест. Верувам дека тоа е мир за нашето време.“ (Повикувањето на Чемберлејн на враќањето на [[Дизраели]] од [[Берлински конгрес]] во 1878 година)<ref name="OxQuote" /><ref name="number10">{{cite web|title=Neville Chamberlain|publisher=UK government|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/neville-chamberlain|access-date=2008-09-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402040124/http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/neville-chamberlain|archive-date=2 April 2012}}</ref>}} [[Винстон Черчил]], осудувајќи го Договорот во Долниот дом на [[5 октомври]] [[1938]] година, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nationalchurchillmuseum.org/disaster-of-the-first-magnitude.html|title=National Churchill Museum|accessdate=1 October 2016}}</ref> изјавил: {{blockquote|Претрпевме целосен и неоспорен пораз... ќе откриете дека во временски период што може да се мери со години, но може да се мери и со месеци, Чехословачка ќе биде освоена од нацистичкиот режим. Се наоѓаме во присуство на катастрофа од прв размер... претрпевме пораз без војна, чии последици ќе патуваат далеку со нас по нашиот пат... поминавме низ ужасна пресвртница во нашата историја, кога целата рамнотежа на Европа е нарушена и дека ужасните зборови засега се изговорени против западните демократии: „Вие сте измерени на вагата и сте пронајдени недостасни“. И немојте да мислите дека ова е крајот. Ова е само почетокот на пресметката. Ова е само првата голтка, првиот предвкус на горчливата чаша што ќе ни се нуди година по година, освен ако со врвно закрепнување на моралното здравје и воената сила, повторно не се кренеме и не застанеме на страната на слободата како во старо време.}} На 13 август 1938 година, пред конференцијата, Черчил му напишал писмо на [[Дејвид Лојд Џорџ]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.winstonchurchill.org/resources/quotations/135-quotes-falsely-attributed|title=The Churchill Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005020411/https://winstonchurchill.org/resources/quotations/135-quotes-falsely-attributed|archive-date=5 October 2016|accessdate=1 October 2016}}</ref> {{blockquote|Мислам дека во следните неколку недели ќе мора да избереме помеѓу војна и срам, и немам многу сомнеж каква ќе биде одлуката.}} == Правно поништување == За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], британскиот премиер [[Винстон Черчил|Черчил]], кој се спротивставил на договорот кога бил потпишан, бил решен дека условите на договорот нема да бидат почитувани по војната и дека судетските територии треба да бидат вратени на повоена Чехословачка. На [[5 август]] [[1942]] година, министерот за надворешни работи Ентони Еден му ја испратил следната нота на Јан Масарик: {{blockquote|Во светлината на неодамнешните размени на мислења меѓу нашите влади, мислам дека би било корисно да ја дадам следната изјава за ставот на Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство во однос на Чехословачка. Во моето писмо од 18 јули 1941 година, ја информирав Вашата Екселенција дека Кралот одлучил да акредитира вонреден пратеник и ополномоштен министер на д-р Бенеш за претседател на Чехословачката Република. Објаснив дека оваа одлука подразбира дека Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство ја смета правната позиција на Претседателот и Владата на Чехословачката Република за идентична со онаа на другите сојузнички шефови на држави и влади воспоставени во оваа земја. Статусот на претставникот на Неговото Височество неодамна е подигнат на амбасадор. Премиерот веќе го искажа мислењето во порака емитувана до чехословачкиот народ на 30 септември 1940 година, ставот на Владата на Неговото Височество во однос на договорите постигнати во Минхен во 1938 година. Г-дин Черчил потоа рече дека Минхенскиот договор е уништен од Германците. Оваа изјава беше официјално соопштена на д-р Бенеш на 11 ноември 1940 година. Горенаведената изјава и формалниот чин на признавање ја водеа политиката на Владата на Неговото Височество во однос на Чехословачка, но за да се избегне какво било можно недоразбирање, сакам да изјавам во име на Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство дека бидејќи Германија намерно ги уништи договорите во врска со Чехословачка постигнати во 1938 година, во кои учествуваше Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство, Владата на Неговото Височество се смета себеси за слободна од какви било обврски во овој поглед. При конечното решавање на чехословачките граници што треба да се постигне на крајот од војната, тие нема да бидат под влијание на никакви промени направени во и по 1938 година.}} На што Масарик одговорил на со следната порака: {{blockquote|Имам чест да го потврдам приемот на Вашата нота од 5 август 1942 година и ја користам оваа можност да му ја пренесам на Вашата Екселенција, во име на чехословачката влада и во мое име, како и во име на целиот чехословачки народ кој во моментов страда толку ужасно под нацистичкиот јарем, изразот на нашата најтопла благодарност. Нотата на Вашата Екселенција го нагласува фактот дека формалниот чин на признавање ја водеше политиката на Владата на Неговото Височество во однос на Чехословачка, но, за да се избегне какво било можно недоразбирање, Владата на Неговото Височество сега сака да изјави дека, бидејќи Германија намерно ги уништи договорите во врска со Чехословачка постигнати во 1938 година, во кои учествуваше Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство, Владата на Неговото Височество се смета себеси за слободна од какви било обврски во овој поглед. При конечното решавање на чехословачките граници што треба да се постигне на крајот од војната, тие нема да бидат под влијание на никакви промени направени во и по 1938 година. Мојата Влада ја прифаќа нотата на Вашата Екселенција како практично решение на прашањата и тешкотиите од витално значење за Чехословачка што се појавија меѓу нашите две земји како последица на Минхенскиот договор, задржувајќи ја, секако, нашата политичка и правна позиција во однос на Минхенскиот договор и настаните што следеа по него, како што е изразено во нотата на чехословачкото Министерство за надворешни работи од 16 декември 1941 година. Ја сметаме Вашата важна нота од 5 август 1942 година за многу значаен чин на правда кон Чехословачка и ве уверуваме во нашето вистинско задоволство и нашата длабока благодарност кон вашата голема земја и нација. Минхенскиот договор меѓу нашите две земји сега може да се смета за мртов.{{sfn|League of Nations Treaty Series|pp=378–380}}}} Во септември 1942 година, [[Француски национален комитет|Францускиот национален комитет]], предводен од [[Шарл де Гол]], го прогласил Минхенскиот договор за ништовен уште од самиот почеток, а на [[17 август]] [[1944]] година, француската влада го потврдила тоа. <ref name="auto">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=s5pwCQAAQBAJ&q=The+Fall+and+Rise+of+a+Nation%3A+Czechoslovakia&pg=PA124|title=Czech Law in Historical Contexts|last=Jan|first=Kuklík|date=2015|publisher=Charles University in Prague, Karolinum Press|isbn=9788024628608|access-date=20 July 2019|via=Google Books}}</ref> Откако фашистичкото раководство на Мусолини било заменето, италијанската влада го следела примерот и го сторила истото. По победата на [[Сојузници во Втората светска војна|Сојузниците]] и поразот на [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] во 1945 година, Судетската област била вратена во Чехословачка, додека мнозинството што зборувало германски било протерано во согласност со меѓународниот [[Потсдамски договор]]. == „Духот од Минхен“ == Во [[Соединетите Американски Држави]] и [[Обединетото Кралство]], зборовите „Минхен“ и „помирување“ често се споменуваат кога се бара директна, честопати воена акција за решавање на меѓународна криза и се карактеризира политички противник кој ги осудува преговорите како слабост. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=0irZ8O6jJt4C|title=Analogies at War: Korea, Munich, Dien Bien Phu, and the Vietnam Decisions of 1965|last=Yuen Foong Khong|publisher=Princeton UP|year=1992|isbn=0691025355|pages=4–7}}</ref> Во 1950 година, американскиот претседател [[Хари Труман]] го споменал „Минхен“ за да ја оправда својата воена акција во [[Корејска војна|Корејската војна]]: „''Светот научи од Минхен дека безбедноста не може да се купи со помирување''“. Многу подоцнежни кризи биле придружени со извици „Минхен“ од политичарите и медиумите. Во 1960 година, конзервативниот американски сенатор Бери Голдвотер го употребил терминот „Минхен“ за да опише домашно политичко прашање, велејќи дека обидот на [[Републиканска партија (САД)|Републиканската партија]] да им се допадне на либералите е „''Минхен на Републиканската партија''“. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1995/12/the-conservative-1960s/376506/|title=The Conservative 1960s|last=Dallek|first=Matthew|date=December 1995|work=The Atlantic|access-date=5 September 2020|page=6}}</ref> Во 1962 година, генералот Кертис Лемеј му рекол на американскиот претседател [[Џон Ф. Кенеди]] дека неговото одбивање да ја бомбардира [[Куба]] за време на [[Кубанска криза|Кубанската ракетна криза]] било „''скоро исто толку лошо како и помирувањето во Минхен''“, остра критика со оглед на тоа што неговиот татко [[Џозеф П. Кенеди Постариот]] генерално го поддржувал помирувањето во својство на амбасадор во Велика Британија. <ref>{{Наведена книга|title=One minute to midnight: Kennedy, Khrushchev, and Castro on the brink of nuclear war|last=Dobbs|first=Michael|date=2008|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780307269362|edition=1st|location=New York|oclc=608213334}}</ref> Во 1965 година, американскиот претседател [[Линдон Џонсон]], оправдувајќи ја зголемената воена акција во [[Виетнамска војна|Виетнам]], изјавил: „''Од Хитлер и Минхен научивме дека успехот само го храни апетитот за агресија''“. Цитирањето на Минхен во дебатите за надворешна политика продолжува да биде вообичаено во 21 век. За време на преговорите за [[Ирански јадрен договор|јадрениот договор со Иран,]] посредувани од [[Државен секретар на Соединетите Американски Држави|државниот секретар]] [[Џон Кери]], претставникот [[Џон Калберсон]], републикански претставник од Тексас, ја објавил пораката на [[Твитер]] „''Полошо од Минхен''“. Самиот Кери се повикал на Минхен во говор во Франција, залагајќи се за воена акција во [[Сирија]], велејќи: „''Ова е нашиот Минхенски момент''“. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/av/world-us-canada-24004687|title=Kerry: 'This is our Munich moment'|work=BBC News|access-date=2021-10-04|language=en-GB}}</ref> „Минхен и помирување“, според зборовите на научниците Фредерик Логевал и Кенет Осгуд, „''станаа меѓу највалканите зборови во [[Политика на САД|американската политика]], синоним за наивност и слабост, и означуваат лукава подготвеност да се разменат виталните интереси на нацијата за празни ветувања''“. Тие тврделе дека успехот на американската надворешна политика честопати зависи од тоа дали претседателот ќе ги издржи „''неизбежните обвинувања за помирување што ја придружуваат секоја одлука за преговори со непријателски сили''“. Претседателите кои ја оспориле „тиранијата на Минхен“ честопати постигнувале политички придобивки, а оние кои го наведувале Минхен како принцип на американската надворешна политика честопати ја воделе нацијата во нејзините „најтрајни трагедии“. [[Западна Германија|Западногерманската]] политика на останување неутрална во [[Арапско-израелски конфликт|арапско-израелскиот воен судир]] по [[Минхенски масакр|Минхенскиот масакар]] и киднапирањето на летот 615 на Луфтханза во 1972 година, наместо да заземе [[Израел|произраелска]] позиција, довело до израелски споредби со Минхенскиот договор за помирување. <ref name="sp_article">{{Наведени вести|url=http://wissen.spiegel.de/wissen/image/show.html?did=42765038&aref=image035/0542/PPM-SP197204601200122.pdf&thumb=false|title=Deutsche Feigheit|date=11 November 1972|work=[[Der Spiegel]]|access-date=16 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124318/http://wissen.spiegel.de/wissen/image/show.html?did=42765038&aref=image035%2F0542%2FPPM-SP197204601200122.pdf&thumb=false|archive-date=19 October 2013|language=de}}</ref> ==See also== * [[Causes of World War II]] * [[Lesson of Munich]] * [[European foreign policy of the Chamberlain ministry]] * [[Treaty of Prague (1973)]] * [[Expulsion of Germans from Czechoslovakia]] ==References== ===Белешки=== {{notelist |refs= {{efn|name="странски имиња"|'''Минхенски договор:''' {{langx|cs|Mnichovská dohoda}}; {{langx|sk|Mníchovská dohoda}}; {{langx|de|Münchner Abkommen}}}} }} ===Наводи=== {{наводи}} ==Извори== <!-- When changing these make sure you change the associated{{sfn|}} templates throughout the article --> ===Книги=== {{refbegin}} * {{cite book |last=Bell |first=P. M. H. |title=The Second World War in Europe |year=1986 |publisher=[[Longman]] |location=[[Harlow, Essex]] }} * {{cite book |last=Douglas |first=R.M. |title=Orderly and Humane: The Expulsion of the Germans after the Second World War |date=2012 |publisher=Yale University Press |location=New Haven }} *{{cite book |last= Faber |first= David |title= Munich: The 1938 Appeasement Crisis |access-date= |edition= |orig-date= |year= 2008 |publisher= Simon & Schuster |location= New York & London |isbn= 978-1-84737-008-2 |oclc= |page= |pages=}} * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Martin |last2=Gott |first2=Richard |title=The Appeasers |publisher=Frank Cass & Co. |location=[[London]] |year=1999 |orig-year=1967 }} * {{cite book |last1=Goldstein |first1=Erik |last2=Lukes |first2=Igor |title=The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II |url=https://books.google.com/books?id=UzeeAO54m7gC |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |location=[[London]] |year=1967 |isbn=9781136328398 }} * {{cite book |last=Herzstein |first=Robert Edwin |author-link=Robert E. Herzstein |title=The Nazis |url=https://archive.org/details/nazisherz00herz |url-access=registration |series=World War II series |publisher=Time-Life Books |location=[[New York City|New York]] |year=1980 }} * {{cite book |last=Hildebrand |first=Klaus |author-link=Klaus Hildebrand |title=Das Dritte Reich. |publisher=Oldenbourg Grundriss der Geschichte |location=[[München]] |year=1991 |language=de }} * {{cite book |last=Jesenský |first=Marcel |title=The Slovak–Polish Border, 1918–1947 |url= https://books.google.com/books?id=KFhvBAAAQBAJ&q=polish+demands+21+september+1938&pg=PT69 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=9781137449641 }} * {{cite book |last=Kirkpatrick |first=Ivone |author-link=Ivone Kirkpatrick |title=The Inner Circle |publisher=[[Macmillan Publishers (United States)|Macmillan]] |year=1959 }} * {{cite book |last=Kornat |first=Marek |author-link=Marek Kornat |title=Polityka zagraniczna Polski 1938–1939. Cztery decyzje Józefa Becka |url = https://muzeum1939.pl/sites/default/files/plik/fd7dc924278f87b48f44deed9863fa5515332.pdf |publisher=Wydawnictwo Oskar |year=2012 |language=pl }} * {{Cite book |last=Majewski |first=Piotr M. |title=Kiedy wybuchnie wojna? 1938. Studium kryzysu |date=2019 |publisher=[[Krytyka Polityczna]] |isbn=9788366232419 |location=Warsaw |language=pl |trans-title=When will the war break out? 1938: A study of the crisis}} * {{cite book |last=Maugham |first=Viscount |author-link=Frederic Maugham, 1st Viscount Maugham |title=The Truth about the Munich Crisis |publisher=William Heinemann Ltd |year=1944 }} * {{cite book |last=McDonough |first=F. |title=Hitler, Chamberlain and Appeasement |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=2002 }} * {{cite book |last=Müller |first=Reinhard |title=Deutschland |language=de |publisher=Sechster Teil, R. Oldenbourg Verlag |location=[[München]] and [[Berlin]] |year=1943 }} * {{cite book |last1=Noakes |first1=J. |last2=Pridham |first2=G. |title=Nazism 1919–1945: Foreign Policy War, and Racial Extermination |volume=II |year=2010 |orig-year=2001 |edition=2nd |publisher=[[University of Exeter Press]] |location=[[Devon]] }} * {{cite book |last=Parssinen |first=Terry |title=The Oster Conspiracy of 1938: The Unknown Story of the Military Plot to Kill Hitler |publisher=Pimlico Press |year=2004 |isbn=1844133079 }} * {{cite book |last=Rak |first=Krzysztof |title=Polska – niespełniony sojusznik Hitlera |publisher=Bellona |year=2019 |language=pl }} * {{cite book |last=Shirer |first=William L. |author-link=William L. Shirer |title=The Rise and Fall of the Third Reich |year=1960 |publisher=Pan |title-link=The Rise and Fall of the Third Reich }} * {{cite book |last=Shirer |first=William L. |author-link=William L. Shirer |title=The Collapse of the Third Republic: An Inquiry into the Fall of France in 1940 |year=1969 |publisher=Da Capo Press }} * {{cite book |last=Zimmerman |first=Volker |title=Die Sudetendeutschen im NS-Staat. Politik und Stimmung der Bevölkerung im Reichsgau Sudetenland (1938–1945) |language=de |publisher=Essen |year=1999 |isbn=3884747703 }} {{refend}} ===Мрежни места=== {{refbegin}} * {{cite web |last=Siwek |first=Tadeusz |title=Statystyczni i niestatystyczni Polacy w Republice Czeskiej |language=pl |url=http://www.wspolnota-polska.org.pl/index.php?id=kw3_3_06 |publisher= Wspólnota Polska |date=n.d. }} * {{cite book |title=League of Nations Treaty Series |volume=204 |url=http://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/LON/Volume%20204/v204.pdf |year=1941–1943 |ref={{sfnref|League of Nations Treaty Series}} }} ===Journal arНовинарски извори=== * <!-- Logevall and Osgood (2010) "The Ghost of Munich: America's Appeasement Complex"-->{{cite Q|Q125208142}} {{refend}} ==Дополнително читање== * {{cite book |last=Bouverie |first= Tim |title= Appeasing Hitler: Chamberlain, Churchill and the Road to War |access-date= |edition= |orig-date= |year= 2019 |publisher= The Bodley Head |location= London |isbn= 978-1847-924407 |oclc= |page= |pages=}} * Butterworth, Susan Bindoff. "Daladier and the Munich crisis: A reappraisal." ''Journal of Contemporary History'' 9.3 (1974): 191–216 * Cole, Robert A. "Appeasing Hitler: The Munich Crisis of 1938: A Teaching and Learning Resource", ''New England Journal of History'' (2010) 66#2 pp 1–30. * Duroselle, Jean-Baptiste. ''France and the Nazi Threat: The Collapse of French Diplomacy 1932–1939'' (2004) pp 277–301. * {{cite journal |last=Dray |first=W. H. |title=Concepts of Causation in A. J. P. Taylor's Account of the Origins of the Second World War |journal=History and Theory |volume=17 |pages=149–174 |number=2 |year=1978 |jstor=2504843 |doi=10.2307/2504843 }} * Farnham, Barbara Reardon. ''Roosevelt and the Munich crisis: A study of political decision-making'' (Princeton University Press, 2021). * Goddard, Stacie E. "The rhetoric of appeasement: Hitler's legitimation and British foreign policy, 1938–39." ''Security Studies'' 24.1 (2015): 95–130. * Gottlieb, Julie et al. eds. ''The Munich Crisis, politics and the people: International, transnational and comparative perspectives'' (2021) [https://www.amazon.com/Munich-Crisis-politics-people-International/dp/1526138085 excerpt] * Jordan, Nicole. "Léon Blum and Czechoslovakia, 1936–1938." ''French History'' 5#1 (1991): 48–73. * Lukes, Igor and Erik Goldstein, eds. ''The Munich crisis, 1938: prelude to World War II'' (1999); Essays by scholars. [https://archive.org/details/munichcrisis193800igor online] * {{cite book |title= Fighting Churchill, Appeasing Hitler |last= Phillips |first= Adrian |year= 2019 |publisher= Pegasus |location= New York and London |isbn= 978-1-64313-221-1}} * Record, Jeffrey. "The use and abuse of history: Munich, Vietnam and Iraq." ''Survival'' (2019) pp.&nbsp;163–180. * Riggs, Bruce Timothy. [https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc278388/m2/1/high_res_d/1002720956-riggs.pdf "Geoffrey Dawson, editor of "The Times" (London), and his contribution to the appeasement movement" (PhD dissertation, U of North Texas, 1993 online)], bibliography pp 229–233. * Ripsman, Norrin M. and Jack S. Levy. 2008. "[https://www.mitpressjournals.org/doi/abs/10.1162/isec.2008.33.2.148 Wishful Thinking or Buying Time? The Logic of British Appeasement in the 1930s]." ''International Security'' 33(2): 148–181. * Smetana, Vít. "Ten propositions about Munich 1938. On the fateful event of Czech and European history{{snd}}without legends and national stereotypes." ''Czech Journal of Contemporary History'' 7.7 (2019): 5–14. [http://sd.usd.cas.cz/pdfs/sod/2019/11/01.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319141012/http://sd.usd.cas.cz/pdfs/sod/2019/11/01.pdf |date=19 March 2022 }} * Thomas, Martin. "France and the Czechoslovak crisis." ''Diplomacy and Statecraft'' 10.23 (1999): 122–159. * Watt, Donald Cameron. ''How war came: the immediate origins of the Second World War, 1938–1939'' (1989) [[iarchive:howwarcameimmedi00dona|online free to borrow]] * Werstein, Irving. ''Betrayal: the Munich pact of 1938'' (1969) [https://archive.org/details/betrayalmunichpa00wers online free to borrow] * Wheeler-Bennett, John. ''Munich: Prologue to tragedy'' (1948). == Надворешни врски == {{commons}} * [http://avalon.law.yale.edu/imt/munich1.asp The Munich Agreement] – Text of the Munich Agreement on-line * [http://www.otr.com/munich.shtml The Munich Agreement in contemporary radio news broadcasts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524211711/http://www.otr.com/munich.shtml |date=24 May 2011 }} – Actual radio news broadcasts documenting evolution of the crisis * [https://web.archive.org/web/20110629123341/http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/The_Munich_Agreement_/ The Munich Agreement] Original reports from The Times * [http://www.britishpathe.com/record.php?id=49806 British Pathe newsreel (includes Chamberlain's speech at Heston aerodrome)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708095933/http://www.britishpathe.com/record.php?id=49806 |date=8 July 2011 }} ([[Adobe Flash]]) * [http://www.otr.com/peace.html Peace: And the Crisis Begins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715020727/http://www.otr.com/peace.html |date=15 July 2011 }} from a broadcast by Dorothy Thompson, 1 October 1938 * [http://airminded.org/archives/sudeten-crisis/ Post-blogging the Sudeten Crisis] – A day by day summary of the crisis * [https://web.archive.org/web/20120928233832/http://www.fco.gov.uk/resources/en/pdf/treaties/TS1/1942/3 Text of the 1942 exchange of notes nullifying the Munich agreement] * [http://jirikkucera.files.wordpress.com/2011/03/mc3bcnchner-abkommen1.pdf Photocopy of The Munich Agreement from Politisches Archiv des Auswärtigen Amts in Berlin (text in German) and from The National Archives in London (map).] * [http://maps.omniatlas.com/europe/19381102/ Map of Europe during Munich Agreement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140801023345/http://maps.omniatlas.com/europe/19381102/ |date=1 August 2014 }} at omniatlas * [http://www.carrollquigley.net/misc/Quigley_explains_how_Germany_conquered_Czechoslovakia.htm Dr. Quigley explains how Nazi Germany seized a stronger Czechoslovakia] * List of Czechoslovak villages ceded to Germany, Hungary and Poland, a book in Slovak. [http://digitalna.kniznica.info/s/mTHZMCYYAV ''Územie a obyvatelstvo Slovenskej republiky a prehľad obcí a okresov odstúpenych Nemecku, Maďarsku a Poľsku'']. Bratislava: Štátny štatistický úrad, 1939. 92 p. – available online at [[University Library in Bratislava Digital Library|ULB's Digital Library]] [[Категорија:Договори на Обединетото Кралство]] [[Категорија:Договори на Третиот Рајх]] [[Категорија:Поделби на земји]] [[Категорија:Статии со извори на полски (pl)]] [[Категорија:Статии со извори на германски (de)]] [[Категорија:Статии со текст на словачки]] [[Категорија:Статии со текст на чешки]] [[Категорија:Статии со текст на германски]] [[Категорија:Статии со текст на француски]] oq2ktbup33b4dqurmajsc70kmn6sjox 5532826 5532823 2026-04-01T16:01:10Z Тиверополник 1815 5532826 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Договор|name=Минхенски договор|date_signed=30 септември 1938|location_signed=[[Минхен]], Германија|image=Bundesarchiv Bild 183-R69173, Münchener Abkommen, Staatschefs.jpg|caption=Од лево кон десно: [[Невил Чемберлен]], [[Едуар Даладје]], [[Адолф Хитлер]], [[Бенито Мусолини]] и [[Галеацо Чано]] фотографирани пред потпишувањето на Минхенскиот договор (1938)|signatories={{flagdeco|Nazi Germany}} [[Адолф Хитлер]]<br />{{flagdeco|United Kingdom}} [[Невил Чемберлен]]<br />{{flagdeco|French Third Republic}} [[Едуар Даладје]]<br />{{flagdeco|Kingdom of Italy}} [[Бенито Мусолини]]|parties={{plainlist| * {{flag|Nazi Germany|name=Germany}} * {{flag|United Kingdom|name=United Kingdom}} * {{flag|Third French Republic|name=France}} * {{flag|Kingdom of Italy|name=Italy}}}}}} '''Минхенскиот договор''' {{Efn|name="странски имиња"}} — договор кој бил постигнат во [[Минхен]] на [[30 септември]] [[1938]] година, од страна на [[Трет Рајх|Нацистичка Германија]], [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], [[Трета Француска Република|Франција]] и [[Кралство Италија|Италија]]. Договорот предвидувал [[Окупација на Чехословачка (1938–1945)|германска анексија]] на дел од [[Прва Чехословачка Република|Првата Чехословачка Република]] наречен [[Судетска Област|Судетска област]], каде што живееле три милиони луѓе, главно етнички Германци. Пактот е познат во некои области како ''Минхенски диктат'' ({{Langx|cs|Mnichovský diktát}}; {{Langx|sk|Mníchovský diktát}}), или ''минхенско предавство'' ({{Langx|cs|Mnichovská zrada}} {{Langx|sk|Mníchovská zrada}}), поради претходниот договор за сојуз од 1924 година и воениот пакт од 1925 година меѓу Франција и Чехословачката Република. Германија започнала необјавена војна со низок интензитет против Чехословачка на [[17 септември]] [[1938]] година. Како реакција на тоа, Велика Британија и Франција на 20 септември формално побарале од Чехословачка да ѝ ја отстапи територијата на Судетската област на Германија. По ова следеле територијални барања од Полска и Унгарија поднесени на 21 и 22 септември, соодветно. Во меѓувреме, германските сили освоиле делови од [[Хеб (округ)|округот Хеб]] и [[Јесеник (округ)|округот Јесеник]], каде што битките вклучувале употреба на германска артилерија, чехословачки тенкови и оклопни возила. Лесно вооружената германска пешадија накратко ги прегазила другите гранични окрузи пред да биде одбиена. Полска ги групирала своите армиски единици во близина на заедничката граница со Чехословачка и спроведела неуспешна истражувачка офанзива на 23 септември. <ref name="Goldstein E., Lukes, I.">{{Наведување|first=Erik|last=Goldstein|first2=Igor|last2=Lukes|year=1999|title=The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II|place=New York|pages=59–60|url=https://books.google.com/books?id=UzeeAO54m7gC&q=polish+demands+21+september+1938&pg=PA60|access-date=25 August 2019|isbn=9781136328398}}</ref> Унгарија ги преместила своите трупи кон границата со Чехословачка, без да нападне. [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] ја објавил својата подготвеност да ѝ помогне на Чехословачка, под услов [[Црвена армија|Црвената армија]] да може да ја премине полската и романската територија но и двете земји го одбиле предлогот. <ref>{{Наведено списание|last=Ragsdale|first=Hugh|date=2001|title=The Butenko Affair: Documents from Soviet-Romanian Relations in the Time of the Purges, Anschluss, and Munich|url=https://www.jstor.org/stable/4213322|journal=The Slavonic and East European Review|volume=79|issue=4|pages=698–720|doi=10.1353/see.2001.0004|issn=0037-6795|jstor=4213322|url-access=subscription}}</ref> Итен состанок на главните европски сили - без Чехословачка, иако нивните претставници биле присутни во градот, ниту Советскиот Сојуз, сојузник на Франција и Чехословачка - се одржал во Минхен, на 29-30 септември. Брзо бил постигнат договор според условите на [[Адолф Хитлер]] и потпишан од водачите на Германија, Франција, Велика Британија и Италија. Чехословачката планинска гранична област означувала природна граница помеѓу [[Историја на Чешка|чешката држава]] и германските држави уште од раниот среден век. Таа исто така претставувала голема природна пречка за евентуален германски напад. Зацврстена со гранични утврдувања, Судетската област претставувала стратешка точка од големо значење за Чехословачка. На 30 септември, Чехословачка се подложила на комбинацијата од воен притисок од Германија, Полска и Унгарија, и дипломатски притисок од Велика Британија и Франција, и се согласила да ѝ предаде територија на Германија според условите од Минхен. Минхенскиот договор набрзо бил проследен со [[Првата виенска арбитража]] на 2 ноември 1938 година, со која се одделиле претежно унгарските територии во јужна Словачка и јужна [[Закарпатија|Закарпатска Русија]] од Чехословачка. На 30 ноември, Чехословачка ѝ отстапила на Полска мали парчиња територија во регионите Спиш и Орава. {{Sfn|Jesenský|2014}} Во март 1939 година, [[Словачка Република (1939–1945)|Првата Словачка Република]], [[Марионетска држава|марионетска германска држава]], ја прогласила својата независност. Кратко потоа, Хитлер се откажал од своето ветување да го почитува интегритетот на Чехословачка со окупирање на остатокот од земјата и создавање на [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторат Бохемија и Моравија]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kafkadesk.org/2021/03/14/on-this-day-in-1939-slovakia-declared-its-independence-to-side-with-nazi-germany/|title=On this Day, in 1939: Slovakia declared its independence to side with Nazi Germany – Kafkadesk|last=office|first=Kafkadesk Prague|date=2021-03-14|work=kafkadesk.org|language=en-GB|accessdate=2021-10-04}}</ref> Индустријата за вооружување и тенковите на освоената нација и нејзината голема армија ѝ овозможиле на Германија да се зајакне. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zfhqy9q/revision/3|title=Invasion of Czechoslovakia – Final steps to war – National 5 History Revision|work=BBC Bitesize|language=en-GB|accessdate=2025-08-30}}</ref> Голем дел од Европа го прославила Минхенскиот договор, бидејќи го сметала за начин да се спречи голема војна на континентот. <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=2024-04-29}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://history.blog.gov.uk/2013/09/30/whats-the-context-30-september-1938-the-munich-agreement/|title=What's the context? 30 September 1938: The Munich Agreement – History of government|date=2013-09-30|work=history.blog.gov.uk|accessdate=2024-04-29}}</ref> Хитлер објавил дека тоа е негово последно територијално барање во [[Северна Европа]]. Денес, Минхенскиот договор се смета за неуспешен чин на смирување, а терминот станал „симбол за бесмисленоста на смирувањето на експанзионистичките тоталитарни држави“. == Историја == === Позадина === ==== Барања за автономија ==== [[Податотека:Sudetendeutsche.png|мини|Чешки области со етничко германско население во 1934 година од 20% или повеќе (розова), 50% или повеќе (црвена) и 80% или повеќе (темно црвена) <ref>{{Наведена книга|title=Statistický lexikon obcí v Republice československé I. Země česká|year=1934|location=Prague}}<br /><br />{{Наведена книга|title=Statistický lexikon obcí v Republice česko7slovenské II. Země moravskoslezská|year=1935|location=Prague}}</ref> во 1935 година]] [[Податотека:Konrad_Henlein_(1898-1945).jpg|мини|[[Конрад Хенлајн]], водач на Судетската германска партија (СдП), огранок на Нацистичката партија на Германија во Чехословачка]] [[Податотека:Edvard_Beneš.jpg|мини|[[Едвард Бенеш]], претседател на Чехословачка и водач на чехословачката влада во егзил]] [[Прва Чехословачка Република|Првата Чехословачка Република]] била создадена во 1918 година по [[Распад на Австроунгарија|распадот на Австроунгарија]] на крајот од [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. [[Договор од Сен Жермен|Договорот од Сен Жермен]] ја признал независноста на Чехословачка, а [[Тријанонски договор|Тријанонскиот договор]] ги дефинирал границите на новата држава, која била поделена на регионите [[Чешка (историска област)|Бохемија]] и [[Моравија]] на запад и Словачка и [[Закарпатија|Закарпатска Русија]] на исток, вклучувајќи повеќе од три милиони Германци, 22,95% од вкупното население на земјата. Тие живееле претежно во пограничните региони на историските [[Чешки земји]] за кои го измислиле новото име [[Судетска Област]], која се граничела со [[Вајмарска Република|Германија]] и новосоздадената држава [[Прва Австриска Република|Австрија]]. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/title/951158062|title=Cleansing the Czechoslovak borderlands: migration, environment, and health in the former Sudetenland|last=Glassheim|first=Eagle|date=2016|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-6426-1|series=Pitt series in Russian and East European studies|location=Pittsburgh, Pa|oclc=951158062}}</ref> Судетските Германци не биле консултирани дали сакаат да бидат граѓани на Чехословачка. Иако уставот гарантирал еднаквост за сите граѓани, меѓу политичките водачи постоел стремеж земјата да се преобрази „во инструмент на [[Чешки национализам|чешкиот]] и [[Словачки национализам|словачкиот национализам]]“. Бил постигнат одреден напредок во интегрирањето на Германците и другите малцинства, но тие продолжиле да бидат недоволно застапени во владата и армијата. Покрај тоа, [[Големата депресија]], која започнала во 1929 година, влијаела врз високо индустријализираните и извозно ориентирани Судетски Германци повеќе отколку врз чешкото и словачкото население. До 1936 година, 60 проценти од невработените во Чехословачка биле Германци. Во 1933 година, водачот на Судетската Германија, [[Конрад Хенлајн]], ја основал [[Судетска германска партија|Судетската германска партија]] (СдП), која била „''милитантна, популистичка и отворено непријателска''“ кон чехословачката влада. Набрзо освоила две третини од гласовите во областите со големо германско население. Историчарите се разликуваат околу тоа дали СдП била нацистичка организација од самиот почеток или се преобразила во таква. <ref name="Eleanor L. Turk 1999. Pp. 123">Eleanor L. Turk. ''The History of Germany''. Westport, Connecticut: Greenwood Press, 1999. {{ISBN|9780313302749}}. p. 123.</ref> До 1935 година, СдП била втора по големина политичка партија во Чехословачка, бидејќи германските гласови се концентрирале на оваа партија, а чешките и словачките гласови биле распределени меѓу неколку партии. Кратко по ''[[Аншлус|аншлусот]]'' на Австрија кон Германија, Хенлајн се сретнал со Хитлер во Берлин на [[28 март]] [[1938]] година и добил упатства да постави барања неприфатливи за демократската чехословачка влада, предводена од претседателот [[Едвард Бенеш]]. На 24 април, СдП издал серија барања познати како [[Карлсбадерова програма]]. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Хенлајн побарал автономија за Германците во Чехословачка. Чехословачката влада одговорила велејќи дека е подготвена да обезбеди повеќе малцински права на германското малцинство, но првично не сакала да даде автономија. СдП добила 88% од гласовите на етничките Германци во мај 1938 година. <ref>{{Наведена книга|title=Boj o pohraničí: Sudetoněmecký Freikorps v roce 1938|last=Hruška|first=E.|date=2013|publisher=Nakladatelství epocha|location=Prague|page=11|language=cs}}</ref> Со висока напнатост меѓу Германците и чехословачката влада, Бенеш, на 15 септември 1938 година, тајно понудил да донира {{км2|6,000}} од Чехословачка на Германија, во замена за германски договор за прием на 1,5 до 2,0 милиони судетски Германци протерани од Чехословачка. Хитлер не одговорил на барањето. ==== Судетска криза ==== Како што покажало претходното [[Политика на смирување|смирување на Хитлер]], Франција и Велика Британија биле решени да избегнат војна. Француската влада не сакала сама да се соочи со Германија и го зела водството од [[Конзервативна партија (Обединето Кралство)|британската конзервативна]] влада на премиерот Невил Чемберлејн. Тој ги сметал жалбите на судетската Германија за оправдани и верувал дека намерите на Хитлер се ограничени. Затоа, и Велика Британија и Франција ја советувале Чехословачка да се согласи со барањата на Германија. Бенеш се спротивставил и, на 19 мај, започнал делумна мобилизација како одговор на можна германска инвазија. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} На 20 мај, Хитлер им претставил на своите генерали нацрт-план за напад врз Чехословачка, со кодно име Операција Зелено. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Тој инсистирал дека нема да ја „скрши Чехословачка“ воено без „провокација“, „особено поволна можност“ или „соодветно политичко оправдување“. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} На 28 мај, Хитлер свикал состанок на своите началници на службите, наредил забрзување на изградбата на подморници и ја поместил изградбата на неговите нови борбени бродови, ''[[Бизмарк (брод)|Бизмарк]]'' и [[Тирпиц (брод)|''Тирпиц'']] '','' до пролетта 1940 година. Тој побарал да се абрза зголемувањето на огнената моќ на борбените бродови [[Шарнхорст (брод)|''Шарнхорст'']] и [[Гнајзенау (брод)|''Гнајзенау'']] да се забрза. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Иако признавал дека ова сè уште нема да биде доволно за целосна поморска војна со Велика Британија, Хитлер се надевал дека тоа ќе биде доволно средство за нивно одвраќање. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Десет дена подоцна, Хитлер потпишал таен документ за започнување на војната против Чехословачка најдоцна до [[1 октомври]]. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} На 22 мај, [[Јулиш Лукасјевич]], полскиот амбасадор во Франција, му кажал на францускиот министер за надворешни работи [[Жорж Боне]] дека доколку Франција дејствува против Германија за да ја брани Чехословачка, „''ние нема да дејствуваме''“. Лукасјевич, исто така, му рекол на Боне дека Полска ќе се спротивстави на секој обид на советските сили да ја бранат Чехословачка од Германија. [[Едуар Даладје]] му рекол на [[Јакоб Суриц]], советскиот амбасадор во Франција: „''Не само што не можеме да сметаме на полска поддршка, туку немаме ни верба дека Полска нема да нè удри во грб''“. <ref name="Paul N. Hehn 2005 89">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=nOALhEZkYDkC&q=%22we+shall+not+move%22|title=A Low, Dishonest Decade: The Great Powers, Eastern Europe and the Economic Origins of World War II, 1930–1941|last=Hehn|first=Paul N|publisher=Bloomsbury Academic|year=2005|isbn=9780826417619|page=89}}</ref> Сепак, полската влада повеќе пати посочувала (во март 1936 година и мај, јуни и август 1938 година) дека е подготвена да се бори против Германија доколку Французите одлучат да ѝ помогнат на Чехословачка: Предлогот на Бек до Боне, неговите изјави до амбасадорот Дрексел Бидл и изјавата забележана од Ванзитарт покажале дека полскиот министер за надворешни работи бил подготвен да спроведе радикална промена на политиката доколку западните сили се одлучат за војна со Германија. Сепак, овие предлози и изјави не предизвикале никаква реакција од британската и француската влада кои биле решени да ја спречат војната преку смирување на Германија. [[Податотека:Bunkr_Skutina_3_-_panoramio.jpg|мини|Чехословачка изградила систем на гранични утврдувања од 1935 до 1938 година како одбранбена контрамерка против растечката закана од нацистичка Германија.]] Аѓутантот на Хитлер, [[Фриц Видеман]], по војната се присетил дека бил „многу шокиран“ од новите планови на Хитлер да ја нападне Велика Британија и Франција три до четири години по „''справувањето со ситуацијата''“ во Чехословачка. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Генералот [[Лудвиг Бек]], началник на [[Германски генералштаб|германскиот генералштаб]], забележал дека промената на расположението на Хитлер во корист на брза акција се должело на тоа што чехословачката одбрана сè уште се импровизирала, што повеќе немало да биде случај две до три години подоцна, а британското вооружување немало да стапи на сила до 1941 или 1942 година. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Генералот [[Алфред Јодл]] забележал во својот дневник дека делумната чехословачка мобилизација од 21 мај го навела Хитлер да издаде нова наредба за операцијата „Зелено“ на 30 мај и дека таа била придружена со пропратно писмо од [[Вилхелм Кајтел]] во кое било наведено дека планот мора да се спроведе најдоцна до 1 октомври. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Во меѓувреме, британската влада побарала Бенеш да побара посредник. Не сакајќи да ги прекине врските на својата влада со [[Западна Европа]], Бенеш неволно прифатил. Британците го назначиле лордот Рансиман, поранешен либерален министер во кабинетот, кој пристигнал во [[Прага]] на 3 август со упатства да го убеди Бенеш да се согласи со план прифатлив за Судетските Германци.{{sfn|Bell|1986|p=238}} На 20 јули, Боне му кажал на чехословачкиот амбасадор во [[Париз]] дека иако Франција јавно ќе ја искаже својата поддршка за да им помогне на чехословачките преговори, не е подготвена да влезе во војна за Судетска област.{{sfn|Bell|1986|p=238}} Во август, германскиот печат бил полн со приказни во кои се наведуваат злосторства на Чехословаците врз Судетските Германци, со намера да го принуди Западот да изврши притисок врз Чехословаците да направат отстапки.{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 2 p. 201}} Хитлер се надевал дека Чехословаците ќе одбијат и дека Западот потоа ќе се чувствува морално оправдано да ги остави Чехословаците на нивната судбина.{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 3 p. 105}} Во август, Германија испрати 750.000 војници по границата со Чехословачка, официјално како дел од армиските маневри.{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 3 p. 105}} На 4 или 5 септември,{{sfn|Bell|1986|p=238}} Бенеш го поднел Четвртиот план, со кој ги исполнил речиси сите барања од договорот. Судетските Германци биле под инструкции од Хитлер да избегнат компромис,{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 3 p. 105}} а СдП одржала протести што предизвикале полициска акција во [[Острава]] на 7 септември, во која биле уапсени двајца од нивните парламентарни пратеници.{{sfn|Bell|1986|p=238}} Судетските Германци го искористиле инцидентот и лажните обвинувања за други злосторства како изговор за прекин на понатамошните преговори..{{sfn|Bell|1986|p=238}}{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=Vol. 3|p=105}} [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-H12478,_Obersalzberg,_Münchener_Abkommen,_Vorbereitung.jpg|мини|Хитлер го поздравува Чемберлејн на скалите од [[Бергхоф]], 15 септември 1938 година]] На 12 септември, Хитлер одржал говор на [[Нирнбершки собири|митингот на Нацистичката партија во Нирнберг]] за судетската криза, осудувајќи ги постапките на владата на Чехословачка. Хитлер ја осудил Чехословачка како измамничка држава која го крши нагласувањето на меѓународното право на национално [[самоопределување]], тврдејќи дека таа е чешка хегемонија, иако [[Германци|Германците]], [[Словаци|Словаците]], [[Унгарци|Унгарците]], [[Украинци|Украинците]] и [[Полјаци|Полјаците]] во земјата всушност сакале да бидат во унија со Чесите. Хитлер го обвинил Бенеш дека се стреми постепено да ги истреби Судетските Германци и тврдел дека од создавањето на Чехословачка, над 600.000 Германци биле намерно протерани од своите домови под закана од глад доколку не заминат. <ref name="Adolf Hitler 2007. Pp. 627">Adolf Hitler, Max Domarus. ''The Essential Hitler: Speeches and Commentary''. Bolchazy-Carducci Publishers, 2007. {{ISBN|9780865166271}}. p. 627.</ref> Тој тврдел дека владата на Бенеш ги прогонувала Германците, заедно со Унгарците, Полјаците и Словаците, и го обвинил Бенеш дека им се заканува на националностите дека ќе бидат етикетирани како предавници доколку не бидат лојални на земјата. Тој изјавил дека тој, како шеф на државата Германија, ќе го поддржи правото на самоопределување на сограѓаните Германци во Судетската област. Тој го осудил Бенеш за неодамнешното погубување на неколку германски демонстранти од страна на неговата влада. Тој го обвинил Бенеш за воинствено и заканувачко однесување кон Германија, кое, доколку избувне војна, ќе резултира со тоа што Бенеш ќе ги принуди Судетските Германци да се борат против нивната волја против Германците од Германија. Хитлер ја обвинил владата на Чехословачка дека е клиентски режим на [[Франција]], тврдејќи дека францускиот министер за воздухопловство Пјер Кот изјавил: „''Потребна ни е оваа држава како основа од која полесно ќе фрламе бомби за да ја уништиме германската економија и нејзината индустрија''“. === Состанок во Берхтесгаден === [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_146-1976-063-32,_Bad_Godesberg,_Münchener_Abkommen,_Vorbereitung.jpg|лево|мини|Чемберлен пречекан од Хитлер на почетокот на состанокот во Бад Годесберг на 24 септември 1938 година]] На 13 септември, откако настанало внатрешно насилство и нарушувања во Чехословачка, Чемберлејн побарал од Хитлер лична средба за да се најде решение со цел да се избегне војна.{{sfn|Bell|1986|p=239}} Чемберлејн одлучил да го направи тоа по консултација со неговите советници [[Лорд Халифакс]], [[Сер Џон Сајмон]] и [[Samuel Hoare, 1st Viscount Templewood|Сер Самуел Хоар]]. Средбата била најавена на специјална прес-конференција во [[10 Даунинг Стрит]], што довело до зголемување на оптимизмот во британското јавно мислење.<ref name="Reynolds2">{{Cite book|title=Summits : six meetings that shaped the twentieth century|last=Reynolds|first=David|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=9780786744589|location=New York|oclc=646810103}}</ref> Чемберлен пристигнал со изнајмен авион на [[British Airways]] во Германија на 15 септември, а потоа пристигнал во резиденцијата на Хитлер во Берхтесгаден за средбата.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 712">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 71.</ref> Летот бил еден од првите случаи кога шеф на држава или дипломатски претставник патувал на дипломатска средба со [[авион]], бидејќи напнатата ситуација оставила малку време за патување со [[воз]] или [[брод]] Хенлајн отпатувал за Германија истиот ден.{{sfn|Bell|1986|p=239}} Тој ден, Хитлер и Чемберлејн одржале разговори во кои Хитлер инсистирал дека Судетските Германци мора да имаат право да го остварат правото на национално самоопределување и да можат да се приклучат кон Судетската област со Германија. Хитлер повеќепати лажно тврдел дека чехословачката влада убила 300 Судетски Германци Хитлер исто така изразил загриженост пред Чемберлејн за она што тој го сметаал за британски „закани“. Чемберлејн одговорил дека не издал „закани“ и фрустрирано го прашал Хитлер „''Зошто дојдов тука да си го губам времето''?“ Хитлер одговорил дека доколку Чемберлејн е подготвен да го прифати самоопределувањето на Судетските Германци, тој би бил подготвен да разговара за прашањето. Хитлер исто така го уверил Чемберлејн дека навистина не сака да ја уништи Чехословачка, туку дека верува дека по германската анексија на Судетската област, малцинствата во земјата ќе се отцепат и ќе предизвикаат распад на државата. Чемберлејн и Хитлер разговарале три часа, по што средбата била прекината. Чемберлејн се вратил во Британија со авион и се состанал со својот кабинет за да го разгледа прашањето. По состанокот, Даладје отпатувал за Лондон на 16 септември за да се сретне со британски претставници за да разговара за текот на дејствувањето. <ref>Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. pp. 71–72.</ref> Ситуацијата во Чехословачка станала уште потензична тој ден, при што чехословачката влада издала налог за апсење на Хенлајн, кој пристигнал во Германија еден ден претходно за да учествува во преговорите. <ref name="Santi Corvaja 2008, pp. 72">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 72.</ref> Француските предлози се движеле од водење војна против Германија до поддршка за отстапување на Судетската област на Германија. Разговорите завршиле со цврст британско-француски план. Велика Британија и Франција побарале Чехословачка да ѝ ги отстапи на Германија сите територии на кои германското население претставува над 50% од вкупното население на Судетската Област. Во замена за таа отстапка, Велика Британија и Франција ќе ја гарантираат независноста на Чехословачка. Чехословачка го отфрлила предложеното решение. [[Податотека:Čs._vojáci_v_Krásné_Lípě.gif|мини|Војници на Чехословачката армија на патрола во Судетската Област во септември 1938 година]] На 17 септември 1938 година, Хитлер наредил основање на ''[[Судетскогермански Фрајкор]]'', паравоена организација која ја презела структурата на Орднерсгрупе, организација на етнички Германци во Чехословачка, која била распуштена од чехословачките власти претходниот ден поради нејзината вмешаност во голем број [[Тероризам|терористички]] активности. Организацијата била засолнета, обучена и опремена од германските власти и спроведувала прекугранични терористички операции на чехословачка територија. Потпирајќи се на Конвенцијата за дефиниција на агресија, чехословачкиот претседател Едвард Бенеш и владата во егзил подоцна го сметале 17 септември 1938 година за почеток на необјавената германско-чехословачка војна. Ова разбирање го прифатил и современиот чешки Уставен суд. <ref name="Con Court ruling">{{Наведување|last=Constitutional Court of the Czech Republic|title=Ruling No. II. ÚS 307/97|place=Brno|year=1997|language=cs}} ''Stran interpretace "kdy země vede válku", obsažené v čl. I Úmluvy o naturalizaci mezi Československem a Spojenými státy, publikované pod č. 169/1929 Sb. za účelem zjištění, zda je splněna podmínka státního občanství dle restitučních předpisů, Ústavní soud vychází z již v roce 1933 vypracované definice agrese Společnosti národů, která byla převzata do londýnské Úmluvy o agresi (CONVENITION DE DEFINITION DE L'AGRESSION), uzavřené dne 4. 7. 1933 Československem, dle které není třeba válku vyhlašovat (čl. II bod 2) a dle které je třeba za útočníka považovat ten stát, který první poskytne podporu ozbrojeným tlupám, jež se utvoří na jeho území a jež vpadnou na území druhého státu (čl. II bod 5). V souladu s nótou londýnské vlády ze dne 22. 2. 1944, navazující na prohlášení prezidenta republiky ze dne 16. 12. 1941 dle § 64 odst. 1 bod 3 tehdejší Ústavy, a v souladu s citovaným čl. II bod 5 má Ústavní soud za to, že dnem, kdy nastal stav války, a to s Německem, je den 17. 9. 1938, neboť tento den na pokyn Hitlera došlo k utvoření "Sudetoněmeckého svobodného sboru" (Freikorps) z uprchnuvších vůdců Henleinovy strany a několik málo hodin poté už tito vpadli na československé území ozbrojeni německými zbraněmi.''</ref> Во следните денови, чехословачките сили претрпеле над 100 убиени лица во акција, стотици ранети и над 2.000 киднапирани во Германија. На 18 септември, италијанскиот [[Дуче|''дуче'']] [[Бенито Мусолини]] одржал говор во [[Трст]], Италија, каде што изјавил „''Доколку има два табора, за и против Прага, нека се знае дека Италија ја избрала својата страна''“, со јасна порака дека Мусолини ја поддржал Германија во кризата. <ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 71">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 71.</ref> На 20 септември, [[Германски отпор против нацизмот|германските противници]] во војската се состанале за да разговараат за конечните планови за заговорот што го развиле за соборување на нацистичкиот режим. Состанокот го водел генералот [[Ханс Остер]], заменик-шеф на ''Абвер'' (германската агенција за контрашпионажа). Меѓу другите членови бил и капетанот Фридрих Вилхем Хајнц и други воени офицери кои го воделе планираниот [[државен удар]] и се сретнале на состанокот. На 22 септември, Чемберлејн, кој се подготвувал да се качи на својот авион за да замине во Германија на понатамошни разговори во Бад Годесберг, изјавил пред на печатот кој го пречекал таму: „''Мојата цел е мир во Европа, верувам дека ова патување е патот до тој мир''“. Чемберлејн пристигнал во [[Келн]], каде што добил раскошен, величествен пречек со германски бенд кој ја свирел „[[Боже, чувај го Кралот]]“, а Германците му дале цвеќе и подароци на Чемберлејн. Чемберлејн пресметал дека целосното прифаќање на германската анексија на цела Судетска Област без ограничувања ќе го принуди Хитлер да го прифати договорот. Откако бил известен за ова, Хитлер одговорил: „''Дали ова значи дека сојузниците се согласиле со одобрението на Прага за префрлање на Судетската Област на Германија''?“, на кое Чемберлејн одговорил: „''Точно така''“, на што Хитлер одговорил со тресење на главата, велејќи дека понудата на сојузниците е недоволна. Тој му рекол на Чемберлејн дека сака Чехословачка целосно да се распадне, а нејзините територии да бидат прераспределени на Германија, Полска и Унгарија, и му рекол на Чемберлејн да ја земе одлуката или да го напушти состанокот. Чемберлејн бил потресен од оваа изјава. Хитлер продолжил да му кажува на Чемберлејн дека од нивниот последен состанок на 15, дејствијата на Чехословачка, за кои Хитлер тврдел дека вклучуваат убиства на Германци, ја направиле ситуацијата неподнослива за Германија. Подоцна на состанокот, била преземена измама за да се влијае и да се изврши притисок врз Чемберлејн: еден од помошниците на Хитлер влегол во собата за да го информира Хитлер дека во Чехословачка биле убиени повеќе Германци, на што Хитлер извикал како одговор „''Ќе ги одмаздам сите. Чесите мора да бидат уништени''“. Средбата завршила со тоа што Хитлер одбил да направи какви било отстапки на барањата на сојузниците. Подоцна истата вечер, Хитлер се загрижил дека отишол предалеку во притисокот врз Чемберлејн и се јавил во хотелскиот апартман на Чемберлејн, велејќи дека ќе прифати анексирање само на Судетската Област, без никакви територии, под услов Чехословачка да започне со евакуација на етничките Чеси од териториите со германски мнозинство до 26 септември во 8:00 часот наутро. Откако бил притиснат од Чемберлејн, Хитлер се согласил ултиматумот да биде поставен за 1 октомври (истиот датум кога требало да започне операцијата Зелено). <ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 73">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 73.</ref> Потоа Хитлер му кажал на Чемберлејн дека ова е една отстапка што тој е спремен да му ја направи на премиерот како „''подарок''“ од почит кон фактот дека Чемберлејн бил спремен малку да се повлече од својата претходна позиција. Хитлер продолжил велејќи дека по анексијата на Судетската Област, Германија нема да има понатамошни територијални претензии кон Чехословачка и ќе склучи колективен договор за гарантирање на границите на Германија и Чехословачка. Така бил формиран нов чехословачки кабинет, под водство на генерал [[Јан Сировски]], а на 23 септември бил издаден декрет за општа мобилизација, кој бил прифатен од јавноста со силен ентузијазам - во рок од 24 часа, еден милион луѓе се приклучиле на армијата за да ја бранат земјата. Чехословачката армија, осовремена, искусна и со одличен систем на гранични утврдувања, била подготвена за борба. [[Советскиот Сојуз]] ја објавил својата подготвеност да ѝ помогне на Чехословачка, под услов [[Црвената армија]] да може да ја премине полската и романската територија. Двете земји одбиле да ѝ дозволат на советската армија да ги користи нивните територии.<ref>{{Наведена книга|title=Soviet Foreign Policy, 1930–33. The Impact of the Depression|last=Haslam|first=Jonathan|publisher=St. Martin's Press|year=1983|location=New York}}</ref> Во раните часови на 24 септември, Хитлер го издал [[Годесбергов меморандум|Годесберговиот меморандум]], со кој се барало Чехословачка да го отстапи Судетскиот Округ на Германија најдоцна до 28 септември, со плебисцити што ќе се одржат во неопределени области под надзор на германските и чехословачките сили. Во меморандумот, исто така, се наведувало дека доколку Чехословачка не се согласи со германските барања до 2 часот попладне на 28 септември, Германија ќе го преземе Судетскиот Округ со сила. Истиот ден, Чемберлејн се врати во Британија и објавил дека Хитлер бара анексија на Судетскиот Округ без одложување. Соопштението ги разбеснило оние во Британија и Франција кои сакале да се соочат со Хитлер еднаш засекогаш, дури и доколку тоа значело војна, а неговите поддржувачи добиле на сила. Чехословачкиот амбасадор во Обединетото Кралство, Јан Масарик, бил воодушевен кога слушнал за поддршката за Чехословачка од британските и француските противници на плановите на Хитлер, велејќи „''Нацијата на Свети Вацлав никогаш нема да биде нација на робови''“. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R99301,_Münchener_Abkommen,_Chamberlain,_Mussolini,_Ciano.jpg|лево|мини|Чемберлејн со Бенито Мусолини, септември 1938 година]] На 25 септември, Чехословачка се согласила со условите кои претходно биле договорени од Велика Британија, Франција и Германија. Следниот ден, сепак, Хитлер додал нови барања, инсистирајќи да бидат задоволени и барањата на етничките [[Германци во Полска]] и [[Германци во Унгарија|Унгарија]]. На 26 септември, Чемберлејн го испратил [[Сер Хорас Вилсон]] да му однесе лично писмо на Хитлер во кое било навеено дека сојузниците сакаат мирно решавање на судетската криза. Подоцна истата вечер, Хитлер го дал својот одговор во говор во Берлинскиот спортски центар; тој тврдел дека Судетската Област е „''последното територијално барање што треба да го поставам во Европа''“ <ref name="sudetenland1">{{Наведена книга|title=Hitler: speeches and proclamations, 1932–1945 : the chronicle of a dictatorship|last=Domarus|first=Max|last2=Hitler|first2=Adolf|year=1990|page=1393}}</ref> и ѝ дал на Чехословачка рок до 28 септември во 14:00 часот да ѝ го отстапи Судетскиот Округ на Германија или да се соочи со војна. Во овој момент, британската влада почнала да прави воени подготовки, а Долниот дом бил повторно свикан од парламентарната пауза. <ref name="Reynolds">{{Наведена книга|title=Summits : six meetings that shaped the twentieth century|last=Reynolds|first=David|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=9780786744589|location=New York|oclc=646810103}}</ref> На 27 септември 1938 година, кога преговорите меѓу Хитлер и Чемберлејн станале затегнати, Чемберлејн им се обратил на британскиот народ, велејќи особено: „''Колку е ужасно, фантастично, неверојатно што треба да копаме ровови и да пробуваме гас-маски овде поради кавга во далечна земја меѓу луѓе за кои не знаеме ништо''.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historyguide.org/europe/munich.html|title=Neville Chamberlin on 'Appeasement' (1939)|work=www.historyguide.org}}</ref> На [[28 септември]] во 10:00 часот наутро, четири часа пред крајниот рок и без согласност од Чехословачка за барањето на Хитлер, британскиот амбасадор во Италија, лордот [[Ерик Драмонд]], го повикал италијанскиот министер за надворешни работи, [[Галеацо Чано]], за да побара итен состанок. Лордот го информирал Чано дека Чемберлејн му наложил да побара од Мусолини да влезе во преговорите и да го натера Хитлер да го одложи ултиматумот. Во 11:00 часот наутро, Чано се сретнал со Мусолини и го информирал за предлогот на Чемберлејн; Мусолини се согласил со него и одговорил со телефонирање на италијанскиот амбасадор во Германија и му рекол: „''Оди веднаш кај Фирерот и кажи му дека што и да се случи, јас ќе бидам на негова страна, но дека барам одложување од 24 часа пред да започнат непријателствата. Во меѓувреме, ќе проучам што може да се направи за да се реши проблемот''.“<ref>Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. pp. 73–74.</ref> Хитлер ја примил пораката од Мусолини додека разговарал со францускиот амбасадор. Хитлер одговорил: „''Мојот добар пријател, Бенито Мусолини, ме замоли да ги одложам наредбите за марширање на германската армија за дваесет и четири часа, и јас се согласив''“. Секако, ова не претставувало отстапка, бидејќи датумот на инвазијата бил одреден за 1 октомври 1938 година..<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 74">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 74.</ref> По разговорот со Чемберлејн, лордот му ја упатил благодарноста на Чемберлејн до Мусолини, како и барањето на Чемберлејн Мусолини да присуствува на конференцијата на четирите сили: Велика Британија, Франција, Германија и Италија во [[Минхен]] на [[29 септември]] за да се реши проблемот со Судетските Области пред крајниот рок од 14:00 часот. Мусолини се согласил. Единственото барање на Хитлер било да се осигури дека Мусолини ќе биде вклучен во преговорите на конференцијата. Невил Хендерсон, Александар Кадоган и личниот секретар на Чемберлејн, лорд Данглас, му ја пренеле веста за конференцијата на Чемберлејн додека тој се обраќал пред Парламентот, а Чемберлејн одеднаш ја објавил конференцијата и неговото прифаќање да присуствува на крајот од говорот, со навивање. Кога претседателот на Соединетите Американски Држави, [[Франклин Д. Рузвелт]], дознал дека конференцијата е закажана, му телеграфирал на Чемберлен со зборовите: „''Добар човеку''“. <ref name="dallek roosevelt">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xTKvo-cXv3EC&q=roosevelt+chamberlain+%22good+man%22&pg=PA166|title=Franklin D. Roosevelt and American Foreign Policy, 1932–1945: With a New Afterword|last=Dallek|first=Robert|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=9780199826667|pages=166|author-link=Robert Dallek}}</ref> === Резолуција === [[Податотека:Münchner_abkommen5_en.svg|мини|Редослед на настани по Минхенскиот договор:<br /><br />1. Судетската област станала дел од Германија во согласност со Минхенскиот договор (октомври 1938 година).<br /> 2. Полска ја анектирала Заолзе, област со полско мнозинство, за која двете земји воделе војна во 1919 година (октомври 1938 година).<br /> 3. Пограничните области (јужна третина од Словачка и јужна [[Закарпатија|Карпатска Рутенија]]) со унгарски малцинства станале дел од Унгарија во согласност со Првата Виенска арбитража (ноември 1938 година).<br /> 4. На 15 март 1939 година, за време на германската инвазија на преостанатите чешки територии, Унгарија го анектирала остатокот од [[Закарпатија|Карпатска Рутенија]] (која била [[Карпатска Украина|автономна]] од октомври 1938 година).<br /> 5. Германија го воспоставила [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторатот Бохемија и Моравија]] со [[Марионетска држава|марионетска влада]], на 16 март 1939 година.<br /> 6. На 14 март 1939 година, прохитлеровата [[Римокатоличка црква|католичко]] - [[Фашизам|фашистичка]] влада ја прогласила [[Словачка Република (1939–1945)|Словачката Република]] за клиентска држава [[Сили на Оската|на Оската]].]] [[Податотека:MunichAgreement.jpg|мини|Британскиот премиер Невил Чемберлејн по слетувањето на аеродромот Хестон по средбата со [[Адолф Хитлер]]]] Преговорите започнале во [[Фирербау]] веднаш по пристигнувањето на Чемберлејн и Даладје, што им дало малку време за консултации. Состанокот се одржал на англиски, француски и германски јазик.<ref name="Reynolds">{{Наведена книга|title=Summits : six meetings that shaped the twentieth century|last=Reynolds|first=David|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=9780786744589|location=New York|oclc=646810103}}</ref> Договорот бил постигнат на 29 септември, а околу 1:30 часот наутро на 30 септември 1938 година,{{Sfn|Gilbert|Gott|1999}} [[Адолф Хитлер]], [[Невил Чемберлејн]], [[Бенито Мусолини]] и [[Едуар Даладје]] го потпишале Минхенскиот договор. Договорот официјално го претставил Мусолини, иако всушност италијанскиот план бил речиси идентичен со предлогот на Годесберг: германската армија требало да ја заврши окупацијата на Судетската Област до 10 октомври, а меѓународна комисија ќе одлучи за иднината на другите спорни области. Чехословачка била информирана од Велика Британија и Франција дека може или сама да се спротивстави на нацистичка Германија или да се потчини на пропишаните анексии. Чехословачката влада, сфаќајќи ја безнадежноста од самостојно борење против нацистите, неволно капитулирала (30 септември) и се согласила да се придржува до договорот. Спогодбата ѝ ја дало на Германија Судетската Област почнувајќи од 10 октомври и [[де факто]] контрола врз остатокот од Чехословачка сè додека Хитлер ветил дека нема да оди понатаму. На 30 септември, по малку одмор, Чемберлејн заминал во станот на Хитлер на Принцрегентенштрасе и го замолил да потпише изјава во која го нарекува англо-германскиот поморски договор „''симболичен на желбата на нашите две земји никогаш повеќе да не војуваат една со друга''“. Откако преведувачот на Хитлер му го превел, тој со задоволство се согласил на тоа. На 30 септември, по враќањето во Британија, Чемберлејн го одржал својот контроверзен говор „[[Мир за нашето време]]“ пред толпите во Лондон. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannia.com/history/docs/peacetime.html|title=Peacetime|publisher=Encyclopedia Britannica}}</ref> [[Податотека:The_Führerbau.jpg|мини|Фирербау во Минхен, место на потпишување на Минхенскиот договор]] [[Податотека:Hitler's_office_in_the_Führerbau.JPG|мини|Денешен поглед на канцеларијата на Хитлер во Фирербау каде што бил потпишан Минхенскиот договор, со оригиналниот камин и таванска ламба]] === Реакции === ==== Итен одговор ==== ===== Чехословачка ===== Чехословаците биле разочарани од Минхенскиот договор. Тие не биле поканети на конференцијата и сметале дека биле предадени од британската и француската влада. Многу [[Чеси]] и [[Словаци]] го нарекуваат Минхенскиот договор '''Минхенски диктат''' ({{Langx|cs|Mnichovský diktát}}; {{Langx|sk|Mníchovský diktát}}). Фразата „[[Минхенско предавство]]“ ({{Јаз|cs|Mnichovská zrada}} {{Јаз|sk|Mníchovská zrada}}) се употребува поради воениот сојуз што Чехословачка го имала со Франција и кој се покажал како бескорисен. Ова се одразило и во фактот што особено француската влада изразила став дека Чехословачка ќе се смета за одговорна за секоја европска војна што ќе произлезе од тоа доколку Чехословачката Република се одбрани со сила од германските упади. <ref>{{Наведена книга|title=The validity of the Munich agreement and the process of the repudiation during the second world war as seen from a Czechoslovak perspective|last=Kuklik|first=Jan|page=346}}</ref> Слоганот „ За нас, без нас! “ ({{Јаз|cs|O nás bez nás!}} {{Јаз|sk|O nás bez nás!}}) ги собира чувствата на народот на Чехословачка (денес [[Словачка]] и [[Чешка]]) кон договорот. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/1100326.html|title=Czech Republic: Past Imperfect – 64 Years Later, Munich 'Betrayal' Still Defines Thought (Part 5)|date=19 July 2002|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref> Со припојувањето на Судетската Област кон Германија, [[Втора Чехословачка Република|Чехословачка]] (како што била преименувана државата) ја изгубила својата одбранлива граница со Германија и чехословачките гранични утврдувања. Без нив, нејзината независност станала повеќе номинална отколку реална. Чехословачка, исто така, изгубила 70% од својата железарско-челична индустрија, 70% од својата електрична енергија и 3,5&nbsp;милиони граѓани во Германија како резултат на населбата. Судетските Германци го прославиле она што го сметале за свое ослободување. Се сметало дека претстојната војна била избегната. {{Sfn|Shirer|1960}} [[Нобелова награда за литература|Нобеловецот]], [[Томас Ман]], преку пенкалото застанал во одбрана на својата сурогат татковина, прогласувајќи ја својата гордост што е чехословачки граѓанин и запоставувајќи ги достигнувањата на републиката. Тој ја нападнал „''Европа која е подготвена за ропство''“, пишувајќи дека „''Чехословачкиот народ е подготвен да се бори за слобода и да ја надмине сопствената судбина''“ и „''Премногу е доцна за британската влада да го спаси мирот. Тие изгубија премногу можности''“. Претседателот Бенеш од Чехословачка бил номиниран за [[Нобелова награда за мир]] во 1939 година. ===== Германија ===== Иако Британците и Французите биле задоволни, еден британски дипломат во [[Берлин]] тврдел дека бил информиран од член на придружбата на Хитлер дека набргу по средбата со Чемберлејн, Хитлер бесно рекол: „''Господа, ова беше мојата прва меѓународна конференција и можам да ве уверам дека ќе биде и последна''.“ {{Sfn|Kirkpatrick|1959}} Во друга прилика, се слушнал како вели за Чемберлејн: „''Доколку некогаш тој глупав старец повторно дојде да се меша овде со својот чадор, ќе го шутнам долу и ќе му скокнам на стомак пред сликарите''.“ {{Sfn|Kirkpatrick|1959}} Во еден од неговите јавни говори по Минхен, Хитлер изјавил: „''Фала му на Бога што немаме политичари со чадор во оваа земја''.“ {{Sfn|Kirkpatrick|1959}} [[Податотека:Adolf_Hitler_in_Neustadt.jpg|мини|Хитлер пречекан во Нојштат (денешен Прудник) додека ги посетувал судетските територии]] Хитлер се чувствувал измамен од ограничената војна против Чесите, кон која се стремел цело лето. На почетокот на октомври, прес-секретарот на Чемберлејн побарал јавна декларација за германско пријателство со Велика Британија за да се зацврсти домашната положба на Чемберлејн; наместо тоа, Хитлер одржал говори во кои го осудил „''мешањето на гувернантата''“ на Чемберлејн. Во август 1939 година, кратко пред [[Инвазија на Полска (1939)|инвазијата на Полска]], Хитлер им кажал на своите генерали: „''Нашите непријатели се луѓе под просекот, не се луѓе од акција, не се господари. Тие се мали црви. Ги видов во Минхен''.“ Пред Минхенскиот договор, решителноста на Хитлер да ја нападне Чехословачка на [[1 октомври]] [[1938]] година предизвикало голема криза во германската командна структура. Началникот на Генералштабот, генерал Лудвиг Бек, протестирал во долга серија меморандуми дека тоа ќе започне [[светска војна]] што Германија ќе ја изгуби и го повикал на Хитлер да го одложи планираниот воен судир. Хитлер ги нарекол аргументите на Бек против војната „ ''kindische Kräfteberechnungen'' “ („детски пресметки на сила“). На [[4 август]] [[1938]] година, се одржал таен состанок на армијата. Бек го прочитал својот долг извештај пред собраните офицери. Сите се согласиле дека мора да се направи нешто за да се спречи сигурна катастрофа. Бек се надевал дека сите заедно ќе поднесат оставка, но никој не поднел оставка освен Бек. Неговиот заменик, генерал [[Франц Халдер]], сочувствувал со Бек и двајцата биле регрутирани во [[Остерова завера|Септемвриската завера]] на [[Ханс Остер]], која планирала да го уапси Хитлер во моментот кога ќе ја даде наредбата за инвазија. Овој план би функционирал единствено доколку Велика Британија издала силно предупредување и писмо во кое ќе се бори за зачувување на Чехословачка. Ова би помогнало да се убеди германскиот народ дека Германија ја чека сигурен пораз. Затоа биле испратени агенти во Англија за да му пренесат на Чемберлејн дека бил планиран напад врз Чехословачка и за нивната намера да го соборат Хитлер доколку тоа се случи. Предлогот бил одбиен од британскиот кабинет и такво писмо не било издадено. Според тоа, предложеното отстранување на Хитлер не се случило. {{Sfn|Parssinen|2004}} На 7 октомври 1938 година, Хитлер ги посетил судетските територии. Тој пристигнал со воз во Нојштад (денес Прудник, Полска), град веднаш до поранешната чехословачка граница, а потоа отпатувал за [[Мјесто Албрехтице]], [[Крнов]], [[Брунтал]] и [[Злате Хори]].<ref>{{Наведени вести|url=https://sbc.org.pl/dlibra/publication/282694/edition/267492|title=Swastyka nad miastem|last=Dereń|first=Andrzej|date=November 2000|work=Tygodnik Prudnicki|publisher=Spółka Wydawnicza "Aneks"|location=Prudnik|pages=1, 5|language=pl|issn=1231-904X}}</ref> ===== Британија и Франција ===== [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_146-1976-033-20,_Anschluss_sudetendeutscher_Gebiete.jpg|лево|мини|Судетски Германци го поздравуваат пристигнувањето на германската армија во Судетската Област во октомври 1938 година]] Договорот генерално бил пречекан позитивно. Премиерот Даладје од Франција не верувал, како што изјавил еден научник, дека европската војна е оправдана „''за да се одржат три милиони Германци под чешки суверенитет''“. Анкетите на Галуп во Велика Британија, Франција и Соединетите Американски Држави покажале дека мнозинството луѓе го поддржале договорот. Претседателот Бенеш од Чехословачка бил номиниран за [[Нобелова награда за мир]] во 1939 година. Насловот на ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]'' за Минхенскиот договор гласел „''Хитлер добива помалку од неговите судетски барања''“ и објавил дека „''радосна толпа''“ го поздравила Даладје по неговото враќање во Франција и дека Чемберлејн бил „''диво надвиван''“ по неговото враќање во Британија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0930.html|title=Britain and Germany Make Anti-War Pact; Hitler Gets Less Than His Sudeten Demands; Polish Ultimatum Threatens Action Today|work=The New York Times|accessdate=20 July 2019}}</ref> Во Франција, единствената политичка партија која се спротивставила на Минхенскиот договор била[[Комунистичка партија на Франција|Комунистичката партија]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1968/09/30/en-france-seuls-les-communistes-deux-deputes-et-quelques-journalistes-ont-combattu-l-accord_2481194_1819218.html|title=En France, seuls les communistes, deux députés et quelques journalistes ont combattu l'accord|date=30 September 1968|work=Le Monde.fr}}</ref> Британското население очекувало непосредна војна, а „''државничкиот гест''“ на Чемберлејн на почетокот бил пречекан со воодушевување. Тој бил пречекан како херој од кралското семејство и поканет на балконот во [[Бакингемска палата|Бакингемската палата]] пред да го претстави договорот пред [[Парламент на Обединетото Кралство|британскиот парламент]]. Генерално позитивната реакција брзо се влошила, и покрај кралското покровителство. Сепак, од самиот почеток постоело противење. [[Клемент Атли]] и [[Лабуристичка партија (Обединето Кралство)|Лабуристичката партија]] се спротивставиле на договорот, во сојуз со двајца конзервативни пратеници, Даф Купер и Вивјан Адамс, кои дотогаш се сметале за реакционерен елемент во [[Конзервативна партија (Обединето Кралство)|Конзервативната партија]]. Даладје верувал дека крајните цели на Хитлер се закана. На состанок кон крајот на април 1938 година, тој им рекол на Британците дека вистинската долгорочна цел на Хитлер е да обезбеди „''доминација на континентот во споредба со која амбициите на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] биле слаби''“. Тој продолжил велејќи: „''Денес е редот на Чехословачка. Утре ќе биде редот на [[Втора Полска Република|Полска]] и [[Кралство Романија|Романија]]. Кога Германија ќе ја добие нафтата и пченицата кои ѝ се потребни, таа ќе се сврти кон Западот. Секако мора да ги зголемиме нашите напори за да ја избегнеме војна. Но, тоа нема да се постигне освен доколку Велика Британија и Франција не се држат заедно, интервенирајќи во Прага за нови отстапки, но истовремено изјавувајќи дека ќе ја заштитат независноста на Чехословачка. Доколку, напротив, западните сили повторно капитулираат, тие само ќе ја забрзаат војната која сакаат да ја избегнат''.“ {{Sfn|Shirer|1969}} Можеби обесхрабрен од аргументите на француските воени водачи и цивилни службеници во врска со нивната неподготвена воена и слаба финансиска состојба, а сепак трауматизиран од крвопролевањето на Франција во [[Првата светска војна]], на кое тој лично бил сведок, Даладје на крајот му дозволил на Чемберлејн да го стори она што го посакува. По враќањето во Париз, Даладје, кој очекувал непријателска толпа, бил аплаудиран. Во деновите по состанокот од Минхен, Чемберлејн добил повеќе од 20.000 писма и телеграми на благодарност, како и подароци, вклучувајќи 6000 разни луковици од благодарни холандски обожаватели и крст од [[Папа Пиј XI|папата Пиј XI]]. ===== Полска ===== [[Податотека:Polish_Army_capturing_Zaolzie_in_1938.PNG|лево|мини|Полската армија влегува во Заолже во 1938 година]] [[Полска]] градела тајна полска организација во областа [[Заолже]] од 1935 година. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Во летото 1938 година, Полска направила обид да организира герилски групи во областа. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} На 21 септември, Полска официјално побарала директен пренос на областа под своја контрола. Полскиот пратеник во Прага, Казимјеж Папе, истакнал дека враќањето на [[Чешинска Шлеска]] ќе биде знак на добра волја и „''исправка на неправдата''“ од 1920 година. {{Sfn|Jesenský|2014}} Слични ноти биле испратени до Париз и Лондон со барање полското малцинство во Чехословачка да ги добие истите права како и судетските Германци. {{Sfn|Rak|2019}} Следниот ден Бенеш испратил писмо до полскиот претседател [[Игнаци Мошчицки]] со ветување за „''корективна граница''“, но писмото било доставено дури на 26 септември. {{Sfn|Kornat|2012}} Одговорот на Мошчицки, даден на 27 септември, бил заобиколен, но бил придружен со барањето на полската влада веднаш да ѝ ги предаде двете области на Заолже, како претходница на конечното решавање на граничниот спор. {{Sfn|Majewski|2019}} Одговорот на Бенеш не бил конечен: тој се согласил да ѝ ја предаде спорната територија на Полска, но тврдел дека тоа не може да се направи во пресрет на германската инвазија, бидејќи тоа би ги нарушило подготовките на Чехословачка за војна. Полјаците го прифатиле одговорот како играње на време. {{Sfn|Kornat|2012}} Полските дипломатски акции биле придружени со распоредување војска по должината на чехословачката граница на 23-24 септември и со давање наредба на таканаречените „''борбени единици''“ на заолошките Полјаци и „заолошката легија“, паравоена организација составена од волонтери од цела Полска, да ја преминат границата кон Чехословачка и да ги нападнат чехословачките единици. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Сепак, малкумината кои ја преминале биле одбиени од чехословачките сили и се повлекле назад во Полска. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Полскиот амбасадор во Германија дознал за резултатите од Минхенската конференција на [[30 септември]] од [[Јоаким фон Рибентроп|Рибентроп]], кој го уверил дека [[Берлин]] ги условува гаранциите за остатокот од Чехословачка со исполнување на полските и унгарските територијални барања. {{Sfn|Rak|2019}} Полскиот министер за надворешни работи [[Јожеф Бек]] бил разочаран од таков пресврт на настаните. Според неговите зборови, конференцијата била „''обид на директоратот на големите сили да им наметне обврзувачки одлуки на другите држави (а Полска не може да се согласи на тоа, бидејќи тогаш тоа би се свело на политичка цел што другите ја спроведуваат по своја волја'').“ {{Sfn|Rak|2019}} Како резултат на тоа, во 11:45 часот попладне на 30 септември, 11 часа откако чехословачката влада ги прифатила условите од Минхен, Полска ѝ поставила ултиматум на чехословачката влада. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Побарала итна евакуација на чехословачките сили и полиција и ѝ дал време на [[Прага]] до пладне следниот ден. Во 11:45 часот на 1 октомври, чехословачкото Министерство за надворешни работи го повикало полскиот амбасадор во Прага и му пренело дека Полска може да добие што сака, но потоа побарала одложување од 24 часа. На 2 октомври, [[Полска армија|полската армија]], под команда на генерал Владислав Бортновски, анектирала област од 801,5&nbsp;км<sup>2</sup> со население од 227.399 жители. Административно, припоената област била поделена помеѓу окрузите Фриштат и Чешин. <ref>{{Наведено списание|date=14 February 2008|title=Dziennik Ustaw Śląskich, 31.10.1938, [R. 17], nr 18 – Silesian Digital Library|url=https://www.sbc.org.pl/dlibra/show-content/publication/edition/6949?id=6949|journal=4258 III|access-date=2019-08-29}}</ref> Историчарот Дариуш Балишевски напишал дека за време на анексијата немало соработка помеѓу полските и германските трупи, но имало случаи на соработка меѓу полските и чешките трупи кои бранеле територија од Германците, на пример во [[Бохумин]]. <ref name="Baliszewski">{{Наведена мрежна страница|url=https://historia.uwazamrze.pl/artykul/1149147/prawda-o-zaolziu|title=Prawda o Zaolziu – Uważam Rze Historia|last=Baliszewski|first=Mariusz|work=historia.uwazamrze.pl|language=pl|accessdate=2019-10-12}}</ref> Полскиот ултиматум конечно го наведело Бенеш да одлучи, според негово сопствено објаснување, да се откаже од каква било идеја за отпор кон спогодбата (Чехословачка требало да биде нападната од сите страни). <ref name="Taylor 1967 241">{{Наведена книга|title=Origin of the Second World War|last=Taylor|first=A.J.P.|publisher=Penguin Books|year=1967|pages=241}}</ref> Германците биле воодушевени од тој исход и биле среќни да се откажат од жртвувањето на мал покраински железнички центар во корист на Полска во замена за пропагандните придобивки што следувале. Тоа ја проширило вината за поделбата на Чехословачка, ја направило Полска учесник во процесот и ги збунило политичките очекувања. Полска била обвинета дека е соучесник на Германија. <ref>{{Наведена книга|title=Bitter Glory. Poland and its fate 1918–1939|last=Watt|first=Richard|publisher=Hippocrene Books|year=1998|isbn=9780781806732|location=New York|pages=511}}</ref> Сепак, во ниту еден момент немало формален договор меѓу Полска и Германија за Чехословачка. <ref name="Weinberg1">{{Наведено списание|last=Weinberg|first=Gerhard L.|year=1975|title=German Foreign Policy and Poland, 1937–38|url=https://www.jstor.org/stable/27920627|journal=The Polish Review|volume=20|issue=1|page=16|jstor=27920627|access-date=13 February 2021}}</ref> Началникот на Генералштабот на чехословачката армија, генерал Лудвик Крејчи, на 29 септември изјавил дека „''нашата армија за околу два дена ќе биде во целосна подготвеност да издржи напад дури и од сите германски сили заедно, под услов Полска да не се движи против нас''“.<ref>{{Наведена книга|title=Czechoslovakia Crossroads and Crises|last=Stone|first=Norman|date=1989|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=9781349106462|pages=119}}</ref> Историчари како што се Х.Л. Робертс <ref name="Roberts">{{Наведена книга|title=The Diplomats 1919–1939|last=Roberts|first=H.L.|date=1960|publisher=Princeton|editor-last=Craig|editor-first=Gordon A.|pages=603, 611|chapter=The Diplomacy of Colonel Beck|quote="Even Beck's unpleasant performance at the time of Munich was not planned in concert with the Germans... He did not like Czechoslovakia, but he did not plot its destruction"|editor-last2=Gilbert|editor-first2=Felix}}</ref> и Ана Ценцјала <ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.4324/9780203045077|title=The Munich Crisis, 1938 Prelude to World War II|last=Cienciala|first=A.M.|date=30 November 1999|publisher=Routledge|isbn=9780203045077|editor-last=Goldstein|editor-first=Erik|pages=57–58|chapter=The Munich crisis of 1938: Plans and strategy in Warsaw in the context of the western appeasement of Germany|doi=10.4324/9780203045077|access-date=13 February 2021|editor-last2=Lukes|editor-first2=Igor}}</ref> ги окарактеризирале постапките на Бек за време на кризата како непријателски настроени кон Чехословачка, но не и како активно насочени кон нејзино уништување. Додека полската историографија од периодот на [[Јосиф Сталин|Сталин]] обично ја следела линијата дека Бек бил „''германски агент''“ и соработувал со Германија, историографијата по 1956 година генерално ја отфрлила оваа карактеризација. <ref name="Gromada1">{{Наведено списание|last=Gromada|first=Thadeus V.|year=1981|title=Joseph Beck in the Light of Recent Polish Historiography|url=https://www.jstor.org/stable/25777835|journal=The Polish Review|volume=26|issue=3|pages=68–71|jstor=25777835|access-date=13 February 2021}}</ref> ===== Унгарија ===== По барањето на Полска за пренос на територија, Унгарија го поднела своето барање на [[22 септември]]. {{Sfn|Jesenský|2014}} Унгарските барања конечно биле исполнети за време на [[Прва виенска арбитража|Првата виенска арбитража]] на [[2 ноември]] [[1938]] година. ===== Советски Сојуз ===== [[Податотека:Польша_показала_Ивану_его_место.jpg|мини|Политичка карикатура од Полска на која е прикажан Советскиот Сојуз во ликот на „Иван“ како е исфрлен од Европа: „''Имам чувство дека Европа престанала да ме почитува''“]] [[Јосиф Сталин]] бил вознемирен од резултатите од Минхенската конференција. Години претходно, на 2 мај 1935 година, Франција и Советскиот Сојуз го потпишале [[Француско-советски договор за меѓусебна помош|Француско-советскиот договор за меѓусебна помош]] со цел да се спречи агресијата од страна на Германија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.webdepot.umontreal.ca/Usagers/carleym/MonDepotPublic/Carley%27s%20Web%20site/Carley_Berlin_2014.pdf|title=Who Betrayed Whom? Franco-Anglo-Soviet Relations, 1932–1939|last=Jabara Carley|first=Michael|publisher=Université de Montréal}}</ref> Советите, кои имале договор за меѓусебна воена помош со Чехословачка, се чувствувале предадени од Франција, која исто така имала [[Мала Антанта|договор за меѓусебна воена помош со Чехословачка]]. <ref>{{Наведени вести|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,717350,00.html|title=Franco-Czech Treaty|date=7 January 1924|work=Time}}</ref> Британците и Французите најчесто ги употребувале Советите како закана за да се потчинат на Германците. Сталин заклучил дека Западот се здружил со Хитлер за да им предаде една земја во [[Средна Европа]] на Германците, предизвикувајќи загриженост дека тие би можеле да го сторат истото на Советскиот Сојуз во иднина за да дозволат негова поделба меѓу западните нации. Ова верување го навело Советскиот Сојуз да ја пренасочи својата надворешна политика кон зближување со Германија, што на крајот довело до потпишување на [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]] во 1939 година. {{Sfn|Hildebrand|1991}} Во 1938 година, Советскиот Сојуз бил сојузник со Франција и Чехословачка. До септември 1939 година, Советите во сите намери и цели станале ковоинствени со нацистичка Германија, поради стравот на Сталин од втор Минхенски договор со Советскиот Сојуз што ќе ја замени Чехословачка. Така, договорот индиректно придонел за избувнувањето на војната во 1939 година. <ref>{{Наведена книга|title=The Rise and Fall of the Soviet Union 1917–1991|last=Sakwa|first=Richard|date=1999|publisher=Routledge|isbn=0415122899|page=225}}</ref> ===== На други места ===== [[Австралија|Австралискиот]] премиер [[Џозеф Лајонс]] изјавил: „''Им должиме искрена благодарност на сите одговорни за исходот и многу ги цениме напорите на претседателот Рузвелт и господинот Мусолини за одржување на Минхенската конференција, на која беше покажана обединета желба за мир''.“ <ref>{{Наведени вести|title=Empire Comment on the Agreement|date=1 October 1938|work=The Manchester Guardian|page=7|quote=We owe heartfelt thanks to all responsible for the outcome, and appreciate very much the efforts of President [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt]] and Signor Mussolini to bring about the Munich conference of the Powers at which a united desire for peace has been shown.}}</ref> [[Податотека:Sudetenland_Reichsgau_1944.png|мини|Карта на судетски [[Рајхсгау]]]] ==== Подоцнежни мислења ==== Како што заканите од Германија и од европска војна станувале поочигледни, мислењата за договорот станувале понепријателски настроени. Чемберлејн бил критикуван за неговата улога како еден од „''Луѓето од Минхен''“, во книги како што е „''Виновните луѓе''“ од 1940 година. Ретка воена одбрана на договорот дошла во 1944 година од виконтот Могам, кој бил лорд канцелар. Могам ја сметал одлуката за основање чехословачка држава, вклучувајќи значителни германски и унгарски малцинства, како „''опасен експеримент''“ во светлината на претходните спорови и го прикажувал договорот како предизвикан во голема мера од потребата на Франција да се извлече од своите договорни обврски во светлината на нејзината неподготвеност за војна. {{Sfn|Maugham|1944}} По војната, историјата на Черчил за тој период, ''„Gathering Storm “'' (1948), тврдела дека смирувањето на Чемберлејн со Хитлер во Минхен било погрешно и ги евидентирала предвоените предупредувања на Черчил за планот за агресија на Хитлер и глупоста на упорноста на Британија со разоружувањето откако Германија постигнала воздушен паритет над Британија. Иако Черчил признал дека Чемберлејн дејствувал од благородни мотиви, тој тврдел дека требало да се спротивстави на Хитлер поради Чехословачка и дека требало да се направат напори за вклучување на Советскиот Сојуз. Во своите мемоари напишани по крајот на војната, Черчил, противник на помирувањето, ги ставил Полска и Унгарија, кои подоцна анектирале делови од Чехословачка со Полјаци и Унгарци, во група со Германија како „''мршојадци на трупот на Чехословачка''“. <ref name="Winston S. Churchill 2002 290">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Daxn4IOTqC4C&pg=PA290|title=The Second World War|last=Churchill|first=Winston S|publisher=RosettaBooks LLC|year=2002|isbn=9780795308321|volume=1: The Gathering Storm|pages=289–290}}</ref> Американскиот историчар [[Вилијам Л. Ширер]], во своето дело „''[[Подем и пад на Третиот рајх]]''“ (1960), сметал дека иако Хитлер не блефирал за својата намера за инвазија, Чехословачка можела да пружи значителен отпор. Ширер верувал дека Велика Британија и Франција имале доволно [[воздушна одбрана]] за да избегнат сериозно бомбардирање на [[Лондон]] и [[Париз]] и можеле да водат брза и успешна војна против Германија. {{Sfn|Shirer|1960}} Тој го цитирал Черчил како вели дека договорот значел дека „''Велика Британија и Франција биле во многу полоша положба во споредба со Хитлерова Германија''“. {{Sfn|Shirer|1960}} Откако Хитлер лично ги прегледал чешките утврдувања, тој приватно му рекол на [[Јозеф Гебелс]] дека „''ќе пролеевме многу крв''“ и дека било среќа што немало борби. === Последици === [[Податотека:Czech_refugees_from_the_Sudetenland_3.gif|мини|Чешки бегалци од Судетската Област]] На 5 октомври, Бенеш поднел оставка од функцијата [[претседател на Чехословачка]] бидејќи сфатил дека падот на Чехословачка е неизбежен. По избувнувањето на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], тој формирал чехословачка влада во егзил во [[Лондон]]. На [[6 декември]] [[1938]] година, францускиот министер за надворешни работи Боне и германскиот министер за надворешни работи Јоаким фон Рибентроп го потпишале во Париз француско-германскиот пакт за ненапаѓање. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=y3-iCQAAQBAJ&q=french-german+non-aggression+pact+8+decembre+1938&pg=RA1-PA203|title=International Military Alliances, 1648–2008|last=Gibler|first=Douglas M|publisher=CQ Press|year=2008|isbn=9781604266849|page=203}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ibiblio.org/pha/fyb/part_2.html|title=The Franco-German Declaration of December 6th, 1938|accessdate=11 June 2020}}</ref> Нацистичка Германија го држела под окупација Судетскиот Округ од [[1938]] до [[1945]] година. <ref>{{Наведено списание|last=Glassheim|first=Eagle|date=2006|title=Ethnic Cleansing, Communism, and Environmental Devastation in Czechoslovakia's Borderlands, 1945–1989|url=https://dx.doi.org/10.1086/499795|journal=The Journal of Modern History|volume=78|issue=1|pages=65–92|doi=10.1086/499795|url-access=subscription}}</ref> ==== Прва виенска арбитража за Унгарија ==== [[Податотека:Košice_11._november_1938.jpg|мини|[[Миклош Хорти|Адмиралот Хорти]] за време на триумфалниот влез на Унгарците во [[Кошице]], ноември 1938 година]] [[Податотека:Polská_armáda_vjíždí_do_Těšína_-_1938.jpg|мини|[[Втора Полска Република|Полска]] ја анектирала областа Заолже во Чехословачка, населена со 36% етнички Полјаци, во 1938 година.]] [[Податотека:Zaolzie_karwina_1938.jpg|мини|„600 години ве чекаме (1335–1938).“ Етнички полски оркестар ја поздравува анексијата на Заолже од страна на Полска во [[Карвина]], октомври 1938 година.]] На почетокот на ноември 1938 година, според Првата виенска арбитража, по неуспешните преговори меѓу Чехословачка и [[Кралство Унгарија (1920–1946)|Унгарија]], како препорака за решавање на територијалните спорови преку додатокот на Минхенскиот договор, германско-италијанската арбитража барала од Чехословачка да ѝ ја отстапи јужна [[Словачка]] на Унгарија, а Полска независно добила мали територијални отстапки кратко потоа (Заолже). [[Чешка (историска област)|Бохемија]], [[Моравија]] и [[Шлеска]] изгубиле околу 38% од нивната вкупна површина од Германија, со околу 2,8&nbsp;милиони Германци и 513.000 до 750.000 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bruntal.net/2007072602-k-otazce-vysidleni-obcanu-csr-ze-sudet-tesinska-podkarpatske-rusi-a-slovenske-republiky-v-letech-1938-1939|title=K otázce vysídlení občanů ČSR ze Sudet, Těšínska, Podkarpatské Rusi a Slovenské republiky v letech 1938/1939|archive-url=https://archive.today/20141202131759/http://www.bruntal.net/2007072602-k-otazce-vysidleni-obcanu-csr-ze-sudet-tesinska-podkarpatske-rusi-a-slovenske-republiky-v-letech-1938-1939|archive-date=2 December 2014|accessdate=2 December 2014}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bohumildolezal.cz/texty/u074-08.htm|title=Fakta o vyhnání Čechů ze Sudet|work=bohumildolezal.cz|accessdate=20 July 2019}}</ref> [[Чеси|чешки]] жители. Унгарија, пак, добила 11,882 км<sup>2</sup> во јужна Словачка и јужна [[Закарпатија|Карпатска Рутенија]]. Според пописот од 1941 година, околу 86,5% од населението на територијата било [[Унгарци]]. Словачка изгубила 10,390 км<sup>2</sup> и 854.218 жители за Унгарија (според пописот на чехословачката заедница од 1930 година, околу 59% биле Унгарци, а 32% биле [[Словаци]] и Чеси <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.forumhistoriae.sk/documents/10180/70153/hetenyi.pdf|title=Slovak-Hungarian border in the years 1938–1945|last=Hetényi|first=Martin|date=2008|accessdate=17 July 2021}}</ref>). Полска го анектирала градот [[Чешки Тешин]] со околната област (околу 906 км<sup>2</sup>, со 250.000 жители. Полјаците сочинувале околу 36% од населението, што е намалување од 69% во 1910 година) {{Sfn|Siwek|n.d.}} и две помали погранични области во северна Словачка, поточно во регионите Спиш и Орава. (226 км<sup>2</sup>, 4.280 жители, само 0,3% Полјаци). Набргу по Минхенската конференција, 115.000 Чеси и 30.000 Германци побегнале во остатокот од Чехословачка. Според Институтот за помош на бегалците, вистинскиот број на бегалци на 1 март 1939 година изнесувал речиси 150.000 луѓе. На 4 декември 1938 година, на изборите во Рајхсгау Судетенланд, 97,3% од возрасното население гласало во корист на [[Националсоцијалистичка германска работничка партија|Нацистичката партија]]. Околу половина милион судетски Германци се приклучиле на Нацистичката партија, 17,3% од германското население во Судетенланд (просечното учество на [[Националсоцијалистичка германска работничка партија|НСДАП]] во нацистичка Германија било 7,9%). Така, Судетенланд бил „најголемиот пронацистички“ регион во нацистичка Германија. {{Sfn|Zimmerman|1999}} Поради нивното познавање на [[Чешки јазик|чешкиот јазик]], голем број на судетски Германци биле вработени во администрацијата на [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторатот Бохемија и Моравија]], како и во нацистичките организации, како што е [[Гестапо]]. Најзначаен од нив бил [[Карл Херман Франк]], генерал на [[Шуцштафел|СС]] и полиција и државен секретар во Протекторатот. ==== Германска инвазија на остатокот од Чехословачка ==== Во 1937 година, ''[[Вермахт|Вермахтот]]'' формулирал план, „Операција Зелено“ (''Fall Grün'') за инвазија на Чехословачка. Тој бил спроведен кратко време по прогласувањето на [[Словачка Република (1939–1945)|Словачката држава]] на [[15 март]] [[1939]] година. {{Sfn|Herzstein|1980}} На 14 март, Словачка се отцепила од Чехословачка и станала посебна држава потчинета на нацистите. Следниот ден, [[Карпатска Украина]] исто така прогласила независност, но по три дена, била целосно окупирана и анектирана од Унгарија. Чехословачкиот претседател [[Емил Хаха]] отпатувал во [[Берлин]] и бил оставен да чека, а наредбите за инвазија веќе биле дадени. За време на состанокот со Хитлер, на Хаха му се заканиле со бомбардирање на [[Прага]] доколку одбие да им нареди на чешките трупи да го положат оружјето. Таа вест предизвикала [[срцев удар]] од кој бил оживеан со инјекција од докторот на Хитлер. Потоа Хаха се согласил да го потпише комуникето со кое ја прифаќа [[Окупација на Чехословачка (1938-1945)|германската окупација на остатокот од Бохемија и Моравија]], „''што во својата лажливост било извонредно дури и за нацистите''“. Черчиловото предвидување се исполнило, бидејќи германските војски влегле во Прага и продолжиле да го окупираат остатокот од земјата, кој бил претворенн во протекторат на Рајхот. Во март 1939 година, [[Константин фон Нојрат]] бил назначен за Рајхпротектор и служел како личен претставник на Хитлер во протекторатот. Веднаш по окупацијата, започнало бран апсења, претежно бегалци од Германија, Евреи и чешки јавни личности. До ноември, еврејските деца биле протерани од своите училишта, а нивните родители отпуштени од работа. Универзитетите и колеџите биле затворени по протестите против окупацијата на Чехословачка. Над 1200 студенти биле испратени во концентрациони логори, а девет студентски лидери биле погубени на 17 ноември ([[Меѓународен ден на студентите]]). Со освојувањето на Бохемија и Моравија, нацистичка Германија ја добила целата квалификувана работна сила и тешката индустрија што се наоѓаа таму, како и целото оружје на чехословачката армија. За време на [[Битка за Франција|битката за Франција]] во 1940 година, околу 25% од целото германско оружје доаѓало од протекторатот. Нацистичка Германија, исто така, го добила и целото златно богатство на Чехословачка, вклучувајќи го и златото складирано во [[Банка на Англија|Банката на Англија]]. Од вкупно 227 тони злато пронајдени по војната во рудници за сол, само 18,4 тони биле вратени во Чехословачка во 1982 година, но поголемиот дел од него доаѓал од Чехословачка. Чехословачка, исто така, била принудена да „''продава''“ воен материјал на ''Вермахтот'' за 648&nbsp;милиони предвоени чехословачки круни, долг кој никогаш не бил отплатен. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-505,_Prag,_Burg,_Besuch_Adolf_Hitler.jpg|лево|мини|Адолф Хитлер при неговата посета на [[Прашки град|Прашкиот замок]] по воспоставувањето на германски [[Протекторат Чешка и Моравија|протекторат]], 15 март 1939 година]] Чемберлејн тврдел дека анексијата на Прага е „''сосема поинаква категорија''“ што се движи подалеку од [[Втора триесетгодишна војна|легитимните версајски поплаки]]. Во меѓувреме, во Британија се појави загриженост дека Полска, која сега беше опкружена со многу германски поседи, ќе стане следната цел на нацистичкиот експанзионизам. Тоа стана очигледно од спорот околу полскиот коридор и [[Слободен град Данциг|Слободниот град Данциг]] и резултираше со потпишување на англо-полски воен сојуз. Тоа ја натера полската влада да одбие да ги прифати германските предлози за преговори околу полскиот коридор и статусот на Данциг. Чемберлен се чувствуваше предаден од нацистичкото заземање на Чехословачка, сфати дека неговата политика на смирување кон Хитлер не успеа и затоа почна да зазема многу поцврст став против Германија. Тој веднаш почна да ги мобилизира британските вооружени сили во воена состојба, а Франција го стори истото. Италија се виде себеси загрозена од британската и француската флота и ја започна својата инвазија на Албанија во април 1939 година. ==== Зацврстување на вооружувањето ==== Бидејќи поголемиот дел од граничната одбрана се наоѓал на територијата отстапена како последица на Минхенскиот договор, остатокот од Чехословачка бил целосно отворен за понатамошна инвазија и покрај релативно големите залихи на современо вооружување. Во говорот одржан во [[Рајхстаг|Рајхстагот]], Хитлер ја изразил важноста на окупацијата за зацврстување на германската војска и забележал дека со окупирањето на Чехословачка, Германија добила 2.175 топови и оружја, 469 тенкови, 500 противвоздушни артилериски оружја, 43.000 митралези, 1.090.000 воени пушки, 114.000 пиштоли, околу милијарда куршуми муниција за лесно оружје и 3 милиони куршуми за противвоздушна одбрана. Тоа, според него, потоа би можело да вооружи околу половина од Вермахтот. <ref>{{Наведена книга|title=Kam zmizel zlatý poklad republiky|last=Motl|first=Stanislav|publisher=Rybka publishers|year=2007|edition=2nd|location=Prague|language=cs}}</ref> Чехословачкото оружје подоцна одиграло голема улога во германското освојување на Полска и Франција, при што Франција ја наговорила на Чехословачка да го предаде Судетскиот Округ во 1938 година. ==== Раѓање на германскиот отпор ==== Во Германија, кризата во Судетската Област довела до таканаречениот [[Остеров заговор]]. Генералот Ханс Остер, заменик-шеф на ''Абвер'', и истакнати личности во германската војска се спротивставиле на режимот поради неговото однесување, кое се заканувало да ја воведе Германија во војна за која верувале дека не е подготвена да се бори. Тие разговарале за соборување на Хитлер и режимот преку планиран напад врз Рајх-канцеларијата од страна на силите лојални на заговорот. <ref>Terry M. Parssinen, '' The Oster Conspiracy of 1938: The Unknown Story of the Military Plot to Kill Hitler and Avert World War II'' (2001). {{ISBN missing}}</ref> ==== Италијанските колонијални барања од Франција ==== Италија силно ја поддржала Германија на Минхенската конференција, а неколку недели подоцна, во октомври 1938 година, направила обид да ја искористи својата предност за да постави нови барања кон Франција. Мусолини барал слободно пристаниште во Џибути, контрола на железничката пруга [[Адис Абеба]] - [[Џибути (град)|Џибути]], италијанско учество во управувањето со [[Суецки Канал|Суецкиот Канал]], некаков вид француско-италијански кондоминиум над [[Француски Протекторат Тунис|Тунис]] и зачувување на [[Италијанска култура|италијанската култура]] на [[Корзика]], остров кој бил под француска контрола, без француска асимилација на народот. Франција ги отфрлила тие барања и почнала да се заканува со поморски маневри како предупредување до Италија. <ref name="H. James Burgwyn 1940. p182-183">H. James Burgwyn, ''Italian Foreign Policy in the Interwar Period, 1918–1940'' (Praeger Publishers, 1997), pp. 182–185. {{ISBN missing}}</ref> === Цитати од клучни учесници === [[Податотека:Protectorate_Of_Bohemia_and_Moravia.png|мини|Карта на [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторатот Бохемија и Моравија]]]] Германија изјавила дека [[Аншлус|вклучувањето]] на [[Нацистичка Австрија|Австрија]] во Рајхот резултирало да добие граници со Чехословачка кои претставувале голема опасност за германската безбедност и дека тоа ѝ овозможило на Германија да биде опкружена од Западните сили. {{Sfn|Müller|1943}} Невил Чемберлејн го објавил договорот на аеродромот Хестон на следниов начин: {{blockquote|... решението на чехословачкиот проблем, кое сега е постигнато, според мене, е само вовед во поголемо решение во кое цела Европа може да најде мир. Утрово имав уште еден разговор со германскиот канцелар, господинот Хитлер, и еве го документот на кој стои неговото име, како и моето. Некои од вас, можеби, веќе слушнале што содржи, но би сакал само да ви го прочитам: „... Договорот потпишан синоќа и Англо-германскиот поморски договор го сметаме за симболичен на желбата на нашите два народа никогаш повеќе да не војуваат еден против друг.“<ref name="OxQuote">[[The Oxford Dictionary of Quotations]]</ref>}} Подоцна истиот ден тој стоел пред Даунинг стрит 10 и повторно прочитал дел од документот и заклучил: {{blockquote|„Добри пријатели, по втор пат во нашата историја британски премиер се врати од Германија носејќи мир со чест. Верувам дека тоа е мир за нашето време.“ (Повикувањето на Чемберлејн на враќањето на [[Дизраели]] од [[Берлински конгрес]] во 1878 година)<ref name="OxQuote" /><ref name="number10">{{cite web|title=Neville Chamberlain|publisher=UK government|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/neville-chamberlain|access-date=2008-09-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402040124/http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/neville-chamberlain|archive-date=2 April 2012}}</ref>}} [[Винстон Черчил]], осудувајќи го Договорот во Долниот дом на [[5 октомври]] [[1938]] година, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nationalchurchillmuseum.org/disaster-of-the-first-magnitude.html|title=National Churchill Museum|accessdate=1 October 2016}}</ref> изјавил: {{blockquote|Претрпевме целосен и неоспорен пораз... ќе откриете дека во временски период што може да се мери со години, но може да се мери и со месеци, Чехословачка ќе биде освоена од нацистичкиот режим. Се наоѓаме во присуство на катастрофа од прв размер... претрпевме пораз без војна, чии последици ќе патуваат далеку со нас по нашиот пат... поминавме низ ужасна пресвртница во нашата историја, кога целата рамнотежа на Европа е нарушена и дека ужасните зборови засега се изговорени против западните демократии: „Вие сте измерени на вагата и сте пронајдени недостасни“. И немојте да мислите дека ова е крајот. Ова е само почетокот на пресметката. Ова е само првата голтка, првиот предвкус на горчливата чаша што ќе ни се нуди година по година, освен ако со врвно закрепнување на моралното здравје и воената сила, повторно не се кренеме и не застанеме на страната на слободата како во старо време.}} На 13 август 1938 година, пред конференцијата, Черчил му напишал писмо на [[Дејвид Лојд Џорџ]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.winstonchurchill.org/resources/quotations/135-quotes-falsely-attributed|title=The Churchill Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005020411/https://winstonchurchill.org/resources/quotations/135-quotes-falsely-attributed|archive-date=5 October 2016|accessdate=1 October 2016}}</ref> {{blockquote|Мислам дека во следните неколку недели ќе мора да избереме помеѓу војна и срам, и немам многу сомнеж каква ќе биде одлуката.}} == Правно поништување == За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], британскиот премиер [[Винстон Черчил|Черчил]], кој се спротивставил на договорот кога бил потпишан, бил решен дека условите на договорот нема да бидат почитувани по војната и дека судетските територии треба да бидат вратени на повоена Чехословачка. На [[5 август]] [[1942]] година, министерот за надворешни работи Ентони Еден му ја испратил следната нота на Јан Масарик: {{blockquote|Во светлината на неодамнешните размени на мислења меѓу нашите влади, мислам дека би било корисно да ја дадам следната изјава за ставот на Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство во однос на Чехословачка. Во моето писмо од 18 јули 1941 година, ја информирав Вашата Екселенција дека Кралот одлучил да акредитира вонреден пратеник и ополномоштен министер на д-р Бенеш за претседател на Чехословачката Република. Објаснив дека оваа одлука подразбира дека Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство ја смета правната позиција на Претседателот и Владата на Чехословачката Република за идентична со онаа на другите сојузнички шефови на држави и влади воспоставени во оваа земја. Статусот на претставникот на Неговото Височество неодамна е подигнат на амбасадор. Премиерот веќе го искажа мислењето во порака емитувана до чехословачкиот народ на 30 септември 1940 година, ставот на Владата на Неговото Височество во однос на договорите постигнати во Минхен во 1938 година. Г-дин Черчил потоа рече дека Минхенскиот договор е уништен од Германците. Оваа изјава беше официјално соопштена на д-р Бенеш на 11 ноември 1940 година. Горенаведената изјава и формалниот чин на признавање ја водеа политиката на Владата на Неговото Височество во однос на Чехословачка, но за да се избегне какво било можно недоразбирање, сакам да изјавам во име на Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство дека бидејќи Германија намерно ги уништи договорите во врска со Чехословачка постигнати во 1938 година, во кои учествуваше Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство, Владата на Неговото Височество се смета себеси за слободна од какви било обврски во овој поглед. При конечното решавање на чехословачките граници што треба да се постигне на крајот од војната, тие нема да бидат под влијание на никакви промени направени во и по 1938 година.}} На што Масарик одговорил на со следната порака: {{blockquote|Имам чест да го потврдам приемот на Вашата нота од 5 август 1942 година и ја користам оваа можност да му ја пренесам на Вашата Екселенција, во име на чехословачката влада и во мое име, како и во име на целиот чехословачки народ кој во моментов страда толку ужасно под нацистичкиот јарем, изразот на нашата најтопла благодарност. Нотата на Вашата Екселенција го нагласува фактот дека формалниот чин на признавање ја водеше политиката на Владата на Неговото Височество во однос на Чехословачка, но, за да се избегне какво било можно недоразбирање, Владата на Неговото Височество сега сака да изјави дека, бидејќи Германија намерно ги уништи договорите во врска со Чехословачка постигнати во 1938 година, во кои учествуваше Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство, Владата на Неговото Височество се смета себеси за слободна од какви било обврски во овој поглед. При конечното решавање на чехословачките граници што треба да се постигне на крајот од војната, тие нема да бидат под влијание на никакви промени направени во и по 1938 година. Мојата Влада ја прифаќа нотата на Вашата Екселенција како практично решение на прашањата и тешкотиите од витално значење за Чехословачка што се појавија меѓу нашите две земји како последица на Минхенскиот договор, задржувајќи ја, секако, нашата политичка и правна позиција во однос на Минхенскиот договор и настаните што следеа по него, како што е изразено во нотата на чехословачкото Министерство за надворешни работи од 16 декември 1941 година. Ја сметаме Вашата важна нота од 5 август 1942 година за многу значаен чин на правда кон Чехословачка и ве уверуваме во нашето вистинско задоволство и нашата длабока благодарност кон вашата голема земја и нација. Минхенскиот договор меѓу нашите две земји сега може да се смета за мртов.{{sfn|League of Nations Treaty Series|pp=378–380}}}} Во септември 1942 година, [[Француски национален комитет|Францускиот национален комитет]], предводен од [[Шарл де Гол]], го прогласил Минхенскиот договор за ништовен уште од самиот почеток, а на [[17 август]] [[1944]] година, француската влада го потврдила тоа. <ref name="auto">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=s5pwCQAAQBAJ&q=The+Fall+and+Rise+of+a+Nation%3A+Czechoslovakia&pg=PA124|title=Czech Law in Historical Contexts|last=Jan|first=Kuklík|date=2015|publisher=Charles University in Prague, Karolinum Press|isbn=9788024628608|access-date=20 July 2019|via=Google Books}}</ref> Откако фашистичкото раководство на Мусолини било заменето, италијанската влада го следела примерот и го сторила истото. По победата на [[Сојузници во Втората светска војна|Сојузниците]] и поразот на [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] во 1945 година, Судетската област била вратена во Чехословачка, додека мнозинството што зборувало германски било протерано во согласност со меѓународниот [[Потсдамски договор]]. == „Духот од Минхен“ == Во [[Соединетите Американски Држави]] и [[Обединетото Кралство]], зборовите „Минхен“ и „помирување“ често се споменуваат кога се бара директна, честопати воена акција за решавање на меѓународна криза и се карактеризира политички противник кој ги осудува преговорите како слабост. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=0irZ8O6jJt4C|title=Analogies at War: Korea, Munich, Dien Bien Phu, and the Vietnam Decisions of 1965|last=Yuen Foong Khong|publisher=Princeton UP|year=1992|isbn=0691025355|pages=4–7}}</ref> Во 1950 година, американскиот претседател [[Хари Труман]] го споменал „Минхен“ за да ја оправда својата воена акција во [[Корејска војна|Корејската војна]]: „''Светот научи од Минхен дека безбедноста не може да се купи со помирување''“. Многу подоцнежни кризи биле придружени со извици „Минхен“ од политичарите и медиумите. Во 1960 година, конзервативниот американски сенатор Бери Голдвотер го употребил терминот „Минхен“ за да опише домашно политичко прашање, велејќи дека обидот на [[Републиканска партија (САД)|Републиканската партија]] да им се допадне на либералите е „''Минхен на Републиканската партија''“. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1995/12/the-conservative-1960s/376506/|title=The Conservative 1960s|last=Dallek|first=Matthew|date=December 1995|work=The Atlantic|access-date=5 September 2020|page=6}}</ref> Во 1962 година, генералот Кертис Лемеј му рекол на американскиот претседател [[Џон Ф. Кенеди]] дека неговото одбивање да ја бомбардира [[Куба]] за време на [[Кубанска криза|Кубанската ракетна криза]] било „''скоро исто толку лошо како и помирувањето во Минхен''“, остра критика со оглед на тоа што неговиот татко [[Џозеф П. Кенеди Постариот]] генерално го поддржувал помирувањето во својство на амбасадор во Велика Британија. <ref>{{Наведена книга|title=One minute to midnight: Kennedy, Khrushchev, and Castro on the brink of nuclear war|last=Dobbs|first=Michael|date=2008|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780307269362|edition=1st|location=New York|oclc=608213334}}</ref> Во 1965 година, американскиот претседател [[Линдон Џонсон]], оправдувајќи ја зголемената воена акција во [[Виетнамска војна|Виетнам]], изјавил: „''Од Хитлер и Минхен научивме дека успехот само го храни апетитот за агресија''“. Цитирањето на Минхен во дебатите за надворешна политика продолжува да биде вообичаено во 21 век. За време на преговорите за [[Ирански јадрен договор|јадрениот договор со Иран,]] посредувани од [[Државен секретар на Соединетите Американски Држави|државниот секретар]] [[Џон Кери]], претставникот [[Џон Калберсон]], републикански претставник од Тексас, ја објавил пораката на [[Твитер]] „''Полошо од Минхен''“. Самиот Кери се повикал на Минхен во говор во Франција, залагајќи се за воена акција во [[Сирија]], велејќи: „''Ова е нашиот Минхенски момент''“. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/av/world-us-canada-24004687|title=Kerry: 'This is our Munich moment'|work=BBC News|access-date=2021-10-04|language=en-GB}}</ref> „Минхен и помирување“, според зборовите на научниците Фредерик Логевал и Кенет Осгуд, „''станаа меѓу највалканите зборови во [[Политика на САД|американската политика]], синоним за наивност и слабост, и означуваат лукава подготвеност да се разменат виталните интереси на нацијата за празни ветувања''“. Тие тврделе дека успехот на американската надворешна политика честопати зависи од тоа дали претседателот ќе ги издржи „''неизбежните обвинувања за помирување што ја придружуваат секоја одлука за преговори со непријателски сили''“. Претседателите кои ја оспориле „тиранијата на Минхен“ честопати постигнувале политички придобивки, а оние кои го наведувале Минхен како принцип на американската надворешна политика честопати ја воделе нацијата во нејзините „најтрајни трагедии“. [[Западна Германија|Западногерманската]] политика на останување неутрална во [[Арапско-израелски конфликт|арапско-израелскиот воен судир]] по [[Минхенски масакр|Минхенскиот масакар]] и киднапирањето на летот 615 на Луфтханза во 1972 година, наместо да заземе [[Израел|произраелска]] позиција, довело до израелски споредби со Минхенскиот договор за помирување. <ref name="sp_article">{{Наведени вести|url=http://wissen.spiegel.de/wissen/image/show.html?did=42765038&aref=image035/0542/PPM-SP197204601200122.pdf&thumb=false|title=Deutsche Feigheit|date=11 November 1972|work=[[Der Spiegel]]|access-date=16 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124318/http://wissen.spiegel.de/wissen/image/show.html?did=42765038&aref=image035%2F0542%2FPPM-SP197204601200122.pdf&thumb=false|archive-date=19 October 2013|language=de}}</ref> ===Белешки=== {{notelist |refs= {{efn|name="странски имиња"|'''Минхенски договор:''' {{langx|cs|Mnichovská dohoda}}; {{langx|sk|Mníchovská dohoda}}; {{langx|de|Münchner Abkommen}}}} }} ===Наводи=== {{наводи}} ==Извори== <!-- When changing these make sure you change the associated{{sfn|}} templates throughout the article --> ===Книги=== {{refbegin}} * {{cite book |last=Bell |first=P. M. H. |title=The Second World War in Europe |year=1986 |publisher=[[Longman]] |location=[[Harlow, Essex]] }} * {{cite book |last=Douglas |first=R.M. |title=Orderly and Humane: The Expulsion of the Germans after the Second World War |date=2012 |publisher=Yale University Press |location=New Haven }} *{{cite book |last= Faber |first= David |title= Munich: The 1938 Appeasement Crisis |access-date= |edition= |orig-date= |year= 2008 |publisher= Simon & Schuster |location= New York & London |isbn= 978-1-84737-008-2 |oclc= |page= |pages=}} * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Martin |last2=Gott |first2=Richard |title=The Appeasers |publisher=Frank Cass & Co. |location=[[London]] |year=1999 |orig-year=1967 }} * {{cite book |last1=Goldstein |first1=Erik |last2=Lukes |first2=Igor |title=The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II |url=https://books.google.com/books?id=UzeeAO54m7gC |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |location=[[London]] |year=1967 |isbn=9781136328398 }} * {{cite book |last=Herzstein |first=Robert Edwin |author-link=Robert E. Herzstein |title=The Nazis |url=https://archive.org/details/nazisherz00herz |url-access=registration |series=World War II series |publisher=Time-Life Books |location=[[New York City|New York]] |year=1980 }} * {{cite book |last=Hildebrand |first=Klaus |author-link=Klaus Hildebrand |title=Das Dritte Reich. |publisher=Oldenbourg Grundriss der Geschichte |location=[[München]] |year=1991 |language=de }} * {{cite book |last=Jesenský |first=Marcel |title=The Slovak–Polish Border, 1918–1947 |url= https://books.google.com/books?id=KFhvBAAAQBAJ&q=polish+demands+21+september+1938&pg=PT69 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=9781137449641 }} * {{cite book |last=Kirkpatrick |first=Ivone |author-link=Ivone Kirkpatrick |title=The Inner Circle |publisher=[[Macmillan Publishers (United States)|Macmillan]] |year=1959 }} * {{cite book |last=Kornat |first=Marek |author-link=Marek Kornat |title=Polityka zagraniczna Polski 1938–1939. Cztery decyzje Józefa Becka |url = https://muzeum1939.pl/sites/default/files/plik/fd7dc924278f87b48f44deed9863fa5515332.pdf |publisher=Wydawnictwo Oskar |year=2012 |language=pl }} * {{Cite book |last=Majewski |first=Piotr M. |title=Kiedy wybuchnie wojna? 1938. Studium kryzysu |date=2019 |publisher=[[Krytyka Polityczna]] |isbn=9788366232419 |location=Warsaw |language=pl |trans-title=When will the war break out? 1938: A study of the crisis}} * {{cite book |last=Maugham |first=Viscount |author-link=Frederic Maugham, 1st Viscount Maugham |title=The Truth about the Munich Crisis |publisher=William Heinemann Ltd |year=1944 }} * {{cite book |last=McDonough |first=F. |title=Hitler, Chamberlain and Appeasement |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=2002 }} * {{cite book |last=Müller |first=Reinhard |title=Deutschland |language=de |publisher=Sechster Teil, R. Oldenbourg Verlag |location=[[München]] and [[Berlin]] |year=1943 }} * {{cite book |last1=Noakes |first1=J. |last2=Pridham |first2=G. |title=Nazism 1919–1945: Foreign Policy War, and Racial Extermination |volume=II |year=2010 |orig-year=2001 |edition=2nd |publisher=[[University of Exeter Press]] |location=[[Devon]] }} * {{cite book |last=Parssinen |first=Terry |title=The Oster Conspiracy of 1938: The Unknown Story of the Military Plot to Kill Hitler |publisher=Pimlico Press |year=2004 |isbn=1844133079 }} * {{cite book |last=Rak |first=Krzysztof |title=Polska – niespełniony sojusznik Hitlera |publisher=Bellona |year=2019 |language=pl }} * {{cite book |last=Shirer |first=William L. |author-link=William L. Shirer |title=The Rise and Fall of the Third Reich |year=1960 |publisher=Pan |title-link=The Rise and Fall of the Third Reich }} * {{cite book |last=Shirer |first=William L. |author-link=William L. Shirer |title=The Collapse of the Third Republic: An Inquiry into the Fall of France in 1940 |year=1969 |publisher=Da Capo Press }} * {{cite book |last=Zimmerman |first=Volker |title=Die Sudetendeutschen im NS-Staat. Politik und Stimmung der Bevölkerung im Reichsgau Sudetenland (1938–1945) |language=de |publisher=Essen |year=1999 |isbn=3884747703 }} {{refend}} ===Мрежни места=== {{refbegin}} * {{cite web |last=Siwek |first=Tadeusz |title=Statystyczni i niestatystyczni Polacy w Republice Czeskiej |language=pl |url=http://www.wspolnota-polska.org.pl/index.php?id=kw3_3_06 |publisher= Wspólnota Polska |date=n.d. }} * {{cite book |title=League of Nations Treaty Series |volume=204 |url=http://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/LON/Volume%20204/v204.pdf |year=1941–1943 |ref={{sfnref|League of Nations Treaty Series}} }} ===Journal arНовинарски извори=== * <!-- Logevall and Osgood (2010) "The Ghost of Munich: America's Appeasement Complex"-->{{cite Q|Q125208142}} {{refend}} ==Дополнително читање== * {{cite book |last=Bouverie |first= Tim |title= Appeasing Hitler: Chamberlain, Churchill and the Road to War |access-date= |edition= |orig-date= |year= 2019 |publisher= The Bodley Head |location= London |isbn= 978-1847-924407 |oclc= |page= |pages=}} * Butterworth, Susan Bindoff. "Daladier and the Munich crisis: A reappraisal." ''Journal of Contemporary History'' 9.3 (1974): 191–216 * Cole, Robert A. "Appeasing Hitler: The Munich Crisis of 1938: A Teaching and Learning Resource", ''New England Journal of History'' (2010) 66#2 pp 1–30. * Duroselle, Jean-Baptiste. ''France and the Nazi Threat: The Collapse of French Diplomacy 1932–1939'' (2004) pp 277–301. * {{cite journal |last=Dray |first=W. H. |title=Concepts of Causation in A. J. P. Taylor's Account of the Origins of the Second World War |journal=History and Theory |volume=17 |pages=149–174 |number=2 |year=1978 |jstor=2504843 |doi=10.2307/2504843 }} * Farnham, Barbara Reardon. ''Roosevelt and the Munich crisis: A study of political decision-making'' (Princeton University Press, 2021). * Goddard, Stacie E. "The rhetoric of appeasement: Hitler's legitimation and British foreign policy, 1938–39." ''Security Studies'' 24.1 (2015): 95–130. * Gottlieb, Julie et al. eds. ''The Munich Crisis, politics and the people: International, transnational and comparative perspectives'' (2021) [https://www.amazon.com/Munich-Crisis-politics-people-International/dp/1526138085 excerpt] * Jordan, Nicole. "Léon Blum and Czechoslovakia, 1936–1938." ''French History'' 5#1 (1991): 48–73. * Lukes, Igor and Erik Goldstein, eds. ''The Munich crisis, 1938: prelude to World War II'' (1999); Essays by scholars. [https://archive.org/details/munichcrisis193800igor online] * {{cite book |title= Fighting Churchill, Appeasing Hitler |last= Phillips |first= Adrian |year= 2019 |publisher= Pegasus |location= New York and London |isbn= 978-1-64313-221-1}} * Record, Jeffrey. "The use and abuse of history: Munich, Vietnam and Iraq." ''Survival'' (2019) pp.&nbsp;163–180. * Riggs, Bruce Timothy. [https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc278388/m2/1/high_res_d/1002720956-riggs.pdf "Geoffrey Dawson, editor of "The Times" (London), and his contribution to the appeasement movement" (PhD dissertation, U of North Texas, 1993 online)], bibliography pp 229–233. * Ripsman, Norrin M. and Jack S. Levy. 2008. "[https://www.mitpressjournals.org/doi/abs/10.1162/isec.2008.33.2.148 Wishful Thinking or Buying Time? The Logic of British Appeasement in the 1930s]." ''International Security'' 33(2): 148–181. * Smetana, Vít. "Ten propositions about Munich 1938. On the fateful event of Czech and European history{{snd}}without legends and national stereotypes." ''Czech Journal of Contemporary History'' 7.7 (2019): 5–14. [http://sd.usd.cas.cz/pdfs/sod/2019/11/01.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319141012/http://sd.usd.cas.cz/pdfs/sod/2019/11/01.pdf |date=19 March 2022 }} * Thomas, Martin. "France and the Czechoslovak crisis." ''Diplomacy and Statecraft'' 10.23 (1999): 122–159. * Watt, Donald Cameron. ''How war came: the immediate origins of the Second World War, 1938–1939'' (1989) [[iarchive:howwarcameimmedi00dona|online free to borrow]] * Werstein, Irving. ''Betrayal: the Munich pact of 1938'' (1969) [https://archive.org/details/betrayalmunichpa00wers online free to borrow] * Wheeler-Bennett, John. ''Munich: Prologue to tragedy'' (1948). == Надворешни врски == {{commons}} * [http://avalon.law.yale.edu/imt/munich1.asp The Munich Agreement] – Text of the Munich Agreement on-line * [http://www.otr.com/munich.shtml The Munich Agreement in contemporary radio news broadcasts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524211711/http://www.otr.com/munich.shtml |date=24 May 2011 }} – Actual radio news broadcasts documenting evolution of the crisis * [https://web.archive.org/web/20110629123341/http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/The_Munich_Agreement_/ The Munich Agreement] Original reports from The Times * [http://www.britishpathe.com/record.php?id=49806 British Pathe newsreel (includes Chamberlain's speech at Heston aerodrome)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708095933/http://www.britishpathe.com/record.php?id=49806 |date=8 July 2011 }} ([[Adobe Flash]]) * [http://www.otr.com/peace.html Peace: And the Crisis Begins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715020727/http://www.otr.com/peace.html |date=15 July 2011 }} from a broadcast by Dorothy Thompson, 1 October 1938 * [http://airminded.org/archives/sudeten-crisis/ Post-blogging the Sudeten Crisis] – A day by day summary of the crisis * [https://web.archive.org/web/20120928233832/http://www.fco.gov.uk/resources/en/pdf/treaties/TS1/1942/3 Text of the 1942 exchange of notes nullifying the Munich agreement] * [http://jirikkucera.files.wordpress.com/2011/03/mc3bcnchner-abkommen1.pdf Photocopy of The Munich Agreement from Politisches Archiv des Auswärtigen Amts in Berlin (text in German) and from The National Archives in London (map).] * [http://maps.omniatlas.com/europe/19381102/ Map of Europe during Munich Agreement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140801023345/http://maps.omniatlas.com/europe/19381102/ |date=1 August 2014 }} at omniatlas * [http://www.carrollquigley.net/misc/Quigley_explains_how_Germany_conquered_Czechoslovakia.htm Dr. Quigley explains how Nazi Germany seized a stronger Czechoslovakia] * List of Czechoslovak villages ceded to Germany, Hungary and Poland, a book in Slovak. [http://digitalna.kniznica.info/s/mTHZMCYYAV ''Územie a obyvatelstvo Slovenskej republiky a prehľad obcí a okresov odstúpenych Nemecku, Maďarsku a Poľsku'']. Bratislava: Štátny štatistický úrad, 1939. 92 p. – available online at [[University Library in Bratislava Digital Library|ULB's Digital Library]] [[Категорија:Договори на Обединетото Кралство]] [[Категорија:Договори на Третиот Рајх]] [[Категорија:Договори на Франција]] [[Категорија:Договори на Италија]] [[Категорија:Поделби на земји]] [[Категорија:Статии со извори на полски (pl)]] [[Категорија:Статии со извори на германски (de)]] [[Категорија:Статии со текст на словачки]] [[Категорија:Статии со текст на чешки]] [[Категорија:Статии со текст на германски]] [[Категорија:Статии со текст на француски]] cydr7k9ieajuen6tfh06up0fjbsq06q 5532909 5532826 2026-04-01T18:58:40Z Тиверополник 1815 5532909 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Договор|name=Минхенски договор|date_signed=30 септември 1938|location_signed=[[Минхен]], Германија|image=Bundesarchiv Bild 183-R69173, Münchener Abkommen, Staatschefs.jpg|caption=Од лево кон десно: [[Невил Чемберлејн]], [[Едуар Даладје]], [[Адолф Хитлер]], [[Бенито Мусолини]] и [[Галеацо Чано]] фотографирани пред потпишувањето на Минхенскиот договор (1938)|signatories={{flagdeco|Nazi Germany}} [[Адолф Хитлер]]<br />{{flagdeco|United Kingdom}} [[Невил Чемберлејн]]<br />{{flagdeco|French Third Republic}} [[Едуар Даладје]]<br />{{flagdeco|Kingdom of Italy}} [[Бенито Мусолини]]|parties={{plainlist| * {{flag|Nazi Germany|name=Germany}} * {{flag|United Kingdom|name=United Kingdom}} * {{flag|Third French Republic|name=France}} * {{flag|Kingdom of Italy|name=Italy}}}}}} '''Минхенскиот договор''' {{Efn|name="странски имиња"}} — договор кој бил постигнат во [[Минхен]] на [[30 септември]] [[1938]] година, од страна на [[Трет Рајх|Нацистичка Германија]], [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], [[Трета Француска Република|Франција]] и [[Кралство Италија|Италија]]. Договорот предвидувал [[Окупација на Чехословачка (1938–1945)|германска анексија]] на дел од [[Прва Чехословачка Република|Првата Чехословачка Република]] наречен [[Судетска Област|Судетска област]], каде што живееле три милиони луѓе, главно етнички Германци. Пактот е познат во некои области како ''Минхенски диктат'' ({{Langx|cs|Mnichovský diktát}}; {{Langx|sk|Mníchovský diktát}}), или ''минхенско предавство'' ({{Langx|cs|Mnichovská zrada}} {{Langx|sk|Mníchovská zrada}}), поради претходниот договор за сојуз од 1924 година и воениот пакт од 1925 година меѓу Франција и Чехословачката Република. Германија започнала необјавена војна со низок интензитет против Чехословачка на [[17 септември]] [[1938]] година. Како реакција на тоа, Велика Британија и Франција на 20 септември формално побарале од Чехословачка да ѝ ја отстапи територијата на Судетската област на Германија. По ова следеле територијални барања од Полска и Унгарија поднесени на 21 и 22 септември, соодветно. Во меѓувреме, германските сили освоиле делови од [[Хеб (округ)|округот Хеб]] и [[Јесеник (округ)|округот Јесеник]], каде што битките вклучувале употреба на германска артилерија, чехословачки тенкови и оклопни возила. Лесно вооружената германска пешадија накратко ги прегазила другите гранични окрузи пред да биде одбиена. Полска ги групирала своите армиски единици во близина на заедничката граница со Чехословачка и спроведела неуспешна истражувачка офанзива на 23 септември. <ref name="Goldstein E., Lukes, I.">{{Наведување|first=Erik|last=Goldstein|first2=Igor|last2=Lukes|year=1999|title=The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II|place=New York|pages=59–60|url=https://books.google.com/books?id=UzeeAO54m7gC&q=polish+demands+21+september+1938&pg=PA60|access-date=25 August 2019|isbn=9781136328398}}</ref> Унгарија ги преместила своите трупи кон границата со Чехословачка, без да нападне. [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] ја објавил својата подготвеност да ѝ помогне на Чехословачка, под услов [[Црвена армија|Црвената армија]] да може да ја премине полската и романската територија но и двете земји го одбиле предлогот. <ref>{{Наведено списание|last=Ragsdale|first=Hugh|date=2001|title=The Butenko Affair: Documents from Soviet-Romanian Relations in the Time of the Purges, Anschluss, and Munich|url=https://www.jstor.org/stable/4213322|journal=The Slavonic and East European Review|volume=79|issue=4|pages=698–720|doi=10.1353/see.2001.0004|issn=0037-6795|jstor=4213322|url-access=subscription}}</ref> Итен состанок на главните европски сили - без Чехословачка, иако нивните претставници биле присутни во градот, ниту Советскиот Сојуз, сојузник на Франција и Чехословачка - се одржал во Минхен, на 29-30 септември. Брзо бил постигнат договор според условите на [[Адолф Хитлер]] и потпишан од водачите на Германија, Франција, Велика Британија и Италија. Чехословачката планинска гранична област означувала природна граница помеѓу [[Историја на Чешка|чешката држава]] и германските држави уште од раниот среден век. Таа исто така претставувала голема природна пречка за евентуален германски напад. Зацврстена со гранични утврдувања, Судетската област претставувала стратешка точка од големо значење за Чехословачка. На 30 септември, Чехословачка се подложила на комбинацијата од воен притисок од Германија, Полска и Унгарија, и дипломатски притисок од Велика Британија и Франција, и се согласила да ѝ предаде територија на Германија според условите од Минхен. Минхенскиот договор набрзо бил проследен со [[Првата виенска арбитража]] на 2 ноември 1938 година, со која се одделиле претежно унгарските територии во јужна Словачка и јужна [[Закарпатија|Закарпатска Русија]] од Чехословачка. На 30 ноември, Чехословачка ѝ отстапила на Полска мали парчиња територија во регионите Спиш и Орава. {{Sfn|Jesenský|2014}} Во март 1939 година, [[Словачка Република (1939–1945)|Првата Словачка Република]], [[Марионетска држава|марионетска германска држава]], ја прогласила својата независност. Кратко потоа, Хитлер се откажал од своето ветување да го почитува интегритетот на Чехословачка со окупирање на остатокот од земјата и создавање на [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторат Бохемија и Моравија]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kafkadesk.org/2021/03/14/on-this-day-in-1939-slovakia-declared-its-independence-to-side-with-nazi-germany/|title=On this Day, in 1939: Slovakia declared its independence to side with Nazi Germany – Kafkadesk|last=office|first=Kafkadesk Prague|date=2021-03-14|work=kafkadesk.org|language=en-GB|accessdate=2021-10-04}}</ref> Индустријата за вооружување и тенковите на освоената нација и нејзината голема армија ѝ овозможиле на Германија да се зајакне. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zfhqy9q/revision/3|title=Invasion of Czechoslovakia – Final steps to war – National 5 History Revision|work=BBC Bitesize|language=en-GB|accessdate=2025-08-30}}</ref> Голем дел од Европа го прославила Минхенскиот договор, бидејќи го сметала за начин да се спречи голема војна на континентот. <ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=2024-04-29}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://history.blog.gov.uk/2013/09/30/whats-the-context-30-september-1938-the-munich-agreement/|title=What's the context? 30 September 1938: The Munich Agreement – History of government|date=2013-09-30|work=history.blog.gov.uk|accessdate=2024-04-29}}</ref> Хитлер објавил дека тоа е негово последно територијално барање во [[Северна Европа]]. Денес, Минхенскиот договор се смета за неуспешен чин на смирување, а терминот станал „симбол за бесмисленоста на смирувањето на експанзионистичките тоталитарни држави“. == Историја == === Позадина === ==== Барања за автономија ==== [[Податотека:Sudetendeutsche.png|мини|Чешки области со етничко германско население во 1934 година од 20% или повеќе (розова), 50% или повеќе (црвена) и 80% или повеќе (темно црвена) <ref>{{Наведена книга|title=Statistický lexikon obcí v Republice československé I. Země česká|year=1934|location=Prague}}<br /><br />{{Наведена книга|title=Statistický lexikon obcí v Republice česko7slovenské II. Země moravskoslezská|year=1935|location=Prague}}</ref> во 1935 година]] [[Податотека:Konrad_Henlein_(1898-1945).jpg|мини|[[Конрад Хенлајн]], водач на Судетската германска партија (СдП), огранок на Нацистичката партија на Германија во Чехословачка]] [[Податотека:Edvard_Beneš.jpg|мини|[[Едвард Бенеш]], претседател на Чехословачка и водач на чехословачката влада во егзил]] [[Прва Чехословачка Република|Првата Чехословачка Република]] била создадена во 1918 година по [[Распад на Австроунгарија|распадот на Австроунгарија]] на крајот од [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. [[Договор од Сен Жермен|Договорот од Сен Жермен]] ја признал независноста на Чехословачка, а [[Тријанонски договор|Тријанонскиот договор]] ги дефинирал границите на новата држава, која била поделена на регионите [[Чешка (историска област)|Бохемија]] и [[Моравија]] на запад и Словачка и [[Закарпатија|Закарпатска Русија]] на исток, вклучувајќи повеќе од три милиони Германци, 22,95% од вкупното население на земјата. Тие живееле претежно во пограничните региони на историските [[Чешки земји]] за кои го измислиле новото име [[Судетска Област]], која се граничела со [[Вајмарска Република|Германија]] и новосоздадената држава [[Прва Австриска Република|Австрија]]. <ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/title/951158062|title=Cleansing the Czechoslovak borderlands: migration, environment, and health in the former Sudetenland|last=Glassheim|first=Eagle|date=2016|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-6426-1|series=Pitt series in Russian and East European studies|location=Pittsburgh, Pa|oclc=951158062}}</ref> Судетските Германци не биле консултирани дали сакаат да бидат граѓани на Чехословачка. Иако уставот гарантирал еднаквост за сите граѓани, меѓу политичките водачи постоел стремеж земјата да се преобрази „во инструмент на [[Чешки национализам|чешкиот]] и [[Словачки национализам|словачкиот национализам]]“. Бил постигнат одреден напредок во интегрирањето на Германците и другите малцинства, но тие продолжиле да бидат недоволно застапени во владата и армијата. Покрај тоа, [[Големата депресија]], која започнала во 1929 година, влијаела врз високо индустријализираните и извозно ориентирани Судетски Германци повеќе отколку врз чешкото и словачкото население. До 1936 година, 60 проценти од невработените во Чехословачка биле Германци. Во 1933 година, водачот на Судетската Германија, [[Конрад Хенлајн]], ја основал [[Судетска германска партија|Судетската германска партија]] (СдП), која била „''милитантна, популистичка и отворено непријателска''“ кон чехословачката влада. Набрзо освоила две третини од гласовите во областите со големо германско население. Историчарите се разликуваат околу тоа дали СдП била нацистичка организација од самиот почеток или се преобразила во таква. <ref name="Eleanor L. Turk 1999. Pp. 123">Eleanor L. Turk. ''The History of Germany''. Westport, Connecticut: Greenwood Press, 1999. {{ISBN|9780313302749}}. p. 123.</ref> До 1935 година, СдП била втора по големина политичка партија во Чехословачка, бидејќи германските гласови се концентрирале на оваа партија, а чешките и словачките гласови биле распределени меѓу неколку партии. Кратко по ''[[Аншлус|аншлусот]]'' на Австрија кон Германија, Хенлајн се сретнал со Хитлер во Берлин на [[28 март]] [[1938]] година и добил упатства да постави барања неприфатливи за демократската чехословачка влада, предводена од претседателот [[Едвард Бенеш]]. На 24 април, СдП издал серија барања познати како [[Карлсбадерова програма]]. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Хенлајн побарал автономија за Германците во Чехословачка. Чехословачката влада одговорила велејќи дека е подготвена да обезбеди повеќе малцински права на германското малцинство, но првично не сакала да даде автономија. СдП добила 88% од гласовите на етничките Германци во мај 1938 година. <ref>{{Наведена книга|title=Boj o pohraničí: Sudetoněmecký Freikorps v roce 1938|last=Hruška|first=E.|date=2013|publisher=Nakladatelství epocha|location=Prague|page=11|language=cs}}</ref> Со висока напнатост меѓу Германците и чехословачката влада, Бенеш, на 15 септември 1938 година, тајно понудил да донира {{км2|6,000}} од Чехословачка на Германија, во замена за германски договор за прием на 1,5 до 2,0 милиони судетски Германци протерани од Чехословачка. Хитлер не одговорил на барањето. ==== Судетска криза ==== Како што покажало претходното [[Политика на смирување|смирување на Хитлер]], Франција и Велика Британија биле решени да избегнат војна. Француската влада не сакала сама да се соочи со Германија и го зела водството од [[Конзервативна партија (Обединето Кралство)|британската конзервативна]] влада на премиерот Невил Чемберлејн. Тој ги сметал жалбите на судетската Германија за оправдани и верувал дека намерите на Хитлер се ограничени. Затоа, и Велика Британија и Франција ја советувале Чехословачка да се согласи со барањата на Германија. Бенеш се спротивставил и, на 19 мај, започнал делумна мобилизација како одговор на можна германска инвазија. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} На 20 мај, Хитлер им претставил на своите генерали нацрт-план за напад врз Чехословачка, со кодно име Операција Зелено. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Тој инсистирал дека нема да ја „скрши Чехословачка“ воено без „провокација“, „особено поволна можност“ или „соодветно политичко оправдување“. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} На 28 мај, Хитлер свикал состанок на своите началници на службите, наредил забрзување на изградбата на подморници и ја поместил изградбата на неговите нови борбени бродови, ''[[Бизмарк (брод)|Бизмарк]]'' и [[Тирпиц (брод)|''Тирпиц'']] '','' до пролетта 1940 година. Тој побарал да се абрза зголемувањето на огнената моќ на борбените бродови [[Шарнхорст (брод)|''Шарнхорст'']] и [[Гнајзенау (брод)|''Гнајзенау'']] да се забрза. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Иако признавал дека ова сè уште нема да биде доволно за целосна поморска војна со Велика Британија, Хитлер се надевал дека тоа ќе биде доволно средство за нивно одвраќање. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Десет дена подоцна, Хитлер потпишал таен документ за започнување на војната против Чехословачка најдоцна до [[1 октомври]]. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} На 22 мај, [[Јулиш Лукасјевич]], полскиот амбасадор во Франција, му кажал на францускиот министер за надворешни работи [[Жорж Боне]] дека доколку Франција дејствува против Германија за да ја брани Чехословачка, „''ние нема да дејствуваме''“. Лукасјевич, исто така, му рекол на Боне дека Полска ќе се спротивстави на секој обид на советските сили да ја бранат Чехословачка од Германија. [[Едуар Даладје]] му рекол на [[Јакоб Суриц]], советскиот амбасадор во Франција: „''Не само што не можеме да сметаме на полска поддршка, туку немаме ни верба дека Полска нема да нè удри во грб''“. <ref name="Paul N. Hehn 2005 89">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=nOALhEZkYDkC&q=%22we+shall+not+move%22|title=A Low, Dishonest Decade: The Great Powers, Eastern Europe and the Economic Origins of World War II, 1930–1941|last=Hehn|first=Paul N|publisher=Bloomsbury Academic|year=2005|isbn=9780826417619|page=89}}</ref> Сепак, полската влада повеќе пати посочувала (во март 1936 година и мај, јуни и август 1938 година) дека е подготвена да се бори против Германија доколку Французите одлучат да ѝ помогнат на Чехословачка: Предлогот на Бек до Боне, неговите изјави до амбасадорот Дрексел Бидл и изјавата забележана од Ванзитарт покажале дека полскиот министер за надворешни работи бил подготвен да спроведе радикална промена на политиката доколку западните сили се одлучат за војна со Германија. Сепак, овие предлози и изјави не предизвикале никаква реакција од британската и француската влада кои биле решени да ја спречат војната преку смирување на Германија. [[Податотека:Bunkr_Skutina_3_-_panoramio.jpg|мини|Чехословачка изградила систем на гранични утврдувања од 1935 до 1938 година како одбранбена контрамерка против растечката закана од нацистичка Германија.]] Аѓутантот на Хитлер, [[Фриц Видеман]], по војната се присетил дека бил „многу шокиран“ од новите планови на Хитлер да ја нападне Велика Британија и Франција три до четири години по „''справувањето со ситуацијата''“ во Чехословачка. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Генералот [[Лудвиг Бек]], началник на [[Германски генералштаб|германскиот генералштаб]], забележал дека промената на расположението на Хитлер во корист на брза акција се должело на тоа што чехословачката одбрана сè уште се импровизирала, што повеќе немало да биде случај две до три години подоцна, а британското вооружување немало да стапи на сила до 1941 или 1942 година. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Генералот [[Алфред Јодл]] забележал во својот дневник дека делумната чехословачка мобилизација од 21 мај го навела Хитлер да издаде нова наредба за операцијата „Зелено“ на 30 мај и дека таа била придружена со пропратно писмо од [[Вилхелм Кајтел]] во кое било наведено дека планот мора да се спроведе најдоцна до 1 октомври. {{Sfn|Noakes|Pridham|2010}} Во меѓувреме, британската влада побарала Бенеш да побара посредник. Не сакајќи да ги прекине врските на својата влада со [[Западна Европа]], Бенеш неволно прифатил. Британците го назначиле лордот Рансиман, поранешен либерален министер во кабинетот, кој пристигнал во [[Прага]] на 3 август со упатства да го убеди Бенеш да се согласи со план прифатлив за Судетските Германци.{{sfn|Bell|1986|p=238}} На 20 јули, Боне му кажал на чехословачкиот амбасадор во [[Париз]] дека иако Франција јавно ќе ја искаже својата поддршка за да им помогне на чехословачките преговори, не е подготвена да влезе во војна за Судетска област.{{sfn|Bell|1986|p=238}} Во август, германскиот печат бил полн со приказни во кои се наведуваат злосторства на Чехословаците врз Судетските Германци, со намера да го принуди Западот да изврши притисок врз Чехословаците да направат отстапки.{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 2 p. 201}} Хитлер се надевал дека Чехословаците ќе одбијат и дека Западот потоа ќе се чувствува морално оправдано да ги остави Чехословаците на нивната судбина.{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 3 p. 105}} Во август, Германија испрати 750.000 војници по границата со Чехословачка, официјално како дел од армиските маневри.{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 3 p. 105}} На 4 или 5 септември,{{sfn|Bell|1986|p=238}} Бенеш го поднел Четвртиот план, со кој ги исполнил речиси сите барања од договорот. Судетските Германци биле под инструкции од Хитлер да избегнат компромис,{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=vol. 3 p. 105}} а СдП одржала протести што предизвикале полициска акција во [[Острава]] на 7 септември, во која биле уапсени двајца од нивните парламентарни пратеници.{{sfn|Bell|1986|p=238}} Судетските Германци го искористиле инцидентот и лажните обвинувања за други злосторства како изговор за прекин на понатамошните преговори..{{sfn|Bell|1986|p=238}}{{sfn|Noakes|Pridham|2010|loc=Vol. 3|p=105}} [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-H12478,_Obersalzberg,_Münchener_Abkommen,_Vorbereitung.jpg|мини|Хитлер го поздравува Чемберлејн на скалите од [[Бергхоф]], 15 септември 1938 година]] На 12 септември, Хитлер одржал говор на [[Нирнбершки собири|митингот на Нацистичката партија во Нирнберг]] за судетската криза, осудувајќи ги постапките на владата на Чехословачка. Хитлер ја осудил Чехословачка како измамничка држава која го крши нагласувањето на меѓународното право на национално [[самоопределување]], тврдејќи дека таа е чешка хегемонија, иако [[Германци|Германците]], [[Словаци|Словаците]], [[Унгарци|Унгарците]], [[Украинци|Украинците]] и [[Полјаци|Полјаците]] во земјата всушност сакале да бидат во унија со Чесите. Хитлер го обвинил Бенеш дека се стреми постепено да ги истреби Судетските Германци и тврдел дека од создавањето на Чехословачка, над 600.000 Германци биле намерно протерани од своите домови под закана од глад доколку не заминат. <ref name="Adolf Hitler 2007. Pp. 627">Adolf Hitler, Max Domarus. ''The Essential Hitler: Speeches and Commentary''. Bolchazy-Carducci Publishers, 2007. {{ISBN|9780865166271}}. p. 627.</ref> Тој тврдел дека владата на Бенеш ги прогонувала Германците, заедно со Унгарците, Полјаците и Словаците, и го обвинил Бенеш дека им се заканува на националностите дека ќе бидат етикетирани како предавници доколку не бидат лојални на земјата. Тој изјавил дека тој, како шеф на државата Германија, ќе го поддржи правото на самоопределување на сограѓаните Германци во Судетската област. Тој го осудил Бенеш за неодамнешното погубување на неколку германски демонстранти од страна на неговата влада. Тој го обвинил Бенеш за воинствено и заканувачко однесување кон Германија, кое, доколку избувне војна, ќе резултира со тоа што Бенеш ќе ги принуди Судетските Германци да се борат против нивната волја против Германците од Германија. Хитлер ја обвинил владата на Чехословачка дека е клиентски режим на [[Франција]], тврдејќи дека францускиот министер за воздухопловство Пјер Кот изјавил: „''Потребна ни е оваа држава како основа од која полесно ќе фрламе бомби за да ја уништиме германската економија и нејзината индустрија''“. === Состанок во Берхтесгаден === [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_146-1976-063-32,_Bad_Godesberg,_Münchener_Abkommen,_Vorbereitung.jpg|лево|мини|Чемберлејн пречекан од Хитлер на почетокот на состанокот во Бад Годесберг на 24 септември 1938 година]] На 13 септември, откако настанало внатрешно насилство и нарушувања во Чехословачка, Чемберлејн побарал од Хитлер лична средба за да се најде решение со цел да се избегне војна.{{sfn|Bell|1986|p=239}} Чемберлејн одлучил да го направи тоа по консултација со неговите советници [[Лорд Халифакс]], [[Сер Џон Сајмон]] и [[Samuel Hoare, 1st Viscount Templewood|Сер Самуел Хоар]]. Средбата била најавена на специјална прес-конференција во [[10 Даунинг Стрит]], што довело до зголемување на оптимизмот во британското јавно мислење.<ref name="Reynolds2">{{Cite book|title=Summits : six meetings that shaped the twentieth century|last=Reynolds|first=David|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=9780786744589|location=New York|oclc=646810103}}</ref> Чемберлејн пристигнал со изнајмен авион на [[British Airways]] во Германија на 15 септември, а потоа пристигнал во резиденцијата на Хитлер во Берхтесгаден за средбата.<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 712">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 71.</ref> Летот бил еден од првите случаи кога шеф на држава или дипломатски претставник патувал на дипломатска средба со [[авион]], бидејќи напнатата ситуација оставила малку време за патување со [[воз]] или [[брод]] Хенлајн отпатувал за Германија истиот ден.{{sfn|Bell|1986|p=239}} Тој ден, Хитлер и Чемберлејн одржале разговори во кои Хитлер инсистирал дека Судетските Германци мора да имаат право да го остварат правото на национално самоопределување и да можат да се приклучат кон Судетската област со Германија. Хитлер повеќепати лажно тврдел дека чехословачката влада убила 300 Судетски Германци Хитлер исто така изразил загриженост пред Чемберлејн за она што тој го сметаал за британски „закани“. Чемберлејн одговорил дека не издал „закани“ и фрустрирано го прашал Хитлер „''Зошто дојдов тука да си го губам времето''?“ Хитлер одговорил дека доколку Чемберлејн е подготвен да го прифати самоопределувањето на Судетските Германци, тој би бил подготвен да разговара за прашањето. Хитлер исто така го уверил Чемберлејн дека навистина не сака да ја уништи Чехословачка, туку дека верува дека по германската анексија на Судетската област, малцинствата во земјата ќе се отцепат и ќе предизвикаат распад на државата. Чемберлејн и Хитлер разговарале три часа, по што средбата била прекината. Чемберлејн се вратил во Британија со авион и се состанал со својот кабинет за да го разгледа прашањето. По состанокот, Даладје отпатувал за Лондон на 16 септември за да се сретне со британски претставници за да разговара за текот на дејствувањето. <ref>Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. pp. 71–72.</ref> Ситуацијата во Чехословачка станала уште потензична тој ден, при што чехословачката влада издала налог за апсење на Хенлајн, кој пристигнал во Германија еден ден претходно за да учествува во преговорите. <ref name="Santi Corvaja 2008, pp. 72">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 72.</ref> Француските предлози се движеле од водење војна против Германија до поддршка за отстапување на Судетската област на Германија. Разговорите завршиле со цврст британско-француски план. Велика Британија и Франција побарале Чехословачка да ѝ ги отстапи на Германија сите територии на кои германското население претставува над 50% од вкупното население на Судетската Област. Во замена за таа отстапка, Велика Британија и Франција ќе ја гарантираат независноста на Чехословачка. Чехословачка го отфрлила предложеното решение. [[Податотека:Čs._vojáci_v_Krásné_Lípě.gif|мини|Војници на Чехословачката армија на патрола во Судетската Област во септември 1938 година]] На 17 септември 1938 година, Хитлер наредил основање на ''[[Судетскогермански Фрајкор]]'', паравоена организација која ја презела структурата на Орднерсгрупе, организација на етнички Германци во Чехословачка, која била распуштена од чехословачките власти претходниот ден поради нејзината вмешаност во голем број [[Тероризам|терористички]] активности. Организацијата била засолнета, обучена и опремена од германските власти и спроведувала прекугранични терористички операции на чехословачка територија. Потпирајќи се на Конвенцијата за дефиниција на агресија, чехословачкиот претседател Едвард Бенеш и владата во егзил подоцна го сметале 17 септември 1938 година за почеток на необјавената германско-чехословачка војна. Ова разбирање го прифатил и современиот чешки Уставен суд. <ref name="Con Court ruling">{{Наведување|last=Constitutional Court of the Czech Republic|title=Ruling No. II. ÚS 307/97|place=Brno|year=1997|language=cs}} ''Stran interpretace "kdy země vede válku", obsažené v čl. I Úmluvy o naturalizaci mezi Československem a Spojenými státy, publikované pod č. 169/1929 Sb. za účelem zjištění, zda je splněna podmínka státního občanství dle restitučních předpisů, Ústavní soud vychází z již v roce 1933 vypracované definice agrese Společnosti národů, která byla převzata do londýnské Úmluvy o agresi (CONVENITION DE DEFINITION DE L'AGRESSION), uzavřené dne 4. 7. 1933 Československem, dle které není třeba válku vyhlašovat (čl. II bod 2) a dle které je třeba za útočníka považovat ten stát, který první poskytne podporu ozbrojeným tlupám, jež se utvoří na jeho území a jež vpadnou na území druhého státu (čl. II bod 5). V souladu s nótou londýnské vlády ze dne 22. 2. 1944, navazující na prohlášení prezidenta republiky ze dne 16. 12. 1941 dle § 64 odst. 1 bod 3 tehdejší Ústavy, a v souladu s citovaným čl. II bod 5 má Ústavní soud za to, že dnem, kdy nastal stav války, a to s Německem, je den 17. 9. 1938, neboť tento den na pokyn Hitlera došlo k utvoření "Sudetoněmeckého svobodného sboru" (Freikorps) z uprchnuvších vůdců Henleinovy strany a několik málo hodin poté už tito vpadli na československé území ozbrojeni německými zbraněmi.''</ref> Во следните денови, чехословачките сили претрпеле над 100 убиени лица во акција, стотици ранети и над 2.000 киднапирани во Германија. На 18 септември, италијанскиот [[Дуче|''дуче'']] [[Бенито Мусолини]] одржал говор во [[Трст]], Италија, каде што изјавил „''Доколку има два табора, за и против Прага, нека се знае дека Италија ја избрала својата страна''“, со јасна порака дека Мусолини ја поддржал Германија во кризата. <ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 71">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 71.</ref> На 20 септември, [[Германски отпор против нацизмот|германските противници]] во војската се состанале за да разговараат за конечните планови за заговорот што го развиле за соборување на нацистичкиот режим. Состанокот го водел генералот [[Ханс Остер]], заменик-шеф на ''Абвер'' (германската агенција за контрашпионажа). Меѓу другите членови бил и капетанот Фридрих Вилхем Хајнц и други воени офицери кои го воделе планираниот [[државен удар]] и се сретнале на состанокот. На 22 септември, Чемберлејн, кој се подготвувал да се качи на својот авион за да замине во Германија на понатамошни разговори во Бад Годесберг, изјавил пред на печатот кој го пречекал таму: „''Мојата цел е мир во Европа, верувам дека ова патување е патот до тој мир''“. Чемберлејн пристигнал во [[Келн]], каде што добил раскошен, величествен пречек со германски бенд кој ја свирел „[[Боже, чувај го Кралот]]“, а Германците му дале цвеќе и подароци на Чемберлејн. Чемберлејн пресметал дека целосното прифаќање на германската анексија на цела Судетска Област без ограничувања ќе го принуди Хитлер да го прифати договорот. Откако бил известен за ова, Хитлер одговорил: „''Дали ова значи дека сојузниците се согласиле со одобрението на Прага за префрлање на Судетската Област на Германија''?“, на кое Чемберлејн одговорил: „''Точно така''“, на што Хитлер одговорил со тресење на главата, велејќи дека понудата на сојузниците е недоволна. Тој му рекол на Чемберлејн дека сака Чехословачка целосно да се распадне, а нејзините територии да бидат прераспределени на Германија, Полска и Унгарија, и му рекол на Чемберлејн да ја земе одлуката или да го напушти состанокот. Чемберлејн бил потресен од оваа изјава. Хитлер продолжил да му кажува на Чемберлејн дека од нивниот последен состанок на 15, дејствијата на Чехословачка, за кои Хитлер тврдел дека вклучуваат убиства на Германци, ја направиле ситуацијата неподнослива за Германија. Подоцна на состанокот, била преземена измама за да се влијае и да се изврши притисок врз Чемберлејн: еден од помошниците на Хитлер влегол во собата за да го информира Хитлер дека во Чехословачка биле убиени повеќе Германци, на што Хитлер извикал како одговор „''Ќе ги одмаздам сите. Чесите мора да бидат уништени''“. Средбата завршила со тоа што Хитлер одбил да направи какви било отстапки на барањата на сојузниците. Подоцна истата вечер, Хитлер се загрижил дека отишол предалеку во притисокот врз Чемберлејн и се јавил во хотелскиот апартман на Чемберлејн, велејќи дека ќе прифати анексирање само на Судетската Област, без никакви територии, под услов Чехословачка да започне со евакуација на етничките Чеси од териториите со германски мнозинство до 26 септември во 8:00 часот наутро. Откако бил притиснат од Чемберлејн, Хитлер се согласил ултиматумот да биде поставен за 1 октомври (истиот датум кога требало да започне операцијата Зелено). <ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 73">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 73.</ref> Потоа Хитлер му кажал на Чемберлејн дека ова е една отстапка што тој е спремен да му ја направи на премиерот како „''подарок''“ од почит кон фактот дека Чемберлејн бил спремен малку да се повлече од својата претходна позиција. Хитлер продолжил велејќи дека по анексијата на Судетската Област, Германија нема да има понатамошни територијални претензии кон Чехословачка и ќе склучи колективен договор за гарантирање на границите на Германија и Чехословачка. Така бил формиран нов чехословачки кабинет, под водство на генерал [[Јан Сировски]], а на 23 септември бил издаден декрет за општа мобилизација, кој бил прифатен од јавноста со силен ентузијазам - во рок од 24 часа, еден милион луѓе се приклучиле на армијата за да ја бранат земјата. Чехословачката армија, осовремена, искусна и со одличен систем на гранични утврдувања, била подготвена за борба. [[Советскиот Сојуз]] ја објавил својата подготвеност да ѝ помогне на Чехословачка, под услов [[Црвената армија]] да може да ја премине полската и романската територија. Двете земји одбиле да ѝ дозволат на советската армија да ги користи нивните територии.<ref>{{Наведена книга|title=Soviet Foreign Policy, 1930–33. The Impact of the Depression|last=Haslam|first=Jonathan|publisher=St. Martin's Press|year=1983|location=New York}}</ref> Во раните часови на 24 септември, Хитлер го издал [[Годесбергов меморандум|Годесберговиот меморандум]], со кој се барало Чехословачка да го отстапи Судетскиот Округ на Германија најдоцна до 28 септември, со плебисцити што ќе се одржат во неопределени области под надзор на германските и чехословачките сили. Во меморандумот, исто така, се наведувало дека доколку Чехословачка не се согласи со германските барања до 2 часот попладне на 28 септември, Германија ќе го преземе Судетскиот Округ со сила. Истиот ден, Чемберлејн се врати во Британија и објавил дека Хитлер бара анексија на Судетскиот Округ без одложување. Соопштението ги разбеснило оние во Британија и Франција кои сакале да се соочат со Хитлер еднаш засекогаш, дури и доколку тоа значело војна, а неговите поддржувачи добиле на сила. Чехословачкиот амбасадор во Обединетото Кралство, Јан Масарик, бил воодушевен кога слушнал за поддршката за Чехословачка од британските и француските противници на плановите на Хитлер, велејќи „''Нацијата на Свети Вацлав никогаш нема да биде нација на робови''“. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-R99301,_Münchener_Abkommen,_Chamberlain,_Mussolini,_Ciano.jpg|лево|мини|Чемберлејн со Бенито Мусолини, септември 1938 година]] На 25 септември, Чехословачка се согласила со условите кои претходно биле договорени од Велика Британија, Франција и Германија. Следниот ден, сепак, Хитлер додал нови барања, инсистирајќи да бидат задоволени и барањата на етничките [[Германци во Полска]] и [[Германци во Унгарија|Унгарија]]. На 26 септември, Чемберлејн го испратил [[Сер Хорас Вилсон]] да му однесе лично писмо на Хитлер во кое било навеено дека сојузниците сакаат мирно решавање на судетската криза. Подоцна истата вечер, Хитлер го дал својот одговор во говор во Берлинскиот спортски центар; тој тврдел дека Судетската Област е „''последното територијално барање што треба да го поставам во Европа''“ <ref name="sudetenland1">{{Наведена книга|title=Hitler: speeches and proclamations, 1932–1945 : the chronicle of a dictatorship|last=Domarus|first=Max|last2=Hitler|first2=Adolf|year=1990|page=1393}}</ref> и ѝ дал на Чехословачка рок до 28 септември во 14:00 часот да ѝ го отстапи Судетскиот Округ на Германија или да се соочи со војна. Во овој момент, британската влада почнала да прави воени подготовки, а Долниот дом бил повторно свикан од парламентарната пауза. <ref name="Reynolds">{{Наведена книга|title=Summits : six meetings that shaped the twentieth century|last=Reynolds|first=David|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=9780786744589|location=New York|oclc=646810103}}</ref> На 27 септември 1938 година, кога преговорите меѓу Хитлер и Чемберлејн станале затегнати, Чемберлејн им се обратил на британскиот народ, велејќи особено: „''Колку е ужасно, фантастично, неверојатно што треба да копаме ровови и да пробуваме гас-маски овде поради кавга во далечна земја меѓу луѓе за кои не знаеме ништо''.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historyguide.org/europe/munich.html|title=Neville Chamberlin on 'Appeasement' (1939)|work=www.historyguide.org}}</ref> На [[28 септември]] во 10:00 часот наутро, четири часа пред крајниот рок и без согласност од Чехословачка за барањето на Хитлер, британскиот амбасадор во Италија, лордот [[Ерик Драмонд]], го повикал италијанскиот министер за надворешни работи, [[Галеацо Чано]], за да побара итен состанок. Лордот го информирал Чано дека Чемберлејн му наложил да побара од Мусолини да влезе во преговорите и да го натера Хитлер да го одложи ултиматумот. Во 11:00 часот наутро, Чано се сретнал со Мусолини и го информирал за предлогот на Чемберлејн; Мусолини се согласил со него и одговорил со телефонирање на италијанскиот амбасадор во Германија и му рекол: „''Оди веднаш кај Фирерот и кажи му дека што и да се случи, јас ќе бидам на негова страна, но дека барам одложување од 24 часа пред да започнат непријателствата. Во меѓувреме, ќе проучам што може да се направи за да се реши проблемот''.“<ref>Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. pp. 73–74.</ref> Хитлер ја примил пораката од Мусолини додека разговарал со францускиот амбасадор. Хитлер одговорил: „''Мојот добар пријател, Бенито Мусолини, ме замоли да ги одложам наредбите за марширање на германската армија за дваесет и четири часа, и јас се согласив''“. Секако, ова не претставувало отстапка, бидејќи датумот на инвазијата бил одреден за 1 октомври 1938 година..<ref name="Santi Corvaja 2008. Pp. 74">Santi Corvaja, Robert L. Miller. ''Hitler & Mussolini: The Secret Meetings''. New York: Enigma Books, 2008. {{ISBN|9781929631421}}. p. 74.</ref> По разговорот со Чемберлејн, лордот му ја упатил благодарноста на Чемберлејн до Мусолини, како и барањето на Чемберлејн Мусолини да присуствува на конференцијата на четирите сили: Велика Британија, Франција, Германија и Италија во [[Минхен]] на [[29 септември]] за да се реши проблемот со Судетските Области пред крајниот рок од 14:00 часот. Мусолини се согласил. Единственото барање на Хитлер било да се осигури дека Мусолини ќе биде вклучен во преговорите на конференцијата. Невил Хендерсон, Александар Кадоган и личниот секретар на Чемберлејн, лорд Данглас, му ја пренеле веста за конференцијата на Чемберлејн додека тој се обраќал пред Парламентот, а Чемберлејн одеднаш ја објавил конференцијата и неговото прифаќање да присуствува на крајот од говорот, со навивање. Кога претседателот на Соединетите Американски Држави, [[Франклин Д. Рузвелт]], дознал дека конференцијата е закажана, му телеграфирал на Чемберлејн со зборовите: „''Добар човеку''“. <ref name="dallek roosevelt">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xTKvo-cXv3EC&q=roosevelt+chamberlain+%22good+man%22&pg=PA166|title=Franklin D. Roosevelt and American Foreign Policy, 1932–1945: With a New Afterword|last=Dallek|first=Robert|publisher=Oxford University Press|year=1995|isbn=9780199826667|pages=166|author-link=Robert Dallek}}</ref> === Резолуција === [[Податотека:Münchner_abkommen5_en.svg|мини|Редослед на настани по Минхенскиот договор:<br /><br />1. Судетската област станала дел од Германија во согласност со Минхенскиот договор (октомври 1938 година).<br /> 2. Полска ја анектирала Заолзе, област со полско мнозинство, за која двете земји воделе војна во 1919 година (октомври 1938 година).<br /> 3. Пограничните области (јужна третина од Словачка и јужна [[Закарпатија|Карпатска Рутенија]]) со унгарски малцинства станале дел од Унгарија во согласност со Првата Виенска арбитража (ноември 1938 година).<br /> 4. На 15 март 1939 година, за време на германската инвазија на преостанатите чешки територии, Унгарија го анектирала остатокот од [[Закарпатија|Карпатска Рутенија]] (која била [[Карпатска Украина|автономна]] од октомври 1938 година).<br /> 5. Германија го воспоставила [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторатот Бохемија и Моравија]] со [[Марионетска држава|марионетска влада]], на 16 март 1939 година.<br /> 6. На 14 март 1939 година, прохитлеровата [[Римокатоличка црква|католичко]] - [[Фашизам|фашистичка]] влада ја прогласила [[Словачка Република (1939–1945)|Словачката Република]] за клиентска држава [[Сили на Оската|на Оската]].]] [[Податотека:MunichAgreement.jpg|мини|Британскиот премиер Невил Чемберлејн по слетувањето на аеродромот Хестон по средбата со [[Адолф Хитлер]]]] Преговорите започнале во [[Фирербау]] веднаш по пристигнувањето на Чемберлејн и Даладје, што им дало малку време за консултации. Состанокот се одржал на англиски, француски и германски јазик.<ref name="Reynolds">{{Наведена книга|title=Summits : six meetings that shaped the twentieth century|last=Reynolds|first=David|date=2009|publisher=Basic Books|isbn=9780786744589|location=New York|oclc=646810103}}</ref> Договорот бил постигнат на 29 септември, а околу 1:30 часот наутро на 30 септември 1938 година,{{Sfn|Gilbert|Gott|1999}} [[Адолф Хитлер]], [[Невил Чемберлејн]], [[Бенито Мусолини]] и [[Едуар Даладје]] го потпишале Минхенскиот договор. Договорот официјално го претставил Мусолини, иако всушност италијанскиот план бил речиси идентичен со предлогот на Годесберг: германската армија требало да ја заврши окупацијата на Судетската Област до 10 октомври, а меѓународна комисија ќе одлучи за иднината на другите спорни области. Чехословачка била информирана од Велика Британија и Франција дека може или сама да се спротивстави на нацистичка Германија или да се потчини на пропишаните анексии. Чехословачката влада, сфаќајќи ја безнадежноста од самостојно борење против нацистите, неволно капитулирала (30 септември) и се согласила да се придржува до договорот. Спогодбата ѝ ја дало на Германија Судетската Област почнувајќи од 10 октомври и [[де факто]] контрола врз остатокот од Чехословачка сè додека Хитлер ветил дека нема да оди понатаму. На 30 септември, по малку одмор, Чемберлејн заминал во станот на Хитлер на Принцрегентенштрасе и го замолил да потпише изјава во која го нарекува англо-германскиот поморски договор „''симболичен на желбата на нашите две земји никогаш повеќе да не војуваат една со друга''“. Откако преведувачот на Хитлер му го превел, тој со задоволство се согласил на тоа. На 30 септември, по враќањето во Британија, Чемберлејн го одржал својот контроверзен говор „[[Мир за нашето време]]“ пред толпите во Лондон. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannia.com/history/docs/peacetime.html|title=Peacetime|publisher=Encyclopedia Britannica}}</ref> [[Податотека:The_Führerbau.jpg|мини|Фирербау во Минхен, место на потпишување на Минхенскиот договор]] [[Податотека:Hitler's_office_in_the_Führerbau.JPG|мини|Денешен поглед на канцеларијата на Хитлер во Фирербау каде што бил потпишан Минхенскиот договор, со оригиналниот камин и таванска ламба]] === Реакции === ==== Итен одговор ==== ===== Чехословачка ===== Чехословаците биле разочарани од Минхенскиот договор. Тие не биле поканети на конференцијата и сметале дека биле предадени од британската и француската влада. Многу [[Чеси]] и [[Словаци]] го нарекуваат Минхенскиот договор '''Минхенски диктат''' ({{Langx|cs|Mnichovský diktát}}; {{Langx|sk|Mníchovský diktát}}). Фразата „[[Минхенско предавство]]“ ({{Јаз|cs|Mnichovská zrada}} {{Јаз|sk|Mníchovská zrada}}) се употребува поради воениот сојуз што Чехословачка го имала со Франција и кој се покажал како бескорисен. Ова се одразило и во фактот што особено француската влада изразила став дека Чехословачка ќе се смета за одговорна за секоја европска војна што ќе произлезе од тоа доколку Чехословачката Република се одбрани со сила од германските упади. <ref>{{Наведена книга|title=The validity of the Munich agreement and the process of the repudiation during the second world war as seen from a Czechoslovak perspective|last=Kuklik|first=Jan|page=346}}</ref> Слоганот „ За нас, без нас! “ ({{Јаз|cs|O nás bez nás!}} {{Јаз|sk|O nás bez nás!}}) ги собира чувствата на народот на Чехословачка (денес [[Словачка]] и [[Чешка]]) кон договорот. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/1100326.html|title=Czech Republic: Past Imperfect – 64 Years Later, Munich 'Betrayal' Still Defines Thought (Part 5)|date=19 July 2002|publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty}}</ref> Со припојувањето на Судетската Област кон Германија, [[Втора Чехословачка Република|Чехословачка]] (како што била преименувана државата) ја изгубила својата одбранлива граница со Германија и чехословачките гранични утврдувања. Без нив, нејзината независност станала повеќе номинална отколку реална. Чехословачка, исто така, изгубила 70% од својата железарско-челична индустрија, 70% од својата електрична енергија и 3,5&nbsp;милиони граѓани во Германија како резултат на населбата. Судетските Германци го прославиле она што го сметале за свое ослободување. Се сметало дека претстојната војна била избегната. {{Sfn|Shirer|1960}} [[Нобелова награда за литература|Нобеловецот]], [[Томас Ман]], преку пенкалото застанал во одбрана на својата сурогат татковина, прогласувајќи ја својата гордост што е чехословачки граѓанин и запоставувајќи ги достигнувањата на републиката. Тој ја нападнал „''Европа која е подготвена за ропство''“, пишувајќи дека „''Чехословачкиот народ е подготвен да се бори за слобода и да ја надмине сопствената судбина''“ и „''Премногу е доцна за британската влада да го спаси мирот. Тие изгубија премногу можности''“. Претседателот Бенеш од Чехословачка бил номиниран за [[Нобелова награда за мир]] во 1939 година. ===== Германија ===== Иако Британците и Французите биле задоволни, еден британски дипломат во [[Берлин]] тврдел дека бил информиран од член на придружбата на Хитлер дека набргу по средбата со Чемберлејн, Хитлер бесно рекол: „''Господа, ова беше мојата прва меѓународна конференција и можам да ве уверам дека ќе биде и последна''.“ {{Sfn|Kirkpatrick|1959}} Во друга прилика, се слушнал како вели за Чемберлејн: „''Доколку некогаш тој глупав старец повторно дојде да се меша овде со својот чадор, ќе го шутнам долу и ќе му скокнам на стомак пред сликарите''.“ {{Sfn|Kirkpatrick|1959}} Во еден од неговите јавни говори по Минхен, Хитлер изјавил: „''Фала му на Бога што немаме политичари со чадор во оваа земја''.“ {{Sfn|Kirkpatrick|1959}} [[Податотека:Adolf_Hitler_in_Neustadt.jpg|мини|Хитлер пречекан во Нојштат (денешен Прудник) додека ги посетувал судетските територии]] Хитлер се чувствувал измамен од ограничената војна против Чесите, кон која се стремел цело лето. На почетокот на октомври, прес-секретарот на Чемберлејн побарал јавна декларација за германско пријателство со Велика Британија за да се зацврсти домашната положба на Чемберлејн; наместо тоа, Хитлер одржал говори во кои го осудил „''мешањето на гувернантата''“ на Чемберлејн. Во август 1939 година, кратко пред [[Инвазија на Полска (1939)|инвазијата на Полска]], Хитлер им кажал на своите генерали: „''Нашите непријатели се луѓе под просекот, не се луѓе од акција, не се господари. Тие се мали црви. Ги видов во Минхен''.“ Пред Минхенскиот договор, решителноста на Хитлер да ја нападне Чехословачка на [[1 октомври]] [[1938]] година предизвикало голема криза во германската командна структура. Началникот на Генералштабот, генерал Лудвиг Бек, протестирал во долга серија меморандуми дека тоа ќе започне [[светска војна]] што Германија ќе ја изгуби и го повикал на Хитлер да го одложи планираниот воен судир. Хитлер ги нарекол аргументите на Бек против војната „ ''kindische Kräfteberechnungen'' “ („детски пресметки на сила“). На [[4 август]] [[1938]] година, се одржал таен состанок на армијата. Бек го прочитал својот долг извештај пред собраните офицери. Сите се согласиле дека мора да се направи нешто за да се спречи сигурна катастрофа. Бек се надевал дека сите заедно ќе поднесат оставка, но никој не поднел оставка освен Бек. Неговиот заменик, генерал [[Франц Халдер]], сочувствувал со Бек и двајцата биле регрутирани во [[Остерова завера|Септемвриската завера]] на [[Ханс Остер]], која планирала да го уапси Хитлер во моментот кога ќе ја даде наредбата за инвазија. Овој план би функционирал единствено доколку Велика Британија издала силно предупредување и писмо во кое ќе се бори за зачувување на Чехословачка. Ова би помогнало да се убеди германскиот народ дека Германија ја чека сигурен пораз. Затоа биле испратени агенти во Англија за да му пренесат на Чемберлејн дека бил планиран напад врз Чехословачка и за нивната намера да го соборат Хитлер доколку тоа се случи. Предлогот бил одбиен од британскиот кабинет и такво писмо не било издадено. Според тоа, предложеното отстранување на Хитлер не се случило. {{Sfn|Parssinen|2004}} На 7 октомври 1938 година, Хитлер ги посетил судетските територии. Тој пристигнал со воз во Нојштад (денес Прудник, Полска), град веднаш до поранешната чехословачка граница, а потоа отпатувал за [[Мјесто Албрехтице]], [[Крнов]], [[Брунтал]] и [[Злате Хори]].<ref>{{Наведени вести|url=https://sbc.org.pl/dlibra/publication/282694/edition/267492|title=Swastyka nad miastem|last=Dereń|first=Andrzej|date=November 2000|work=Tygodnik Prudnicki|publisher=Spółka Wydawnicza "Aneks"|location=Prudnik|pages=1, 5|language=pl|issn=1231-904X}}</ref> ===== Британија и Франција ===== [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_146-1976-033-20,_Anschluss_sudetendeutscher_Gebiete.jpg|лево|мини|Судетски Германци го поздравуваат пристигнувањето на германската армија во Судетската Област во октомври 1938 година]] Договорот генерално бил пречекан позитивно. Премиерот Даладје од Франција не верувал, како што изјавил еден научник, дека европската војна е оправдана „''за да се одржат три милиони Германци под чешки суверенитет''“. Анкетите на Галуп во Велика Британија, Франција и Соединетите Американски Држави покажале дека мнозинството луѓе го поддржале договорот. Претседателот Бенеш од Чехословачка бил номиниран за [[Нобелова награда за мир]] во 1939 година. Насловот на ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]'' за Минхенскиот договор гласел „''Хитлер добива помалку од неговите судетски барања''“ и објавил дека „''радосна толпа''“ го поздравила Даладје по неговото враќање во Франција и дека Чемберлејн бил „''диво надвиван''“ по неговото враќање во Британија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/learning/general/onthisday/big/0930.html|title=Britain and Germany Make Anti-War Pact; Hitler Gets Less Than His Sudeten Demands; Polish Ultimatum Threatens Action Today|work=The New York Times|accessdate=20 July 2019}}</ref> Во Франција, единствената политичка партија која се спротивставила на Минхенскиот договор била[[Комунистичка партија на Франција|Комунистичката партија]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/archives/article/1968/09/30/en-france-seuls-les-communistes-deux-deputes-et-quelques-journalistes-ont-combattu-l-accord_2481194_1819218.html|title=En France, seuls les communistes, deux députés et quelques journalistes ont combattu l'accord|date=30 September 1968|work=Le Monde.fr}}</ref> Британското население очекувало непосредна војна, а „''државничкиот гест''“ на Чемберлејн на почетокот бил пречекан со воодушевување. Тој бил пречекан како херој од кралското семејство и поканет на балконот во [[Бакингемска палата|Бакингемската палата]] пред да го претстави договорот пред [[Парламент на Обединетото Кралство|британскиот парламент]]. Генерално позитивната реакција брзо се влошила, и покрај кралското покровителство. Сепак, од самиот почеток постоело противење. [[Клемент Атли]] и [[Лабуристичка партија (Обединето Кралство)|Лабуристичката партија]] се спротивставиле на договорот, во сојуз со двајца конзервативни пратеници, Даф Купер и Вивјан Адамс, кои дотогаш се сметале за реакционерен елемент во [[Конзервативна партија (Обединето Кралство)|Конзервативната партија]]. Даладје верувал дека крајните цели на Хитлер се закана. На состанок кон крајот на април 1938 година, тој им рекол на Британците дека вистинската долгорочна цел на Хитлер е да обезбеди „''доминација на континентот во споредба со која амбициите на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] биле слаби''“. Тој продолжил велејќи: „''Денес е редот на Чехословачка. Утре ќе биде редот на [[Втора Полска Република|Полска]] и [[Кралство Романија|Романија]]. Кога Германија ќе ја добие нафтата и пченицата кои ѝ се потребни, таа ќе се сврти кон Западот. Секако мора да ги зголемиме нашите напори за да ја избегнеме војна. Но, тоа нема да се постигне освен доколку Велика Британија и Франција не се држат заедно, интервенирајќи во Прага за нови отстапки, но истовремено изјавувајќи дека ќе ја заштитат независноста на Чехословачка. Доколку, напротив, западните сили повторно капитулираат, тие само ќе ја забрзаат војната која сакаат да ја избегнат''.“ {{Sfn|Shirer|1969}} Можеби обесхрабрен од аргументите на француските воени водачи и цивилни службеници во врска со нивната неподготвена воена и слаба финансиска состојба, а сепак трауматизиран од крвопролевањето на Франција во [[Првата светска војна]], на кое тој лично бил сведок, Даладје на крајот му дозволил на Чемберлејн да го стори она што го посакува. По враќањето во Париз, Даладје, кој очекувал непријателска толпа, бил аплаудиран. Во деновите по состанокот од Минхен, Чемберлејн добил повеќе од 20.000 писма и телеграми на благодарност, како и подароци, вклучувајќи 6000 разни луковици од благодарни холандски обожаватели и крст од [[Папа Пиј XI|папата Пиј XI]]. ===== Полска ===== [[Податотека:Polish_Army_capturing_Zaolzie_in_1938.PNG|лево|мини|Полската армија влегува во Заолже во 1938 година]] [[Полска]] градела тајна полска организација во областа [[Заолже]] од 1935 година. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Во летото 1938 година, Полска направила обид да организира герилски групи во областа. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} На 21 септември, Полска официјално побарала директен пренос на областа под своја контрола. Полскиот пратеник во Прага, Казимјеж Папе, истакнал дека враќањето на [[Чешинска Шлеска]] ќе биде знак на добра волја и „''исправка на неправдата''“ од 1920 година. {{Sfn|Jesenský|2014}} Слични ноти биле испратени до Париз и Лондон со барање полското малцинство во Чехословачка да ги добие истите права како и судетските Германци. {{Sfn|Rak|2019}} Следниот ден Бенеш испратил писмо до полскиот претседател [[Игнаци Мошчицки]] со ветување за „''корективна граница''“, но писмото било доставено дури на 26 септември. {{Sfn|Kornat|2012}} Одговорот на Мошчицки, даден на 27 септември, бил заобиколен, но бил придружен со барањето на полската влада веднаш да ѝ ги предаде двете области на Заолже, како претходница на конечното решавање на граничниот спор. {{Sfn|Majewski|2019}} Одговорот на Бенеш не бил конечен: тој се согласил да ѝ ја предаде спорната територија на Полска, но тврдел дека тоа не може да се направи во пресрет на германската инвазија, бидејќи тоа би ги нарушило подготовките на Чехословачка за војна. Полјаците го прифатиле одговорот како играње на време. {{Sfn|Kornat|2012}} Полските дипломатски акции биле придружени со распоредување војска по должината на чехословачката граница на 23-24 септември и со давање наредба на таканаречените „''борбени единици''“ на заолошките Полјаци и „заолошката легија“, паравоена организација составена од волонтери од цела Полска, да ја преминат границата кон Чехословачка и да ги нападнат чехословачките единици. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Сепак, малкумината кои ја преминале биле одбиени од чехословачките сили и се повлекле назад во Полска. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Полскиот амбасадор во Германија дознал за резултатите од Минхенската конференција на [[30 септември]] од [[Јоаким фон Рибентроп|Рибентроп]], кој го уверил дека [[Берлин]] ги условува гаранциите за остатокот од Чехословачка со исполнување на полските и унгарските територијални барања. {{Sfn|Rak|2019}} Полскиот министер за надворешни работи [[Јожеф Бек]] бил разочаран од таков пресврт на настаните. Според неговите зборови, конференцијата била „''обид на директоратот на големите сили да им наметне обврзувачки одлуки на другите држави (а Полска не може да се согласи на тоа, бидејќи тогаш тоа би се свело на политичка цел што другите ја спроведуваат по своја волја'').“ {{Sfn|Rak|2019}} Како резултат на тоа, во 11:45 часот попладне на 30 септември, 11 часа откако чехословачката влада ги прифатила условите од Минхен, Полска ѝ поставила ултиматум на чехословачката влада. {{Sfn|Goldstein|Lukes|1999}} Побарала итна евакуација на чехословачките сили и полиција и ѝ дал време на [[Прага]] до пладне следниот ден. Во 11:45 часот на 1 октомври, чехословачкото Министерство за надворешни работи го повикало полскиот амбасадор во Прага и му пренело дека Полска може да добие што сака, но потоа побарала одложување од 24 часа. На 2 октомври, [[Полска армија|полската армија]], под команда на генерал Владислав Бортновски, анектирала област од 801,5&nbsp;км<sup>2</sup> со население од 227.399 жители. Административно, припоената област била поделена помеѓу окрузите Фриштат и Чешин. <ref>{{Наведено списание|date=14 February 2008|title=Dziennik Ustaw Śląskich, 31.10.1938, [R. 17], nr 18 – Silesian Digital Library|url=https://www.sbc.org.pl/dlibra/show-content/publication/edition/6949?id=6949|journal=4258 III|access-date=2019-08-29}}</ref> Историчарот Дариуш Балишевски напишал дека за време на анексијата немало соработка помеѓу полските и германските трупи, но имало случаи на соработка меѓу полските и чешките трупи кои бранеле територија од Германците, на пример во [[Бохумин]]. <ref name="Baliszewski">{{Наведена мрежна страница|url=https://historia.uwazamrze.pl/artykul/1149147/prawda-o-zaolziu|title=Prawda o Zaolziu – Uważam Rze Historia|last=Baliszewski|first=Mariusz|work=historia.uwazamrze.pl|language=pl|accessdate=2019-10-12}}</ref> Полскиот ултиматум конечно го наведело Бенеш да одлучи, според негово сопствено објаснување, да се откаже од каква било идеја за отпор кон спогодбата (Чехословачка требало да биде нападната од сите страни). <ref name="Taylor 1967 241">{{Наведена книга|title=Origin of the Second World War|last=Taylor|first=A.J.P.|publisher=Penguin Books|year=1967|pages=241}}</ref> Германците биле воодушевени од тој исход и биле среќни да се откажат од жртвувањето на мал покраински железнички центар во корист на Полска во замена за пропагандните придобивки што следувале. Тоа ја проширило вината за поделбата на Чехословачка, ја направило Полска учесник во процесот и ги збунило политичките очекувања. Полска била обвинета дека е соучесник на Германија. <ref>{{Наведена книга|title=Bitter Glory. Poland and its fate 1918–1939|last=Watt|first=Richard|publisher=Hippocrene Books|year=1998|isbn=9780781806732|location=New York|pages=511}}</ref> Сепак, во ниту еден момент немало формален договор меѓу Полска и Германија за Чехословачка. <ref name="Weinberg1">{{Наведено списание|last=Weinberg|first=Gerhard L.|year=1975|title=German Foreign Policy and Poland, 1937–38|url=https://www.jstor.org/stable/27920627|journal=The Polish Review|volume=20|issue=1|page=16|jstor=27920627|access-date=13 February 2021}}</ref> Началникот на Генералштабот на чехословачката армија, генерал Лудвик Крејчи, на 29 септември изјавил дека „''нашата армија за околу два дена ќе биде во целосна подготвеност да издржи напад дури и од сите германски сили заедно, под услов Полска да не се движи против нас''“.<ref>{{Наведена книга|title=Czechoslovakia Crossroads and Crises|last=Stone|first=Norman|date=1989|publisher=Palgrave Macmillan UK|isbn=9781349106462|pages=119}}</ref> Историчари како што се Х.Л. Робертс <ref name="Roberts">{{Наведена книга|title=The Diplomats 1919–1939|last=Roberts|first=H.L.|date=1960|publisher=Princeton|editor-last=Craig|editor-first=Gordon A.|pages=603, 611|chapter=The Diplomacy of Colonel Beck|quote="Even Beck's unpleasant performance at the time of Munich was not planned in concert with the Germans... He did not like Czechoslovakia, but he did not plot its destruction"|editor-last2=Gilbert|editor-first2=Felix}}</ref> и Ана Ценцјала <ref>{{Наведена книга|url=https://doi.org/10.4324/9780203045077|title=The Munich Crisis, 1938 Prelude to World War II|last=Cienciala|first=A.M.|date=30 November 1999|publisher=Routledge|isbn=9780203045077|editor-last=Goldstein|editor-first=Erik|pages=57–58|chapter=The Munich crisis of 1938: Plans and strategy in Warsaw in the context of the western appeasement of Germany|doi=10.4324/9780203045077|access-date=13 February 2021|editor-last2=Lukes|editor-first2=Igor}}</ref> ги окарактеризирале постапките на Бек за време на кризата како непријателски настроени кон Чехословачка, но не и како активно насочени кон нејзино уништување. Додека полската историографија од периодот на [[Јосиф Сталин|Сталин]] обично ја следела линијата дека Бек бил „''германски агент''“ и соработувал со Германија, историографијата по 1956 година генерално ја отфрлила оваа карактеризација. <ref name="Gromada1">{{Наведено списание|last=Gromada|first=Thadeus V.|year=1981|title=Joseph Beck in the Light of Recent Polish Historiography|url=https://www.jstor.org/stable/25777835|journal=The Polish Review|volume=26|issue=3|pages=68–71|jstor=25777835|access-date=13 February 2021}}</ref> ===== Унгарија ===== По барањето на Полска за пренос на територија, Унгарија го поднела своето барање на [[22 септември]]. {{Sfn|Jesenský|2014}} Унгарските барања конечно биле исполнети за време на [[Прва виенска арбитража|Првата виенска арбитража]] на [[2 ноември]] [[1938]] година. ===== Советски Сојуз ===== [[Податотека:Польша_показала_Ивану_его_место.jpg|мини|Политичка карикатура од Полска на која е прикажан Советскиот Сојуз во ликот на „Иван“ како е исфрлен од Европа: „''Имам чувство дека Европа престанала да ме почитува''“]] [[Јосиф Сталин]] бил вознемирен од резултатите од Минхенската конференција. Години претходно, на 2 мај 1935 година, Франција и Советскиот Сојуз го потпишале [[Француско-советски договор за меѓусебна помош|Француско-советскиот договор за меѓусебна помош]] со цел да се спречи агресијата од страна на Германија. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.webdepot.umontreal.ca/Usagers/carleym/MonDepotPublic/Carley%27s%20Web%20site/Carley_Berlin_2014.pdf|title=Who Betrayed Whom? Franco-Anglo-Soviet Relations, 1932–1939|last=Jabara Carley|first=Michael|publisher=Université de Montréal}}</ref> Советите, кои имале договор за меѓусебна воена помош со Чехословачка, се чувствувале предадени од Франција, која исто така имала [[Мала Антанта|договор за меѓусебна воена помош со Чехословачка]]. <ref>{{Наведени вести|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,717350,00.html|title=Franco-Czech Treaty|date=7 January 1924|work=Time}}</ref> Британците и Французите најчесто ги употребувале Советите како закана за да се потчинат на Германците. Сталин заклучил дека Западот се здружил со Хитлер за да им предаде една земја во [[Средна Европа]] на Германците, предизвикувајќи загриженост дека тие би можеле да го сторат истото на Советскиот Сојуз во иднина за да дозволат негова поделба меѓу западните нации. Ова верување го навело Советскиот Сојуз да ја пренасочи својата надворешна политика кон зближување со Германија, што на крајот довело до потпишување на [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]] во 1939 година. {{Sfn|Hildebrand|1991}} Во 1938 година, Советскиот Сојуз бил сојузник со Франција и Чехословачка. До септември 1939 година, Советите во сите намери и цели станале ковоинствени со нацистичка Германија, поради стравот на Сталин од втор Минхенски договор со Советскиот Сојуз што ќе ја замени Чехословачка. Така, договорот индиректно придонел за избувнувањето на војната во 1939 година. <ref>{{Наведена книга|title=The Rise and Fall of the Soviet Union 1917–1991|last=Sakwa|first=Richard|date=1999|publisher=Routledge|isbn=0415122899|page=225}}</ref> ===== На други места ===== [[Австралија|Австралискиот]] премиер [[Џозеф Лајонс]] изјавил: „''Им должиме искрена благодарност на сите одговорни за исходот и многу ги цениме напорите на претседателот Рузвелт и господинот Мусолини за одржување на Минхенската конференција, на која беше покажана обединета желба за мир''.“ <ref>{{Наведени вести|title=Empire Comment on the Agreement|date=1 October 1938|work=The Manchester Guardian|page=7|quote=We owe heartfelt thanks to all responsible for the outcome, and appreciate very much the efforts of President [[Franklin D. Roosevelt|Roosevelt]] and Signor Mussolini to bring about the Munich conference of the Powers at which a united desire for peace has been shown.}}</ref> [[Податотека:Sudetenland_Reichsgau_1944.png|мини|Карта на судетски [[Рајхсгау]]]] ==== Подоцнежни мислења ==== Како што заканите од Германија и од европска војна станувале поочигледни, мислењата за договорот станувале понепријателски настроени. Чемберлејн бил критикуван за неговата улога како еден од „''Луѓето од Минхен''“, во книги како што е „''Виновните луѓе''“ од 1940 година. Ретка воена одбрана на договорот дошла во 1944 година од виконтот Могам, кој бил лорд канцелар. Могам ја сметал одлуката за основање чехословачка држава, вклучувајќи значителни германски и унгарски малцинства, како „''опасен експеримент''“ во светлината на претходните спорови и го прикажувал договорот како предизвикан во голема мера од потребата на Франција да се извлече од своите договорни обврски во светлината на нејзината неподготвеност за војна. {{Sfn|Maugham|1944}} По војната, историјата на Черчил за тој период, ''„Gathering Storm “'' (1948), тврдела дека смирувањето на Чемберлејн со Хитлер во Минхен било погрешно и ги евидентирала предвоените предупредувања на Черчил за планот за агресија на Хитлер и глупоста на упорноста на Британија со разоружувањето откако Германија постигнала воздушен паритет над Британија. Иако Черчил признал дека Чемберлејн дејствувал од благородни мотиви, тој тврдел дека требало да се спротивстави на Хитлер поради Чехословачка и дека требало да се направат напори за вклучување на Советскиот Сојуз. Во своите мемоари напишани по крајот на војната, Черчил, противник на помирувањето, ги ставил Полска и Унгарија, кои подоцна анектирале делови од Чехословачка со Полјаци и Унгарци, во група со Германија како „''мршојадци на трупот на Чехословачка''“. <ref name="Winston S. Churchill 2002 290">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Daxn4IOTqC4C&pg=PA290|title=The Second World War|last=Churchill|first=Winston S|publisher=RosettaBooks LLC|year=2002|isbn=9780795308321|volume=1: The Gathering Storm|pages=289–290}}</ref> Американскиот историчар [[Вилијам Л. Ширер]], во своето дело „''[[Подем и пад на Третиот рајх]]''“ (1960), сметал дека иако Хитлер не блефирал за својата намера за инвазија, Чехословачка можела да пружи значителен отпор. Ширер верувал дека Велика Британија и Франција имале доволно [[воздушна одбрана]] за да избегнат сериозно бомбардирање на [[Лондон]] и [[Париз]] и можеле да водат брза и успешна војна против Германија. {{Sfn|Shirer|1960}} Тој го цитирал Черчил како вели дека договорот значел дека „''Велика Британија и Франција биле во многу полоша положба во споредба со Хитлерова Германија''“. {{Sfn|Shirer|1960}} Откако Хитлер лично ги прегледал чешките утврдувања, тој приватно му рекол на [[Јозеф Гебелс]] дека „''ќе пролеевме многу крв''“ и дека било среќа што немало борби. === Последици === [[Податотека:Czech_refugees_from_the_Sudetenland_3.gif|мини|Чешки бегалци од Судетската Област]] На 5 октомври, Бенеш поднел оставка од функцијата [[претседател на Чехословачка]] бидејќи сфатил дека падот на Чехословачка е неизбежен. По избувнувањето на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], тој формирал чехословачка влада во егзил во [[Лондон]]. На [[6 декември]] [[1938]] година, францускиот министер за надворешни работи Боне и германскиот министер за надворешни работи Јоаким фон Рибентроп го потпишале во Париз француско-германскиот пакт за ненапаѓање. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=y3-iCQAAQBAJ&q=french-german+non-aggression+pact+8+decembre+1938&pg=RA1-PA203|title=International Military Alliances, 1648–2008|last=Gibler|first=Douglas M|publisher=CQ Press|year=2008|isbn=9781604266849|page=203}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ibiblio.org/pha/fyb/part_2.html|title=The Franco-German Declaration of December 6th, 1938|accessdate=11 June 2020}}</ref> Нацистичка Германија го држела под окупација Судетскиот Округ од [[1938]] до [[1945]] година. <ref>{{Наведено списание|last=Glassheim|first=Eagle|date=2006|title=Ethnic Cleansing, Communism, and Environmental Devastation in Czechoslovakia's Borderlands, 1945–1989|url=https://dx.doi.org/10.1086/499795|journal=The Journal of Modern History|volume=78|issue=1|pages=65–92|doi=10.1086/499795|url-access=subscription}}</ref> ==== Прва виенска арбитража за Унгарија ==== [[Податотека:Košice_11._november_1938.jpg|мини|[[Миклош Хорти|Адмиралот Хорти]] за време на триумфалниот влез на Унгарците во [[Кошице]], ноември 1938 година]] [[Податотека:Polská_armáda_vjíždí_do_Těšína_-_1938.jpg|мини|[[Втора Полска Република|Полска]] ја анектирала областа Заолже во Чехословачка, населена со 36% етнички Полјаци, во 1938 година.]] [[Податотека:Zaolzie_karwina_1938.jpg|мини|„600 години ве чекаме (1335–1938).“ Етнички полски оркестар ја поздравува анексијата на Заолже од страна на Полска во [[Карвина]], октомври 1938 година.]] На почетокот на ноември 1938 година, според Првата виенска арбитража, по неуспешните преговори меѓу Чехословачка и [[Кралство Унгарија (1920–1946)|Унгарија]], како препорака за решавање на територијалните спорови преку додатокот на Минхенскиот договор, германско-италијанската арбитража барала од Чехословачка да ѝ ја отстапи јужна [[Словачка]] на Унгарија, а Полска независно добила мали територијални отстапки кратко потоа (Заолже). [[Чешка (историска област)|Бохемија]], [[Моравија]] и [[Шлеска]] изгубиле околу 38% од нивната вкупна површина од Германија, со околу 2,8&nbsp;милиони Германци и 513.000 до 750.000 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bruntal.net/2007072602-k-otazce-vysidleni-obcanu-csr-ze-sudet-tesinska-podkarpatske-rusi-a-slovenske-republiky-v-letech-1938-1939|title=K otázce vysídlení občanů ČSR ze Sudet, Těšínska, Podkarpatské Rusi a Slovenské republiky v letech 1938/1939|archive-url=https://archive.today/20141202131759/http://www.bruntal.net/2007072602-k-otazce-vysidleni-obcanu-csr-ze-sudet-tesinska-podkarpatske-rusi-a-slovenske-republiky-v-letech-1938-1939|archive-date=2 December 2014|accessdate=2 December 2014}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bohumildolezal.cz/texty/u074-08.htm|title=Fakta o vyhnání Čechů ze Sudet|work=bohumildolezal.cz|accessdate=20 July 2019}}</ref> [[Чеси|чешки]] жители. Унгарија, пак, добила 11,882 км<sup>2</sup> во јужна Словачка и јужна [[Закарпатија|Карпатска Рутенија]]. Според пописот од 1941 година, околу 86,5% од населението на територијата било [[Унгарци]]. Словачка изгубила 10,390 км<sup>2</sup> и 854.218 жители за Унгарија (според пописот на чехословачката заедница од 1930 година, околу 59% биле Унгарци, а 32% биле [[Словаци]] и Чеси <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.forumhistoriae.sk/documents/10180/70153/hetenyi.pdf|title=Slovak-Hungarian border in the years 1938–1945|last=Hetényi|first=Martin|date=2008|accessdate=17 July 2021}}</ref>). Полска го анектирала градот [[Чешки Тешин]] со околната област (околу 906 км<sup>2</sup>, со 250.000 жители. Полјаците сочинувале околу 36% од населението, што е намалување од 69% во 1910 година) {{Sfn|Siwek|n.d.}} и две помали погранични области во северна Словачка, поточно во регионите Спиш и Орава. (226 км<sup>2</sup>, 4.280 жители, само 0,3% Полјаци). Набргу по Минхенската конференција, 115.000 Чеси и 30.000 Германци побегнале во остатокот од Чехословачка. Според Институтот за помош на бегалците, вистинскиот број на бегалци на 1 март 1939 година изнесувал речиси 150.000 луѓе. На 4 декември 1938 година, на изборите во Рајхсгау Судетенланд, 97,3% од возрасното население гласало во корист на [[Националсоцијалистичка германска работничка партија|Нацистичката партија]]. Околу половина милион судетски Германци се приклучиле на Нацистичката партија, 17,3% од германското население во Судетенланд (просечното учество на [[Националсоцијалистичка германска работничка партија|НСДАП]] во нацистичка Германија било 7,9%). Така, Судетенланд бил „најголемиот пронацистички“ регион во нацистичка Германија. {{Sfn|Zimmerman|1999}} Поради нивното познавање на [[Чешки јазик|чешкиот јазик]], голем број на судетски Германци биле вработени во администрацијата на [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторатот Бохемија и Моравија]], како и во нацистичките организации, како што е [[Гестапо]]. Најзначаен од нив бил [[Карл Херман Франк]], генерал на [[Шуцштафел|СС]] и полиција и државен секретар во Протекторатот. ==== Германска инвазија на остатокот од Чехословачка ==== Во 1937 година, ''[[Вермахт|Вермахтот]]'' формулирал план, „Операција Зелено“ (''Fall Grün'') за инвазија на Чехословачка. Тој бил спроведен кратко време по прогласувањето на [[Словачка Република (1939–1945)|Словачката држава]] на [[15 март]] [[1939]] година. {{Sfn|Herzstein|1980}} На 14 март, Словачка се отцепила од Чехословачка и станала посебна држава потчинета на нацистите. Следниот ден, [[Карпатска Украина]] исто така прогласила независност, но по три дена, била целосно окупирана и анектирана од Унгарија. Чехословачкиот претседател [[Емил Хаха]] отпатувал во [[Берлин]] и бил оставен да чека, а наредбите за инвазија веќе биле дадени. За време на состанокот со Хитлер, на Хаха му се заканиле со бомбардирање на [[Прага]] доколку одбие да им нареди на чешките трупи да го положат оружјето. Таа вест предизвикала [[срцев удар]] од кој бил оживеан со инјекција од докторот на Хитлер. Потоа Хаха се согласил да го потпише комуникето со кое ја прифаќа [[Окупација на Чехословачка (1938-1945)|германската окупација на остатокот од Бохемија и Моравија]], „''што во својата лажливост било извонредно дури и за нацистите''“. Черчиловото предвидување се исполнило, бидејќи германските војски влегле во Прага и продолжиле да го окупираат остатокот од земјата, кој бил претворенн во протекторат на Рајхот. Во март 1939 година, [[Константин фон Нојрат]] бил назначен за Рајхпротектор и служел како личен претставник на Хитлер во протекторатот. Веднаш по окупацијата, започнало бран апсења, претежно бегалци од Германија, Евреи и чешки јавни личности. До ноември, еврејските деца биле протерани од своите училишта, а нивните родители отпуштени од работа. Универзитетите и колеџите биле затворени по протестите против окупацијата на Чехословачка. Над 1200 студенти биле испратени во концентрациони логори, а девет студентски лидери биле погубени на 17 ноември ([[Меѓународен ден на студентите]]). Со освојувањето на Бохемија и Моравија, нацистичка Германија ја добила целата квалификувана работна сила и тешката индустрија што се наоѓаа таму, како и целото оружје на чехословачката армија. За време на [[Битка за Франција|битката за Франција]] во 1940 година, околу 25% од целото германско оружје доаѓало од протекторатот. Нацистичка Германија, исто така, го добила и целото златно богатство на Чехословачка, вклучувајќи го и златото складирано во [[Банка на Англија|Банката на Англија]]. Од вкупно 227 тони злато пронајдени по војната во рудници за сол, само 18,4 тони биле вратени во Чехословачка во 1982 година, но поголемиот дел од него доаѓал од Чехословачка. Чехословачка, исто така, била принудена да „''продава''“ воен материјал на ''Вермахтот'' за 648&nbsp;милиони предвоени чехословачки круни, долг кој никогаш не бил отплатен. [[Податотека:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-505,_Prag,_Burg,_Besuch_Adolf_Hitler.jpg|лево|мини|Адолф Хитлер при неговата посета на [[Прашки град|Прашкиот замок]] по воспоставувањето на германски [[Протекторат Чешка и Моравија|протекторат]], 15 март 1939 година]] Чемберлејн тврдел дека анексијата на Прага е „''сосема поинаква категорија''“ што се движи подалеку од [[Втора триесетгодишна војна|легитимните версајски поплаки]]. Во меѓувреме, во Британија се појави загриженост дека Полска, која сега беше опкружена со многу германски поседи, ќе стане следната цел на нацистичкиот експанзионизам. Тоа стана очигледно од спорот околу полскиот коридор и [[Слободен град Данциг|Слободниот град Данциг]] и резултираше со потпишување на англо-полски воен сојуз. Тоа ја натера полската влада да одбие да ги прифати германските предлози за преговори околу полскиот коридор и статусот на Данциг. Чемберлејн се чувствуваше предаден од нацистичкото заземање на Чехословачка, сфати дека неговата политика на смирување кон Хитлер не успеа и затоа почна да зазема многу поцврст став против Германија. Тој веднаш почна да ги мобилизира британските вооружени сили во воена состојба, а Франција го стори истото. Италија се виде себеси загрозена од британската и француската флота и ја започна својата инвазија на Албанија во април 1939 година. ==== Зацврстување на вооружувањето ==== Бидејќи поголемиот дел од граничната одбрана се наоѓал на територијата отстапена како последица на Минхенскиот договор, остатокот од Чехословачка бил целосно отворен за понатамошна инвазија и покрај релативно големите залихи на современо вооружување. Во говорот одржан во [[Рајхстаг|Рајхстагот]], Хитлер ја изразил важноста на окупацијата за зацврстување на германската војска и забележал дека со окупирањето на Чехословачка, Германија добила 2.175 топови и оружја, 469 тенкови, 500 противвоздушни артилериски оружја, 43.000 митралези, 1.090.000 воени пушки, 114.000 пиштоли, околу милијарда куршуми муниција за лесно оружје и 3 милиони куршуми за противвоздушна одбрана. Тоа, според него, потоа би можело да вооружи околу половина од Вермахтот. <ref>{{Наведена книга|title=Kam zmizel zlatý poklad republiky|last=Motl|first=Stanislav|publisher=Rybka publishers|year=2007|edition=2nd|location=Prague|language=cs}}</ref> Чехословачкото оружје подоцна одиграло голема улога во германското освојување на Полска и Франција, при што Франција ја наговорила на Чехословачка да го предаде Судетскиот Округ во 1938 година. ==== Раѓање на германскиот отпор ==== Во Германија, кризата во Судетската Област довела до таканаречениот [[Остеров заговор]]. Генералот Ханс Остер, заменик-шеф на ''Абвер'', и истакнати личности во германската војска се спротивставиле на режимот поради неговото однесување, кое се заканувало да ја воведе Германија во војна за која верувале дека не е подготвена да се бори. Тие разговарале за соборување на Хитлер и режимот преку планиран напад врз Рајх-канцеларијата од страна на силите лојални на заговорот. <ref>Terry M. Parssinen, '' The Oster Conspiracy of 1938: The Unknown Story of the Military Plot to Kill Hitler and Avert World War II'' (2001). {{ISBN missing}}</ref> ==== Италијанските колонијални барања од Франција ==== Италија силно ја поддржала Германија на Минхенската конференција, а неколку недели подоцна, во октомври 1938 година, направила обид да ја искористи својата предност за да постави нови барања кон Франција. Мусолини барал слободно пристаниште во Џибути, контрола на железничката пруга [[Адис Абеба]] - [[Џибути (град)|Џибути]], италијанско учество во управувањето со [[Суецки Канал|Суецкиот Канал]], некаков вид француско-италијански кондоминиум над [[Француски Протекторат Тунис|Тунис]] и зачувување на [[Италијанска култура|италијанската култура]] на [[Корзика]], остров кој бил под француска контрола, без француска асимилација на народот. Франција ги отфрлила тие барања и почнала да се заканува со поморски маневри како предупредување до Италија. <ref name="H. James Burgwyn 1940. p182-183">H. James Burgwyn, ''Italian Foreign Policy in the Interwar Period, 1918–1940'' (Praeger Publishers, 1997), pp. 182–185. {{ISBN missing}}</ref> === Цитати од клучни учесници === [[Податотека:Protectorate_Of_Bohemia_and_Moravia.png|мини|Карта на [[Протекторат Чешка и Моравија|Протекторатот Бохемија и Моравија]]]] Германија изјавила дека [[Аншлус|вклучувањето]] на [[Нацистичка Австрија|Австрија]] во Рајхот резултирало да добие граници со Чехословачка кои претставувале голема опасност за германската безбедност и дека тоа ѝ овозможило на Германија да биде опкружена од Западните сили. {{Sfn|Müller|1943}} Невил Чемберлејн го објавил договорот на аеродромот Хестон на следниов начин: {{blockquote|... решението на чехословачкиот проблем, кое сега е постигнато, според мене, е само вовед во поголемо решение во кое цела Европа може да најде мир. Утрово имав уште еден разговор со германскиот канцелар, господинот Хитлер, и еве го документот на кој стои неговото име, како и моето. Некои од вас, можеби, веќе слушнале што содржи, но би сакал само да ви го прочитам: „... Договорот потпишан синоќа и Англо-германскиот поморски договор го сметаме за симболичен на желбата на нашите два народа никогаш повеќе да не војуваат еден против друг.“<ref name="OxQuote">[[The Oxford Dictionary of Quotations]]</ref>}} Подоцна истиот ден тој стоел пред Даунинг стрит 10 и повторно прочитал дел од документот и заклучил: {{blockquote|„Добри пријатели, по втор пат во нашата историја британски премиер се врати од Германија носејќи мир со чест. Верувам дека тоа е мир за нашето време.“ (Повикувањето на Чемберлејн на враќањето на [[Дизраели]] од [[Берлински конгрес]] во 1878 година)<ref name="OxQuote" /><ref name="number10">{{cite web|title=Neville Chamberlain|publisher=UK government|url=http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/neville-chamberlain|access-date=2008-09-23|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402040124/http://www.number10.gov.uk/history-and-tour/prime-ministers-in-history/neville-chamberlain|archive-date=2 April 2012}}</ref>}} [[Винстон Черчил]], осудувајќи го Договорот во Долниот дом на [[5 октомври]] [[1938]] година, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nationalchurchillmuseum.org/disaster-of-the-first-magnitude.html|title=National Churchill Museum|accessdate=1 October 2016}}</ref> изјавил: {{blockquote|Претрпевме целосен и неоспорен пораз... ќе откриете дека во временски период што може да се мери со години, но може да се мери и со месеци, Чехословачка ќе биде освоена од нацистичкиот режим. Се наоѓаме во присуство на катастрофа од прв размер... претрпевме пораз без војна, чии последици ќе патуваат далеку со нас по нашиот пат... поминавме низ ужасна пресвртница во нашата историја, кога целата рамнотежа на Европа е нарушена и дека ужасните зборови засега се изговорени против западните демократии: „Вие сте измерени на вагата и сте пронајдени недостасни“. И немојте да мислите дека ова е крајот. Ова е само почетокот на пресметката. Ова е само првата голтка, првиот предвкус на горчливата чаша што ќе ни се нуди година по година, освен ако со врвно закрепнување на моралното здравје и воената сила, повторно не се кренеме и не застанеме на страната на слободата како во старо време.}} На 13 август 1938 година, пред конференцијата, Черчил му напишал писмо на [[Дејвид Лојд Џорџ]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.winstonchurchill.org/resources/quotations/135-quotes-falsely-attributed|title=The Churchill Center|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005020411/https://winstonchurchill.org/resources/quotations/135-quotes-falsely-attributed|archive-date=5 October 2016|accessdate=1 October 2016}}</ref> {{blockquote|Мислам дека во следните неколку недели ќе мора да избереме помеѓу војна и срам, и немам многу сомнеж каква ќе биде одлуката.}} == Правно поништување == За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], британскиот премиер [[Винстон Черчил|Черчил]], кој се спротивставил на договорот кога бил потпишан, бил решен дека условите на договорот нема да бидат почитувани по војната и дека судетските територии треба да бидат вратени на повоена Чехословачка. На [[5 август]] [[1942]] година, министерот за надворешни работи Ентони Еден му ја испратил следната нота на Јан Масарик: {{blockquote|Во светлината на неодамнешните размени на мислења меѓу нашите влади, мислам дека би било корисно да ја дадам следната изјава за ставот на Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство во однос на Чехословачка. Во моето писмо од 18 јули 1941 година, ја информирав Вашата Екселенција дека Кралот одлучил да акредитира вонреден пратеник и ополномоштен министер на д-р Бенеш за претседател на Чехословачката Република. Објаснив дека оваа одлука подразбира дека Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство ја смета правната позиција на Претседателот и Владата на Чехословачката Република за идентична со онаа на другите сојузнички шефови на држави и влади воспоставени во оваа земја. Статусот на претставникот на Неговото Височество неодамна е подигнат на амбасадор. Премиерот веќе го искажа мислењето во порака емитувана до чехословачкиот народ на 30 септември 1940 година, ставот на Владата на Неговото Височество во однос на договорите постигнати во Минхен во 1938 година. Г-дин Черчил потоа рече дека Минхенскиот договор е уништен од Германците. Оваа изјава беше официјално соопштена на д-р Бенеш на 11 ноември 1940 година. Горенаведената изјава и формалниот чин на признавање ја водеа политиката на Владата на Неговото Височество во однос на Чехословачка, но за да се избегне какво било можно недоразбирање, сакам да изјавам во име на Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство дека бидејќи Германија намерно ги уништи договорите во врска со Чехословачка постигнати во 1938 година, во кои учествуваше Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство, Владата на Неговото Височество се смета себеси за слободна од какви било обврски во овој поглед. При конечното решавање на чехословачките граници што треба да се постигне на крајот од војната, тие нема да бидат под влијание на никакви промени направени во и по 1938 година.}} На што Масарик одговорил на со следната порака: {{blockquote|Имам чест да го потврдам приемот на Вашата нота од 5 август 1942 година и ја користам оваа можност да му ја пренесам на Вашата Екселенција, во име на чехословачката влада и во мое име, како и во име на целиот чехословачки народ кој во моментов страда толку ужасно под нацистичкиот јарем, изразот на нашата најтопла благодарност. Нотата на Вашата Екселенција го нагласува фактот дека формалниот чин на признавање ја водеше политиката на Владата на Неговото Височество во однос на Чехословачка, но, за да се избегне какво било можно недоразбирање, Владата на Неговото Височество сега сака да изјави дека, бидејќи Германија намерно ги уништи договорите во врска со Чехословачка постигнати во 1938 година, во кои учествуваше Владата на Неговото Височество во Обединетото Кралство, Владата на Неговото Височество се смета себеси за слободна од какви било обврски во овој поглед. При конечното решавање на чехословачките граници што треба да се постигне на крајот од војната, тие нема да бидат под влијание на никакви промени направени во и по 1938 година. Мојата Влада ја прифаќа нотата на Вашата Екселенција како практично решение на прашањата и тешкотиите од витално значење за Чехословачка што се појавија меѓу нашите две земји како последица на Минхенскиот договор, задржувајќи ја, секако, нашата политичка и правна позиција во однос на Минхенскиот договор и настаните што следеа по него, како што е изразено во нотата на чехословачкото Министерство за надворешни работи од 16 декември 1941 година. Ја сметаме Вашата важна нота од 5 август 1942 година за многу значаен чин на правда кон Чехословачка и ве уверуваме во нашето вистинско задоволство и нашата длабока благодарност кон вашата голема земја и нација. Минхенскиот договор меѓу нашите две земји сега може да се смета за мртов.{{sfn|League of Nations Treaty Series|pp=378–380}}}} Во септември 1942 година, [[Француски национален комитет|Францускиот национален комитет]], предводен од [[Шарл де Гол]], го прогласил Минхенскиот договор за ништовен уште од самиот почеток, а на [[17 август]] [[1944]] година, француската влада го потврдила тоа. <ref name="auto">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=s5pwCQAAQBAJ&q=The+Fall+and+Rise+of+a+Nation%3A+Czechoslovakia&pg=PA124|title=Czech Law in Historical Contexts|last=Jan|first=Kuklík|date=2015|publisher=Charles University in Prague, Karolinum Press|isbn=9788024628608|access-date=20 July 2019|via=Google Books}}</ref> Откако фашистичкото раководство на Мусолини било заменето, италијанската влада го следела примерот и го сторила истото. По победата на [[Сојузници во Втората светска војна|Сојузниците]] и поразот на [[Трет Рајх|нацистичка Германија]] во 1945 година, Судетската област била вратена во Чехословачка, додека мнозинството што зборувало германски било протерано во согласност со меѓународниот [[Потсдамски договор]]. == „Духот од Минхен“ == Во [[Соединетите Американски Држави]] и [[Обединетото Кралство]], зборовите „Минхен“ и „помирување“ често се споменуваат кога се бара директна, честопати воена акција за решавање на меѓународна криза и се карактеризира политички противник кој ги осудува преговорите како слабост. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=0irZ8O6jJt4C|title=Analogies at War: Korea, Munich, Dien Bien Phu, and the Vietnam Decisions of 1965|last=Yuen Foong Khong|publisher=Princeton UP|year=1992|isbn=0691025355|pages=4–7}}</ref> Во 1950 година, американскиот претседател [[Хари Труман]] го споменал „Минхен“ за да ја оправда својата воена акција во [[Корејска војна|Корејската војна]]: „''Светот научи од Минхен дека безбедноста не може да се купи со помирување''“. Многу подоцнежни кризи биле придружени со извици „Минхен“ од политичарите и медиумите. Во 1960 година, конзервативниот американски сенатор Бери Голдвотер го употребил терминот „Минхен“ за да опише домашно политичко прашање, велејќи дека обидот на [[Републиканска партија (САД)|Републиканската партија]] да им се допадне на либералите е „''Минхен на Републиканската партија''“. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1995/12/the-conservative-1960s/376506/|title=The Conservative 1960s|last=Dallek|first=Matthew|date=December 1995|work=The Atlantic|access-date=5 September 2020|page=6}}</ref> Во 1962 година, генералот Кертис Лемеј му рекол на американскиот претседател [[Џон Ф. Кенеди]] дека неговото одбивање да ја бомбардира [[Куба]] за време на [[Кубанска криза|Кубанската ракетна криза]] било „''скоро исто толку лошо како и помирувањето во Минхен''“, остра критика со оглед на тоа што неговиот татко [[Џозеф П. Кенеди Постариот]] генерално го поддржувал помирувањето во својство на амбасадор во Велика Британија. <ref>{{Наведена книга|title=One minute to midnight: Kennedy, Khrushchev, and Castro on the brink of nuclear war|last=Dobbs|first=Michael|date=2008|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=9780307269362|edition=1st|location=New York|oclc=608213334}}</ref> Во 1965 година, американскиот претседател [[Линдон Џонсон]], оправдувајќи ја зголемената воена акција во [[Виетнамска војна|Виетнам]], изјавил: „''Од Хитлер и Минхен научивме дека успехот само го храни апетитот за агресија''“. Цитирањето на Минхен во дебатите за надворешна политика продолжува да биде вообичаено во 21 век. За време на преговорите за [[Ирански јадрен договор|јадрениот договор со Иран,]] посредувани од [[Државен секретар на Соединетите Американски Држави|државниот секретар]] [[Џон Кери]], претставникот [[Џон Калберсон]], републикански претставник од Тексас, ја објавил пораката на [[Твитер]] „''Полошо од Минхен''“. Самиот Кери се повикал на Минхен во говор во Франција, залагајќи се за воена акција во [[Сирија]], велејќи: „''Ова е нашиот Минхенски момент''“. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/av/world-us-canada-24004687|title=Kerry: 'This is our Munich moment'|work=BBC News|access-date=2021-10-04|language=en-GB}}</ref> „Минхен и помирување“, според зборовите на научниците Фредерик Логевал и Кенет Осгуд, „''станаа меѓу највалканите зборови во [[Политика на САД|американската политика]], синоним за наивност и слабост, и означуваат лукава подготвеност да се разменат виталните интереси на нацијата за празни ветувања''“. Тие тврделе дека успехот на американската надворешна политика честопати зависи од тоа дали претседателот ќе ги издржи „''неизбежните обвинувања за помирување што ја придружуваат секоја одлука за преговори со непријателски сили''“. Претседателите кои ја оспориле „тиранијата на Минхен“ честопати постигнувале политички придобивки, а оние кои го наведувале Минхен како принцип на американската надворешна политика честопати ја воделе нацијата во нејзините „најтрајни трагедии“. [[Западна Германија|Западногерманската]] политика на останување неутрална во [[Арапско-израелски конфликт|арапско-израелскиот воен судир]] по [[Минхенски масакр|Минхенскиот масакар]] и киднапирањето на летот 615 на Луфтханза во 1972 година, наместо да заземе [[Израел|произраелска]] позиција, довело до израелски споредби со Минхенскиот договор за помирување. <ref name="sp_article">{{Наведени вести|url=http://wissen.spiegel.de/wissen/image/show.html?did=42765038&aref=image035/0542/PPM-SP197204601200122.pdf&thumb=false|title=Deutsche Feigheit|date=11 November 1972|work=[[Der Spiegel]]|access-date=16 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019124318/http://wissen.spiegel.de/wissen/image/show.html?did=42765038&aref=image035%2F0542%2FPPM-SP197204601200122.pdf&thumb=false|archive-date=19 October 2013|language=de}}</ref> ===Белешки=== {{notelist |refs= {{efn|name="странски имиња"|'''Минхенски договор:''' {{langx|cs|Mnichovská dohoda}}; {{langx|sk|Mníchovská dohoda}}; {{langx|de|Münchner Abkommen}}}} }} ===Наводи=== {{наводи}} ==Извори== <!-- When changing these make sure you change the associated{{sfn|}} templates throughout the article --> ===Книги=== {{refbegin}} * {{cite book |last=Bell |first=P. M. H. |title=The Second World War in Europe |year=1986 |publisher=[[Longman]] |location=[[Harlow, Essex]] }} * {{cite book |last=Douglas |first=R.M. |title=Orderly and Humane: The Expulsion of the Germans after the Second World War |date=2012 |publisher=Yale University Press |location=New Haven }} *{{cite book |last= Faber |first= David |title= Munich: The 1938 Appeasement Crisis |access-date= |edition= |orig-date= |year= 2008 |publisher= Simon & Schuster |location= New York & London |isbn= 978-1-84737-008-2 |oclc= |page= |pages=}} * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Martin |last2=Gott |first2=Richard |title=The Appeasers |publisher=Frank Cass & Co. |location=[[London]] |year=1999 |orig-year=1967 }} * {{cite book |last1=Goldstein |first1=Erik |last2=Lukes |first2=Igor |title=The Munich Crisis, 1938: Prelude to World War II |url=https://books.google.com/books?id=UzeeAO54m7gC |publisher=[[Weidenfeld & Nicolson]] |location=[[London]] |year=1967 |isbn=9781136328398 }} * {{cite book |last=Herzstein |first=Robert Edwin |author-link=Robert E. Herzstein |title=The Nazis |url=https://archive.org/details/nazisherz00herz |url-access=registration |series=World War II series |publisher=Time-Life Books |location=[[New York City|New York]] |year=1980 }} * {{cite book |last=Hildebrand |first=Klaus |author-link=Klaus Hildebrand |title=Das Dritte Reich. |publisher=Oldenbourg Grundriss der Geschichte |location=[[München]] |year=1991 |language=de }} * {{cite book |last=Jesenský |first=Marcel |title=The Slovak–Polish Border, 1918–1947 |url= https://books.google.com/books?id=KFhvBAAAQBAJ&q=polish+demands+21+september+1938&pg=PT69 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2014 |isbn=9781137449641 }} * {{cite book |last=Kirkpatrick |first=Ivone |author-link=Ivone Kirkpatrick |title=The Inner Circle |publisher=[[Macmillan Publishers (United States)|Macmillan]] |year=1959 }} * {{cite book |last=Kornat |first=Marek |author-link=Marek Kornat |title=Polityka zagraniczna Polski 1938–1939. Cztery decyzje Józefa Becka |url = https://muzeum1939.pl/sites/default/files/plik/fd7dc924278f87b48f44deed9863fa5515332.pdf |publisher=Wydawnictwo Oskar |year=2012 |language=pl }} * {{Cite book |last=Majewski |first=Piotr M. |title=Kiedy wybuchnie wojna? 1938. Studium kryzysu |date=2019 |publisher=[[Krytyka Polityczna]] |isbn=9788366232419 |location=Warsaw |language=pl |trans-title=When will the war break out? 1938: A study of the crisis}} * {{cite book |last=Maugham |first=Viscount |author-link=Frederic Maugham, 1st Viscount Maugham |title=The Truth about the Munich Crisis |publisher=William Heinemann Ltd |year=1944 }} * {{cite book |last=McDonough |first=F. |title=Hitler, Chamberlain and Appeasement |publisher=[[Cambridge University Press]] |location=[[Cambridge]] |year=2002 }} * {{cite book |last=Müller |first=Reinhard |title=Deutschland |language=de |publisher=Sechster Teil, R. Oldenbourg Verlag |location=[[München]] and [[Berlin]] |year=1943 }} * {{cite book |last1=Noakes |first1=J. |last2=Pridham |first2=G. |title=Nazism 1919–1945: Foreign Policy War, and Racial Extermination |volume=II |year=2010 |orig-year=2001 |edition=2nd |publisher=[[University of Exeter Press]] |location=[[Devon]] }} * {{cite book |last=Parssinen |first=Terry |title=The Oster Conspiracy of 1938: The Unknown Story of the Military Plot to Kill Hitler |publisher=Pimlico Press |year=2004 |isbn=1844133079 }} * {{cite book |last=Rak |first=Krzysztof |title=Polska – niespełniony sojusznik Hitlera |publisher=Bellona |year=2019 |language=pl }} * {{cite book |last=Shirer |first=William L. |author-link=William L. Shirer |title=The Rise and Fall of the Third Reich |year=1960 |publisher=Pan |title-link=The Rise and Fall of the Third Reich }} * {{cite book |last=Shirer |first=William L. |author-link=William L. Shirer |title=The Collapse of the Third Republic: An Inquiry into the Fall of France in 1940 |year=1969 |publisher=Da Capo Press }} * {{cite book |last=Zimmerman |first=Volker |title=Die Sudetendeutschen im NS-Staat. Politik und Stimmung der Bevölkerung im Reichsgau Sudetenland (1938–1945) |language=de |publisher=Essen |year=1999 |isbn=3884747703 }} {{refend}} ===Мрежни места=== {{refbegin}} * {{cite web |last=Siwek |first=Tadeusz |title=Statystyczni i niestatystyczni Polacy w Republice Czeskiej |language=pl |url=http://www.wspolnota-polska.org.pl/index.php?id=kw3_3_06 |publisher= Wspólnota Polska |date=n.d. }} * {{cite book |title=League of Nations Treaty Series |volume=204 |url=http://treaties.un.org/doc/Publication/UNTS/LON/Volume%20204/v204.pdf |year=1941–1943 |ref={{sfnref|League of Nations Treaty Series}} }} ===Journal arНовинарски извори=== * <!-- Logevall and Osgood (2010) "The Ghost of Munich: America's Appeasement Complex"-->{{cite Q|Q125208142}} {{refend}} ==Дополнително читање== * {{cite book |last=Bouverie |first= Tim |title= Appeasing Hitler: Chamberlain, Churchill and the Road to War |access-date= |edition= |orig-date= |year= 2019 |publisher= The Bodley Head |location= London |isbn= 978-1847-924407 |oclc= |page= |pages=}} * Butterworth, Susan Bindoff. "Daladier and the Munich crisis: A reappraisal." ''Journal of Contemporary History'' 9.3 (1974): 191–216 * Cole, Robert A. "Appeasing Hitler: The Munich Crisis of 1938: A Teaching and Learning Resource", ''New England Journal of History'' (2010) 66#2 pp 1–30. * Duroselle, Jean-Baptiste. ''France and the Nazi Threat: The Collapse of French Diplomacy 1932–1939'' (2004) pp 277–301. * {{cite journal |last=Dray |first=W. H. |title=Concepts of Causation in A. J. P. Taylor's Account of the Origins of the Second World War |journal=History and Theory |volume=17 |pages=149–174 |number=2 |year=1978 |jstor=2504843 |doi=10.2307/2504843 }} * Farnham, Barbara Reardon. ''Roosevelt and the Munich crisis: A study of political decision-making'' (Princeton University Press, 2021). * Goddard, Stacie E. "The rhetoric of appeasement: Hitler's legitimation and British foreign policy, 1938–39." ''Security Studies'' 24.1 (2015): 95–130. * Gottlieb, Julie et al. eds. ''The Munich Crisis, politics and the people: International, transnational and comparative perspectives'' (2021) [https://www.amazon.com/Munich-Crisis-politics-people-International/dp/1526138085 excerpt] * Jordan, Nicole. "Léon Blum and Czechoslovakia, 1936–1938." ''French History'' 5#1 (1991): 48–73. * Lukes, Igor and Erik Goldstein, eds. ''The Munich crisis, 1938: prelude to World War II'' (1999); Essays by scholars. [https://archive.org/details/munichcrisis193800igor online] * {{cite book |title= Fighting Churchill, Appeasing Hitler |last= Phillips |first= Adrian |year= 2019 |publisher= Pegasus |location= New York and London |isbn= 978-1-64313-221-1}} * Record, Jeffrey. "The use and abuse of history: Munich, Vietnam and Iraq." ''Survival'' (2019) pp.&nbsp;163–180. * Riggs, Bruce Timothy. [https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc278388/m2/1/high_res_d/1002720956-riggs.pdf "Geoffrey Dawson, editor of "The Times" (London), and his contribution to the appeasement movement" (PhD dissertation, U of North Texas, 1993 online)], bibliography pp 229–233. * Ripsman, Norrin M. and Jack S. Levy. 2008. "[https://www.mitpressjournals.org/doi/abs/10.1162/isec.2008.33.2.148 Wishful Thinking or Buying Time? The Logic of British Appeasement in the 1930s]." ''International Security'' 33(2): 148–181. * Smetana, Vít. "Ten propositions about Munich 1938. On the fateful event of Czech and European history{{snd}}without legends and national stereotypes." ''Czech Journal of Contemporary History'' 7.7 (2019): 5–14. [http://sd.usd.cas.cz/pdfs/sod/2019/11/01.pdf online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220319141012/http://sd.usd.cas.cz/pdfs/sod/2019/11/01.pdf |date=19 March 2022 }} * Thomas, Martin. "France and the Czechoslovak crisis." ''Diplomacy and Statecraft'' 10.23 (1999): 122–159. * Watt, Donald Cameron. ''How war came: the immediate origins of the Second World War, 1938–1939'' (1989) [[iarchive:howwarcameimmedi00dona|online free to borrow]] * Werstein, Irving. ''Betrayal: the Munich pact of 1938'' (1969) [https://archive.org/details/betrayalmunichpa00wers online free to borrow] * Wheeler-Bennett, John. ''Munich: Prologue to tragedy'' (1948). == Надворешни врски == {{commons}} * [http://avalon.law.yale.edu/imt/munich1.asp The Munich Agreement] – Text of the Munich Agreement on-line * [http://www.otr.com/munich.shtml The Munich Agreement in contemporary radio news broadcasts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110524211711/http://www.otr.com/munich.shtml |date=24 May 2011 }} – Actual radio news broadcasts documenting evolution of the crisis * [https://web.archive.org/web/20110629123341/http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/The_Munich_Agreement_/ The Munich Agreement] Original reports from The Times * [http://www.britishpathe.com/record.php?id=49806 British Pathe newsreel (includes Chamberlain's speech at Heston aerodrome)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110708095933/http://www.britishpathe.com/record.php?id=49806 |date=8 July 2011 }} ([[Adobe Flash]]) * [http://www.otr.com/peace.html Peace: And the Crisis Begins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715020727/http://www.otr.com/peace.html |date=15 July 2011 }} from a broadcast by Dorothy Thompson, 1 October 1938 * [http://airminded.org/archives/sudeten-crisis/ Post-blogging the Sudeten Crisis] – A day by day summary of the crisis * [https://web.archive.org/web/20120928233832/http://www.fco.gov.uk/resources/en/pdf/treaties/TS1/1942/3 Text of the 1942 exchange of notes nullifying the Munich agreement] * [http://jirikkucera.files.wordpress.com/2011/03/mc3bcnchner-abkommen1.pdf Photocopy of The Munich Agreement from Politisches Archiv des Auswärtigen Amts in Berlin (text in German) and from The National Archives in London (map).] * [http://maps.omniatlas.com/europe/19381102/ Map of Europe during Munich Agreement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140801023345/http://maps.omniatlas.com/europe/19381102/ |date=1 August 2014 }} at omniatlas * [http://www.carrollquigley.net/misc/Quigley_explains_how_Germany_conquered_Czechoslovakia.htm Dr. Quigley explains how Nazi Germany seized a stronger Czechoslovakia] * List of Czechoslovak villages ceded to Germany, Hungary and Poland, a book in Slovak. [http://digitalna.kniznica.info/s/mTHZMCYYAV ''Územie a obyvatelstvo Slovenskej republiky a prehľad obcí a okresov odstúpenych Nemecku, Maďarsku a Poľsku'']. Bratislava: Štátny štatistický úrad, 1939. 92 p. – available online at [[University Library in Bratislava Digital Library|ULB's Digital Library]] [[Категорија:Договори на Обединетото Кралство]] [[Категорија:Договори на Третиот Рајх]] [[Категорија:Договори на Франција]] [[Категорија:Договори на Италија]] [[Категорија:Поделби на земји]] [[Категорија:Статии со извори на полски (pl)]] [[Категорија:Статии со извори на германски (de)]] [[Категорија:Статии со текст на словачки]] [[Категорија:Статии со текст на чешки]] [[Категорија:Статии со текст на германски]] [[Категорија:Статии со текст на француски]] a188lvhxcwd8fojy81oy85n6727046k Кристина Кох 0 1390387 5532757 2026-04-01T12:09:55Z Buli 2648 Создадена страница со: Кристина Хамок Кох (англиски: Christina Hammock Koch; родена Кох на 29 јануари 1979 година) е американска инженерка и астронаутка на НАСА од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жен... 5532757 wikitext text/x-wiki Кристина Хамок Кох (англиски: Christina Hammock Koch; родена Кох на 29 јануари 1979 година) е американска инженерка и астронаутка на НАСА од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата целосно женска прошетка. Кох е избрана за мисијата Артемис II, планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. g2wospkzlzflh11aw49qlie4f5q5flc 5532758 5532757 2026-04-01T12:11:26Z Buli 2648 5532758 wikitext text/x-wiki '''Кристина Хамок Кох''' (англиски: Christina Hammock Koch; родена Кох на 29 јануари 1979 година) е американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата целосно женска прошетка. Кох е избрана за мисијата [[Артемис 2]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. 7z30ln1k43kna1wtr7jarw0sc4v61yw 5532759 5532758 2026-04-01T12:11:56Z Buli 2648 5532759 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut |name = Christina Koch |image = Jsc2023e0016435 alt.jpg |caption = Koch in 2023 |birth_name = Christina Hammock |birth_date = {{birth date and age|1979|1|29}} |birth_place = [[Grand Rapids, Michigan]], U.S. |death_date = |death_place = |spouse = Robert Koch |education = [[North Carolina State University]] ([[Bachelor of Science|BS]], [[Master of Science|MS]]) |type = [[NASA astronaut]] |time = 328{{nbsp}}days, 13{{nbsp}}hours, 58{{nbsp}}minutes |selection = [[NASA Astronaut Group 21|NASA Group 21 (2013)]] |evas = 6 |eva_time = 42{{nbsp}}hours, 15{{nbsp}}minutes |missions = [[Soyuz MS-12]]/[[Soyuz MS-13|MS-13]] ([[Expedition 59]]/[[Expedition 60|60]]/[[Expedition 61|61]])<!-- Per Infobox astronaut instructions, wait until mission has launched to add this line: [[Artemis II]] --> |insignia = [[File:ISS Expedition 59 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 59 logo]] [[File:ISS Expedition 60 Patch.svg|45px|alt=ISS Expedition 60 logo]] [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 61 logo]] }} '''Кристина Хамок Кох''' (англиски: Christina Hammock Koch; родена Кох на 29 јануари 1979 година) е американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата целосно женска прошетка. Кох е избрана за мисијата [[Артемис 2]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. 5wh707oy3tcr2ar72m1fv7lhb7olx0h 5532760 5532759 2026-04-01T12:12:15Z Buli 2648 5532760 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut |name = Кристина Кох |image = Jsc2023e0016435 alt.jpg |caption = Koch in 2023 |birth_name = Christina Hammock |birth_date = {{birth date and age|1979|1|29}} |birth_place = [[Grand Rapids, Michigan]], U.S. |death_date = |death_place = |spouse = Robert Koch |education = [[North Carolina State University]] ([[Bachelor of Science|BS]], [[Master of Science|MS]]) |type = [[NASA astronaut]] |time = 328{{nbsp}}days, 13{{nbsp}}hours, 58{{nbsp}}minutes |selection = [[NASA Astronaut Group 21|NASA Group 21 (2013)]] |evas = 6 |eva_time = 42{{nbsp}}hours, 15{{nbsp}}minutes |missions = [[Soyuz MS-12]]/[[Soyuz MS-13|MS-13]] ([[Expedition 59]]/[[Expedition 60|60]]/[[Expedition 61|61]])<!-- Per Infobox astronaut instructions, wait until mission has launched to add this line: [[Artemis II]] --> |insignia = [[File:ISS Expedition 59 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 59 logo]] [[File:ISS Expedition 60 Patch.svg|45px|alt=ISS Expedition 60 logo]] [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 61 logo]] }} '''Кристина Хамок Кох''' (англиски: Christina Hammock Koch; родена Кох на 29 јануари 1979 година) е американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата целосно женска прошетка. Кох е избрана за мисијата [[Артемис 2]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. tloco8yiq70wczg52pl9kixmqhbweee 5532761 5532760 2026-04-01T12:12:45Z Buli 2648 5532761 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut |name = Кристина Кох |image = Jsc2023e0016435 alt.jpg |caption = Koch in 2023 |birth_name = Christina Hammock |birth_date = {{birth date and age|1979|1|29}} |birth_place = [[Grand Rapids, Michigan]], U.S. |death_date = |death_place = |spouse = Robert Koch |education = [[North Carolina State University]] ([[Bachelor of Science|BS]], [[Master of Science|MS]]) |type = [[NASA astronaut]] |time = 328{{nbsp}}days, 13{{nbsp}}hours, 58{{nbsp}}minutes |selection = [[NASA Astronaut Group 21|NASA Group 21 (2013)]] |evas = 6 |eva_time = 42{{nbsp}}часа, 15{{nbsp}}минути |missions = [[Soyuz MS-12]]/[[Soyuz MS-13|MS-13]] ([[Expedition 59]]/[[Expedition 60|60]]/[[Expedition 61|61]])<!-- Per Infobox astronaut instructions, wait until mission has launched to add this line: [[Artemis II]] --> |insignia = [[File:ISS Expedition 59 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 59 logo]] [[File:ISS Expedition 60 Patch.svg|45px|alt=ISS Expedition 60 logo]] [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 61 logo]] }} '''Кристина Хамок Кох''' (англиски: Christina Hammock Koch; родена Кох на 29 јануари 1979 година) е американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата целосно женска прошетка. Кох е избрана за мисијата [[Артемис 2]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. r2m3fnk8af05pqvg0srver9z88s7i75 5532762 5532761 2026-04-01T12:13:04Z Buli 2648 5532762 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut |name = Кристина Кох |image = Jsc2023e0016435 alt.jpg |caption = Кох во 2023 |birth_name = Christina Hammock |birth_date = {{birth date and age|1979|1|29}} |birth_place = [[Grand Rapids, Michigan]], U.S. |death_date = |death_place = |spouse = Robert Koch |education = [[North Carolina State University]] ([[Bachelor of Science|BS]], [[Master of Science|MS]]) |type = [[NASA astronaut]] |time = 328{{nbsp}}days, 13{{nbsp}}hours, 58{{nbsp}}minutes |selection = [[NASA Astronaut Group 21|NASA Group 21 (2013)]] |evas = 6 |eva_time = 42{{nbsp}}часа, 15{{nbsp}}минути |missions = [[Soyuz MS-12]]/[[Soyuz MS-13|MS-13]] ([[Expedition 59]]/[[Expedition 60|60]]/[[Expedition 61|61]])<!-- Per Infobox astronaut instructions, wait until mission has launched to add this line: [[Artemis II]] --> |insignia = [[File:ISS Expedition 59 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 59 logo]] [[File:ISS Expedition 60 Patch.svg|45px|alt=ISS Expedition 60 logo]] [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 61 logo]] }} '''Кристина Хамок Кох''' (англиски: Christina Hammock Koch; родена Кох на 29 јануари 1979 година) е американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата целосно женска прошетка. Кох е избрана за мисијата [[Артемис 2]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. qxpsrde41nx4fgnzsjasr8oql8vfsrv 5532763 5532762 2026-04-01T12:19:09Z Buli 2648 5532763 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut |name = Кристина Кох |image = Jsc2023e0016435 alt.jpg |caption = Кох во 2023 |birth_name = Christina Hammock |birth_date = {{birth date and age|1979|1|29}} |birth_place = [[Grand Rapids, Michigan]], U.S. |death_date = |death_place = |spouse = Robert Koch |education = [[North Carolina State University]] ([[Bachelor of Science|BS]], [[Master of Science|MS]]) |type = [[NASA astronaut]] |time = 328{{nbsp}}days, 13{{nbsp}}hours, 58{{nbsp}}minutes |selection = [[NASA Astronaut Group 21|NASA Group 21 (2013)]] |evas = 6 |eva_time = 42{{nbsp}}часа, 15{{nbsp}}минути |missions = [[Soyuz MS-12]]/[[Soyuz MS-13|MS-13]] ([[Expedition 59]]/[[Expedition 60|60]]/[[Expedition 61|61]])<!-- Per Infobox astronaut instructions, wait until mission has launched to add this line: [[Artemis II]] --> |insignia = [[File:ISS Expedition 59 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 59 logo]] [[File:ISS Expedition 60 Patch.svg|45px|alt=ISS Expedition 60 logo]] [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 61 logo]] }} '''Кристина Хамок Кох''' (англиски: Christina Hammock Koch; родена Кох на 29 јануари 1979 година) е американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата целосно женска прошетка. Кох е избрана за мисијата [[Артемис 2]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. == Биографија == Таа е родена на 29 јануари 1979 година во [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], а пораснала во Џексонвил, Северна Каролина. Завршила средно училиште во Северна Каролина Школа за наука и математика, а потоа завршила студии по електротехника и физика, како и магистерски степен по електротехника на Универзитетот Северна Каролина Стејт. Пред да стане астронаут, работела како електроинженер во Центарот за вселенски летови Годард на НАСА и поминала повеќе сезони во екстремни услови, вклучувајќи зимување на Јужниот Пол во Антарктикот, како и во Гренланд и Аљаска. Во јуни 2013 година била избрана во 21. класа астронаути на НАСА и ја завршила основната обука во јули 2015 година. На 14 март 2019 година полетала со Сојуз МС-12 кон [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]], каде што поминала вкупно 328 дена, поставувајќи рекорд за најдолг единечен престој во вселената од страна на жена. Кох извршила шест вселенски прошетки во вкупно 42 часа и 15 минути, меѓу кои и првата целосно женска прошетка заедно со Џесика Меир на 18 октомври 2019 година. Во април 2023 година била именувана специјалист на мисија во мисијата Артемис II. Мисијата Артемис II е планирана за лансирање во април 2026 година, со што Кох ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината. ekazydit8kkdyik678p1xnmzlhx1wv3 5532764 5532763 2026-04-01T12:19:52Z Buli 2648 5532764 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut |name = Кристина Кох |image = Jsc2023e0016435 alt.jpg |caption = Кох во 2023 |birth_name = Christina Hammock |birth_date = {{birth date and age|1979|1|29}} |birth_place = [[Grand Rapids, Michigan]], U.S. |death_date = |death_place = |spouse = Robert Koch |education = [[North Carolina State University]] ([[Bachelor of Science|BS]], [[Master of Science|MS]]) |type = [[NASA astronaut]] |time = 328{{nbsp}}days, 13{{nbsp}}hours, 58{{nbsp}}minutes |selection = [[NASA Astronaut Group 21|NASA Group 21 (2013)]] |evas = 6 |eva_time = 42{{nbsp}}часа, 15{{nbsp}}минути |missions = [[Soyuz MS-12]]/[[Soyuz MS-13|MS-13]] ([[Expedition 59]]/[[Expedition 60|60]]/[[Expedition 61|61]])<!-- Per Infobox astronaut instructions, wait until mission has launched to add this line: [[Artemis II]] --> |insignia = [[File:ISS Expedition 59 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 59 logo]] [[File:ISS Expedition 60 Patch.svg|45px|alt=ISS Expedition 60 logo]] [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 61 logo]] }} '''Кристина Хамок Кох''' ({{langxxx|en|Christina Hammock Koch}}; родена Кох на 29 јануари 1979 година) е американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата целосно женска прошетка. Кох е избрана за мисијата [[Артемис 2]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. == Биографија == Таа е родена на 29 јануари 1979 година во [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], а пораснала во Џексонвил, Северна Каролина. Завршила средно училиште во Северна Каролина Школа за наука и математика, а потоа завршила студии по електротехника и физика, како и магистерски степен по електротехника на Универзитетот Северна Каролина Стејт. Пред да стане астронаут, работела како електроинженер во Центарот за вселенски летови Годард на НАСА и поминала повеќе сезони во екстремни услови, вклучувајќи зимување на Јужниот Пол во Антарктикот, како и во Гренланд и Аљаска. Во јуни 2013 година била избрана во 21. класа астронаути на НАСА и ја завршила основната обука во јули 2015 година. На 14 март 2019 година полетала со Сојуз МС-12 кон [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]], каде што поминала вкупно 328 дена, поставувајќи рекорд за најдолг единечен престој во вселената од страна на жена. Кох извршила шест вселенски прошетки во вкупно 42 часа и 15 минути, меѓу кои и првата целосно женска прошетка заедно со Џесика Меир на 18 октомври 2019 година. Во април 2023 година била именувана специјалист на мисија во мисијата Артемис II. Мисијата Артемис II е планирана за лансирање во април 2026 година, со што Кох ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината. 5bhfkb7izbfblpc9w9uhci02o9bqx9c 5532765 5532764 2026-04-01T12:20:07Z Buli 2648 5532765 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut |name = Кристина Кох |image = Jsc2023e0016435 alt.jpg |caption = Кох во 2023 |birth_name = Christina Hammock |birth_date = {{birth date and age|1979|1|29}} |birth_place = [[Grand Rapids, Michigan]], U.S. |death_date = |death_place = |spouse = Robert Koch |education = [[North Carolina State University]] ([[Bachelor of Science|BS]], [[Master of Science|MS]]) |type = [[NASA astronaut]] |time = 328{{nbsp}}days, 13{{nbsp}}hours, 58{{nbsp}}minutes |selection = [[NASA Astronaut Group 21|NASA Group 21 (2013)]] |evas = 6 |eva_time = 42{{nbsp}}часа, 15{{nbsp}}минути |missions = [[Soyuz MS-12]]/[[Soyuz MS-13|MS-13]] ([[Expedition 59]]/[[Expedition 60|60]]/[[Expedition 61|61]])<!-- Per Infobox astronaut instructions, wait until mission has launched to add this line: [[Artemis II]] --> |insignia = [[File:ISS Expedition 59 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 59 logo]] [[File:ISS Expedition 60 Patch.svg|45px|alt=ISS Expedition 60 logo]] [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 61 logo]] }} '''Кристина Хамок Кох''' ({{langx|en|Christina Hammock Koch}}; родена Кох на 29 јануари 1979 година) е американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата целосно женска прошетка. Кох е избрана за мисијата [[Артемис 2]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. == Биографија == Таа е родена на 29 јануари 1979 година во [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], а пораснала во Џексонвил, Северна Каролина. Завршила средно училиште во Северна Каролина Школа за наука и математика, а потоа завршила студии по електротехника и физика, како и магистерски степен по електротехника на Универзитетот Северна Каролина Стејт. Пред да стане астронаут, работела како електроинженер во Центарот за вселенски летови Годард на НАСА и поминала повеќе сезони во екстремни услови, вклучувајќи зимување на Јужниот Пол во Антарктикот, како и во Гренланд и Аљаска. Во јуни 2013 година била избрана во 21. класа астронаути на НАСА и ја завршила основната обука во јули 2015 година. На 14 март 2019 година полетала со Сојуз МС-12 кон [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]], каде што поминала вкупно 328 дена, поставувајќи рекорд за најдолг единечен престој во вселената од страна на жена. Кох извршила шест вселенски прошетки во вкупно 42 часа и 15 минути, меѓу кои и првата целосно женска прошетка заедно со Џесика Меир на 18 октомври 2019 година. Во април 2023 година била именувана специјалист на мисија во мисијата Артемис II. Мисијата Артемис II е планирана за лансирање во април 2026 година, со што Кох ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината. jwycus67hia2ojtb4d5paeebty53g6s 5532766 5532765 2026-04-01T12:20:27Z Buli 2648 5532766 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut |name = Кристина Кох |image = Jsc2023e0016435 alt.jpg |caption = Кох во 2023 |birth_name = Christina Hammock |birth_date = {{birth date and age|1979|1|29}} |birth_place = [[Grand Rapids, Michigan]], U.S. |death_date = |death_place = |spouse = Robert Koch |education = [[North Carolina State University]] ([[Bachelor of Science|BS]], [[Master of Science|MS]]) |type = [[NASA astronaut]] |time = 328{{nbsp}}days, 13{{nbsp}}hours, 58{{nbsp}}minutes |selection = [[NASA Astronaut Group 21|NASA Group 21 (2013)]] |evas = 6 |eva_time = 42{{nbsp}}часа, 15{{nbsp}}минути |missions = [[Soyuz MS-12]]/[[Soyuz MS-13|MS-13]] ([[Expedition 59]]/[[Expedition 60|60]]/[[Expedition 61|61]])<!-- Per Infobox astronaut instructions, wait until mission has launched to add this line: [[Artemis II]] --> |insignia = [[File:ISS Expedition 59 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 59 logo]] [[File:ISS Expedition 60 Patch.svg|45px|alt=ISS Expedition 60 logo]] [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 61 logo]] }} '''Кристина Хамок Кох''' ({{langx|en|Christina Hammock Koch}}; родена на 29 јануари 1979 година) е американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата целосно женска прошетка. Кох е избрана за мисијата [[Артемис 2]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. == Биографија == Таа е родена на 29 јануари 1979 година во [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], а пораснала во Џексонвил, Северна Каролина. Завршила средно училиште во Северна Каролина Школа за наука и математика, а потоа завршила студии по електротехника и физика, како и магистерски степен по електротехника на Универзитетот Северна Каролина Стејт. Пред да стане астронаут, работела како електроинженер во Центарот за вселенски летови Годард на НАСА и поминала повеќе сезони во екстремни услови, вклучувајќи зимување на Јужниот Пол во Антарктикот, како и во Гренланд и Аљаска. Во јуни 2013 година била избрана во 21. класа астронаути на НАСА и ја завршила основната обука во јули 2015 година. На 14 март 2019 година полетала со Сојуз МС-12 кон [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]], каде што поминала вкупно 328 дена, поставувајќи рекорд за најдолг единечен престој во вселената од страна на жена. Кох извршила шест вселенски прошетки во вкупно 42 часа и 15 минути, меѓу кои и првата целосно женска прошетка заедно со Џесика Меир на 18 октомври 2019 година. Во април 2023 година била именувана специјалист на мисија во мисијата Артемис II. Мисијата Артемис II е планирана за лансирање во април 2026 година, со што Кох ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината. ntuhgpzpq2qejepvq3wa02sfp9jziiy 5532767 5532766 2026-04-01T12:21:52Z Buli 2648 /* Биографија */ 5532767 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut |name = Кристина Кох |image = Jsc2023e0016435 alt.jpg |caption = Кох во 2023 |birth_name = Christina Hammock |birth_date = {{birth date and age|1979|1|29}} |birth_place = [[Grand Rapids, Michigan]], U.S. |death_date = |death_place = |spouse = Robert Koch |education = [[North Carolina State University]] ([[Bachelor of Science|BS]], [[Master of Science|MS]]) |type = [[NASA astronaut]] |time = 328{{nbsp}}days, 13{{nbsp}}hours, 58{{nbsp}}minutes |selection = [[NASA Astronaut Group 21|NASA Group 21 (2013)]] |evas = 6 |eva_time = 42{{nbsp}}часа, 15{{nbsp}}минути |missions = [[Soyuz MS-12]]/[[Soyuz MS-13|MS-13]] ([[Expedition 59]]/[[Expedition 60|60]]/[[Expedition 61|61]])<!-- Per Infobox astronaut instructions, wait until mission has launched to add this line: [[Artemis II]] --> |insignia = [[File:ISS Expedition 59 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 59 logo]] [[File:ISS Expedition 60 Patch.svg|45px|alt=ISS Expedition 60 logo]] [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 61 logo]] }} '''Кристина Хамок Кох''' ({{langx|en|Christina Hammock Koch}}; родена на 29 јануари 1979 година) е американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата целосно женска прошетка. Кох е избрана за мисијата [[Артемис 2]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. == Биографија == Таа е родена на 29 јануари 1979 година во [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], а пораснала во Џексонвил, Северна Каролина. Завршила средно училиште во Северна Каролина Школа за наука и математика, а потоа завршила студии по електротехника и физика, како и магистерски степен по електротехника на Универзитетот Северна Каролина Стејт. Пред да стане астронаут, работела како електроинженер во Центарот за вселенски летови Годард на НАСА и поминала повеќе сезони во екстремни услови, вклучувајќи зимување на Јужниот Пол во Антарктикот, како и во Гренланд и Аљаска. Во јуни 2013 година била избрана во 21. класа астронаути на НАСА и ја завршила основната обука во јули 2015 година. На 14 март 2019 година полетала со Сојуз МС-12 кон [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]], каде што поминала вкупно 328 дена, поставувајќи рекорд за најдолг единечен престој во вселената од страна на жена. Кох извршила шест вселенски прошетки во вкупно 42 часа и 15 минути, меѓу кои и првата целосно женска прошетка заедно со Џесика Меир на 18 октомври 2019 година. Во април 2023 година била именувана специјалист на мисија во мисијата Артемис II. Мисијата Артемис II е планирана за лансирање во април 2026 година, со што Кох ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината. [[Категорија:Американски космонаути]] mkjvuj3b1ppu9jdlu8dv65q1hoguibl 5532768 5532767 2026-04-01T12:22:49Z Buli 2648 5532768 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut |name = Кристина Кох |image = Jsc2023e0016435 alt.jpg |caption = Кох во 2023 |birth_name = Christina Hammock |birth_date = {{birth date and age|1979|1|29}} |birth_place = [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], САД |death_date = |death_place = |spouse = Robert Koch |education = [[North Carolina State University]] ([[Bachelor of Science|BS]], [[Master of Science|MS]]) |type = [[NASA astronaut]] |time = 328{{nbsp}}дена, 13{{nbsp}}часа, 58{{nbsp}}минути |selection = [[NASA Astronaut Group 21|NASA Group 21 (2013)]] |evas = 6 |eva_time = 42{{nbsp}}часа, 15{{nbsp}}минути |missions = [[Soyuz MS-12]]/[[Soyuz MS-13|MS-13]] ([[Expedition 59]]/[[Expedition 60|60]]/[[Expedition 61|61]])<!-- Per Infobox astronaut instructions, wait until mission has launched to add this line: [[Artemis II]] --> |insignia = [[File:ISS Expedition 59 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 59 logo]] [[File:ISS Expedition 60 Patch.svg|45px|alt=ISS Expedition 60 logo]] [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 61 logo]] }} '''Кристина Хамок Кох''' ({{langx|en|Christina Hammock Koch}}; родена на 29 јануари 1979 година) е американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата целосно женска прошетка. Кох е избрана за мисијата [[Артемис 2]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. == Биографија == Таа е родена на 29 јануари 1979 година во [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], а пораснала во Џексонвил, Северна Каролина. Завршила средно училиште во Северна Каролина Школа за наука и математика, а потоа завршила студии по електротехника и физика, како и магистерски степен по електротехника на Универзитетот Северна Каролина Стејт. Пред да стане астронаут, работела како електроинженер во Центарот за вселенски летови Годард на НАСА и поминала повеќе сезони во екстремни услови, вклучувајќи зимување на Јужниот Пол во Антарктикот, како и во Гренланд и Аљаска. Во јуни 2013 година била избрана во 21. класа астронаути на НАСА и ја завршила основната обука во јули 2015 година. На 14 март 2019 година полетала со Сојуз МС-12 кон [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]], каде што поминала вкупно 328 дена, поставувајќи рекорд за најдолг единечен престој во вселената од страна на жена. Кох извршила шест вселенски прошетки во вкупно 42 часа и 15 минути, меѓу кои и првата целосно женска прошетка заедно со Џесика Меир на 18 октомври 2019 година. Во април 2023 година била именувана специјалист на мисија во мисијата Артемис II. Мисијата Артемис II е планирана за лансирање во април 2026 година, со што Кох ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината. [[Категорија:Американски космонаути]] jcddvz6jqovn44tw5he63bpmpajashz 5532769 5532768 2026-04-01T12:24:12Z Buli 2648 5532769 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut |name = Кристина Кох |image = Jsc2023e0016435 alt.jpg |caption = Кох во 2023 |birth_name = Christina Hammock |birth_date = {{birth date and age|1979|1|29}} |birth_place = [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], САД |death_date = |death_place = |spouse = Robert Koch |education = [[North Carolina State University]] ([[Bachelor of Science|BS]], [[Master of Science|MS]]) |type = [[Астронаут на НАСА]] |time = 328{{nbsp}}дена, 13{{nbsp}}часа, 58{{nbsp}}минути |selection = [[NASA Astronaut Group 21|NASA Group 21 (2013)]] |evas = 6 |eva_time = 42{{nbsp}}часа, 15{{nbsp}}минути |missions = [[Soyuz MS-12]]/[[Soyuz MS-13|MS-13]] ([[Expedition 59]]/[[Expedition 60|60]]/[[Expedition 61|61]])<!-- Per Infobox astronaut instructions, wait until mission has launched to add this line: [[Artemis II]] --> |insignia = [[File:ISS Expedition 59 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 59 logo]] [[File:ISS Expedition 60 Patch.svg|45px|alt=ISS Expedition 60 logo]] [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 61 logo]] }} '''Кристина Хамок Кох''' ({{langx|en|Christina Hammock Koch}}; родена на 29 јануари 1979 година) е американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата целосно женска прошетка. Кох е избрана за мисијата [[Артемис 2]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. == Биографија == Таа е родена на 29 јануари 1979 година во [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], а пораснала во Џексонвил, Северна Каролина. Завршила средно училиште во Северна Каролина Школа за наука и математика, а потоа завршила студии по електротехника и физика, како и магистерски степен по електротехника на Универзитетот Северна Каролина Стејт. Пред да стане астронаут, работела како електроинженер во Центарот за вселенски летови Годард на НАСА и поминала повеќе сезони во екстремни услови, вклучувајќи зимување на Јужниот Пол во Антарктикот, како и во Гренланд и Аљаска. Во јуни 2013 година била избрана во 21. класа астронаути на НАСА и ја завршила основната обука во јули 2015 година. На 14 март 2019 година полетала со Сојуз МС-12 кон [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]], каде што поминала вкупно 328 дена, поставувајќи рекорд за најдолг единечен престој во вселената од страна на жена. Кох извршила шест вселенски прошетки во вкупно 42 часа и 15 минути, меѓу кои и првата целосно женска прошетка заедно со Џесика Меир на 18 октомври 2019 година. Во април 2023 година била именувана специјалист на мисија во мисијата Артемис II. Мисијата Артемис II е планирана за лансирање во април 2026 година, со што Кох ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината. [[Категорија:Американски космонаути]] 52achrd6fskw1vrgkp1ipgs0pceyend 5532770 5532769 2026-04-01T12:27:42Z Buli 2648 5532770 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut |name = Кристина Кох |image = Jsc2023e0016435 alt.jpg |caption = Кох во 2023 |birth_name = Christina Hammock |birth_date = {{birth date and age|1979|1|29}} |birth_place = [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], САД |death_date = |death_place = |spouse = Robert Koch |education = [[North Carolina State University]] ([[Bachelor of Science|BS]], [[Master of Science|MS]]) |type = [[Астронаут на НАСА]] |time = 328{{nbsp}}дена, 13{{nbsp}}часа, 58{{nbsp}}минути |selection = [[NASA Astronaut Group 21|NASA Group 21 (2013)]] |evas = 6 |eva_time = 42{{nbsp}}часа, 15{{nbsp}}минути |missions = [[Soyuz MS-12]]/[[Soyuz MS-13|MS-13]] ([[Expedition 59]]/[[Expedition 60|60]]/[[Expedition 61|61]])<!-- Per Infobox astronaut instructions, wait until mission has launched to add this line: [[Artemis II]] --> |insignia = [[File:ISS Expedition 59 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 59 logo]] [[File:ISS Expedition 60 Patch.svg|45px|alt=ISS Expedition 60 logo]] [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 61 logo]] }} '''Кристина Хамок Кох''' ({{langx|en|Christina Hammock Koch}}; родена на 29 јануари 1979 година) е американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата прошетка целосно изведена од жени. Кох е избрана за мисијата [[Артемис 2]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. == Биографија == Таа е родена на 29 јануари 1979 година во [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], а пораснала во Џексонвил, Северна Каролина. Завршила средно училиште во Северна Каролина Школа за наука и математика, а потоа завршила студии по електротехника и физика, како и магистерски степен по електротехника на Универзитетот Северна Каролина Стејт. Пред да стане астронаут, работела како електроинженер во Центарот за вселенски летови Годард на НАСА и поминала повеќе сезони во екстремни услови, вклучувајќи зимување на Јужниот Пол во Антарктикот, како и во Гренланд и Аљаска. Во јуни 2013 година била избрана во 21. класа астронаути на НАСА и ја завршила основната обука во јули 2015 година. На 14 март 2019 година полетала со Сојуз МС-12 кон [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]], каде што поминала вкупно 328 дена, поставувајќи рекорд за најдолг единечен престој во вселената од страна на жена. Кох извршила шест вселенски прошетки во вкупно 42 часа и 15 минути, меѓу кои и првата целосно женска прошетка заедно со Џесика Меир на 18 октомври 2019 година. Во април 2023 година била именувана специјалист на мисија во мисијата Артемис II. Мисијата Артемис II е планирана за лансирање во април 2026 година, со што Кох ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината. [[Категорија:Американски космонаути]] 4barr2twmoy2nq51jkupyhshf5x7dki Разговор:Хенри Мекларен (втор Барон Аберконвеј) 1 1390389 5532775 2026-04-01T12:32:00Z Jtasevski123 69538 Jtasevski123 ја премести страницата [[Разговор:Хенри Мекларен (втор Барон Аберконвеј)]] на [[Разговор:Хенри Мекларен (втор барон Аберконвеј)]] 5532775 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Хенри Мекларен (втор барон Аберконвеј)]] jlyw8gvk8moa9j7k1ppgmyg57n2ba81 Предлошка:Listen voice 10 1390390 5532783 2026-04-01T13:05:55Z Buli 2648 Создадена страница со: <includeonly>{{Listen |embed=yes |filename={{{filename}}} |title={{{title|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}'s voice}}} |type=speech |description={{Br separated entries |1={{{description|}}} |2={{#if:{{{recorded|}}}{{{published|}}}<!-- -->|{{#if:{{{recorded|}}}<!-- -->|Recorded {{{recorded}}}<!-- -->|{{#if:{{{published|}}}<!-- -->|Published {{{published}}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->|[[:File:{{{filename}}}|{{{filename}}}]]<!--... 5532783 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Listen |embed=yes |filename={{{filename}}} |title={{{title|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}'s voice}}} |type=speech |description={{Br separated entries |1={{{description|}}} |2={{#if:{{{recorded|}}}{{{published|}}}<!-- -->|{{#if:{{{recorded|}}}<!-- -->|Recorded {{{recorded}}}<!-- -->|{{#if:{{{published|}}}<!-- -->|Published {{{published}}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->|[[:File:{{{filename}}}|{{{filename}}}]]<!-- -->}} }} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> deh9y6ddko815opqrpefybhuxs1nk9m 5532789 5532783 2026-04-01T13:19:33Z Buli 2648 5532789 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Listen |embed=yes |filename={{{filename}}} |title={{{title|{{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}'s voice}}} |type=speech |description={{Br separated entries |1={{{description|}}} |2={{#if:{{{recorded|}}}{{{published|}}}<!-- -->|{{#if:{{{recorded|}}}<!-- -->|Снимен на {{{recorded}}}<!-- -->|{{#if:{{{published|}}}<!-- -->|Published {{{published}}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->|[[:File:{{{filename}}}|{{{filename}}}]]<!-- -->}} }} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 2pem55g0ucm1rzn3e7h9eja1nk8jq91 5532790 5532789 2026-04-01T13:20:24Z Buli 2648 5532790 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Listen |embed=yes |filename={{{filename}}} |title={{{title|Гласот на {{{name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}} |type=speech |description={{Br separated entries |1={{{description|}}} |2={{#if:{{{recorded|}}}{{{published|}}}<!-- -->|{{#if:{{{recorded|}}}<!-- -->|Снимен на {{{recorded}}}<!-- -->|{{#if:{{{published|}}}<!-- -->|Published {{{published}}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->|[[:File:{{{filename}}}|{{{filename}}}]]<!-- -->}} }} }}</includeonly><noinclude> {{Documentation}} </noinclude> az5axv9mxit4x1zp06wja5dht8uh4no Википедија:Уредувачки денови и викенди 2026/мартовски резултати 4 1390393 5532810 2026-04-01T13:40:28Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: === Резултати за мартовски уредувачки денови и викенди во 2026 година === Во текот на мартовските уредувачки денови и викенди учествувале 22 уредници и биле создадени вкупно 116 нови и подобрени 3 веќе постоечки статии. {| class="wikitable" |- ! Место !! Корисник !! Бр... 5532810 wikitext text/x-wiki === Резултати за мартовски уредувачки денови и викенди во 2026 година === Во текот на мартовските уредувачки денови и викенди учествувале 22 уредници и биле создадени вкупно 116 нови и подобрени 3 веќе постоечки статии. {| class="wikitable" |- ! Место !! Корисник !! Број на зборови!! Вкупно поени !! Изданија на уредувачки <br/>денови и викенди !! Опфатени страници |- | style="background:#ddf;" | 1 ||<Center> [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] ||<Center> 13268 зборови||<Center> '''1326.8 поени ''' ||<Center> 12 {{Д}}||25 нови и 1 подобренa статиja <Center> {{Д}} |- || 2 ||<Center> [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] ||<Center> 11554 зборови||<Center> '''1155.4 поени''' ||<Center> 2 {{Н}}|| <Center> 18 нови статии {{Н}} |- || 3 ||<Center> [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] || <Center> 5100 зборови ||<Center> '''510 поени''' ||<Center> 11 {{Д}}|| <Center> 11 нови и 1 подобрена статија {{Н}} |- || 4 ||<Center> [[Корисник:izabelaa pesovaa|izabelaa pesovaa]] ||<Center> 4127 зборови||<Center> '''412.7 поени'''||<Center> 1 {{Н}}|| <Center> 10 нови статии {{Н}} |- || 5 ||<Center> [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] ||<Center> 2312 зборови||<Center> '''231.2 поени''' ||<Center> 8 {{Н}}|| <Center> 17 нови статии {{Н}} |- || 6 ||<Center> [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] || <Center> 1775 зборови||<Center> ''' 117.5 поени''' ||<Center> 3 {{Н}}|| <Center> 4 нови статии {{Н}} |- || 7 ||<Center> [[Корисник:Меглен Јосип Броз Тито|Меглен Јосип Броз Тито]] || <Center> 1373 зборови||<Center> ''' 137.3 поени''' ||<Center> 1 {{Н}}|| <Center> 1 нова статија {{Н}} |- || 8 ||<Center> [[Корисник:SirGoldenBlade|SirGoldenBlade]] || <Center> 607 зборови||<Center> ''' 60.7 поени''' ||<Center> 2 {{Н}}|| <Center> 2 нови статии {{Н}} |- || 9 ||<Center> [[Корисник:ЉубицаВидоеПодгорец|ЉубицаВидоеПодгорец]] || <Center> 498 зборови||<Center> ''' 49.8 поени''' ||<Center> 2 {{Н}}|| <Center> 3 нови и 1 подобрена статија {{Н}} |- || 10 ||<Center> [[Корисник:BosaFi|BosaFi]] || <Center> 448 зборови||<Center> ''' 44.8 поени''' ||<Center> 2 {{Н}}|| <Center> 2 нови статии {{Н}} |- || 11 ||<Center> [[Корисник:Carshalton|Carshalton]] || <Center> 435 зборови||<Center> ''' 43.5 поени''' ||<Center> 1 {{Н}}|| <Center> 1 нова статија {{Н}} |- || 12 ||<Center> [[Корисник:Marija Brndevska|Marija Brndevska]] || <Center> 413 зборови||<Center> ''' 41.3 поени''' ||<Center> 1 {{Н}}|| <Center> 1 нова статија {{Н}} |- || 13 ||<Center> [[Корисник:Борјан Атанасов Песталоци|Борјан Атанасов Песталоци]] || <Center> 331 збор||<Center> ''' 33.1 поени''' ||<Center> 1 {{Н}}|| <Center> 3 нови статии {{Н}} |- || 14 ||<Center> [[Корисник:Kralev123|Kralev123]] || <Center> 239 зборови||<Center> ''' 23.9 поени''' ||<Center> 1 {{Н}}|| <Center> 2 нови статии {{Н}} |- || 15 ||<Center> [[Корисник:GorjanaPestaloci|GorjanaPestaloci]] || <Center> 220 зборови||<Center> ''' 22 поени''' ||<Center> 1 {{Н}}|| <Center> 5 нови статии {{Н}} |- || 16 ||<Center> [[Корисник:Филип Дамески Дрен|Филип Дамески]] || <Center> 119 зборови||<Center> ''' 11.9 поени''' ||<Center> 1 {{Н}}|| <Center> 2 нови статии {{Н}} |- || 17 ||<Center> [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] || <Center> 171 збор ||<Center> ''' 17.1 поен''' ||<Center> 2 {{Н}}|| <Center> 2 нови статии {{Н}} |- || 18 ||<Center> [[Корисник:EliiPodgorec|EliiPodgorec]] || <Center> 132 зборови||<Center> ''' 13.2 поени''' ||<Center> 1 {{Н}}|| <Center> 2 нови статии {{Н}} |- || 19 ||<Center> [[Корисник:Liljana Manova|Liljana Manova]] || <Center> 114 зборови||<Center> '''11.4 поени''' ||<Center> 1 {{Н}}|| <Center> 2 нови статии {{Н}} |- || 20 ||<Center> [[Корисник:Natalijapodgorec|Natalijapodgorec]] || <Center> 36 зборови||<Center> ''' 3.6 поени''' ||<Center> 1 {{Н}}|| <Center> 1 нова статија{{Н}} |- || 21 ||<Center> [[Корисник:Martinapodgorec|Martinapodgorec]] || <Center> 35 зборови||<Center> ''' 3.5 поени''' ||<Center> 1 {{Н}}|| <Center> 1 нова статија {{Н}} |- || 22 ||<Center> [[Корисник:LidijaGPodgorec|LidijaGPodgorec]] || <Center> 31 збор||<Center> ''' 3.1 поен''' ||<Center> 1 {{Н}}|| <Center> 1 нова статија {{Н}} |- |} [[Категорија:Википедија:Уредувачки денови 2026]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026]] t7t49xb93wt0w08nqytheqoz87h1kge Разговор:Минхенски договор 1 1390395 5532818 2026-04-01T15:51:13Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Меѓународна статија}} 5532818 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Меѓународна статија}} 3ddd0s66a7ojqc7n5u8rb8xqz1tb0an Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 за Меѓународна статија 14 1390396 5532819 2026-04-01T15:51:50Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Меѓународна]] 5532819 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Меѓународна]] c7lxvbibho4ojmxoop3vz4ztre0uh12 Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја 14 1390397 5532820 2026-04-01T15:52:20Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026| Земја]] 5532820 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026| Земја]] dmfl7pzlqursaj7jk47uoujr7zacaqt Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 на темата „Историја“ 14 1390398 5532821 2026-04-01T15:52:48Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по тема|Наука]] 5532821 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по тема|Наука]] 1s09lui24mf7h0ulyj11ukbnzairgut Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по тема 14 1390399 5532822 2026-04-01T15:53:14Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026]] 5532822 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026]] m1rgj313d6lybhwhitv23h36nkkhphx Универзитет Корнел 0 1390400 5532913 2026-04-01T19:20:26Z ~2026-20209-27 131906 Создадена страница со: '''Универзитетот Корнел''' (Cornell University) е приватен истражувачки универзитет со седиште во Итака, Њујорк, и е еден од осумте членови на престижната [[Бршленова лига]] (Ivy League). Институцијата е основана во 1865 година од Езра Корнел и Ендрју Диксон Вајт, со пр... 5532913 wikitext text/x-wiki '''Универзитетот Корнел''' (Cornell University) е приватен истражувачки универзитет со седиште во Итака, Њујорк, и е еден од осумте членови на престижната [[Бршленова лига]] (Ivy League). Институцијата е основана во 1865 година од Езра Корнел и Ендрју Диксон Вајт, со примарна цел да предава и да дава придонес во сите области на знаењето — од теоретските науки до применетите дисциплини.<ref>{{cite report|chapter=Chapter 585: An act to establish the Cornell University ...|title=[[Laws of New York]]|journal=Laws of the State of New York Passed at the Sessions of the Legislature|volume=88th sess.|year=1865|pages=1188–1194|hdl=2027/nyp.33433090742218|issn=0892-287X|chapter-url=https://hdl.handle.net/2027/nyp.33433090742218?urlappend=%3Bseq=1198}} enacted April 27, 1865.</ref> Оваа филозофија е сумирана во познатиот цитат на основачот Езра Корнел, кој изјавил дека сака да основа институција каде што секој поединец може да најде поука за кој било предмет.<ref name="Colleges and Schools">{{cite web|url=https://www.cornell.edu/academics/colleges.cfm|title=Colleges and Schools|publisher=Cornell University|access-date=29 May 2024|website=cornell.edu}}</ref> Како федерално доделен универзитет за земјиште (land-grant university) на државата Њујорк, Корнел има уникатна структура која вклучува и приватно финансирани и државно субвенционирани (статутарни) колеџи. Главниот кампус во Итака зафаќа над 2.900 хектари и е познат по својата сложена архитектонска целина и географска поставеност меѓу кањони и водопади. Покрај главниот кампус, универзитетот управува со значајни медицински и технолошки центри, вклучувајќи ги медицинскиот колеџ „Вајл Корнел“ (Weill Cornell Medicine) во Њујорк и Катар, како и иновативниот кампус „Корнел Тек“ (Cornell Tech) на островот Рузвелт во Њујорк.<ref>{{Cite web|url=https://www.suny.edu/campuses/cornell/|title=NYS Colleges at Cornell University - SUNY|access-date=2026-03-04|website=www.suny.edu}}</ref> Академски, универзитетот е организиран во петнаесет факултети и школи, кои покриваат широк спектар на дисциплини како што се земјоделството, архитектурата, инженерството, правото и хотелскиот менаџмент. Институцијата е поврзана со голем број добитници на Нобеловата награда, стипендисти на Родос и други истакнати личности во науката, политиката и културата, што ја потврдува неговата улога како еден од клучните столбови на глобалното високо образование.<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2018/11/28/these-30-colleges-produced-the-most-current-fortune-500-ceos.html|title=University of Wisconsin produced the most current Fortune&nbsp;500 CEOs — here's how 29&nbsp;other schools stack up|last=Hess|first=Abigail|date=29 November 2018|publisher=CNBC|language=en|access-date=16 June 2020}}</ref><ref name="factbook">{{cite web|url=https://www.cornell.edu/about/facts/cornell_facts.pdf|title=Factbook|date=Oct 2009|publisher=Cornell University|archive-url=https://web.archive.org/web/20060626082316/http://www.cornell.edu/about/facts/cornell_facts.pdf|archive-date=26 June 2006|access-date=27 December 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="nobel">{{cite press release|title=Nobel laureates affiliated with Cornell University|website=Cornell Chronicle|publisher=Cornell News Service|url=https://news.cornell.edu/content/nobel-laureates-affiliated-cornell-university|access-date=12 September 2022}}</ref><ref name="Rhodes Scholars">{{cite web|url=https://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1165899600|title=Uncle Ezra|publisher=Cornell University|archive-url=https://web.archive.org/web/20070102092343/http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1165899600|archive-date=2 January 2007|access-date=10 January 2007|url-status=dead}}</ref> == Наводи == [[Категорија:Универзитети во САД]] 8tflq3l2t78tmnhx3quajnlm1fwyfuk 5532914 5532913 2026-04-01T19:21:29Z ~2026-20209-27 131906 5532914 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Cornell University Logo.png|мини]] '''Универзитетот Корнел''' (Cornell University) е приватен истражувачки универзитет со седиште во Итака, Њујорк, и е еден од осумте членови на престижната [[Бршленова лига]] (Ivy League). Институцијата е основана во 1865 година од Езра Корнел и Ендрју Диксон Вајт, со примарна цел да предава и да дава придонес во сите области на знаењето — од теоретските науки до применетите дисциплини.<ref>{{cite report|chapter=Chapter 585: An act to establish the Cornell University ...|title=[[Laws of New York]]|journal=Laws of the State of New York Passed at the Sessions of the Legislature|volume=88th sess.|year=1865|pages=1188–1194|hdl=2027/nyp.33433090742218|issn=0892-287X|chapter-url=https://hdl.handle.net/2027/nyp.33433090742218?urlappend=%3Bseq=1198}} enacted April 27, 1865.</ref> Оваа филозофија е сумирана во познатиот цитат на основачот Езра Корнел, кој изјавил дека сака да основа институција каде што секој поединец може да најде поука за кој било предмет.<ref name="Colleges and Schools">{{cite web|url=https://www.cornell.edu/academics/colleges.cfm|title=Colleges and Schools|publisher=Cornell University|access-date=29 May 2024|website=cornell.edu}}</ref> Како федерално доделен универзитет за земјиште (land-grant university) на државата Њујорк, Корнел има уникатна структура која вклучува и приватно финансирани и државно субвенционирани (статутарни) колеџи. Главниот кампус во Итака зафаќа над 2.900 хектари и е познат по својата сложена архитектонска целина и географска поставеност меѓу кањони и водопади. Покрај главниот кампус, универзитетот управува со значајни медицински и технолошки центри, вклучувајќи ги медицинскиот колеџ „Вајл Корнел“ (Weill Cornell Medicine) во Њујорк и Катар, како и иновативниот кампус „Корнел Тек“ (Cornell Tech) на островот Рузвелт во Њујорк.<ref>{{Cite web|url=https://www.suny.edu/campuses/cornell/|title=NYS Colleges at Cornell University - SUNY|access-date=2026-03-04|website=www.suny.edu}}</ref> Академски, универзитетот е организиран во петнаесет факултети и школи, кои покриваат широк спектар на дисциплини како што се земјоделството, архитектурата, инженерството, правото и хотелскиот менаџмент. Институцијата е поврзана со голем број добитници на Нобеловата награда, стипендисти на Родос и други истакнати личности во науката, политиката и културата, што ја потврдува неговата улога како еден од клучните столбови на глобалното високо образование.<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2018/11/28/these-30-colleges-produced-the-most-current-fortune-500-ceos.html|title=University of Wisconsin produced the most current Fortune&nbsp;500 CEOs — here's how 29&nbsp;other schools stack up|last=Hess|first=Abigail|date=29 November 2018|publisher=CNBC|language=en|access-date=16 June 2020}}</ref><ref name="factbook">{{cite web|url=https://www.cornell.edu/about/facts/cornell_facts.pdf|title=Factbook|date=Oct 2009|publisher=Cornell University|archive-url=https://web.archive.org/web/20060626082316/http://www.cornell.edu/about/facts/cornell_facts.pdf|archive-date=26 June 2006|access-date=27 December 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="nobel">{{cite press release|title=Nobel laureates affiliated with Cornell University|website=Cornell Chronicle|publisher=Cornell News Service|url=https://news.cornell.edu/content/nobel-laureates-affiliated-cornell-university|access-date=12 September 2022}}</ref><ref name="Rhodes Scholars">{{cite web|url=https://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1165899600|title=Uncle Ezra|publisher=Cornell University|archive-url=https://web.archive.org/web/20070102092343/http://ezra.cornell.edu/posting.php?timestamp=1165899600|archive-date=2 January 2007|access-date=10 January 2007|url-status=dead}}</ref> == Наводи == [[Категорија:Универзитети во САД]] 95t40359kntssevbf8wcee8vu4917bu Операција „Бура“ 0 1390401 5532919 2026-04-01T21:07:05Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1346080732|Operation Storm]]“ 5532919 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Операција „Бура“|image=Map 49 - Croatia - Operation Oluja, 4-8 August 1995.jpg|caption=Карта на операцијата „Бура“<br />Сили: {{legend inline|#b89835|Croatia}} {{legend inline|#b5666b|RSK}} {{legend inline|#628d3e|Bosnia and Herzegovina}}|partof=[[Хрватска војна за независност]], [[Босанска војна]] и [[Меѓубошњачка војна]]|place=[[Хрватска]] и [[Република Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]]|date=4–7 август 1995 година (големи операции)<br>8–14 август 1995 година (последователни операции)|territory=Хрватска вратила {{convert|10400|km2|sqmi|abbr=on}} од територијата.|result=Хрватска и Босанска победа|combatant1={{flag|Croatia}}<br />{{nowrap|{{flagdeco|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[Republic of Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]]}}<br />{{flag|Herzeg-Bosnia}}|combatant2={{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Република Српска Краина|Српска Краина]]<br />{{flagicon image|Flag of the Autonomous Province of Western Bosnia.svg}} [[Автономна покраина Западна Босна|Западна Босна]]|commander1={{flagicon|Croatia}} [[Фрањо Туѓман]]<br />{{flagicon|Croatia}} [[Никица Валентиќ]]<br /> {{flagicon|Croatia}} [[Звонимир Червенко]]<br />{{flagicon|Croatia}} [[Анте Готовина]]<br />{{flagicon|Croatia}} [[Мирко Норац]]<br />{{flagicon|Croatia}} Миљенко Црњац<br />{{flagicon|Croatia}} Иван Басарац<br />{{flagicon|Croatia}} [[Петар Стипетиќ]]<br />{{flagicon|Croatia}} Лука Џанко<br />{{flagicon|Croatia}} Стјепан Гргац {{KIA}}<br /> {{flagicon|Republic of Bosnia and Herzegovina}} [[Алија Изетбеговиќ]]<br />{{flagicon|Republic of Bosnia and Herzegovina}} [[Атиф Дудаковиќ]]<br>{{flagicon|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[Изет Наниќ]]{{KIA}}<ref name=BB416>{{harvnb|CIA|2002|p=416}}</ref><br />{{flagicon|Croatia}} [[Рахим Адеми]]|commander2={{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Милан Мартиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Милан Бабиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Миле Мркшиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Миле Новаковиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Слободан Ковачевиќ<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Стеван Шево<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Чедо Булат {{POW}}{{Surrendered}}<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Милорад Ступар<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Слободан Тарбук<br />{{flagicon image|Flag of the Autonomous Province of Western Bosnia.svg}} [[Фикрет Абдиќ]]|units1={{flagicon image|Flag of Croatian Army.svg}} [[Хрватска војска]]<br />{{flagicon image|Emblème de l'Antiteroristička jedinica Lučko (ATJ Lučko).svg|border=|size=20px}} [[Хрватска специјална полиција (1991–1995) | Хрватска специјална полиција]]<br />{{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[Армија на Република Босна и Херцеговина |Армија на Босна и Херцеговина]]<br />{{flagicon image|Flag of Croatian Defence Council.svg}} [[Хрватскиот совет за одбрана]]|units2={{flagicon image|War Flag of Serbian Krajina.svg}} [[Српска војска на Краина]]<br />{{flagicon image|border=|Logo of the National Defense Of Western Bosnia.png|size=23px}} [[Национална одбрана на автономната покраина Западна Босна | Национална одбрана на Западна Босна]]|strength1={{flagicon image|Flag of Croatian Army.svg}} Хрватска: 130,000 војници<br />{{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[Армија на Република Босна и Херцеговина|БИХ]]: 3,000 војници|strength2={{flagicon image|War Flag of Serbian Krajina.svg}} [[Српска војска на Краина|Краина]]: 27,000&ndash;34,000 војници<br /> {{flagicon image|border=|Logo of the National Defense Of Western Bosnia.png|size=23px}} [[Национална одбрана на автономната покраина Западна Босна|Западна Босна]]: 4,000&ndash;5,000 војници|casualties1=174–211 мртви<br />1,100–1,430 повредени<br/>3 заробени|casualties2=560 killed<br />4,000 [[POWs]]|casualties3=Смртни случаи на српски цивили:<br />214 (хрватски извори) &ndash; 1,192 (српски извори)<br />~400 ([[Фонд за хуманитарно право]])<br/> Смртни случаи на српски хрватски: 42<br />Бегалци:<br />150,000–200,000 [[Срби]] од поранешната [[Република Српска Краина|РСК]]<br />21,000 Босански муслимани од поранешната [[Автономна покраина Западна Босна|АПЗБ]]<nowiki>]]</nowiki><br />22,000 Бошњаци и [[Хрвати]] од [[Република Српска (1992–1995)|РС]]<br/> Останати:<br />4 мртви мировници на [[Обединети нации|ОН]], 16 ранети}}{{Главна|Распад на СФРЈ|Хрватска војна за независност}} '''Операција „Бура“''' ([[Српскохрватски јазик|српскохрватски]]: ''Operacija Oluja, Операција Олуја'') - последната голема битка од [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]] и главен фактор за исходот од [[Босанска војна|Босанската војна]]. Операцијата завршила со одлучувачка победа за [[Хрватска армија|Хрватската армија]] (ХА), која нападнала фронт од 630 километри против самопрогласената [[Република Српска Краина]] (РСК) и стратешка победа за [[Армија на Република Босна и Херцеговина|Армијата на Република Босна и Херцеговина]] (АРБиХ). ХА била поддржана од хрватската специјална полиција која напредувала од планината [[Велебит]], а АРБиХ се наоѓала во кај [[Бихаќ]], во задниот дел на [[Армија на Република Српска Краина|Армијата на Република Српска Краина]] (АРСК). Битката, започната за враќање на [[Хрватска|хрватската]] контрола врз {{км2|10,400}} територија - што претставува 18,4% од територијата што ја барала - и бошњачката контрола врз Западна Босна, била најголемата копнена битка што се случила во Европа помеѓу крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и [[Руска инвазија на Украина (2022)|руската инвазија на Украина во 2022 година]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kyivpost.com/opinion/974|title=Opinion: Operation Storm 2.0 or TKO in the Donbas|last=Nagel|first=Hannes|work=www.kyivpost.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250825104713/https://www.kyivpost.com/opinion/974|archive-date=2025-08-25|accessdate=2025-11-13}}</ref> Операцијата „Бура“ започнала во зори на [[4 август]] [[1995]] година и била прогласена за завршена вечерта на [[7 август]], и покрај значителните операции против отпорот кои траеле до [[14 август]]. Операцијата „Бура“ претставува стратешка победа во [[Босанска војна|Босанската војна]], со која ефикасно се ставило крај на [[Опсада на Бихаќ (1992–1995)|опсадата на Бихаќ]] и се ставиле ХА, Хрватскиот совет за одбрана (ХВО) и АРБиХ во позиција да го променат воениот баланс на моќ во [[Република Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]] преку последователната [[операција „Маестрал 2]]“. Операцијата била замислена врз основа на напредувањето на ХА и ХВО направени за време на [[Операција „Лето 95“|операцијата „Лето 95“]], кога биле добиени стратешки позиции што овозможиле брзо заземање на главниот град на РСК, [[Книн]], и врз постојаното вооружување и обука на ХА од почетокот на Хрватската војна за независност, кога РСК била создадена за време на Српската револуција и интервенцијата на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] . Самата операција следела по неуспешна мировна мисија на [[Обединети нации|Обединетите нации]] (ООН) и дипломатски напори за решавање на воениот судир. Стратешкиот успех на ХА и АРБиХ била резултат на низа подобрувања на самите армии и клучни пробиви направени на позициите на АРСК кои последователно биле искористени од ХА и АРБиХ. Нападот не бил веднаш успешен во сите точки, но заземањето на клучните местоположби довело до колапс на командната структура на АРСК и целокупната одбранбена способност. Заземањето на [[Босанско Грахово]] од страна на ХА, непосредно пред операцијата, и напредувањето на специјалната полиција кон Грачац, го направиле речиси невозможно да се одбрани Книн. Во [[Лика]], две гардиски бригади брзо ја пресекле областа што ја држела АРСК, на која ѝ недостасувало тактичка длабочина и мобилни резервни сили, и тие изолирале жаришта на отпор, позиционирале мобилни сили за одлучувачки северен продор во зоната на одговорност на [[Карловац|Карловачкиот]] корпус (АОР) и ја турнале АРСК кон [[Бановина (регион)|Бановина]]. Поразот на АРСК кај Глина и [[Петриња]], по тешка одбрана, го поразил и Банискиот корпус на АРСК, бидејќи неговата резерва била прикована од АРБиХ. РСК се потпирала на војските на [[Република Српска]] и [[Србија и Црна Гора|Југославија]] како своја стратешка резерва, но тие не интервенирале во битката. САД, исто така, одиграле улога во операцијата со тоа што ја насочиле Хрватска кон фирмата за воени консултантски услуги, „''[[Military Professional Resources]]''“, која потпишала договор лиценциран од [[Пентагон]] за советување, обука и обезбедување разузнавачки информации на хрватската армија. ХА и специјалната полиција имале 174-211 убиени или исчезнати лица, додека АРСК имала 560 убиени војници. Исто така, биле убиени и четворица мировници на ОН. ХА заробила 4.000 воени затвореници. Бројот на смртни случаи на српски цивили е спорен - Хрватска тврди дека 214 биле убиени, додека српските извори наведуваат 1.192 убиени или исчезнати цивили. Хрватското население со години претходно било подложено на етничко чистење во областите што ги држела АРСК од страна на бунтовничките српски сили, при што се проценува дека 170.000-250.000 биле протерани и стотици убиени. За време и по офанзивата, околу 150.000-200.000 Срби од областа порано држена од АРСК побегнале, а хрватските сили извршиле разни злосторства врз некои од преостанатите цивили таму. На 4 август, властите на РСК наредиле евакуација на населението во областите Северна Далмација и Лика, по што следеле во Глина и Вргинмост на 6 август. Хрватското српско население кое побегнало, формирало едно од најголемите бегалски популации во Европа. <ref name="adamjones">{{Наведена книга|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|last=Jones|first=Adam|date=2023|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-95870-6|page=64|language=en|author-link=Adam Jones (Canadian scholar)}}</ref> [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ) подоцна им судел на тројца хрватски генерали обвинети за [[Воено злосторство|воени злосторства]] и учество во заеднички злосторнички потфат со цел протерување на српското население од Хрватска, иако сите тројца на крајот биле ослободени, а трибуналот ги отфрлил обвиненијата за злосторнички потфат. МКТЈ заклучил дека операцијата „Бура“ не била насочена кон етнички прогон, бидејќи цивилите не биле намерно целени. МКТЈ изјавил дека хрватската армија и Специјалната полиција извршиле голем број злосторства против српското население по артилерискиот напад, но дека државното и военото раководство не биле одговорни за нивното создавање и организација и дека Хрватска немала специфична намера да го расели српското малцинство во земјата. Сепак, Хрватска усвоила дискриминаторски мерки за да им го отежни враќањето на Србите. „[[Хјуман рајтс воч]]“ објавил дека огромното мнозинство од злоупотребите за време на операцијата биле извршени од хрватските сили и дека злоупотребите продолжиле во голем обем со месеци потоа, што вклучувало погубувања на српски цивили и палење и уништување на српски имот. Во 2010 година, [[Србија]] поднела контратужба против Хрватска пред [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] (МСП), тврдејќи дека офанзивата претставува геноцид. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26415503|title=Croatia accuses Serbia of 1990s genocide|date=2014-03-03|work=BBC News|access-date=2025-03-29|language=en-GB}}</ref> Во 2015 година, судот пресудил дека ниту Србија ниту Хрватска не прикажале доволно докази дека која било од страните извршила [[геноцид]], со што ги отфрлил двата случаи. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-31104973|title=UN court dismisses Croatia and Serbia genocide claims|date=2015-02-03|work=BBC News|access-date=2025-03-29|language=en-GB}}</ref> == Позадина == [[Податотека:CroatianSerbs.jpg|мини|Области населени со Срби во Хрватска според пописот од 1981 година]] Во Југославија се појавила криза со [[Револуции од 1989 година|слабеењето]] на [[Источен блок|комунистичките држави во Источна Европа]] кон крајот на [[Студена војна|Студената војна]]. Во [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]], регионалниот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Сојузот на комунисти на Југославија]], [[Сојуз на комунистите на Хрватска|Сојузот на комунисти на Хрватска]], ја изгубил својата идеолошка моќ. <ref>{{Наведено списание|last=Pešić|first=Vesna|author-link=Vesna Pešić|date=April 1996|title=Serbian Nationalism and the Origins of the Yugoslav Crisis|url=http://www.usip.org/publications/serbian-nationalism-and-origins-yugoslav-crisis|journal=Peaceworks|publisher=[[United States Institute of Peace]]|issue=8|page=12|archive-url=https://archive.today/20120918000927/http://www.usip.org/publications/serbian-nationalism-and-origins-yugoslav-crisis|archive-date=18 September 2012|access-date=29 November 2012}}</ref> <ref name="NYTimes-Kosovo-Repression">{{Наведени вести|url=http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/serbia/kosovo/index.html|title=Kosovo|date=23 July 2010|work=[[The New York Times]]|access-date=10 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023074115/http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/serbia/kosovo/index.html|archive-date=23 October 2012}}</ref> Републиките [[Социјалистичка Република Словенија|Словенија]] и [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]] започнале да се залагаат за [[децентрализација]]. <ref name="NYT-Croatia-Prosperity-1985">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1985/12/08/world/yugoslav-republic-jealously-guards-its-gains.html?ref=croatia|title=Yugoslav republic jealously guards its gains|last=Henry Kamm|date=8 December 1985|work=The New York Times|access-date=10 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515063701/http://www.nytimes.com/1985/12/08/world/yugoslav-republic-jealously-guards-its-gains.html?ref=croatia|archive-date=15 May 2013|author-link=Henry Kamm}}</ref> [[Социјалистичка Република Србија|Србија]], предводена од [[Слободан Милошевиќ]], се придржувала кон [[Централизам|централизмот]] и [[Еднопартиска држава|еднопартиското владеење]]. По серијата улични протести наречени [[Антибирократска револуција|антибирократски револуции]] од неговите поддржувачи во 1988-89 година, била соборена владата на [[Социјалистичка Република Црна Гора]], како и владите на српските автономни покраини [[Социјалистичка Автономна Покраина Војводина|Војводина]] и [[Социјалистичка Автономна Покраина Косово|Косово]], заменувајќи ги нивните лидери со сојузници на Милошевиќ, по кое Хрватска и Словенија се свртеле против него. <ref name="Ambrosio">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=XuPEEAAAQBAJ&pg=PA33|title=Irredentism: Ethnic Conflict and International Politics|last=Ambrosio|first=Thomas|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2001|isbn=978-0-313-07342-7|pages=33–34}}</ref> На 8 јули 1989 година, во [[Книн]] се одржал голем српски националистички митинг, за време на кој биле прикажани транспаренти со закани за интервенцијата на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА) во Хрватска, како и [[Четници|четничка]] иконографија. <ref name=":2">{{Наведена книга|title=The Hour of Europe: Western Powers and the Breakup of Yugoslavia|last=Glaurdić|first=Josip|date=2011|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-16645-3|location=New Haven, CT|pages=51–53}}</ref> За време на [[Југославија во Втората светска војна|Втората светска војна во Југославија]], тие дејствувале како „легални“ помошни сили под контрола на [[Сили на Оската|Оската]], <ref>Tomasevich, Jozo (1975). ''War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks''. Stanford: Stanford University Press. {{ISBN|978-0-8047-0857-9}} pp. 224-225</ref> и повеќето историчари кои го разгледувале ова прашање ги сметаат [[Четнички злосторства во Втората светска војна|четничките злосторства]] врз муслиманите и Хрватите во овој период како [[геноцид]]. Во есента 1989 година, српската влада извршила притисок врз хрватската влада да дозволи серија српски националистички собири во земјата. Српските медиуми и разни српски интелектуалци започнале да го нарекуваат хрватското раководство како „[[Усташи|усташко]]“ и започнале да се повикуваат на [[Геноцид над Србите во Независна Држава Хрватска|геноцидот и други злосторства извршени од усташите]] помеѓу 1941 и 1945 година. Српското политичко раководство ја одобрило реториката и го обвинила хрватското раководство дека е „слепо националистичко“ кога се започнало да се спротиставува. На [[4 март]] [[1990]] година, 50.000 Срби се собрале на [[Петрова Гора]] и извикувале негативни ставови насочени кон [[Фрањо Туѓман]], скандирале „[[Големосрпство|Ова е Србија]]“ и изразиле поддршка за Милошевиќ. <ref>{{Наведена книга|title=Croatia: a history|last=Goldstein|first=Ivo|date=2011|publisher=Hurst|isbn=978-1-85065-525-1|edition=3. impr|location=London|pages=214}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,QUERYRESPONSE,HRV,4562d8b62,3ae6ab78c,0.html|title=UNHCR {{!}} Refworld {{!}} Yugoslavia: Demonstrations in Croatia and Vojvodina|date=2012-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324161438/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,QUERYRESPONSE,HRV,4562d8b62,3ae6ab78c,0.html|archive-date=24 March 2012|accessdate=2025-04-17}}</ref> Туѓман се истакнал како дисидент кој се залагал за независност, а неговото водство делумно се темелело на [[Србофобија|антисрпска]] реторика и симболи. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=WAOxl4-HS1wC&pg=PA74|title=For Kin or Country: Xenophobia, Nationalism, and War|last=Saideman|first=Stephen M.|last2=Ayres|first2=R. William|date=2008|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-23151-449-1|page=74}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qtvlVCB3rPwC&pg=PA492|title=Encyclopedia of Conflicts since World War II|last=Ciment|first=James|last2=Hill|first2=Kenneth|date=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-13659-621-6|page=492}}</ref> Во април-мај 1990 година, десничарската, пронезависна [[Хрватска демократска заедница]] (ХДЗ) на Туѓман победила на [[Парламентарни избори во Хрватска (1990)|првите повеќепартиски избори]] во [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]] . <ref name="Søberg&Ramet">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lIcX_1DyNMUC|title=Democratic Transition in Croatia: Value Transformation, Education, and Media|last=Søberg|first=Marius|publisher=Texas A&M University Press|year=2007|isbn=978-1-60344-452-1|editor-last=Matić|editor-first=Davorka|location=College Station, Texas|page=17, 42|editor-last2=Ramet|editor-first2=Sabrina P.}}</ref> Изборната победа на ХДЗ предизвикала збунетост кај голем дел од населението на [[Срби во Хрватска|хрватските Срби]], кои го споредле повторното оживување на [[Хрватски национализам|хрватскиот национализам]] преку враќањето на [[Фашизам|фашистичкиот]] усташки режим, кој владеел со [[Марионетска држава|марионетската држава]] на [[Сили на Оската|Оската]] позната како [[Независна Држава Хрватска]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Ова, пак, поттикнало пораст на [[Српски национализам|српскиот национализам]] во многу заедници на хрватските Срби, што било охрабрено од владата на Социјалистичка Република Србија, предводена од Милошевиќ. <ref name="Armatta16">{{Harvnb|Armatta|2010}}</ref> Истакнати членови на владата на РСК, вклучувајќи ги [[Милан Бабиќ]] и [[Милан Мартиќ]], подоцна сведочеле дека [[Белград]] водел [[Пропаганда|пропагандна]] кампања прикажувајќи ги Србите во Хрватска како да се под закана за геноцид од страна на хрватското мнозинство. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icty.org/x/cases/babic/tjug/en/bab-sj040629e.pdf|title=The Prosecutor vs. Milan Babić - Judgement|date=26 June 2009|work=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref> Владата предводена од ХДЗ промовирала традиционалистичка и ексклузивна претстава за Хрватска како хрватска држава во која Србите станале непожелни. Многу Срби биле отстранети од бирократските системи и полицијата и заменети со етнички Хрвати, двојазичните сообраќајни знаци биле отстранети дури и во областите со мнозинско српско население, а усташките симболи понекогаш биле обновувани. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lVKzAQAAQBAJ&pg=PA157|title=Living Together After Ethnic Killing: Exploring the Chaim Kaufman Argument|last=Licklider|first=Roy|last2=Bloom|first2=Mia|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781317969891|pages=157–158}}</ref> На [[14 мај]] [[1990]] година, оружјето на [[Територијална одбрана на Југославија|Територијалната одбрана]] на Хрватска, во регионите со хрватско мнозинство, било одземено од [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА). <ref>{{Наведена книга|title=Confronting the Yugoslav Controversies: A Scholars' Initiative|last=Charles W. Ingrao, Thomas Allan Emmert|publisher=Purdue University Press|year=2009|isbn=978-1557535337|pages=237, 240}}</ref> Во август 1990 година, во Хрватска се случил бунт познат како [[Балванска револуција]], центриран во областите претежно населени со Срби во [[Далмација|далматинската]] заднина околу градот [[Книн]], <ref>{{Harvnb|The New York Times|19 August 1990}}</ref> како и во делови од регионите [[Лика]], [[Кордун]] и [[Бановина (регион)|Бановина]], и населби во [[Славонија|источна Хрватска]] со значително српско население. <ref name="MarticICTY">{{Harvnb|ICTY|12 June 2007}}</ref> Областите последователно биле формирани во меѓународно непризнаена квази-држава, [[Република Српска Краина]] (РСК), а откако ја прогласила својата намера да се отцепи од Хрватска и да се придружи на [[Република Србија (1992—2006)|Република Србија]], [[Влада на Република Хрватска|Владата на Република Хрватска]] ја прогласила РСК за бунтовничка. <ref>{{Harvnb|The New York Times|2 April 1991}}</ref> На [[22 декември]] [[1990]] година бил ратификуван нов [[Устав на Хрватска|хрватски устав]], со кој се отфрлил [[Комунизам|комунистичкиот]] [[Еднопартиска држава|еднопартиски систем]], се усвоил [[Либерална демократија|либерално-демократски]] устав и се отстранила етикетата „социјалистичка“ од името на земјата, со што земјата станала позната како Република Хрватска. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1990_12_56_1092.html|title=Ustav Republike Hrvatske|work=narodne-novine.nn.hr|accessdate=2025-04-22}}</ref> Србите биле деградирани од уставна нација во национално малцинство. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=oFXdiS25N78C&pg=PA118|title=Central and Southeast European Politics since 1989|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139487504|editor-last=Ramet|editor-first=Sabrina P.|page=118}}</ref> Главната српска политичка партија во Хрватска, [[Српска демократска партија на Хрватска|Српската демократска партија]] (СДС), започнала со изградба на својот национален владин ентитет за да ги зачува правата што Србите ги сметале за одземени и да го зацврсти суверенитетот на хрватските Срби. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=l2nofEbB4wgC&dq=serbs+constituent+nation+croatia&pg=PA83|title=Words Over War: Mediation and Arbitration to Prevent Deadly Conflict|date=2000|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9780847698936|editor-last=Greenberg|editor-first=Melanie C.|page=83|editor-last2=Barton|editor-first2=John H.|editor-last3=McGuinness|editor-first3=Margaret E.}}</ref> На [[1 април]] [[1991]] година, Српскиот национален совет прогласил дека ќе се отцепи од Хрватска. <ref name="NYTimes-Separation-1Apr1991">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1991/04/02/world/rebel-serbs-complicate-rift-on-yugoslav-unity.html?ref=croatia|title=Rebel Serbs Complicate Rift on Yugoslav Unity|last=Chuck Sudetic|date=2 April 1991|work=The New York Times|access-date=11 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518205440/http://www.nytimes.com/1991/04/02/world/rebel-serbs-complicate-rift-on-yugoslav-unity.html?ref=croatia|archive-date=18 May 2013}}</ref> Собранието на Краина прогласило дека „''територијата на Краина е дел од обединетата територија на Република Србија'' според устав“. Помеѓу август 1990 и април 1991 година биле пријавени над двесте вооружени инциденти во кои биле вклучени бунтовничките Срби и хрватската полиција. Бидејќи ЈНА сè повеќе ја поддржувала РСК, а [[Полиција на Хрватска|хрватската полиција]] се покажала неспособна да се справи со ситуацијата, била формарена [[Хрватска национална гарда|Хрватската национална гарда]] (ХНГ) во мај 1991 година. ХНГ била преименувана во [[Хрватска армија]] (ХА) во ноември. <ref>{{Harvnb|EECIS|1999}}</ref> Воспоставувањето на војската на Хрватска било попречено од [[Резолуција 713 на Советот за безбедност на Обединетите нации|ембаргото за оружје на ОН]] воведено во септември. <ref>{{Harvnb|The Independent|10 October 1992}}</ref> Судирот ескалирал до март 1991 година, што резултирало со започнување на [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. <ref>{{Harvnb|The New York Times|3 March 1991}}</ref> Во јуни 1991 година, Хрватска ја [[Независност на Хрватска|прогласила својата независност]], а [[Распад на СФРЈ|Југославија се распаднала]]. <ref>{{Harvnb|The New York Times|26 June 1991}}</ref> Следел тримесечен мораториум на декларациите на Хрватска и РСК, <ref>{{Harvnb|The New York Times|29 June 1991}}</ref> по што одлуката стапила на сила на 8 октомври. <ref>{{Harvnb|Narodne novine|8 October 1991}}</ref> Последните месеци од 1991 година биле одбележани со најжестоките борби од војната, кои кулминирале со [[Напад на касарната на ЈНА во Хрватска|нападот на касарната]], <ref>{{Harvnb|The New York Times|24 September 1991}}</ref> [[Опсада на Дубровник|опсадата на Дубровник]], <ref>{{Harvnb|Bjelajac|Žunec|2009}}</ref> и [[Битка за Вуковар|битката за Вуковар]]. <ref>{{Harvnb|The New York Times|18 November 1991}}</ref> Во ноември 1991 година, Арбитражната комисија на Мировната конференција за Југославија, предводена од [[Робер Бадентер|Роберт Бадентер]], заклучила на барање на лордот Карингтон дека СФР Југославија е во процес на распаѓање, дека српското население во Хрватска и Босна нема право на самоопределување во форма на нови држави и дека границите меѓу републиките треба да бидат признати како меѓународни граници. Во јануари 1992 година, претставници на Хрватска, ЈНА и [[Обединети нации|Обединетите нации]] (ОН) постигнале договор за спроведување на [[Венсов план|Венсовиот план]], наменет за запирање на борбите. <ref name="NYTimes-Jan3-Ceasefire">{{Harvnb|The New York Times|3 January 1992}}</ref> Со завршувањето на серијата неуспешни прекини на огнот, [[УНПРОФОР|Силите за заштита на Обединетите нации]] (УНПРОФОР) биле распоредени во Хрватска за да го надгледуваат и одржуваат договорот. <ref>{{Harvnb|Los Angeles Times|29 January 1992}}</ref> Нивното распоредување влегло во фаза на застој како што судирот прераснал во статичко рововско војување, а ЈНА наскоро се повлекла од Хрватска во [[Босна и Херцеговина]], каде што се очекувало нов воен судир. Србија продолжила да ја поддржува РСК, <ref>{{Harvnb|Thompson|2012}}</ref> но серија напредувања на Хрватската армија (ХА) вратиле мали области под хрватска контрола кога завршила опсадата на [[Дубровник]], <ref>{{Harvnb|The New York Times|15 July 1992}}</ref> а [[Операција „Масленица“|операцијата Масленица]] резултирала со мали тактички придобивки. <ref>{{Harvnb|The New York Times|24 January 1993}}</ref> Како одговор на успесите на ХА, [[Армија на Република Српска Краина|Армијата на Република Српска Краина]] (АРСК) повремено напаѓала голем број хрватски градови и села со артилерија и ракети. <ref>{{Harvnb|ECOSOC|17 November 1993}}</ref> <ref>{{Harvnb|The New York Times|13 September 1993}}</ref> Откако ЈНА се повлекла во Хрватска, нејзиниот персонал започнал со подготовка за формирање на нова армија на [[Босански Срби|босанските Срби]], бидејќи босанските Срби ја прогласиле Српската Република Босна и Херцеговина на [[9 јануари]] [[1992]] година, пред референдумот за независност на Босна и Херцеговина од 29 февруари &#x2013; 1 март 1992 година. Референдумот подоцна бил наведен како изговор за [[Босанска војна|Босанската војна]] . <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Босанските Срби поставиле барикади во главниот град [[Сараево]] и на други места на 1 март, а следниот ден биле регистрирани првите жртви од војната во Сараево и [[Добој]]. Во последните денови од март, армијата на босанските Срби започнала со гранатирање на [[Босански Брод]], <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> а на 4 април бил нападнат градот Сараево. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> До крајот на годината, армијата на босанските Срби - преименувана во [[Армија на Република Српска]] (АРС) по прогласувањето на државата [[Република Српска]] - контролирала околу 70% од Босна и Херцеговина. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Тој процент нема да се промени значително во текот на следните две години. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Иако војната првично ги спротивставила босанските Срби против несрпското население во земјата, таа се развила во тристран судир до крајот на годината, кога започнала [[Бошњачко-хрватска војна|Хрватско-бошњачката војна]]. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> РСК била поддржана во ограничена мера од Република Српска, која повремено спроведувала воздушни напади од [[Бања Лука]] и бомбардирала неколку градови во Хрватска. <ref>{{Harvnb|The Seattle Times|16 July 1992}}</ref> <ref>{{Harvnb|The New York Times|17 August 1995}}</ref> Во овој период, РСК започнала кампања за [[етничко чистење]] против хрватските цивили. Во 1991 година, 84.000 Хрвати побегнале од територијата што ја држела Србија. <ref name="Blitz">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Mvjm82mAKfkC&pg=PA244|title=War and Change in the Balkans: Nationalism, Conflict and Cooperation|last=Blitz|first=Brad K.|date=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-52167-773-8|page=244}}</ref> Повеќето несрпски граѓани биле протерани до почетокот на 1993 година. Стотици Хрвати биле убиени, а вкупниот број на протерани Хрвати и други несрпски граѓани се движел од 170.000 според [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд]] <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2001/10/10/world/milosevic-indicted-again-is-charged-with-crimes-in-croatia.html?scp=1&sq=milo%C5%A1evi%C4%87%20170000&st=cse|title=Milosevic, Indicted Again, Is Charged With Crimes in Croatia|last=Marlise Simons|date=10 October 2001|work=The New York Times|access-date=26 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520112601/http://www.nytimes.com/2001/10/10/world/milosevic-indicted-again-is-charged-with-crimes-in-croatia.html?scp=1&sq=milo%C5%A1evi%C4%87%20170000&st=cse|archive-date=20 May 2013}}</ref> до четвртина милион луѓе според Хјуман рајтс воч. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/en/news/2001/10/28/milosevic-important-new-charges-croatia|title=Milosevic: Important New Charges on Croatia|date=21 October 2001|publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101225134329/http://www.hrw.org/en/news/2001/10/28/milosevic-important-new-charges-croatia|archive-date=25 December 2010|accessdate=29 October 2010}}</ref> До октомври 1993 година, [[Висок комесаријат на ООН за бегалци|УНХЦР]] проценил дека имало вкупно 247.000 хрватски и други несрпски раселени лица кои доаѓале од областите под контрола на РСК и 254.000 српски раселени лица и бегалци од остатокот од Хрватска, од кои околу 87.000 биле жители на заштитените подрачја на Обединетите нации (УНПА). <ref name="Croatia HRP 1993">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hri.org/docs/USSD-Rights/93/Croatia93.html|title=Croatia Human Rights Practices, 1993|date=31 January 1994|publisher=United States Department of State|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105051829/http://www.hri.org/docs/USSD-Rights/93/Croatia93.html|archive-date=5 November 2013|accessdate=16 May 2008}} {{Source-attribution}}</ref> До ноември 1993 година, помалку од 400 етнички Хрвати останале во заштитената област на [[Обединети нации|Обединетите нации]] позната како Сектор Југ, <ref>{{Harvnb|Department of State|31 January 1994}}</ref> додека дополнителни Хрвати останале во Сектор Север. <ref name="UNCHR">{{Harvnb|ECOSOC|17 November 1993}}</ref> УНХЦР известил дека во деловите на УНПА контролирани од Србите биле постојани кршењата на човековите права врз Хрватите и несрпското население. Некои од „властите“ на Србите од Краина продолжиле да бидат меѓу најфлагрантните сторители на кршења на човековите права врз преостанатото несрпско население, како и врз Србите кои не се согласувале со националистичката политика. Кршењата на човековите права вклучувале убиства, исчезнувања, тепања, малтретирање, присилно преселување или прогонство, со цел да се обезбеди српска доминација во областите. Во 1991 година, 70.000 Срби биле раселени од хрватската територија. Во овој период, Србите што живееле во хрватските градови, особено оние во близина на фронтовските линии, биле подложени на различни форми на дискриминација, од отпуштање од работа до поставување бомби под нивните автомобили или куќи. <ref>{{Harvnb|Goldstein|1999}}</ref> Во 1993 година, УНХЦР, исто така, известил за постојана серија злоупотреби врз Србите во областите под контрола на хрватската влада, што вклучувало убиства, исчезнувања, физичко малтретирање, нелегално притворање, малтретирање и уништување на имот. Хрватските сили, исто така, се вклучиле во етничко чистење врз Србите во источна и западна Славонија и делови од регионот Краина, иако во поограничен обем, а бројот на српски жртви бл помал од хрватските жртви на српските сили. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm|title=Annex IV: The policy of ethnic cleansing|last=Bassiouni|first=M. Cherif|last2=Manikas|first2=Peter M.|date=28 December 1994|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504142243/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm|archive-date=4 May 2012}}</ref> == Вовед == Во ноември 1994 година, [[Опсада на Бихаќ (1992-1995)|опсадата на Бихаќ]], театар на операции во [[Босанска војна|Босанската војна]], влегла во критична фаза бидејќи АРС (Армија на Република Српска) и АРСК (Армија на Република Српска Краина) биле блиску до освојување на градот Бихаќ од [[Армија на Република Босна и Херцеговина|Армијата на Република Босна и Херцеговина]] (АРБиХ). Тоа претставувало стратешка област и, <ref name="Halberstam 2003 284">{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> од јуни 1993 година, [[Бихаќ]] станал едно од шесте Безбедни региони на Обединетите нации воспоставени во Босна и Херцеговина. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Новинарот Маркус Танер цинично коментирал како Србите од „заштитената од ОН“ Краина го гранатирале Бихаќ, „безбедната зона на ОН“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/bosnia-bihac-shelling-destroys-un-peacekeeping-role-serbs-from-protected-krajina-step-up-attacks-on-bosnia-writes-marcus-tanner-in-zagreb-1458096.html|title=Bosnia: Bihac shelling destroys UN peace-keeping role: Serbs from 'protected' Krajina step up attacks on Bosnia, writes Marcus Tanner in Zagreb|last=Tanner|first=Marcus|date=28 April 1993|work=The Independent}}</ref> [[Претседателство на Бил Клинтон|Администрацијата на Клинтон]] сметала дека неговото заземање од страна на српските сили ќе ја интензивира војната и ќе доведе до хуманитарна катастрофа поголема од која било друга во судирот до тој момент. Меѓу [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], [[Франција]] и [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] постоела поделба во врска со тоа како да се заштити областа. <ref>{{Harvnb|The Independent|27 November 1994}}</ref> САД повикале на воздушни напади против АРС, но Французите и Британците се спротивставиле на тоа, наведувајќи ги безбедносните проблеми и желбата да се одржи неутралноста на француските и британските трупи распоредени како дел од УНПРОФОР во Босна и Херцеговина. Од друга страна, САД не биле подготвени да испратат копнени трупи. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Од друга страна, Европејците признале дека САД имаат слобода да предложат воена конфронтација со Србите, потпирајќи се на европските сили да го блокираат секој таков потег, <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> бидејќи [[Претседател на Франција|францускиот претседател]] [[Франсоа Митеран]] ја обесхрабрувал каква било воена интервенција, помагајќи им во голема мера на српските воени напори. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Францускиот став се променил откако [[Жак Ширак]] бил избран за претседател на Франција во мај 1995 година, <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> вршејќи притисок врз Британците да усвојат и поагресивен пристап. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Негирањето на Бихаќ на Србите станало стратешки важно за Хрватска, <ref>{{Harvnb|Hodge|2006}}</ref> а генералот [[Јанко Бобетко]], началникот на хрватскиот Генералштаб, го сметал потенцијалниот пад на Бихаќ како крај на воените напори на Хрватска. <ref name="JL-Winter">{{Harvnb|Jutarnji list|9 December 2007}}</ref> Во март 1994 година бил потпишан [[Вашингтонски договор|Вашингтонскиот договор]], според кој било ставено крај на [[Бошњачко-хрватска војна|хрватско-бошњачката војна]] и на Хрватска ѝ биле обезбедени американски воени советници од „''Military Professional Resources Incorporated''“ (MPRI). <ref name="Dunigan">{{Harvnb|Dunigan|2011}}</ref> <ref>{{Harvnb|The Guardian|8 July 2001}}</ref> Вклученоста на САД ја одразувала новата воена стратегија одобрена од [[Бил Клинтон]] во февруари 1993 година. <ref name="Woodward 2010 432">{{Harvnb|Woodward|2010}}</ref> Бидејќи ембаргото за оружје на ОН сè уште било на сила, ''MPRI'' бил ангажиран наводно за да го подготви високото воено оружје за учество во програмата на [[НАТО]], [[Партнерство за мир]]. ''MPRI'' обучувал офицери и персонал со високото воено оружје 14 недели од јануари до април 1995 година. Исто така, се шпекулирало во неколку извори, вклучувајќи статија во ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]'' од Лесли Вејн и во разни извештаи на српските медиуми, <ref>{{Harvnb|The New York Times|13 October 2002}}</ref> <ref>{{Harvnb|RTS|3 September 2011}}</ref> дека ''MPRI'' можеби и давал воени совети, планирање сценарија и сателитско разузнавање од американската влада на Хрватска, иако ''MPRI'', <ref>{{Harvnb|Avant|2005}}</ref> американски и хрватски претставници ги негирале таквите тврдења. <ref>{{Harvnb|Jutarnji list|20 August 2010}}</ref> <ref>{{Harvnb|RFE|20 August 2010}}</ref> Во ноември 1994 година, Соединетите Американски Држави еднострано го прекинале ембаргото за оружје против Босна и Херцеговина, <ref>{{Harvnb|Bono|2003}}</ref> со што всушност се дозволило снабдување со високо воено оружје додека пратките со оружје течеле низ Хрватска. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> [[File:Generals_Cosic_and_Clark_discuss_Bihac_pocket,_Washington_DC,_29_November_1994.jpg|алт=Generals Clark and Ćosić talking at a meeting|лево|мини|Хрватскиот бригаден генерал [[Крешимир Ќосиќ (политичар)|Крешимир Ќосиќ]] и генерал-полковник на американската армија [[Весли Кларк]] разговараат за опсадата на Бихаќ на 29 ноември 1994 година]] Вашингтонскиот договор, исто така, резултирал со серија состаноци меѓу хрватските и американските владини и воени претставници во [[Загреб]] и [[Вашингтон|Вашингтон.]] На 29 ноември 1994 година, хрватските претставници предложиле да се нападне територијата што ја држеле Србите од [[Ливно]] во Босна и Херцеговина, со цел да се повлече дел од силите што го опсадувале градот Бихаќ и да се спречи заземањето на градот од страна на Србите. Бидејќи американските претставници не дале одговор на предлогот, хрватскиот Генералштаб ја наредил [[Операција „Зима 94“|операцијата Зима '94]] истиот ден, која требало да ја спроведат ХА и Хрватскиот совет за одбрана (ХСО) - главната воена сила на [[Хрватска Република Херцег-Босна|Херцег-Босна]]. Покрај придонесот кон одбраната на Бихаќ, нападот ја поместил линијата на контакт на ХА и ХСО поблиску до снабдувачките патишта на РСК. Во 1994 година, Соединетите Американски Држави, [[Русија]], [[Европска Унија|Европската Унија]] (ЕУ) и ООН направиле обид да го заменат Вансовиот план, со кој се вклучил УНПРОФОР. Тие го формулирале [[План З-4|Планот З-4]], давајќи им на областите со српско мнозинство во Хрватска значителна автономија. <ref name="Armatta201-204">{{Harvnb|Armatta|2010}}</ref> По бројни и често некоординирани промени на предложениот план, вклучително и протекување на неговите нацрт-елементи во печатот во октомври, Планот З-4 бил претставен на 30 јануари 1995 година. Ниту на Хрватска ниту на РСК не им се допаднал планот. Хрватска била загрижена дека РСК можеби ќе го прифати, но Туѓман сфатил дека Милошевиќ, кој на крајот ја донел одлуката во име на РСК, <ref>{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> нема да го прифати планот од страв дека тоа ќе постави преседан за политичко решение во [[Република Косово|Косово]] - дозволувајќи ѝ на Хрватска да го прифати планот со мала можност за негово спроведување. РСК одбила дури да го прими планот. <ref>{{Harvnb|Galbraith|2006}}</ref> Во декември 1994 година, Хрватска и РСК склучиле економски договор за обновување на патните и железничките врски, снабдување со вода и гас и користењето на дел од нафтоводот „Адрија“. Иако дел од договорот никогаш не бил спроведен, <ref>{{Harvnb|Bideleux|Jeffries|2006}}</ref> дел од [[А3 (Хрватска)|автопатот Загреб &#x2013; Белград]] што минува низ територијата на РСК во близина на [[Окучани]] и нафтоводот биле отворени. По смртоносниот инцидент што се случил кон крајот на април 1995 година на неодамна отворениот автопат, <ref>{{Harvnb|The New York Times|2 May 1995}}</ref> Хрватска ја вратила целата територија на РСК во западна [[Славонија]] за време на [[Операција „Блесок“|операцијата „Блесок“]], <ref name="Goldstein252">{{Harvnb|Goldstein|1999}}</ref> преземајќи целосна контрола врз територијата до 4 мај, три дена по почетокот на битката. Како одговор на тоа, АРСК го [[Гранатирање на Загреб (1995)|нападнала Загреб]] користејќи ракети [[М-87 Оркан]] со касетна муниција. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Потоа, Милошевиќ испратил висок офицер на Југословенската армија да командува со АРСК, заедно со оружје, теренски офицери и илјадници Срби родени во областа на РСК кои АРСК ги регрутирала насилно. <ref>{{Harvnb|The New York Times|15 July 1995}}</ref> На 17 јули, АРСК и ВРС започнале нов обид за освојување на Бихаќ со проширување на придобивките постигнати за време на [[Операција „Пајак“|операцијата „Пајак“]]. Овој потег им дал шанса на ХА да ги прошират своите територијални придобивки од операцијата „Зима '94“ со напредување од долината Ливно. На 22 јули, Туѓман и босанскиот претседател [[Алија Изетбеговиќ]] го потпишале [[Сплитски договор|Договорот за поделба]] за меѓусебна одбрана, дозволувајќи распоредување на ХА во голем обем во Босна и Херцеговина. ХА и ХСО брзо реагирале преку [[Операција „Лето 95“|операцијата „Лето 95“]] ({{Langx|hr|Ljeto '95}}), освојувајќи ги населениете места [[Босанско Грахово]] и [[Гламоч]] на 28-29 јули. <ref name="Ingrao">{{Harvnb|Bjelajac|Žunec|2009}}</ref> Нападот одвлекол некои единици на АРСК подалеку од Бихаќ, <ref name="Ingrao" /> <ref>{{Harvnb|The New York Times|31 July 1995}}</ref> но не толку колку што се очекувало. Сепак, тоа ја ставило ХА во одлична местоположба, <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> бидејќи го изолирала [[Книн]] од Република Српска, како и [[Србија и Црна Гора|од Југославија]]. <ref>{{Harvnb|Burg|Shoup|2000}}</ref> Кон крајот на јули и почетокот на август, имало уште два обида за воскреснување на Планот З-4 и економскиот договор од 1994 година. Разговорите предложени на 28 јули иле игнорирани од РСК, а последните разговори се одржале во [[Женева]] на 3 август. Тие брзо пропаднале бидејќи Хрватска и РСК го отфрлиле компромисот предложен од [[Торвалд Столтенберг]], специјален претставник на [[Генерален секретар на Обединетите нации|генералниот секретар на ОН]], во суштина повикувајќи на понатамошни преговори на подоцнежен датум. Покрај тоа, РСК отфрлила низа хрватски барања, вклучително и разоружување, и повторно не успеала да го одобри Планот З-4. Разговорите биле искористени од Хрватска за подготовка на дипломатска почва за претстојната операција „Бура“, <ref>{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> чие планирање било завршено за време на состанокот на [[Бриони]] помеѓу Туѓман и воените команданти на 31 јули. <ref name="Pukanic">{{Harvnb|Nacional|3 April 2005}}</ref> ХА започнала мобилизација од големи размери кон крајот на јули, набргу откако генерал [[Звонимир Червенко]] станал нивен нов началник на Генералштабот на 15 јули. <ref name="BB367">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Во 2005 година, хрватското неделно списание ''Национал'' објавило дека САД биле активно вклучени во подготовката, следењето и започнувањето на операцијата „Бура“, дека зеленото светло од претседателот Клинтон било дадено од американските воени претставници во Загреб, а операциите биле пренесувани во реално време до [[Пентагон]]. <ref name="Pukanic2">{{Harvnb|Nacional|24 May 2005}}</ref> == Битка == [[Податотека:Cro-occup-lines-1Aug95-Corps.svg|алт=Map of HV and ARSK corps areas of responsibility on 4 August 1995|десно|мини]] Оперативниот план на високонапонскиот воздушен систем бил поставен во четири одделни делови, означени како „Бура-1“ до4, кои биле распределени на различни корпуси врз основа на нивните индивидуални области на одговорност (ОНО). Секој план бил предвиден да трае помеѓу четири и пет дена. <ref name="BB367">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Силите што ХА ги распределила за напад врз РСК биле организирани во пет армиски корпуси: [[Сплит|Сплитски]], [[Госпиќ|Госпиќки]], [[Карловац|Карловачки]], [[Загреб|Загребски]] и [[Бјеловар|Бјеловарски]] корпус. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Шеста зона била доделена на хрватската специјална полиција во рамките на ОНО на Сплитскиот корпус, <ref name="BB369370">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> во близина на границата со Госпиќевиот корпус. <ref name="Marijan6769">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На ХА од Сплитскиот корпус, сместен на крајниот југ од театарот на операциите и командуван од генерал-потполковник [[Анте Готовина]], му бил доделен планот Бура-4, кој претставувал примарна компонента на операцијата Бура. Сплитскиот корпус издал наредби за битката користејќи го името Козјак-95, што не билое невообичаена практика. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Сплитскиот корпус, кој броел 30.000 војници, се спротивставил на 7-миот севернодалматински корпус на АРСК, кој броел 10.000 војници, со седиште во [[Книн]] и командуван од генерал-мајор Слободан Ковачевиќ. Специјалната полиција, која броела 3.100 војници, распоредена на планината [[Велебит]] на левата страна на Сплитскиот корпус, била директно подредена на Генералштабот на Високата војска, командуван од генерал-потполковник [[Младен Маркач]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На Госпиќевиот корпус од 25.000 војници му била доделена „Бура-3“ од операцијата, <ref name="BB369">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> лево од специјалната полициска зона. Командант бил бригадниот [[Мирко Норац]], а спротивставен на 15-тиот Лички корпус на АРСК, со седиште во Кореница и командант генерал-мајор [[Стеван Шево]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Личкиот корпус, составен од околу 6.000 војници, бил сместен помеѓу Госпиќевиот корпус и АРБиХ во Бихаќкиот џеб во задниот дел на АРСК, формирајќи широка, но многу плитка област. 5-тиот корпус на АРБиХ распоредил околу 2.000 војници во зоната. Госпиќевиот корпус, на кој му бил доделен 150 километарск дел од фронтот, имал задача да ја преполови РСК и да се поврзе со АРБиХ, додека АРБиХ имала задача да ги прикова силите на АРСК кои биле во контакт со Бихаќ. <ref name="BB369" /> Карловачкиот корпус за висока одбрана, командуван од генерал-мајор [[Миљенко Црњац]], на левата страна на Госпиќевиот корпус, ја покривал областа што се протегала од [[Огулин]] до [[Карловац]], вклучувајќи го и [[Кордун]], <ref name="Marijan9092">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> и го извршил планот „Бѕра-2“. Корпусот бил составен од 15.000 војници и имал задача да ги прицврсти силите на АРСК во областа за да ги заштити крилата на Загребскиот и Госпиќевиот корпус. <ref name="BB368369">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Имал преден команден пункт во Огулин и му се спротивставувал 21-ви Кордунски корпус на АРСК со седиште во [[Петрова Гора]], составен од 4.000 војници во ОНО (една од неговите бригади била свртена кон Загребскиот корпус). Првично, со 21-ви Кордунски корпус командувал полковник Вељко Босанац, но тој бил заменет од полковник Чедо Булат во вечерните часови на 5 август. Покрај тоа, поголемиот дел од Корпусот на специјални единици на АРСК бил присутен во областа, командуван од генерал-мајор [[Милорад Ступар]]. Корпусот на специјални единици на АРСК броел 5.000 војници, главно насочени кон [[Бихаќ]] на почетокот на операцијата „Бура“. Оклопните и артилеријата на АРСК во ОНО биле побројни од оние на високо-воздушната артилерија. <ref name="BB368369" /> Загрепскиот корпус за висока одбрана, доделен на планот „Бура-1“, првично командуван од генерал-мајор [[Иван Басарац]], на левата страна од Карловачкиот корпус, бил распореден на три главни оски на напад - кон [[Глина (Хрватска)|Глина]], [[Петриња]] и [[Хрватска Костајница]]. На него му се спротивставил 39-тиот Баниски корпус на АРСК, со седиште во Глина и командуван од генерал-мајор [[Слободан Тарбук]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Загрепскиот корпус имал задача да ја заобиколи Петриња за да ја неутрализира артилеријата и ракетите на АРСК кои потенцијално би ги таргетирале хрватските градови, правејќи секундарен напад од Суња кон Хрватска Костајница. Нивната секундарна мисија станала компромитирана кога баталјон на специјалната полиција и 81-от гардиски баталјон планирани да го предводат напредувањето биле распоредени на друго место, принудувајќи измени на планот. Загрепскиот корпус бил составен од 30.000 војници, додека АРСК имал 9.000 пред нив и околу 1.000 војници на АРБиХ во Бихаќ зад нив. На почетокот на операцијата „Бура“, околу 3.500 војници на АРСК биле во контакт со АРБиХ. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Бјеловарскиот корпус, на левиот бок на Загрепскиот корпус, кој ја покривал областа по должината на [[Уна (река)|реката Уна]], имал предна командна станица во [[Новска]]. Корпусот бил командуван од генерал-мајор [[Лука Џанко]]. Наспроти Бјеловарскиот корпус бил дел од Банискиот корпус на АРСК. Бјеловарскиот корпус бил вклучен во нападот на [[2 август]] и затоа не му бил издаден посебен оперативен план. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> АРСК ги поделил своите сили во областа на два дела, потчинувајќи ги Северна Далмација и Личкиот корпус на Генералштабот на АРСК, а останатите ги групирал во Кордунската оперативна група, командувана од генерал-потполковник [[Миле Новаковиќ]]. Територијално, дивизијата одговарала на Северниот и Јужниот сектор на заштитените подрачја на [[Обединети нации|ООН]]. <ref name="BB367368">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Проценките за вкупниот број на војници распоредени од завојуваните страни значително варираат. Хрватските сили се проценуваат од под 100.000 до 150.000, <ref>{{Harvnb|Henriksen|2007}}</ref> но поголемиот број на извори ја ставаат бројката на околу 130.000 војници. <ref name="Thomas55">{{Harvnb|Thomas|2006}}</ref> <ref name="Index130">{{Harvnb|Index.hr|5 August 2011}}</ref> Силата на трупите на АРСК во секторите Север и Југ била проценета од страна на ХА пред операцијата Бура на приближно 43.000. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Подетални проценки на ХА за работната сила по поединечни корпуси на АРСК укажуваат на 34.000 војници, <ref name="Marijan67116">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> додека српските извори наведуваат 27.000 војници. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> Разликата обично се рефлектира во литературата како проценка од околу 30.000 војници на АРСК. АРБиХ распоредила приближно 3.000 војници против позициите на АРСК во близина на Бихаќ. Кон крајот на 1994 година, [[Автономна покраина Западна Босна|Автономната покраина Западна Босна]] (АПЗБ) предводена од [[Фикрет Абдиќ]] - територија северозападно од Бихаќ помеѓу нејзиниот сојузник РСК и џебот - командувал со 4.000 &#x2013; 5.000 војници кои биле распоредени јужно од [[Велика Кладуша]] против силите на АРБиХ. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> {| class="plainrowheaders wikitable collapsible collapsed" style="cellspacing=2px; text-align:left; font-size:90%;" width="800px" |+Првично распоредување на [[Хрватска армија|хрватската армија]] во операцијата „Бура“<ref name="Marijan671162">{{harvnb|Marijan|2007|pp=67–116}}</ref> |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:100px;" scope="col" |Корпус ! style="width:300px;" scope="col" |Единица ! style="width:400px;" scope="col" |Забелешка |- | rowspan="19" style="text-align:left" |[[Сплит|Сплитски]] Корпус |[[4-та гардиска бригада (Хрватска)|4-та гардиска бригада]] | rowspan="2" |Во [[Босанско Грахово]] |- |[[7-та гардиска бригада (Хрватска)|7-та гардиска бригада]] |- |81 гардиски баталјон |Во областа [[Гламоч]] |- |[[1-ва хрватска гардиска бригада]] |Дел од [[1-ви хрватски гардиски корпус]]; Задржан во резерва во областа Босанско Грахово |- |6-ти полк на домашната гарда | rowspan="3" |Во областа на [[Сињ]] |- |126-ти полк на домашната гарда |- |144-ти полк на домашната гарда |- |142-ри полк на домашната гарда | rowspan="3" |Во областа [[Шибеник]] |- |15-ти полк на домашната гарда |- |113-та пешадиска бригада |- |2-ри баталјон на 9-та гардиска бригада | rowspan="4" |Во областа [[Задар]] |- |112-та пешадиска бригада |- |7-ми полк на домашната гарда |- |134-ти полк на домашната гарда |- |10-ти артилериско-ракетен полк на [[Хрватски одбранбен совет|ХОС]] | rowspan="5" |Поддршка на Сплитскиот корпус |- |14-ти артилериски баталјон |- |20-ти артилериски (хаубички) баталјон |- |Елементи на артилерискиот баталјон на [[5-та гардиска бригада (Хрватска)|5-та гардиска бригада]] |- |11-ти противтенковски артилериско-ракетен баталјон |- | rowspan="7" style="text-align:left" |[[Госпиќ|Госпички]] корпус |138-ми домобрански полк | rowspan="2" |Во областа [[Саборско]] |- |133-ти домобрански полк |- |[[9-та гардиска бригада (Хрватска)|9-та гардиска бригада]] |Без својот 2-ри баталјон, во областа Госпиќ |- |118-ми домобрански полк | rowspan="2" |Во областа Госпиќ |- |111-та пешадиска бригада |- |12-ти артилериски баталјон |Поддршка на Госпиќевиот корпус |- |[[1-ва гардиска бригада (Хрватска)|1-ва гардиска бригада]] |Директно подреден на Генералштабот на Високата војска; Привремено распореден во Госпиќевиот корпус од 4-6 август |- | rowspan="10" style="text-align:left" |[[Карловац|Карловачки]] корпус |104-та пешадиска бригада | rowspan="3" |Во областа Карловац |- |110-ти полк на Домородна гарда |- |137-ми полк на Домородна гарда |- |14-ти полк на Домородна гарда | rowspan="3" |Во областа [[Огулин]] |- |143-ти полк на Домородна гарда |- |99-та пешадиска бригада |- |1 баталјон на 148-та пешадиска бригада |Во резерва |- |7-ми противтенковски артилериско-ракетен баталјон | rowspan="3" |Поддршка на Карловачкиот корпус |- |13-ти противтенковски артилериско-ракетен баталјон |- |33-та инженерска бригада |- | rowspan="21" style="text-align:left" |[[Загреб|Загребски]] корпус |17-ти полк на Домостража | rowspan="3" |Во областа Суња |- |103-та пешадиска бригада |- |151-ва пешадиска бригада |- |[[2-ра гардиска бригада (Хрватска)|2-ра гардиска бригада]] | rowspan="3" |Во областа [[Петриња]] |- |57-ма пешадиска бригада |- |12-ти полк на домородната гарда |- |20-ти полк на домородната гарда |Во областите Петриња и [[Глина, Хрватска|Глина]] |- |153-та пешадиска бригада |Во областа Глина |- |202-ра артилериско-ракетна бригада | rowspan="13" |Поддршка на Загрепскиот корпус |- |67-ми баталјон на воената полиција |- |252-ра независна сигнализирачка чета |- |502-ра механизирана борбена чета АБО |- |1 баталјон на 33-та инженериска бригада |- |31-ви инженериски баталјон |- |36-ти инженерско-понтонски баталјон |- |1-ви речен корпус |- |6-ти артилериски баталјон |- |8-ми хаубички артилериски баталјон (203 мм) |- |1 баталјон на 16-та артилериско-ракетна бригада |- |5-ти противтенковски артилериско-ракетен баталјон |- |1 баталјон на 15-та противтенковски артилериско-ракетна бригада |- | rowspan="6" style="text-align:left" |Бјеловарски корпус |125-ти домобрански полк | rowspan="5" |Во областа Јасеновац |- |52-ри домобрански полк |- |34-ти инженерски баталјон |- |24-ти домобрански полк |- |18-ти артилериски баталјон |- |121-ви домобрански полк |Во областа [[Окучани]] |} {| class="plainrowheaders wikitable collapsible collapsed" style="cellspacing=2px; text-align:left; font-size:90%;" width="800px" |+Првично распоредување на Армијата на Република Српска Краина во операцијата „Бура“<ref name="Marijan671162" /> |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:100px;" scope="col" |Корпус ! style="width:300px;" scope="col" |Единица ! style="width:400px;" scope="col" |забелешка |- | rowspan="9" style="text-align:left" |Корпус на Северна Далмација |75-та моторизирана бригада | rowspan="10" |Спроти Сплитскиот корпус |- |92-ра моторизирана бригада |- |1-ва лесна бригада |- |4-та лесна бригада |- |2-ра пешадиска бригада |- |3-та пешадиска бригада |- |7-ми мешан артилериски полк |- |7-ми мешан противтенковски артилериски полк |- |7-ми лесен артилериско-ракетен полк |- | style="text-align:left" |Корпус на специјални единици |2-ра гардиска бригада |- | rowspan="8" style="text-align:left" |Лички корпус |9-та моторизирана бригада | rowspan="7" |Спроти Госпиќев корпус |- |18-та пешадиска бригада |- |50-та пешадиска бригада |- |103-та лесна бригада |- |37-ми пешадиски баталјон |- |15-ти мешан артилериски баталјон |- |15-ти мешан противтенковски артилериски баталјон |- |70-та пешадиска бригада |Спроти Госпиќев и Карловачки корпус |- | rowspan="8" style="text-align:left" |Кордунски корпус |11-та пешадиска бригада | rowspan="8" |Спроти Карловачкиот корпус |- |13-та пешадиска бригада |- |19-та пешадиска бригада |- |21-ва гранична ескадрила |- |21-ва извидувачка ескадрила |- |21-ва мешана артилериска ескадрила |- |75-та мешана противтенковска артилериска ескадрила |- |75-ти инженерски баталјон |- | colspan="2" style="text-align:left" |Корпус на специјални единици |Недостасува 2-ра гардиска бригада; Спроти Карловачкиот корпус |- | rowspan="5" style="text-align:left" |Банишки корпус |24-та пешадиска бригада | rowspan="4" |Спроти Загрепскиот корпус |- |33-та пешадиска бригада |- |31-ва моторизирана бригада |- |Артилериска група на Генералштабот на АРСК |- |26-та пешадиска бригада |Спроти Загрепскиот и Бјеловарскиот корпус |- | style="text-align:left" |[[Армија на Република Српска]] |11-та бригада |Во [[Република Српска]], на десното крило на Банишкиот корпус на РСК |} {| class="plainrowheaders wikitable collapsible collapsed" style="cellspacing=2px; text-align:left; font-size:90%;" width="800px" |+Првично распоредување на Армијата на Република Босна и Херцеговина во операцијата „Бура“<ref>{{harvnb|CIA|2002|pp=372–374}}</ref> |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:100px;" scope="col" |Корпус ! style="width:300px;" scope="col" |Единица ! style="width:400px;" scope="col" |забелешка |- | rowspan="4" style="text-align:left" |[[V корпус (Босна и Херцеговина)|5-ти корпус]] |501-ва планинска бригада | rowspan="2" |Спроти Личкиот корпус |- |502-ра планинска бригада |- |505-та планинска бригада | rowspan="2" |Спроти Банискиот корпус |- |511-та планинска бригада |} == Временска рамка == === 4 август 1995 === Операцијата „Бура“ започнала во 5 часот претпладне на [[4 август]] [[1995]] година, кога биле извршени координирани напади од страна на извидувачки и саботажни одреди во согласност со воздушните напади на [[Хрватски воздухопловни сили|Хрватските воздухопловни сили]] (ХВС) со цел нарушување на командата, контролата и комуникациите на АРСК. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Мировниците на ООН, познати како Операција за враќање на довербата на Обединетите нации (UNCRO), <ref>{{Harvnb|UNCRO}}</ref> биле известени три часа пред нападот кога началникот на штабот на Туѓман, [[Хрвоје Шариниќ]], му телефонирална командантот на UNCRO, генералот на француската армија Бернар Жанвје. Покрај тоа, секој корпус на висока одбрана го известил секторот на UNCRO на својот пат за нападот, барајќи писмени потврди за приемот на информациите. UNCRO ги пренела информациите до РСК, <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> потврдувајќи ги предупредувањата што таа ги добила од Генералштабот на Југословенската армија претходниот ден. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> ==== Сектор Југ ==== [[Податотека:Martic-order1995.jpg|алт=Typewritten and signed order|мини|Наредба на Врховниот совет за одбрана на [[Република Српска Краина|РСК]] за евакуација на цивилите од областа на [[Книн]]]] Во Сплитскиот корпус, во 5 часот, 7-та гардиска бригада започнала да напредува јужно од Босанско Грахово кон висорамнината пред Книн по период на артилериски подготовки. Движејќи се против Третата борбена група на АРСК, која се состоела од елементи на Севернодалматинскиот корпус и полицијата на РСК, 7-та гарда ги постигнала своите цели за денот и ѝ дозволила на 4-та гардиска бригада да нападне. Оперативната група (ОГ) на [[Сињ]], на левата страна од двете бригади, се придружила на нападот, а 126-от домашен полк ја освоил Уништа, преземајќи контрола врз областа со поглед на патот Сињ &#x2013; Книн. 144-та бригада и 6-от домородски полк, исто така, ги потиснале силите на АРСК назад. Единиците на ОГ од [[Шибеник]] се соочиле со 75-та моторизирана бригада на АРСК и дел од Втората пешадиска бригада на Севернодалматинскиот корпус на АРСК. Таму, 142-от и 15-от Домобрански полк постигнале мал напредок во областа помеѓу [[Крка (Хрватска)|Крка]] и [[Дрниш]], додека 113-та пешадиска бригада направила малку поголем напредок на нивното лево крило, до [[Чиста Велика]]. Во областа на [[Задар]], 134-от Домобрански полк (без својот 2-ри баталјон) не успеал да напредува, додека 7-от Домобрански полк и 112-та бригада на ХА добиле малку предност во однос на 92-ра моторизирана и 3-та пешадиска бригада на АРСК кај [[Бенковац]]. На [[Велебит]], 2-от баталјон на 9-та Гардиска бригада, засилен со чета од 7-от Домобрански полк, и 2-от баталјон на 134-от Домобрански полк наишле на жесток отпор, но напредувале доволно за да го обезбедат користењето на патот [[Обровац (Хрватска)|Обровац]] &#x2013; [[Свети Рок]]. Во 4:45 часот попладне, претседателот на РСК, [[Милан Мартиќ]], донел одлука за евакуација на населението во областите Северна Далмација и Лика. <ref name="Marijan7072">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> <ref name="1996HRW9">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Според генерал-мајор на РСК, [[Милисав Секулиќ]], Мартиќ наредил евакуација со надеж дека ќе ги убеди Милошевиќ и меѓународната заедница да ѝ помогнат на РСК. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> Сепак, евакуацијата била проширена на сите сектори Север и Југ, освен во регионот Кордун. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> Вечерта, Главниот штаб на РСК се преселил од Книн во [[Срб]], околу 35 километри северозападно. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Во 5 часот претпладне, хрватската специјална полиција напредувала кон превојот Мали Алан на Велебит, наидувајќи на силен отпор од 4-та лесна бригада на Личкиот корпус на АРСК и елементи на 9-та моторизирана бригада. Превојот бил освоен во 1 часот попладне, а селото Свети Рок било заземено околу 5 часот. Специјалната полиција напредувала подалеку од Мали Алан, наидувајќи на поголем отпор во 9 часот попладне, а потоа [[бивакирање]] до 5 часот. 9-та моторизирана бригада на АРСК се повлекла во [[Удбина]] откако била принудена да ги напушти своите позиции на Велебит. Утрото, специјалната полиција ги зазела [[Ловинац]], [[Грачац]] и [[Медак]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во Госпиќевиот ОНО, 138-от Домобрански полк и 1-от баталјон на 1-та Гардиска бригада започнале напад кон исток во областа [[Мала Капела]] наутро, наидувајќи на жесток отпор од 70-та пешадиска бригада на АРСК. Остатокот од 1-та Гардиска бригада се придружила околу полноќ. 133-от Домобрански полк нападнал источно од [[Оточац]], кон [[Врховине]], обидувајќи се да ја опколи 50-та пешадиска бригада на АРСК и елементи на 103-та пешадиска бригада на АРСК со клештаво движење. Иако полкот напредувал, не успеал да ја постигне својата цел за денот. На десното крило на полкот, 128-та бригада напредувала заедно со 3-от баталјон на 8-от Домобрански полк и го пресекол патот Врховине &#x2013; Кореница. Остатокот од 9-та гардиска бригада, поголемиот дел од 118-от домашен гардиски полк на високата дивизија и 111-та пешадиска бригада напредувале источно од Госпиќ и Лички Осик, наидувајќи на многу силен отпор од 18-та пешадиска бригада на АРСК. Како резултат на овие неуспеси, Госпиќевиот корпус го завршил денот пред да ги постигне целите што му биле дадени. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> ==== Сектор Север ==== Во областа Огулин на Карловачкиот корпус, 99-та бригада, засилена од Саборската чета на 143-от Домозаштитен полк, се движел кон [[Плашки]] во 5 часот претпладне, но силата била запрена и вратена назад во неред до 6 часот попладне. 143-от Домобрански полк напредувал од [[Јосипдол]] кон Плашки, наидувајќи на мински полиња и силен отпор на АРСК. Неговите елементи се поврзале со 14-от Домобрански полк, напредувајќи преку [[Бариловиќ]] кон [[Слуњ]]. Во близина на градот Карловац, 137-от Домобрански полк распоредил четири извидувачки групи околу полноќ на &#x2013; август, по што следело артилериска подготовка и преминување на реката [[Корана (река)|Корана]] во 5 часот. Напредокот наишол на жесток отпор од 13-та пешадиска бригада на АРСК, но [[Мостобран|предмостоиштето]] било стабилно до крајот на денот. 110-тиот домородски полк, зацврстен од чета на 137-от домородски полк, напредувал кон исток кон патот што води јужно од Карловац до [[Војниќ]] и Слуњ, каде што наишол на силен отпор и претрпел повеќе жртви од мини, деморализирајќи ја единицата и спречувајќи го нејзиното понатамошно напредување. Покрај тоа, придружната чета на 137-от домородски полк и 104-та бригада не успеала да ги обезбеди боковите на полкот. 104-та бригада се обидела да ја премине реката [[Купа (река)|Купа]] во 5 часот, но не успеал и се вратил на почетната позиција во 8 часот претпладне, по што било преместено на предмостоиштето воспоставено од 110-тиот Домовногарден полк. Чета од 99-та бригада била припоена кон 143-тиот Домовногарден полк за операции следниот ден, а борбена група од 250 војници била отстранета од бригадата и директно потчинета на Карловачкиот корпус. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во областа на Загрепскиот корпус, Хрватската армија се движела преку реката Купа на два места кон Глина - во и кон близина на [[Покупско]], користејќи го 20-от Домобрански полк и 153-та бригада. И двата преминале воспоставиле мостовници, иако поголемиот дел од единиците биле принудени да се повлечат кога АРСК направил контранапад - само баталјон од 153-та бригада и елементи од 20-от Домобрански полк ја задржале својата позиција. Преминувањата го натерало Генералштабот на АРСК да ѝ нареди на Втората оклопна бригада на Корпусот на специјални единици да се движи од Слуњ кон мостовниците, <ref name="Marijan101103">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> бидејќи напредувањето на ХА се заканувал на витален пат во Глина. Втората гардиска бригада на ХА и 12-от Домобрански полк биле задолжени за брзо заземање на Петриња од 31-та моторизирана бригада на АРСК со клештачки потег. Оригиналниот план, кој вклучуваше продор 6-7 километри јужно од Петриња, бил изменет од Басарац во директен напад врз градот. На десното крило, полкот наскоро бил запрен од мински полиња и принуден да се повлече, додека поголемиот дел од Втората гардиска бригада напредувала сè додека не се поколебала по загубата на командант на чета и пет војници. Остатокот од Втората гардиска бригада - засилен од Вториот баталјон, елементи на 12-от Домобрански полк, 5-от Противтенковски артилериски баталјон и 31-от Инженерски баталјон - ја формирале Тактичката група 2 (ТГ2) дејствувајќи на левата страна од нападот. ТГ2 напредувала од Мошќеница, на кратко растојание од Петриња, но била запрена откако командантот на 2-риот баталјон и шест војници биле убиени. 31-ва моторизирана бригада на АРСК исто така била нападната, но успеала да ја стабилизира својата одбрана додека добивала засилување. 57-та бригада напредувала јужно од Петриња, со намера да стигне до патот Петриња &#x2013; Хрватска Костајница, но наишла на минско поле каде што командантот на бригадата бил убиен, додека 101-ва бригада во нејзиниот заден дел претрпел силен артилериски оган и жртви. Во областа Суња, 17-тиот полк на Домородната гарда и чета на 151-ва бригада неуспешно ја нападнале 26-та пешадиска бригада на АРСК. Подоцна истиот ден, посебен напад од остатокот од 151-ва бригада, исто така, не успеал. 103-та бригада на ХА напредувала кон железничката пруга Суња &#x2013; [[Сисак]], но морала да се повлече под силен оган. Загрепскиот корпус не успеал да исполни ниту една цел првиот ден. Ова се припишува на недоволната човечка сила и како резултат на тоа, корпусот побарал мобилизација на 102-та бригада и 1-виот и 21-виот полк на Домородната гарда. 2-та гардиска бригада била засилена од 1-виот баталјон на 149-та бригада, претходно држен во резерва во [[Иваниќ-Град]]. Во Бјеловарскиот корпус, два батаљони од 125-от Домобрански полк ја преминале реката [[Сава]] во близина на Јасеновац, обезбедиле предмостоен фронт за единиците на хрватската армија што заостанувале и напредувале кон [[Хрватска Дубица]]. Двата батаљони биле следени од дополнителна чета од истиот полк, батаљон од 52-от Домобрански полк, 265-та извидувачка чета и конечно 24-та борбена група на Домобранскиот полк. Извиднички вод од 52-от Домобрански полк ја преминал реката Сава во [[Република Српска]], воспоставил предмостоен фронт за две пешадиски чети и последователно го срушил патот [[Босанска Дубица]] &#x2013; [[Градишка]] пред да се вратат на хрватска територија. Единиците на Бјеловарскиот корпус пристигнале до периферијата на Дубица пред да се стемни. Таа ноќ, градот Дубица бил напуштен од трупите на АРСК и цивилното население. Тие побегнале на југ преку реката Сава во Босна и Херцеговина. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> === 5 август 1995 === ==== Сектор Југ ==== [[File:Croatian_President_Tudjman_at_the_Knin_Fortress_during_the_Operation_Storm,_6_August_1995.jpg|алт=Franjo Tuđman and several Croatian Army officers at a photo op|десно|мини|[[Фрањо Туѓман|Туѓман]] и Шушак во посета на [[Книнска тврдина|Книнската тврдина]] на 6 август. Офицерите на фотографијата ги вклучуваат генерал-полковник [[Анте Готовина|Готовина]] и бригадирите [[Иван Кораде]] и [[Дамир Крстичевиќ]] (команданти на 7-та и 4-та гардиска бригада) од десната страна на Туѓман и бригадирите [[Рахим Адеми]] и [[Анте Котромановиќ]] од левата страна на Шушак.]] Високо-мортизираната бригада не напредувала кон Книн во текот на ноќта на 4/5 август, кога Генералштабот на АРСК му наредила на баталјонот од 75-та моторизирана бригада да се распореди северно од Книн. Севернодалматинскиот корпус на АРСК станувал сè понекоординиран додека 4-та гардиска бригада на Високо-мортизираната бригада напредувал на југ кон Книн, заштитувајќи го десниот бок на 7-та гардиска бригада. Втората наишла на мал отпор и влегла во градот околу 11 часот. Генерал-потполковник [[Иван Чермак]] бил назначен за командант на новоформираниот Кнински корпус. Сињската група ги завршила своите цели, освојувајќи ги [[Велики Козјак]] и [[Врлика]], и наидувајќи на мал отпор додека Првата лесна бригада на АРСК се распаднала, повлекувајќи се во Книн, а подоцна и во Лика. До 8 часот попладне, единиците на [[Шибеник]] напредувале кон [[Поличник]] (113-та бригада), [[Ѓеврске]] (15-ти домородски полк) и го освоиле Дрниш (142-ри домородски полк), додека 75-та моторизирана бригада на АРСК се повлекла кон Срб и [[Босански Петровац]] заедно со 3-та пешадиска и 92-ра моторизирана бригада, оставајќи ги единиците на [[Задар]] со мал отпор. 7-миот домородски полк го освоил Бенковац, додека 112-та бригада влегла во [[Смилчиќ]], а елементи на 9-та гардиска бригада стигнале до Обровац. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> 138-от Домобрански полк и 1-та Гардиска бригада напредувале кон Личка Јасеница, при што вторите го продолжиле нападот кон Саборско, а 2-от баталјон на 119-та Домобранска бригада стигнала до областа вечерта. Домобранските полкови го зацврстиле 133-от Домобрански полк со баталјон од 150-та бригада, овозможувајќи му на полкот да ги постигне своите цели од претходниот ден, делумно опкружувајќи ги силите на АРСК во Врховине. 154-от Домобрански полк бил мобилизиран и распореден во областа [[Личко Лешќе]]. 9-та Гардиска бригада (без својот 2-ри баталјон) напредувал кон воздухопловната база Удбина, каде што силите на АРСК почнале да се евакуираат. 111-та бригада и 118-от Домобрански полк, исто така, направиле мал напредок, поврзувајќи се зад линиите на АРСК. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> ==== Сектор Север ==== 143-от Домобрански полк напредувал кон Плашки, освојувајќи го истата вечер, додека 14-от Домобрански полк го освоил [[Примишље]], 12 километри северозападно од Слуњ. Во 0:30 часот, 13-та пешадиска бригада на АРСК и чета на 19-та пешадиска бригада извршиле контранапад кај [[Мостобран|мостобранот]] Корана, предизвикувајќи паника кај поголемиот дел од 137-от домородски полк и бегство преку реката. Еден вод од полкот останал, но трупите на АРСК не ја искористиле можноста да го уништат мостобранот. Утрото, полкот повторно го окупирал мостобранот, зајакнат со борбена група од 350 војници составена од 104-та бригада (вклучувајќи тенковски вод и повеќекратни ракетни фрлачи) и чета на 148-та бригада од оперативната резерва на Карловачкиот корпус. Полкот и борбената група успеале да го прошират мостобранот кон патот Карловац &#x2013; Слуњ. 110-от домородски полк повторно нападнал јужно од Карловац, но бил одбиен од подготвената одбрана на АРСК. Таа ноќ, Карловачкиот корпус одлучил да премести елементи од 110-от полк на Домородната гарда и 104-та бригада на предмостот Корана, додека 13-та пешадиска бригада на АРСК се повлекла на десниот брег на Корана во област што се протега околу 30 километри северно од Слуњ. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Загрепскиот корпус постигнал мал или никаков напредок на вториот ден од битката. На дел од Втората гардиска бригада и било наредено да се движи кон Глина, а 20-тиот домобрански полк направил скромен напредок, додека 153-та бригада го напуштила својот предмостоен фронт. Во областа на Петриња, ХА постепено напредувала, но била потисната во некои области од контранападот на АРСК. Резултатите биле поништени со значителна цена со обновен напад од страна на Втората гардиска бригада. Командантот на Загрепскиот корпус бил заменет од генерал-потполковник [[Петар Стипетиќ]] по наредба на претседателот Туѓман. ХА ја пренасочила 102-та бригада да се движи кон Глина, а 57-та бригада била засилена со 2-риот баталјон на 149-та бригада. 145-та бригада била преместена од [[Поповача]] во областа Суња, каде што 17-тиот домобрански полк и 151-та бригада направиле мал напредок во областа што ја држела АРСК. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во Бјеловарскиот корпус, Хрватска Дубица била освоена од 52-от и 24-от Домоногардиски полк кои напредувале од исток и 125-от Домоногардиски полк кој се приближувал од север. 125-от Домоногардиски полк го гарнизонирал градот, додека 52-от Домоногардиски полк се движел кон северозапад кон очекуваните местоположби на Загребскиот корпус, но доцнењата на Загребскиот корпус спречиле какво било поврзување. 24-от Домоногардиски полк напредувал околу 4 километри кон Хрватска Костајница кога бил запрен од трупите на АРСК. Како одговор на тоа, Корпусот повикал баталјон и извидувачки вод од 121-от Домоногардиски полк од [[Нова Градишка]] за да помогнат во нападот кон градот. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> 505-та и 511-та Планинска бригада на АРБиХ напредувале на север кон Двор и се вклучиле во 33-та пешадиска бригада на АРСК - единствената резервна единица на Банискиот корпус. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> === 6 август 1995 === [[File:Linkup_of_Croatian_and_Bosnia-Herzegovina_armies_during_the_Operation_Storm,_Tržačka_Raštela,_Bosnia_and_Herzegovina,_6_August_1995.jpg|алт=Generals Mareković and Dudaković shaking hands|десно|мини|Генерал-полковник на ХА [[Маријан Марековиќ]] (лево) го поздравува Генерал-полковникот нА АРБиХ, [[Атиф Дудаковиќ]] (десно) во Тржачка Раштела, на 6 август, по крајот на [[Опсада на Бихаќ (1992-1995)|опсадата на Бихаќ]]]] На 6 август, Хрватската армија (ХА) спровела операции за чистење во областите околу Обровац, Бенковац, Дрниш и Врлика, додека претседателот Туѓман го посетил [[Книн]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Откако ги обезбедил своите цели на или во близина на Велебит, специјалната полиција била распоредена пеш зад линиите на АРСК за да го спречи движењето на трупите на АРСК таму, заземајќи стратешки раскрсници во селата Брувно во 7 часот наутро и [[Отриќ]] во 11 часот<ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На полноќ, сили на 501-та и 502-ра планинска бригада на АРБиХ напредувале на запад од Бихаќ против силите на Личкиот корпус на АРСК кои биле оставени зад себе од почетокот на битката. 501-та се движела околу 10 километри на хрватска територија, до [[Личко Петрово Село]] и [[Плитвички Езера|Плитвичките Езера]] до 8 часот. 502-та дивизија зазела радарски и комуникациски објект на АРСК на планината [[Личка Пљешивица|Пљешивица]] и продолжила кон Кореница каде што била запрена од единиците на АРСК. Првата гардиска бригада на високиот армиски состав стигнала до [[Раковица (Хрватска)|Раковица]] и се поврзала со 5-тиот корпус на Босна и Херцеговина во областа на [[Дрежник Град]] до 11 часот.<ref name="BB372">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Таа била поддржана од 119-та бригада и баталјон на 154-от домородски полк распореден во областите [[Тржачка Раштела]] и Личко Петрово Село. <ref name="Marijan8687">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Попладнето, церемонија на поврзување се одржала за медиумите во Тржачка Раштела. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> 138-от домородски полк целосно го опколило Врховине, кој до крајот на денот бил освоен од 8-от и 133-от домородски полк, засилени со баталјон на 150-та бригада. 128-та бригада од висок армиски состав влегла во Кореница, додека 9-та гардиска бригада продолжила кон Удбина. 143-от Домобрански полк напредувал кон [[Броќанац]] каде што се поврзал со 1-та Гардиска бригада. Оттаму полкот продолжил кон Слуњ, придружуван од елементи на 1-та Гардиска бригада и 14-от Домобрански полк, освојувајќи го градот во 3 часот попладне. Напредокот на 14-от Домобрански полк бил поддржан од 148-та бригада која ги чуваланејзините бокови. 13-та пешадиска бригада на АРСК се повлекла од Слуњ, заедно со цивилното население, движејќи се на север кон [[Топуско]]. Нападот на 137-от Домобрански полк и елементите на различни единици што го зацврстувале, го проширил мостобранот и го поврзал со 14-от Домобрански полк во Вељун, 18 километри северно од Слуњ. Остатокот од 149-та бригада (без 1-от баталјон) бил прераспределен од Загрепскиот корпус во Карловачкиот корпус за да го зајакне 137-от Домобрански полк. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во 11 часот претпладне, бил постигнат договор помеѓу АРСК и цивилните власти во Глина и Вргинмост, со кој се обезбедило евакуација на цивилите од областа. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> 502-та планинска бригада на АРБиХ, исто така, се движела на север, опкружувајќи го главниот град на [[Автономна Покраина Западна Босна|Автономната Покраина Западна Босна]] (АПЗБ), [[Велика Кладуша]], од запад, и освојувајќи го градот до крајот на денот. <ref name="BB373374">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> ТГ2 напредувала кон Петриња околу 7 часот претпладне по тешка артилериска подготовка. 12-от Домобрански полк влегла во градот од запад и потоа бил распореден во гарнизонот Петриња и околината. По губењето на Петриња од страна на ХА, поголемиот дел од Банискиот корпус на АРСК почнал да се повлекува кон [[Двор (Хрватска)|Двор]]. 57-та Домобранска бригада на ХА напредувала наспроти лесен отпор и ја презела контролата врз патот Петриња &#x2013; Хрватска Костајница. Во текот на ноќта помеѓу 6 и 7 август, 20-от Домобрански полк, поддржан од хрватската полиција и елементи на 153-та бригада, ја освоила Глина и покрај силниот отпор. Потоа 153-та бригада зазела местоположби што му овозможиле на напредувањето да продолжи кон селото Маја во координација со 2-та Гардиска бригада, која се движела јужно од Петриња кон [[Зринска Гора]], спроведувајќи операции за чистење. 140-от Домобрански полк ја криел 2-та Гардиска бригада на северната падина на Зринска Гора, додека 57-та бригада го освоила [[Уметиќ]]. 103-та и 151-та бригада, како и 17-тиот полк на Домородната гарда, напредувале кон Хрватска Костајница, со додавање на баталјон од 145-та бригада на ХА кој требало да пристигне тоа попладне. Околу пладне, 151-та бригада се поврзала со единиците на Бјеловарскиот корпус на патот Суња &#x2013; Хрватска Дубица. Потоа биле задолжени да ги обезбедуваат патиштата во областа. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Со заземањето на Глина, ХА ги заробила поголемиот дел од Кордунскиот корпус на АРСК и околу 35.000 евакуирани цивили во областа на Топуско, што го натерало нејзиниот командант да побара заштита од УНКРО. Првата гардиска бригада, која се приближувала кон Топуско од Војниќ, добила наредби да се вклучи во Кордунскиот корпус на АРСК, но наредбите биле откажани на полноќ од страна на началникот на Генералштабот на рватската армија. Наместо тоа, на Загрепскиот корпус му било наредено да подготви единица од бригада за да ги придружува невооружените лица и офицерите и подофицерите на АРСК со помошно оружје до Двор и да им дозволи да преминат во [[Босна и Херцеговина]]. Врз основа на информациите добиени од трупите на [[Обединети нации|ООН]], се верувало дека силите на АРСК во Бановина се пред предавање. <ref name="Marijan111">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Баталјон на 121-от Домобрански полк влегол во Хрватска Костајница, додека борбената група на 24-от Домобрански полк ја обезбедила националната граница зад нив. 52-от Домобрански полк се поврзал со Загрепскиот корпус, а потоа се свртил на југ кон градот, стигнувајќи до него истата вечер. Заземањето на Хрватска Костајница го означило исполнувањето на сите цели на Бјеловарскиот корпус. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> === 7 август 1995 === Првата хрватска гардиска бригада ( ''1. hrvatski gardijski zdrug'' - HGZ) пристигнала во областа на [[Книн]] за да се поврзе со елементи од 4-та, 7-ма и 9-та гардиска бригада, задолжени за северно напредување следниот ден. Командата на Сплитскиот корпус, исто така, се преселил во Книн. <ref name="Marijan74">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Хрватската специјална полиција продолжила кон [[Горњи Лапац]] и [[Доњи Лапац]], пристигнувајќи до 2 часот попладне и завршување на границата помеѓу Госпиќевите и Сплитските единици на корпусот. Хрватската специјална полиција, исто така, воспоставила контакт со 4-та гардиска бригада во Отриќ и единиците на Госпиќевиот корпус во Удбина до 3 часот попладне до 19 часот попладне, баталјон на специјалната полиција стигнал до границата во близина на [[Кулен Вакуф]], обезбедувајќи ја областа. <ref name="Marijan78">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Утрото, 9-та гардиска бригада (без својот 2-ри баталјон) го освоил населеното место Удбина, каде што се поврзал со 154-от полк на Домородната гарда, приближувајќи се од спротивната страна на [[Крбава]] ({{Langx|hr|Polje}} или [[Карст|карстно поле]]). До крајот на денот, целите на операцијата „Бура“ доделени на Госпиќевиот корпус биле завршени. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Предна командна станица на Генералштабот на хрватската армија била преместена од Огулин во Слуњ, и тој ја презел директната команда на 1-та гардиска бригада, 14-тиот домородски полк и 99-та бригада. 14-тиот домородски полк ја обезбедил областа Слуњ и се распореди на левиот брег на Корана за да се поврзе со напредувачката специјална полиција во Карловац. Елементи на полкот и 99-та бригада ја обезбедиле националната граница во областа. 1-та гардиска бригада напредувала кон Кордун, додека Карловачкиот корпус ја преориентирала својата главна оска на напад. 110-тиот домородски полк и елементите на 104-та бригада стигнале до во голема мера напуштениот Војниќ во раните попладневни часови, по што следеле 1-та гардиска бригада, 143-та домородска бригада и 137-миот домородски полк. Други единици на ХА им се придружиле до вечерта. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Втората гардиска бригада напредувала од Маја кон Двор, но била запрена на приближно на 25 километри од единиците на АРСК кои го штителе повлекувањето на АРСК и цивилите кон градот. Елементи на бригадата извршиле операции за чистење во областа. 33-та пешадиска бригада на АРСК го држела мостот во Двор што ги поврзувал АРСК и Република Српска преку реката Уна. Бригадата била совладана од 5-тиот корпус на АРБиХ и се повлекла јужно од Уна, додека 13-та пешадиска бригада на АРСК и цивилите од Кордун стигнувале до Двор. Елементи на 17-тиот полк на Домородната гарда и 145-та и 151-та бригада на ХА стигнале до Двор преку Хрватска Костајница и стапиле во контакт со 13-та пешадиска бригада на АРСК и елементи на 24-та пешадиска и 2-ра оклопна бригада на АРСК, кои се повлекле од Глина. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Бидејќи очекуваното предавање на Кордунскиот корпус на АРСК не се материјализирало, на ХА и нбило наредено повторно да се вклучи. И покрај големите жаришта на отпор, министерот за одбрана на Хрватска, [[Гојко Шушак]], ги прогласил главните операции за завршени во 6 часот попладне, 84 часа по почетокот на битката. <ref>{{Harvnb|Nova TV|5 August 2011}}</ref> === 8 &#x2013; 14 август 1995 === [[Категорија:Судири во 1995 година]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] dqmfn62lx8lvle0a3h1brdo1f8tl5xr 5532920 5532919 2026-04-01T21:09:25Z Тиверополник 1815 Тиверополник ја премести страницата [[Операција Бура]] на [[Операција „Бура“]] 5532919 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Операција „Бура“|image=Map 49 - Croatia - Operation Oluja, 4-8 August 1995.jpg|caption=Карта на операцијата „Бура“<br />Сили: {{legend inline|#b89835|Croatia}} {{legend inline|#b5666b|RSK}} {{legend inline|#628d3e|Bosnia and Herzegovina}}|partof=[[Хрватска војна за независност]], [[Босанска војна]] и [[Меѓубошњачка војна]]|place=[[Хрватска]] и [[Република Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]]|date=4–7 август 1995 година (големи операции)<br>8–14 август 1995 година (последователни операции)|territory=Хрватска вратила {{convert|10400|km2|sqmi|abbr=on}} од територијата.|result=Хрватска и Босанска победа|combatant1={{flag|Croatia}}<br />{{nowrap|{{flagdeco|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[Republic of Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]]}}<br />{{flag|Herzeg-Bosnia}}|combatant2={{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Република Српска Краина|Српска Краина]]<br />{{flagicon image|Flag of the Autonomous Province of Western Bosnia.svg}} [[Автономна покраина Западна Босна|Западна Босна]]|commander1={{flagicon|Croatia}} [[Фрањо Туѓман]]<br />{{flagicon|Croatia}} [[Никица Валентиќ]]<br /> {{flagicon|Croatia}} [[Звонимир Червенко]]<br />{{flagicon|Croatia}} [[Анте Готовина]]<br />{{flagicon|Croatia}} [[Мирко Норац]]<br />{{flagicon|Croatia}} Миљенко Црњац<br />{{flagicon|Croatia}} Иван Басарац<br />{{flagicon|Croatia}} [[Петар Стипетиќ]]<br />{{flagicon|Croatia}} Лука Џанко<br />{{flagicon|Croatia}} Стјепан Гргац {{KIA}}<br /> {{flagicon|Republic of Bosnia and Herzegovina}} [[Алија Изетбеговиќ]]<br />{{flagicon|Republic of Bosnia and Herzegovina}} [[Атиф Дудаковиќ]]<br>{{flagicon|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[Изет Наниќ]]{{KIA}}<ref name=BB416>{{harvnb|CIA|2002|p=416}}</ref><br />{{flagicon|Croatia}} [[Рахим Адеми]]|commander2={{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Милан Мартиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Милан Бабиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Миле Мркшиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Миле Новаковиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Слободан Ковачевиќ<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Стеван Шево<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Чедо Булат {{POW}}{{Surrendered}}<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Милорад Ступар<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Слободан Тарбук<br />{{flagicon image|Flag of the Autonomous Province of Western Bosnia.svg}} [[Фикрет Абдиќ]]|units1={{flagicon image|Flag of Croatian Army.svg}} [[Хрватска војска]]<br />{{flagicon image|Emblème de l'Antiteroristička jedinica Lučko (ATJ Lučko).svg|border=|size=20px}} [[Хрватска специјална полиција (1991–1995) | Хрватска специјална полиција]]<br />{{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[Армија на Република Босна и Херцеговина |Армија на Босна и Херцеговина]]<br />{{flagicon image|Flag of Croatian Defence Council.svg}} [[Хрватскиот совет за одбрана]]|units2={{flagicon image|War Flag of Serbian Krajina.svg}} [[Српска војска на Краина]]<br />{{flagicon image|border=|Logo of the National Defense Of Western Bosnia.png|size=23px}} [[Национална одбрана на автономната покраина Западна Босна | Национална одбрана на Западна Босна]]|strength1={{flagicon image|Flag of Croatian Army.svg}} Хрватска: 130,000 војници<br />{{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[Армија на Република Босна и Херцеговина|БИХ]]: 3,000 војници|strength2={{flagicon image|War Flag of Serbian Krajina.svg}} [[Српска војска на Краина|Краина]]: 27,000&ndash;34,000 војници<br /> {{flagicon image|border=|Logo of the National Defense Of Western Bosnia.png|size=23px}} [[Национална одбрана на автономната покраина Западна Босна|Западна Босна]]: 4,000&ndash;5,000 војници|casualties1=174–211 мртви<br />1,100–1,430 повредени<br/>3 заробени|casualties2=560 killed<br />4,000 [[POWs]]|casualties3=Смртни случаи на српски цивили:<br />214 (хрватски извори) &ndash; 1,192 (српски извори)<br />~400 ([[Фонд за хуманитарно право]])<br/> Смртни случаи на српски хрватски: 42<br />Бегалци:<br />150,000–200,000 [[Срби]] од поранешната [[Република Српска Краина|РСК]]<br />21,000 Босански муслимани од поранешната [[Автономна покраина Западна Босна|АПЗБ]]<nowiki>]]</nowiki><br />22,000 Бошњаци и [[Хрвати]] од [[Република Српска (1992–1995)|РС]]<br/> Останати:<br />4 мртви мировници на [[Обединети нации|ОН]], 16 ранети}}{{Главна|Распад на СФРЈ|Хрватска војна за независност}} '''Операција „Бура“''' ([[Српскохрватски јазик|српскохрватски]]: ''Operacija Oluja, Операција Олуја'') - последната голема битка од [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]] и главен фактор за исходот од [[Босанска војна|Босанската војна]]. Операцијата завршила со одлучувачка победа за [[Хрватска армија|Хрватската армија]] (ХА), која нападнала фронт од 630 километри против самопрогласената [[Република Српска Краина]] (РСК) и стратешка победа за [[Армија на Република Босна и Херцеговина|Армијата на Република Босна и Херцеговина]] (АРБиХ). ХА била поддржана од хрватската специјална полиција која напредувала од планината [[Велебит]], а АРБиХ се наоѓала во кај [[Бихаќ]], во задниот дел на [[Армија на Република Српска Краина|Армијата на Република Српска Краина]] (АРСК). Битката, започната за враќање на [[Хрватска|хрватската]] контрола врз {{км2|10,400}} територија - што претставува 18,4% од територијата што ја барала - и бошњачката контрола врз Западна Босна, била најголемата копнена битка што се случила во Европа помеѓу крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и [[Руска инвазија на Украина (2022)|руската инвазија на Украина во 2022 година]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kyivpost.com/opinion/974|title=Opinion: Operation Storm 2.0 or TKO in the Donbas|last=Nagel|first=Hannes|work=www.kyivpost.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250825104713/https://www.kyivpost.com/opinion/974|archive-date=2025-08-25|accessdate=2025-11-13}}</ref> Операцијата „Бура“ започнала во зори на [[4 август]] [[1995]] година и била прогласена за завршена вечерта на [[7 август]], и покрај значителните операции против отпорот кои траеле до [[14 август]]. Операцијата „Бура“ претставува стратешка победа во [[Босанска војна|Босанската војна]], со која ефикасно се ставило крај на [[Опсада на Бихаќ (1992–1995)|опсадата на Бихаќ]] и се ставиле ХА, Хрватскиот совет за одбрана (ХВО) и АРБиХ во позиција да го променат воениот баланс на моќ во [[Република Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]] преку последователната [[операција „Маестрал 2]]“. Операцијата била замислена врз основа на напредувањето на ХА и ХВО направени за време на [[Операција „Лето 95“|операцијата „Лето 95“]], кога биле добиени стратешки позиции што овозможиле брзо заземање на главниот град на РСК, [[Книн]], и врз постојаното вооружување и обука на ХА од почетокот на Хрватската војна за независност, кога РСК била создадена за време на Српската револуција и интервенцијата на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] . Самата операција следела по неуспешна мировна мисија на [[Обединети нации|Обединетите нации]] (ООН) и дипломатски напори за решавање на воениот судир. Стратешкиот успех на ХА и АРБиХ била резултат на низа подобрувања на самите армии и клучни пробиви направени на позициите на АРСК кои последователно биле искористени од ХА и АРБиХ. Нападот не бил веднаш успешен во сите точки, но заземањето на клучните местоположби довело до колапс на командната структура на АРСК и целокупната одбранбена способност. Заземањето на [[Босанско Грахово]] од страна на ХА, непосредно пред операцијата, и напредувањето на специјалната полиција кон Грачац, го направиле речиси невозможно да се одбрани Книн. Во [[Лика]], две гардиски бригади брзо ја пресекле областа што ја држела АРСК, на која ѝ недостасувало тактичка длабочина и мобилни резервни сили, и тие изолирале жаришта на отпор, позиционирале мобилни сили за одлучувачки северен продор во зоната на одговорност на [[Карловац|Карловачкиот]] корпус (АОР) и ја турнале АРСК кон [[Бановина (регион)|Бановина]]. Поразот на АРСК кај Глина и [[Петриња]], по тешка одбрана, го поразил и Банискиот корпус на АРСК, бидејќи неговата резерва била прикована од АРБиХ. РСК се потпирала на војските на [[Република Српска]] и [[Србија и Црна Гора|Југославија]] како своја стратешка резерва, но тие не интервенирале во битката. САД, исто така, одиграле улога во операцијата со тоа што ја насочиле Хрватска кон фирмата за воени консултантски услуги, „''[[Military Professional Resources]]''“, која потпишала договор лиценциран од [[Пентагон]] за советување, обука и обезбедување разузнавачки информации на хрватската армија. ХА и специјалната полиција имале 174-211 убиени или исчезнати лица, додека АРСК имала 560 убиени војници. Исто така, биле убиени и четворица мировници на ОН. ХА заробила 4.000 воени затвореници. Бројот на смртни случаи на српски цивили е спорен - Хрватска тврди дека 214 биле убиени, додека српските извори наведуваат 1.192 убиени или исчезнати цивили. Хрватското население со години претходно било подложено на етничко чистење во областите што ги држела АРСК од страна на бунтовничките српски сили, при што се проценува дека 170.000-250.000 биле протерани и стотици убиени. За време и по офанзивата, околу 150.000-200.000 Срби од областа порано држена од АРСК побегнале, а хрватските сили извршиле разни злосторства врз некои од преостанатите цивили таму. На 4 август, властите на РСК наредиле евакуација на населението во областите Северна Далмација и Лика, по што следеле во Глина и Вргинмост на 6 август. Хрватското српско население кое побегнало, формирало едно од најголемите бегалски популации во Европа. <ref name="adamjones">{{Наведена книга|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|last=Jones|first=Adam|date=2023|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-95870-6|page=64|language=en|author-link=Adam Jones (Canadian scholar)}}</ref> [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ) подоцна им судел на тројца хрватски генерали обвинети за [[Воено злосторство|воени злосторства]] и учество во заеднички злосторнички потфат со цел протерување на српското население од Хрватска, иако сите тројца на крајот биле ослободени, а трибуналот ги отфрлил обвиненијата за злосторнички потфат. МКТЈ заклучил дека операцијата „Бура“ не била насочена кон етнички прогон, бидејќи цивилите не биле намерно целени. МКТЈ изјавил дека хрватската армија и Специјалната полиција извршиле голем број злосторства против српското население по артилерискиот напад, но дека државното и военото раководство не биле одговорни за нивното создавање и организација и дека Хрватска немала специфична намера да го расели српското малцинство во земјата. Сепак, Хрватска усвоила дискриминаторски мерки за да им го отежни враќањето на Србите. „[[Хјуман рајтс воч]]“ објавил дека огромното мнозинство од злоупотребите за време на операцијата биле извршени од хрватските сили и дека злоупотребите продолжиле во голем обем со месеци потоа, што вклучувало погубувања на српски цивили и палење и уништување на српски имот. Во 2010 година, [[Србија]] поднела контратужба против Хрватска пред [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] (МСП), тврдејќи дека офанзивата претставува геноцид. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26415503|title=Croatia accuses Serbia of 1990s genocide|date=2014-03-03|work=BBC News|access-date=2025-03-29|language=en-GB}}</ref> Во 2015 година, судот пресудил дека ниту Србија ниту Хрватска не прикажале доволно докази дека која било од страните извршила [[геноцид]], со што ги отфрлил двата случаи. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-31104973|title=UN court dismisses Croatia and Serbia genocide claims|date=2015-02-03|work=BBC News|access-date=2025-03-29|language=en-GB}}</ref> == Позадина == [[Податотека:CroatianSerbs.jpg|мини|Области населени со Срби во Хрватска според пописот од 1981 година]] Во Југославија се појавила криза со [[Револуции од 1989 година|слабеењето]] на [[Источен блок|комунистичките држави во Источна Европа]] кон крајот на [[Студена војна|Студената војна]]. Во [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]], регионалниот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Сојузот на комунисти на Југославија]], [[Сојуз на комунистите на Хрватска|Сојузот на комунисти на Хрватска]], ја изгубил својата идеолошка моќ. <ref>{{Наведено списание|last=Pešić|first=Vesna|author-link=Vesna Pešić|date=April 1996|title=Serbian Nationalism and the Origins of the Yugoslav Crisis|url=http://www.usip.org/publications/serbian-nationalism-and-origins-yugoslav-crisis|journal=Peaceworks|publisher=[[United States Institute of Peace]]|issue=8|page=12|archive-url=https://archive.today/20120918000927/http://www.usip.org/publications/serbian-nationalism-and-origins-yugoslav-crisis|archive-date=18 September 2012|access-date=29 November 2012}}</ref> <ref name="NYTimes-Kosovo-Repression">{{Наведени вести|url=http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/serbia/kosovo/index.html|title=Kosovo|date=23 July 2010|work=[[The New York Times]]|access-date=10 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023074115/http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/serbia/kosovo/index.html|archive-date=23 October 2012}}</ref> Републиките [[Социјалистичка Република Словенија|Словенија]] и [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]] започнале да се залагаат за [[децентрализација]]. <ref name="NYT-Croatia-Prosperity-1985">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1985/12/08/world/yugoslav-republic-jealously-guards-its-gains.html?ref=croatia|title=Yugoslav republic jealously guards its gains|last=Henry Kamm|date=8 December 1985|work=The New York Times|access-date=10 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515063701/http://www.nytimes.com/1985/12/08/world/yugoslav-republic-jealously-guards-its-gains.html?ref=croatia|archive-date=15 May 2013|author-link=Henry Kamm}}</ref> [[Социјалистичка Република Србија|Србија]], предводена од [[Слободан Милошевиќ]], се придржувала кон [[Централизам|централизмот]] и [[Еднопартиска држава|еднопартиското владеење]]. По серијата улични протести наречени [[Антибирократска револуција|антибирократски револуции]] од неговите поддржувачи во 1988-89 година, била соборена владата на [[Социјалистичка Република Црна Гора]], како и владите на српските автономни покраини [[Социјалистичка Автономна Покраина Војводина|Војводина]] и [[Социјалистичка Автономна Покраина Косово|Косово]], заменувајќи ги нивните лидери со сојузници на Милошевиќ, по кое Хрватска и Словенија се свртеле против него. <ref name="Ambrosio">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=XuPEEAAAQBAJ&pg=PA33|title=Irredentism: Ethnic Conflict and International Politics|last=Ambrosio|first=Thomas|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2001|isbn=978-0-313-07342-7|pages=33–34}}</ref> На 8 јули 1989 година, во [[Книн]] се одржал голем српски националистички митинг, за време на кој биле прикажани транспаренти со закани за интервенцијата на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА) во Хрватска, како и [[Четници|четничка]] иконографија. <ref name=":2">{{Наведена книга|title=The Hour of Europe: Western Powers and the Breakup of Yugoslavia|last=Glaurdić|first=Josip|date=2011|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-16645-3|location=New Haven, CT|pages=51–53}}</ref> За време на [[Југославија во Втората светска војна|Втората светска војна во Југославија]], тие дејствувале како „легални“ помошни сили под контрола на [[Сили на Оската|Оската]], <ref>Tomasevich, Jozo (1975). ''War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks''. Stanford: Stanford University Press. {{ISBN|978-0-8047-0857-9}} pp. 224-225</ref> и повеќето историчари кои го разгледувале ова прашање ги сметаат [[Четнички злосторства во Втората светска војна|четничките злосторства]] врз муслиманите и Хрватите во овој период како [[геноцид]]. Во есента 1989 година, српската влада извршила притисок врз хрватската влада да дозволи серија српски националистички собири во земјата. Српските медиуми и разни српски интелектуалци започнале да го нарекуваат хрватското раководство како „[[Усташи|усташко]]“ и започнале да се повикуваат на [[Геноцид над Србите во Независна Држава Хрватска|геноцидот и други злосторства извршени од усташите]] помеѓу 1941 и 1945 година. Српското политичко раководство ја одобрило реториката и го обвинила хрватското раководство дека е „слепо националистичко“ кога се започнало да се спротиставува. На [[4 март]] [[1990]] година, 50.000 Срби се собрале на [[Петрова Гора]] и извикувале негативни ставови насочени кон [[Фрањо Туѓман]], скандирале „[[Големосрпство|Ова е Србија]]“ и изразиле поддршка за Милошевиќ. <ref>{{Наведена книга|title=Croatia: a history|last=Goldstein|first=Ivo|date=2011|publisher=Hurst|isbn=978-1-85065-525-1|edition=3. impr|location=London|pages=214}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,QUERYRESPONSE,HRV,4562d8b62,3ae6ab78c,0.html|title=UNHCR {{!}} Refworld {{!}} Yugoslavia: Demonstrations in Croatia and Vojvodina|date=2012-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324161438/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,QUERYRESPONSE,HRV,4562d8b62,3ae6ab78c,0.html|archive-date=24 March 2012|accessdate=2025-04-17}}</ref> Туѓман се истакнал како дисидент кој се залагал за независност, а неговото водство делумно се темелело на [[Србофобија|антисрпска]] реторика и симболи. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=WAOxl4-HS1wC&pg=PA74|title=For Kin or Country: Xenophobia, Nationalism, and War|last=Saideman|first=Stephen M.|last2=Ayres|first2=R. William|date=2008|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-23151-449-1|page=74}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qtvlVCB3rPwC&pg=PA492|title=Encyclopedia of Conflicts since World War II|last=Ciment|first=James|last2=Hill|first2=Kenneth|date=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-13659-621-6|page=492}}</ref> Во април-мај 1990 година, десничарската, пронезависна [[Хрватска демократска заедница]] (ХДЗ) на Туѓман победила на [[Парламентарни избори во Хрватска (1990)|првите повеќепартиски избори]] во [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]] . <ref name="Søberg&Ramet">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lIcX_1DyNMUC|title=Democratic Transition in Croatia: Value Transformation, Education, and Media|last=Søberg|first=Marius|publisher=Texas A&M University Press|year=2007|isbn=978-1-60344-452-1|editor-last=Matić|editor-first=Davorka|location=College Station, Texas|page=17, 42|editor-last2=Ramet|editor-first2=Sabrina P.}}</ref> Изборната победа на ХДЗ предизвикала збунетост кај голем дел од населението на [[Срби во Хрватска|хрватските Срби]], кои го споредле повторното оживување на [[Хрватски национализам|хрватскиот национализам]] преку враќањето на [[Фашизам|фашистичкиот]] усташки режим, кој владеел со [[Марионетска држава|марионетската држава]] на [[Сили на Оската|Оската]] позната како [[Независна Држава Хрватска]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Ова, пак, поттикнало пораст на [[Српски национализам|српскиот национализам]] во многу заедници на хрватските Срби, што било охрабрено од владата на Социјалистичка Република Србија, предводена од Милошевиќ. <ref name="Armatta16">{{Harvnb|Armatta|2010}}</ref> Истакнати членови на владата на РСК, вклучувајќи ги [[Милан Бабиќ]] и [[Милан Мартиќ]], подоцна сведочеле дека [[Белград]] водел [[Пропаганда|пропагандна]] кампања прикажувајќи ги Србите во Хрватска како да се под закана за геноцид од страна на хрватското мнозинство. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icty.org/x/cases/babic/tjug/en/bab-sj040629e.pdf|title=The Prosecutor vs. Milan Babić - Judgement|date=26 June 2009|work=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref> Владата предводена од ХДЗ промовирала традиционалистичка и ексклузивна претстава за Хрватска како хрватска држава во која Србите станале непожелни. Многу Срби биле отстранети од бирократските системи и полицијата и заменети со етнички Хрвати, двојазичните сообраќајни знаци биле отстранети дури и во областите со мнозинско српско население, а усташките симболи понекогаш биле обновувани. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lVKzAQAAQBAJ&pg=PA157|title=Living Together After Ethnic Killing: Exploring the Chaim Kaufman Argument|last=Licklider|first=Roy|last2=Bloom|first2=Mia|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781317969891|pages=157–158}}</ref> На [[14 мај]] [[1990]] година, оружјето на [[Територијална одбрана на Југославија|Територијалната одбрана]] на Хрватска, во регионите со хрватско мнозинство, било одземено од [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА). <ref>{{Наведена книга|title=Confronting the Yugoslav Controversies: A Scholars' Initiative|last=Charles W. Ingrao, Thomas Allan Emmert|publisher=Purdue University Press|year=2009|isbn=978-1557535337|pages=237, 240}}</ref> Во август 1990 година, во Хрватска се случил бунт познат како [[Балванска револуција]], центриран во областите претежно населени со Срби во [[Далмација|далматинската]] заднина околу градот [[Книн]], <ref>{{Harvnb|The New York Times|19 August 1990}}</ref> како и во делови од регионите [[Лика]], [[Кордун]] и [[Бановина (регион)|Бановина]], и населби во [[Славонија|источна Хрватска]] со значително српско население. <ref name="MarticICTY">{{Harvnb|ICTY|12 June 2007}}</ref> Областите последователно биле формирани во меѓународно непризнаена квази-држава, [[Република Српска Краина]] (РСК), а откако ја прогласила својата намера да се отцепи од Хрватска и да се придружи на [[Република Србија (1992—2006)|Република Србија]], [[Влада на Република Хрватска|Владата на Република Хрватска]] ја прогласила РСК за бунтовничка. <ref>{{Harvnb|The New York Times|2 April 1991}}</ref> На [[22 декември]] [[1990]] година бил ратификуван нов [[Устав на Хрватска|хрватски устав]], со кој се отфрлил [[Комунизам|комунистичкиот]] [[Еднопартиска држава|еднопартиски систем]], се усвоил [[Либерална демократија|либерално-демократски]] устав и се отстранила етикетата „социјалистичка“ од името на земјата, со што земјата станала позната како Република Хрватска. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1990_12_56_1092.html|title=Ustav Republike Hrvatske|work=narodne-novine.nn.hr|accessdate=2025-04-22}}</ref> Србите биле деградирани од уставна нација во национално малцинство. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=oFXdiS25N78C&pg=PA118|title=Central and Southeast European Politics since 1989|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139487504|editor-last=Ramet|editor-first=Sabrina P.|page=118}}</ref> Главната српска политичка партија во Хрватска, [[Српска демократска партија на Хрватска|Српската демократска партија]] (СДС), започнала со изградба на својот национален владин ентитет за да ги зачува правата што Србите ги сметале за одземени и да го зацврсти суверенитетот на хрватските Срби. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=l2nofEbB4wgC&dq=serbs+constituent+nation+croatia&pg=PA83|title=Words Over War: Mediation and Arbitration to Prevent Deadly Conflict|date=2000|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9780847698936|editor-last=Greenberg|editor-first=Melanie C.|page=83|editor-last2=Barton|editor-first2=John H.|editor-last3=McGuinness|editor-first3=Margaret E.}}</ref> На [[1 април]] [[1991]] година, Српскиот национален совет прогласил дека ќе се отцепи од Хрватска. <ref name="NYTimes-Separation-1Apr1991">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1991/04/02/world/rebel-serbs-complicate-rift-on-yugoslav-unity.html?ref=croatia|title=Rebel Serbs Complicate Rift on Yugoslav Unity|last=Chuck Sudetic|date=2 April 1991|work=The New York Times|access-date=11 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518205440/http://www.nytimes.com/1991/04/02/world/rebel-serbs-complicate-rift-on-yugoslav-unity.html?ref=croatia|archive-date=18 May 2013}}</ref> Собранието на Краина прогласило дека „''територијата на Краина е дел од обединетата територија на Република Србија'' според устав“. Помеѓу август 1990 и април 1991 година биле пријавени над двесте вооружени инциденти во кои биле вклучени бунтовничките Срби и хрватската полиција. Бидејќи ЈНА сè повеќе ја поддржувала РСК, а [[Полиција на Хрватска|хрватската полиција]] се покажала неспособна да се справи со ситуацијата, била формарена [[Хрватска национална гарда|Хрватската национална гарда]] (ХНГ) во мај 1991 година. ХНГ била преименувана во [[Хрватска армија]] (ХА) во ноември. <ref>{{Harvnb|EECIS|1999}}</ref> Воспоставувањето на војската на Хрватска било попречено од [[Резолуција 713 на Советот за безбедност на Обединетите нации|ембаргото за оружје на ОН]] воведено во септември. <ref>{{Harvnb|The Independent|10 October 1992}}</ref> Судирот ескалирал до март 1991 година, што резултирало со започнување на [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. <ref>{{Harvnb|The New York Times|3 March 1991}}</ref> Во јуни 1991 година, Хрватска ја [[Независност на Хрватска|прогласила својата независност]], а [[Распад на СФРЈ|Југославија се распаднала]]. <ref>{{Harvnb|The New York Times|26 June 1991}}</ref> Следел тримесечен мораториум на декларациите на Хрватска и РСК, <ref>{{Harvnb|The New York Times|29 June 1991}}</ref> по што одлуката стапила на сила на 8 октомври. <ref>{{Harvnb|Narodne novine|8 October 1991}}</ref> Последните месеци од 1991 година биле одбележани со најжестоките борби од војната, кои кулминирале со [[Напад на касарната на ЈНА во Хрватска|нападот на касарната]], <ref>{{Harvnb|The New York Times|24 September 1991}}</ref> [[Опсада на Дубровник|опсадата на Дубровник]], <ref>{{Harvnb|Bjelajac|Žunec|2009}}</ref> и [[Битка за Вуковар|битката за Вуковар]]. <ref>{{Harvnb|The New York Times|18 November 1991}}</ref> Во ноември 1991 година, Арбитражната комисија на Мировната конференција за Југославија, предводена од [[Робер Бадентер|Роберт Бадентер]], заклучила на барање на лордот Карингтон дека СФР Југославија е во процес на распаѓање, дека српското население во Хрватска и Босна нема право на самоопределување во форма на нови држави и дека границите меѓу републиките треба да бидат признати како меѓународни граници. Во јануари 1992 година, претставници на Хрватска, ЈНА и [[Обединети нации|Обединетите нации]] (ОН) постигнале договор за спроведување на [[Венсов план|Венсовиот план]], наменет за запирање на борбите. <ref name="NYTimes-Jan3-Ceasefire">{{Harvnb|The New York Times|3 January 1992}}</ref> Со завршувањето на серијата неуспешни прекини на огнот, [[УНПРОФОР|Силите за заштита на Обединетите нации]] (УНПРОФОР) биле распоредени во Хрватска за да го надгледуваат и одржуваат договорот. <ref>{{Harvnb|Los Angeles Times|29 January 1992}}</ref> Нивното распоредување влегло во фаза на застој како што судирот прераснал во статичко рововско војување, а ЈНА наскоро се повлекла од Хрватска во [[Босна и Херцеговина]], каде што се очекувало нов воен судир. Србија продолжила да ја поддржува РСК, <ref>{{Harvnb|Thompson|2012}}</ref> но серија напредувања на Хрватската армија (ХА) вратиле мали области под хрватска контрола кога завршила опсадата на [[Дубровник]], <ref>{{Harvnb|The New York Times|15 July 1992}}</ref> а [[Операција „Масленица“|операцијата Масленица]] резултирала со мали тактички придобивки. <ref>{{Harvnb|The New York Times|24 January 1993}}</ref> Како одговор на успесите на ХА, [[Армија на Република Српска Краина|Армијата на Република Српска Краина]] (АРСК) повремено напаѓала голем број хрватски градови и села со артилерија и ракети. <ref>{{Harvnb|ECOSOC|17 November 1993}}</ref> <ref>{{Harvnb|The New York Times|13 September 1993}}</ref> Откако ЈНА се повлекла во Хрватска, нејзиниот персонал започнал со подготовка за формирање на нова армија на [[Босански Срби|босанските Срби]], бидејќи босанските Срби ја прогласиле Српската Република Босна и Херцеговина на [[9 јануари]] [[1992]] година, пред референдумот за независност на Босна и Херцеговина од 29 февруари &#x2013; 1 март 1992 година. Референдумот подоцна бил наведен како изговор за [[Босанска војна|Босанската војна]] . <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Босанските Срби поставиле барикади во главниот град [[Сараево]] и на други места на 1 март, а следниот ден биле регистрирани првите жртви од војната во Сараево и [[Добој]]. Во последните денови од март, армијата на босанските Срби започнала со гранатирање на [[Босански Брод]], <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> а на 4 април бил нападнат градот Сараево. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> До крајот на годината, армијата на босанските Срби - преименувана во [[Армија на Република Српска]] (АРС) по прогласувањето на државата [[Република Српска]] - контролирала околу 70% од Босна и Херцеговина. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Тој процент нема да се промени значително во текот на следните две години. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Иако војната првично ги спротивставила босанските Срби против несрпското население во земјата, таа се развила во тристран судир до крајот на годината, кога започнала [[Бошњачко-хрватска војна|Хрватско-бошњачката војна]]. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> РСК била поддржана во ограничена мера од Република Српска, која повремено спроведувала воздушни напади од [[Бања Лука]] и бомбардирала неколку градови во Хрватска. <ref>{{Harvnb|The Seattle Times|16 July 1992}}</ref> <ref>{{Harvnb|The New York Times|17 August 1995}}</ref> Во овој период, РСК започнала кампања за [[етничко чистење]] против хрватските цивили. Во 1991 година, 84.000 Хрвати побегнале од територијата што ја држела Србија. <ref name="Blitz">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Mvjm82mAKfkC&pg=PA244|title=War and Change in the Balkans: Nationalism, Conflict and Cooperation|last=Blitz|first=Brad K.|date=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-52167-773-8|page=244}}</ref> Повеќето несрпски граѓани биле протерани до почетокот на 1993 година. Стотици Хрвати биле убиени, а вкупниот број на протерани Хрвати и други несрпски граѓани се движел од 170.000 според [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд]] <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2001/10/10/world/milosevic-indicted-again-is-charged-with-crimes-in-croatia.html?scp=1&sq=milo%C5%A1evi%C4%87%20170000&st=cse|title=Milosevic, Indicted Again, Is Charged With Crimes in Croatia|last=Marlise Simons|date=10 October 2001|work=The New York Times|access-date=26 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520112601/http://www.nytimes.com/2001/10/10/world/milosevic-indicted-again-is-charged-with-crimes-in-croatia.html?scp=1&sq=milo%C5%A1evi%C4%87%20170000&st=cse|archive-date=20 May 2013}}</ref> до четвртина милион луѓе според Хјуман рајтс воч. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/en/news/2001/10/28/milosevic-important-new-charges-croatia|title=Milosevic: Important New Charges on Croatia|date=21 October 2001|publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101225134329/http://www.hrw.org/en/news/2001/10/28/milosevic-important-new-charges-croatia|archive-date=25 December 2010|accessdate=29 October 2010}}</ref> До октомври 1993 година, [[Висок комесаријат на ООН за бегалци|УНХЦР]] проценил дека имало вкупно 247.000 хрватски и други несрпски раселени лица кои доаѓале од областите под контрола на РСК и 254.000 српски раселени лица и бегалци од остатокот од Хрватска, од кои околу 87.000 биле жители на заштитените подрачја на Обединетите нации (УНПА). <ref name="Croatia HRP 1993">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hri.org/docs/USSD-Rights/93/Croatia93.html|title=Croatia Human Rights Practices, 1993|date=31 January 1994|publisher=United States Department of State|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105051829/http://www.hri.org/docs/USSD-Rights/93/Croatia93.html|archive-date=5 November 2013|accessdate=16 May 2008}} {{Source-attribution}}</ref> До ноември 1993 година, помалку од 400 етнички Хрвати останале во заштитената област на [[Обединети нации|Обединетите нации]] позната како Сектор Југ, <ref>{{Harvnb|Department of State|31 January 1994}}</ref> додека дополнителни Хрвати останале во Сектор Север. <ref name="UNCHR">{{Harvnb|ECOSOC|17 November 1993}}</ref> УНХЦР известил дека во деловите на УНПА контролирани од Србите биле постојани кршењата на човековите права врз Хрватите и несрпското население. Некои од „властите“ на Србите од Краина продолжиле да бидат меѓу најфлагрантните сторители на кршења на човековите права врз преостанатото несрпско население, како и врз Србите кои не се согласувале со националистичката политика. Кршењата на човековите права вклучувале убиства, исчезнувања, тепања, малтретирање, присилно преселување или прогонство, со цел да се обезбеди српска доминација во областите. Во 1991 година, 70.000 Срби биле раселени од хрватската територија. Во овој период, Србите што живееле во хрватските градови, особено оние во близина на фронтовските линии, биле подложени на различни форми на дискриминација, од отпуштање од работа до поставување бомби под нивните автомобили или куќи. <ref>{{Harvnb|Goldstein|1999}}</ref> Во 1993 година, УНХЦР, исто така, известил за постојана серија злоупотреби врз Србите во областите под контрола на хрватската влада, што вклучувало убиства, исчезнувања, физичко малтретирање, нелегално притворање, малтретирање и уништување на имот. Хрватските сили, исто така, се вклучиле во етничко чистење врз Србите во источна и западна Славонија и делови од регионот Краина, иако во поограничен обем, а бројот на српски жртви бл помал од хрватските жртви на српските сили. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm|title=Annex IV: The policy of ethnic cleansing|last=Bassiouni|first=M. Cherif|last2=Manikas|first2=Peter M.|date=28 December 1994|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504142243/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm|archive-date=4 May 2012}}</ref> == Вовед == Во ноември 1994 година, [[Опсада на Бихаќ (1992-1995)|опсадата на Бихаќ]], театар на операции во [[Босанска војна|Босанската војна]], влегла во критична фаза бидејќи АРС (Армија на Република Српска) и АРСК (Армија на Република Српска Краина) биле блиску до освојување на градот Бихаќ од [[Армија на Република Босна и Херцеговина|Армијата на Република Босна и Херцеговина]] (АРБиХ). Тоа претставувало стратешка област и, <ref name="Halberstam 2003 284">{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> од јуни 1993 година, [[Бихаќ]] станал едно од шесте Безбедни региони на Обединетите нации воспоставени во Босна и Херцеговина. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Новинарот Маркус Танер цинично коментирал како Србите од „заштитената од ОН“ Краина го гранатирале Бихаќ, „безбедната зона на ОН“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/bosnia-bihac-shelling-destroys-un-peacekeeping-role-serbs-from-protected-krajina-step-up-attacks-on-bosnia-writes-marcus-tanner-in-zagreb-1458096.html|title=Bosnia: Bihac shelling destroys UN peace-keeping role: Serbs from 'protected' Krajina step up attacks on Bosnia, writes Marcus Tanner in Zagreb|last=Tanner|first=Marcus|date=28 April 1993|work=The Independent}}</ref> [[Претседателство на Бил Клинтон|Администрацијата на Клинтон]] сметала дека неговото заземање од страна на српските сили ќе ја интензивира војната и ќе доведе до хуманитарна катастрофа поголема од која било друга во судирот до тој момент. Меѓу [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], [[Франција]] и [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] постоела поделба во врска со тоа како да се заштити областа. <ref>{{Harvnb|The Independent|27 November 1994}}</ref> САД повикале на воздушни напади против АРС, но Французите и Британците се спротивставиле на тоа, наведувајќи ги безбедносните проблеми и желбата да се одржи неутралноста на француските и британските трупи распоредени како дел од УНПРОФОР во Босна и Херцеговина. Од друга страна, САД не биле подготвени да испратат копнени трупи. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Од друга страна, Европејците признале дека САД имаат слобода да предложат воена конфронтација со Србите, потпирајќи се на европските сили да го блокираат секој таков потег, <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> бидејќи [[Претседател на Франција|францускиот претседател]] [[Франсоа Митеран]] ја обесхрабрувал каква било воена интервенција, помагајќи им во голема мера на српските воени напори. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Францускиот став се променил откако [[Жак Ширак]] бил избран за претседател на Франција во мај 1995 година, <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> вршејќи притисок врз Британците да усвојат и поагресивен пристап. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Негирањето на Бихаќ на Србите станало стратешки важно за Хрватска, <ref>{{Harvnb|Hodge|2006}}</ref> а генералот [[Јанко Бобетко]], началникот на хрватскиот Генералштаб, го сметал потенцијалниот пад на Бихаќ како крај на воените напори на Хрватска. <ref name="JL-Winter">{{Harvnb|Jutarnji list|9 December 2007}}</ref> Во март 1994 година бил потпишан [[Вашингтонски договор|Вашингтонскиот договор]], според кој било ставено крај на [[Бошњачко-хрватска војна|хрватско-бошњачката војна]] и на Хрватска ѝ биле обезбедени американски воени советници од „''Military Professional Resources Incorporated''“ (MPRI). <ref name="Dunigan">{{Harvnb|Dunigan|2011}}</ref> <ref>{{Harvnb|The Guardian|8 July 2001}}</ref> Вклученоста на САД ја одразувала новата воена стратегија одобрена од [[Бил Клинтон]] во февруари 1993 година. <ref name="Woodward 2010 432">{{Harvnb|Woodward|2010}}</ref> Бидејќи ембаргото за оружје на ОН сè уште било на сила, ''MPRI'' бил ангажиран наводно за да го подготви високото воено оружје за учество во програмата на [[НАТО]], [[Партнерство за мир]]. ''MPRI'' обучувал офицери и персонал со високото воено оружје 14 недели од јануари до април 1995 година. Исто така, се шпекулирало во неколку извори, вклучувајќи статија во ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]'' од Лесли Вејн и во разни извештаи на српските медиуми, <ref>{{Harvnb|The New York Times|13 October 2002}}</ref> <ref>{{Harvnb|RTS|3 September 2011}}</ref> дека ''MPRI'' можеби и давал воени совети, планирање сценарија и сателитско разузнавање од американската влада на Хрватска, иако ''MPRI'', <ref>{{Harvnb|Avant|2005}}</ref> американски и хрватски претставници ги негирале таквите тврдења. <ref>{{Harvnb|Jutarnji list|20 August 2010}}</ref> <ref>{{Harvnb|RFE|20 August 2010}}</ref> Во ноември 1994 година, Соединетите Американски Држави еднострано го прекинале ембаргото за оружје против Босна и Херцеговина, <ref>{{Harvnb|Bono|2003}}</ref> со што всушност се дозволило снабдување со високо воено оружје додека пратките со оружје течеле низ Хрватска. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> [[File:Generals_Cosic_and_Clark_discuss_Bihac_pocket,_Washington_DC,_29_November_1994.jpg|алт=Generals Clark and Ćosić talking at a meeting|лево|мини|Хрватскиот бригаден генерал [[Крешимир Ќосиќ (политичар)|Крешимир Ќосиќ]] и генерал-полковник на американската армија [[Весли Кларк]] разговараат за опсадата на Бихаќ на 29 ноември 1994 година]] Вашингтонскиот договор, исто така, резултирал со серија состаноци меѓу хрватските и американските владини и воени претставници во [[Загреб]] и [[Вашингтон|Вашингтон.]] На 29 ноември 1994 година, хрватските претставници предложиле да се нападне територијата што ја држеле Србите од [[Ливно]] во Босна и Херцеговина, со цел да се повлече дел од силите што го опсадувале градот Бихаќ и да се спречи заземањето на градот од страна на Србите. Бидејќи американските претставници не дале одговор на предлогот, хрватскиот Генералштаб ја наредил [[Операција „Зима 94“|операцијата Зима '94]] истиот ден, која требало да ја спроведат ХА и Хрватскиот совет за одбрана (ХСО) - главната воена сила на [[Хрватска Република Херцег-Босна|Херцег-Босна]]. Покрај придонесот кон одбраната на Бихаќ, нападот ја поместил линијата на контакт на ХА и ХСО поблиску до снабдувачките патишта на РСК. Во 1994 година, Соединетите Американски Држави, [[Русија]], [[Европска Унија|Европската Унија]] (ЕУ) и ООН направиле обид да го заменат Вансовиот план, со кој се вклучил УНПРОФОР. Тие го формулирале [[План З-4|Планот З-4]], давајќи им на областите со српско мнозинство во Хрватска значителна автономија. <ref name="Armatta201-204">{{Harvnb|Armatta|2010}}</ref> По бројни и често некоординирани промени на предложениот план, вклучително и протекување на неговите нацрт-елементи во печатот во октомври, Планот З-4 бил претставен на 30 јануари 1995 година. Ниту на Хрватска ниту на РСК не им се допаднал планот. Хрватска била загрижена дека РСК можеби ќе го прифати, но Туѓман сфатил дека Милошевиќ, кој на крајот ја донел одлуката во име на РСК, <ref>{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> нема да го прифати планот од страв дека тоа ќе постави преседан за политичко решение во [[Република Косово|Косово]] - дозволувајќи ѝ на Хрватска да го прифати планот со мала можност за негово спроведување. РСК одбила дури да го прими планот. <ref>{{Harvnb|Galbraith|2006}}</ref> Во декември 1994 година, Хрватска и РСК склучиле економски договор за обновување на патните и железничките врски, снабдување со вода и гас и користењето на дел од нафтоводот „Адрија“. Иако дел од договорот никогаш не бил спроведен, <ref>{{Harvnb|Bideleux|Jeffries|2006}}</ref> дел од [[А3 (Хрватска)|автопатот Загреб &#x2013; Белград]] што минува низ територијата на РСК во близина на [[Окучани]] и нафтоводот биле отворени. По смртоносниот инцидент што се случил кон крајот на април 1995 година на неодамна отворениот автопат, <ref>{{Harvnb|The New York Times|2 May 1995}}</ref> Хрватска ја вратила целата територија на РСК во западна [[Славонија]] за време на [[Операција „Блесок“|операцијата „Блесок“]], <ref name="Goldstein252">{{Harvnb|Goldstein|1999}}</ref> преземајќи целосна контрола врз територијата до 4 мај, три дена по почетокот на битката. Како одговор на тоа, АРСК го [[Гранатирање на Загреб (1995)|нападнала Загреб]] користејќи ракети [[М-87 Оркан]] со касетна муниција. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Потоа, Милошевиќ испратил висок офицер на Југословенската армија да командува со АРСК, заедно со оружје, теренски офицери и илјадници Срби родени во областа на РСК кои АРСК ги регрутирала насилно. <ref>{{Harvnb|The New York Times|15 July 1995}}</ref> На 17 јули, АРСК и ВРС започнале нов обид за освојување на Бихаќ со проширување на придобивките постигнати за време на [[Операција „Пајак“|операцијата „Пајак“]]. Овој потег им дал шанса на ХА да ги прошират своите територијални придобивки од операцијата „Зима '94“ со напредување од долината Ливно. На 22 јули, Туѓман и босанскиот претседател [[Алија Изетбеговиќ]] го потпишале [[Сплитски договор|Договорот за поделба]] за меѓусебна одбрана, дозволувајќи распоредување на ХА во голем обем во Босна и Херцеговина. ХА и ХСО брзо реагирале преку [[Операција „Лето 95“|операцијата „Лето 95“]] ({{Langx|hr|Ljeto '95}}), освојувајќи ги населениете места [[Босанско Грахово]] и [[Гламоч]] на 28-29 јули. <ref name="Ingrao">{{Harvnb|Bjelajac|Žunec|2009}}</ref> Нападот одвлекол некои единици на АРСК подалеку од Бихаќ, <ref name="Ingrao" /> <ref>{{Harvnb|The New York Times|31 July 1995}}</ref> но не толку колку што се очекувало. Сепак, тоа ја ставило ХА во одлична местоположба, <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> бидејќи го изолирала [[Книн]] од Република Српска, како и [[Србија и Црна Гора|од Југославија]]. <ref>{{Harvnb|Burg|Shoup|2000}}</ref> Кон крајот на јули и почетокот на август, имало уште два обида за воскреснување на Планот З-4 и економскиот договор од 1994 година. Разговорите предложени на 28 јули иле игнорирани од РСК, а последните разговори се одржале во [[Женева]] на 3 август. Тие брзо пропаднале бидејќи Хрватска и РСК го отфрлиле компромисот предложен од [[Торвалд Столтенберг]], специјален претставник на [[Генерален секретар на Обединетите нации|генералниот секретар на ОН]], во суштина повикувајќи на понатамошни преговори на подоцнежен датум. Покрај тоа, РСК отфрлила низа хрватски барања, вклучително и разоружување, и повторно не успеала да го одобри Планот З-4. Разговорите биле искористени од Хрватска за подготовка на дипломатска почва за претстојната операција „Бура“, <ref>{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> чие планирање било завршено за време на состанокот на [[Бриони]] помеѓу Туѓман и воените команданти на 31 јули. <ref name="Pukanic">{{Harvnb|Nacional|3 April 2005}}</ref> ХА започнала мобилизација од големи размери кон крајот на јули, набргу откако генерал [[Звонимир Червенко]] станал нивен нов началник на Генералштабот на 15 јули. <ref name="BB367">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Во 2005 година, хрватското неделно списание ''Национал'' објавило дека САД биле активно вклучени во подготовката, следењето и започнувањето на операцијата „Бура“, дека зеленото светло од претседателот Клинтон било дадено од американските воени претставници во Загреб, а операциите биле пренесувани во реално време до [[Пентагон]]. <ref name="Pukanic2">{{Harvnb|Nacional|24 May 2005}}</ref> == Битка == [[Податотека:Cro-occup-lines-1Aug95-Corps.svg|алт=Map of HV and ARSK corps areas of responsibility on 4 August 1995|десно|мини]] Оперативниот план на високонапонскиот воздушен систем бил поставен во четири одделни делови, означени како „Бура-1“ до4, кои биле распределени на различни корпуси врз основа на нивните индивидуални области на одговорност (ОНО). Секој план бил предвиден да трае помеѓу четири и пет дена. <ref name="BB367">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Силите што ХА ги распределила за напад врз РСК биле организирани во пет армиски корпуси: [[Сплит|Сплитски]], [[Госпиќ|Госпиќки]], [[Карловац|Карловачки]], [[Загреб|Загребски]] и [[Бјеловар|Бјеловарски]] корпус. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Шеста зона била доделена на хрватската специјална полиција во рамките на ОНО на Сплитскиот корпус, <ref name="BB369370">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> во близина на границата со Госпиќевиот корпус. <ref name="Marijan6769">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На ХА од Сплитскиот корпус, сместен на крајниот југ од театарот на операциите и командуван од генерал-потполковник [[Анте Готовина]], му бил доделен планот Бура-4, кој претставувал примарна компонента на операцијата Бура. Сплитскиот корпус издал наредби за битката користејќи го името Козјак-95, што не билое невообичаена практика. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Сплитскиот корпус, кој броел 30.000 војници, се спротивставил на 7-миот севернодалматински корпус на АРСК, кој броел 10.000 војници, со седиште во [[Книн]] и командуван од генерал-мајор Слободан Ковачевиќ. Специјалната полиција, која броела 3.100 војници, распоредена на планината [[Велебит]] на левата страна на Сплитскиот корпус, била директно подредена на Генералштабот на Високата војска, командуван од генерал-потполковник [[Младен Маркач]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На Госпиќевиот корпус од 25.000 војници му била доделена „Бура-3“ од операцијата, <ref name="BB369">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> лево од специјалната полициска зона. Командант бил бригадниот [[Мирко Норац]], а спротивставен на 15-тиот Лички корпус на АРСК, со седиште во Кореница и командант генерал-мајор [[Стеван Шево]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Личкиот корпус, составен од околу 6.000 војници, бил сместен помеѓу Госпиќевиот корпус и АРБиХ во Бихаќкиот џеб во задниот дел на АРСК, формирајќи широка, но многу плитка област. 5-тиот корпус на АРБиХ распоредил околу 2.000 војници во зоната. Госпиќевиот корпус, на кој му бил доделен 150 километарск дел од фронтот, имал задача да ја преполови РСК и да се поврзе со АРБиХ, додека АРБиХ имала задача да ги прикова силите на АРСК кои биле во контакт со Бихаќ. <ref name="BB369" /> Карловачкиот корпус за висока одбрана, командуван од генерал-мајор [[Миљенко Црњац]], на левата страна на Госпиќевиот корпус, ја покривал областа што се протегала од [[Огулин]] до [[Карловац]], вклучувајќи го и [[Кордун]], <ref name="Marijan9092">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> и го извршил планот „Бѕра-2“. Корпусот бил составен од 15.000 војници и имал задача да ги прицврсти силите на АРСК во областа за да ги заштити крилата на Загребскиот и Госпиќевиот корпус. <ref name="BB368369">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Имал преден команден пункт во Огулин и му се спротивставувал 21-ви Кордунски корпус на АРСК со седиште во [[Петрова Гора]], составен од 4.000 војници во ОНО (една од неговите бригади била свртена кон Загребскиот корпус). Првично, со 21-ви Кордунски корпус командувал полковник Вељко Босанац, но тој бил заменет од полковник Чедо Булат во вечерните часови на 5 август. Покрај тоа, поголемиот дел од Корпусот на специјални единици на АРСК бил присутен во областа, командуван од генерал-мајор [[Милорад Ступар]]. Корпусот на специјални единици на АРСК броел 5.000 војници, главно насочени кон [[Бихаќ]] на почетокот на операцијата „Бура“. Оклопните и артилеријата на АРСК во ОНО биле побројни од оние на високо-воздушната артилерија. <ref name="BB368369" /> Загрепскиот корпус за висока одбрана, доделен на планот „Бура-1“, првично командуван од генерал-мајор [[Иван Басарац]], на левата страна од Карловачкиот корпус, бил распореден на три главни оски на напад - кон [[Глина (Хрватска)|Глина]], [[Петриња]] и [[Хрватска Костајница]]. На него му се спротивставил 39-тиот Баниски корпус на АРСК, со седиште во Глина и командуван од генерал-мајор [[Слободан Тарбук]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Загрепскиот корпус имал задача да ја заобиколи Петриња за да ја неутрализира артилеријата и ракетите на АРСК кои потенцијално би ги таргетирале хрватските градови, правејќи секундарен напад од Суња кон Хрватска Костајница. Нивната секундарна мисија станала компромитирана кога баталјон на специјалната полиција и 81-от гардиски баталјон планирани да го предводат напредувањето биле распоредени на друго место, принудувајќи измени на планот. Загрепскиот корпус бил составен од 30.000 војници, додека АРСК имал 9.000 пред нив и околу 1.000 војници на АРБиХ во Бихаќ зад нив. На почетокот на операцијата „Бура“, околу 3.500 војници на АРСК биле во контакт со АРБиХ. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Бјеловарскиот корпус, на левиот бок на Загрепскиот корпус, кој ја покривал областа по должината на [[Уна (река)|реката Уна]], имал предна командна станица во [[Новска]]. Корпусот бил командуван од генерал-мајор [[Лука Џанко]]. Наспроти Бјеловарскиот корпус бил дел од Банискиот корпус на АРСК. Бјеловарскиот корпус бил вклучен во нападот на [[2 август]] и затоа не му бил издаден посебен оперативен план. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> АРСК ги поделил своите сили во областа на два дела, потчинувајќи ги Северна Далмација и Личкиот корпус на Генералштабот на АРСК, а останатите ги групирал во Кордунската оперативна група, командувана од генерал-потполковник [[Миле Новаковиќ]]. Територијално, дивизијата одговарала на Северниот и Јужниот сектор на заштитените подрачја на [[Обединети нации|ООН]]. <ref name="BB367368">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Проценките за вкупниот број на војници распоредени од завојуваните страни значително варираат. Хрватските сили се проценуваат од под 100.000 до 150.000, <ref>{{Harvnb|Henriksen|2007}}</ref> но поголемиот број на извори ја ставаат бројката на околу 130.000 војници. <ref name="Thomas55">{{Harvnb|Thomas|2006}}</ref> <ref name="Index130">{{Harvnb|Index.hr|5 August 2011}}</ref> Силата на трупите на АРСК во секторите Север и Југ била проценета од страна на ХА пред операцијата Бура на приближно 43.000. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Подетални проценки на ХА за работната сила по поединечни корпуси на АРСК укажуваат на 34.000 војници, <ref name="Marijan67116">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> додека српските извори наведуваат 27.000 војници. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> Разликата обично се рефлектира во литературата како проценка од околу 30.000 војници на АРСК. АРБиХ распоредила приближно 3.000 војници против позициите на АРСК во близина на Бихаќ. Кон крајот на 1994 година, [[Автономна покраина Западна Босна|Автономната покраина Западна Босна]] (АПЗБ) предводена од [[Фикрет Абдиќ]] - територија северозападно од Бихаќ помеѓу нејзиниот сојузник РСК и џебот - командувал со 4.000 &#x2013; 5.000 војници кои биле распоредени јужно од [[Велика Кладуша]] против силите на АРБиХ. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> {| class="plainrowheaders wikitable collapsible collapsed" style="cellspacing=2px; text-align:left; font-size:90%;" width="800px" |+Првично распоредување на [[Хрватска армија|хрватската армија]] во операцијата „Бура“<ref name="Marijan671162">{{harvnb|Marijan|2007|pp=67–116}}</ref> |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:100px;" scope="col" |Корпус ! style="width:300px;" scope="col" |Единица ! style="width:400px;" scope="col" |Забелешка |- | rowspan="19" style="text-align:left" |[[Сплит|Сплитски]] Корпус |[[4-та гардиска бригада (Хрватска)|4-та гардиска бригада]] | rowspan="2" |Во [[Босанско Грахово]] |- |[[7-та гардиска бригада (Хрватска)|7-та гардиска бригада]] |- |81 гардиски баталјон |Во областа [[Гламоч]] |- |[[1-ва хрватска гардиска бригада]] |Дел од [[1-ви хрватски гардиски корпус]]; Задржан во резерва во областа Босанско Грахово |- |6-ти полк на домашната гарда | rowspan="3" |Во областа на [[Сињ]] |- |126-ти полк на домашната гарда |- |144-ти полк на домашната гарда |- |142-ри полк на домашната гарда | rowspan="3" |Во областа [[Шибеник]] |- |15-ти полк на домашната гарда |- |113-та пешадиска бригада |- |2-ри баталјон на 9-та гардиска бригада | rowspan="4" |Во областа [[Задар]] |- |112-та пешадиска бригада |- |7-ми полк на домашната гарда |- |134-ти полк на домашната гарда |- |10-ти артилериско-ракетен полк на [[Хрватски одбранбен совет|ХОС]] | rowspan="5" |Поддршка на Сплитскиот корпус |- |14-ти артилериски баталјон |- |20-ти артилериски (хаубички) баталјон |- |Елементи на артилерискиот баталјон на [[5-та гардиска бригада (Хрватска)|5-та гардиска бригада]] |- |11-ти противтенковски артилериско-ракетен баталјон |- | rowspan="7" style="text-align:left" |[[Госпиќ|Госпички]] корпус |138-ми домобрански полк | rowspan="2" |Во областа [[Саборско]] |- |133-ти домобрански полк |- |[[9-та гардиска бригада (Хрватска)|9-та гардиска бригада]] |Без својот 2-ри баталјон, во областа Госпиќ |- |118-ми домобрански полк | rowspan="2" |Во областа Госпиќ |- |111-та пешадиска бригада |- |12-ти артилериски баталјон |Поддршка на Госпиќевиот корпус |- |[[1-ва гардиска бригада (Хрватска)|1-ва гардиска бригада]] |Директно подреден на Генералштабот на Високата војска; Привремено распореден во Госпиќевиот корпус од 4-6 август |- | rowspan="10" style="text-align:left" |[[Карловац|Карловачки]] корпус |104-та пешадиска бригада | rowspan="3" |Во областа Карловац |- |110-ти полк на Домородна гарда |- |137-ми полк на Домородна гарда |- |14-ти полк на Домородна гарда | rowspan="3" |Во областа [[Огулин]] |- |143-ти полк на Домородна гарда |- |99-та пешадиска бригада |- |1 баталјон на 148-та пешадиска бригада |Во резерва |- |7-ми противтенковски артилериско-ракетен баталјон | rowspan="3" |Поддршка на Карловачкиот корпус |- |13-ти противтенковски артилериско-ракетен баталјон |- |33-та инженерска бригада |- | rowspan="21" style="text-align:left" |[[Загреб|Загребски]] корпус |17-ти полк на Домостража | rowspan="3" |Во областа Суња |- |103-та пешадиска бригада |- |151-ва пешадиска бригада |- |[[2-ра гардиска бригада (Хрватска)|2-ра гардиска бригада]] | rowspan="3" |Во областа [[Петриња]] |- |57-ма пешадиска бригада |- |12-ти полк на домородната гарда |- |20-ти полк на домородната гарда |Во областите Петриња и [[Глина, Хрватска|Глина]] |- |153-та пешадиска бригада |Во областа Глина |- |202-ра артилериско-ракетна бригада | rowspan="13" |Поддршка на Загрепскиот корпус |- |67-ми баталјон на воената полиција |- |252-ра независна сигнализирачка чета |- |502-ра механизирана борбена чета АБО |- |1 баталјон на 33-та инженериска бригада |- |31-ви инженериски баталјон |- |36-ти инженерско-понтонски баталјон |- |1-ви речен корпус |- |6-ти артилериски баталјон |- |8-ми хаубички артилериски баталјон (203 мм) |- |1 баталјон на 16-та артилериско-ракетна бригада |- |5-ти противтенковски артилериско-ракетен баталјон |- |1 баталјон на 15-та противтенковски артилериско-ракетна бригада |- | rowspan="6" style="text-align:left" |Бјеловарски корпус |125-ти домобрански полк | rowspan="5" |Во областа Јасеновац |- |52-ри домобрански полк |- |34-ти инженерски баталјон |- |24-ти домобрански полк |- |18-ти артилериски баталјон |- |121-ви домобрански полк |Во областа [[Окучани]] |} {| class="plainrowheaders wikitable collapsible collapsed" style="cellspacing=2px; text-align:left; font-size:90%;" width="800px" |+Првично распоредување на Армијата на Република Српска Краина во операцијата „Бура“<ref name="Marijan671162" /> |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:100px;" scope="col" |Корпус ! style="width:300px;" scope="col" |Единица ! style="width:400px;" scope="col" |забелешка |- | rowspan="9" style="text-align:left" |Корпус на Северна Далмација |75-та моторизирана бригада | rowspan="10" |Спроти Сплитскиот корпус |- |92-ра моторизирана бригада |- |1-ва лесна бригада |- |4-та лесна бригада |- |2-ра пешадиска бригада |- |3-та пешадиска бригада |- |7-ми мешан артилериски полк |- |7-ми мешан противтенковски артилериски полк |- |7-ми лесен артилериско-ракетен полк |- | style="text-align:left" |Корпус на специјални единици |2-ра гардиска бригада |- | rowspan="8" style="text-align:left" |Лички корпус |9-та моторизирана бригада | rowspan="7" |Спроти Госпиќев корпус |- |18-та пешадиска бригада |- |50-та пешадиска бригада |- |103-та лесна бригада |- |37-ми пешадиски баталјон |- |15-ти мешан артилериски баталјон |- |15-ти мешан противтенковски артилериски баталјон |- |70-та пешадиска бригада |Спроти Госпиќев и Карловачки корпус |- | rowspan="8" style="text-align:left" |Кордунски корпус |11-та пешадиска бригада | rowspan="8" |Спроти Карловачкиот корпус |- |13-та пешадиска бригада |- |19-та пешадиска бригада |- |21-ва гранична ескадрила |- |21-ва извидувачка ескадрила |- |21-ва мешана артилериска ескадрила |- |75-та мешана противтенковска артилериска ескадрила |- |75-ти инженерски баталјон |- | colspan="2" style="text-align:left" |Корпус на специјални единици |Недостасува 2-ра гардиска бригада; Спроти Карловачкиот корпус |- | rowspan="5" style="text-align:left" |Банишки корпус |24-та пешадиска бригада | rowspan="4" |Спроти Загрепскиот корпус |- |33-та пешадиска бригада |- |31-ва моторизирана бригада |- |Артилериска група на Генералштабот на АРСК |- |26-та пешадиска бригада |Спроти Загрепскиот и Бјеловарскиот корпус |- | style="text-align:left" |[[Армија на Република Српска]] |11-та бригада |Во [[Република Српска]], на десното крило на Банишкиот корпус на РСК |} {| class="plainrowheaders wikitable collapsible collapsed" style="cellspacing=2px; text-align:left; font-size:90%;" width="800px" |+Првично распоредување на Армијата на Република Босна и Херцеговина во операцијата „Бура“<ref>{{harvnb|CIA|2002|pp=372–374}}</ref> |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:100px;" scope="col" |Корпус ! style="width:300px;" scope="col" |Единица ! style="width:400px;" scope="col" |забелешка |- | rowspan="4" style="text-align:left" |[[V корпус (Босна и Херцеговина)|5-ти корпус]] |501-ва планинска бригада | rowspan="2" |Спроти Личкиот корпус |- |502-ра планинска бригада |- |505-та планинска бригада | rowspan="2" |Спроти Банискиот корпус |- |511-та планинска бригада |} == Временска рамка == === 4 август 1995 === Операцијата „Бура“ започнала во 5 часот претпладне на [[4 август]] [[1995]] година, кога биле извршени координирани напади од страна на извидувачки и саботажни одреди во согласност со воздушните напади на [[Хрватски воздухопловни сили|Хрватските воздухопловни сили]] (ХВС) со цел нарушување на командата, контролата и комуникациите на АРСК. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Мировниците на ООН, познати како Операција за враќање на довербата на Обединетите нации (UNCRO), <ref>{{Harvnb|UNCRO}}</ref> биле известени три часа пред нападот кога началникот на штабот на Туѓман, [[Хрвоје Шариниќ]], му телефонирална командантот на UNCRO, генералот на француската армија Бернар Жанвје. Покрај тоа, секој корпус на висока одбрана го известил секторот на UNCRO на својот пат за нападот, барајќи писмени потврди за приемот на информациите. UNCRO ги пренела информациите до РСК, <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> потврдувајќи ги предупредувањата што таа ги добила од Генералштабот на Југословенската армија претходниот ден. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> ==== Сектор Југ ==== [[Податотека:Martic-order1995.jpg|алт=Typewritten and signed order|мини|Наредба на Врховниот совет за одбрана на [[Република Српска Краина|РСК]] за евакуација на цивилите од областа на [[Книн]]]] Во Сплитскиот корпус, во 5 часот, 7-та гардиска бригада започнала да напредува јужно од Босанско Грахово кон висорамнината пред Книн по период на артилериски подготовки. Движејќи се против Третата борбена група на АРСК, која се состоела од елементи на Севернодалматинскиот корпус и полицијата на РСК, 7-та гарда ги постигнала своите цели за денот и ѝ дозволила на 4-та гардиска бригада да нападне. Оперативната група (ОГ) на [[Сињ]], на левата страна од двете бригади, се придружила на нападот, а 126-от домашен полк ја освоил Уништа, преземајќи контрола врз областа со поглед на патот Сињ &#x2013; Книн. 144-та бригада и 6-от домородски полк, исто така, ги потиснале силите на АРСК назад. Единиците на ОГ од [[Шибеник]] се соочиле со 75-та моторизирана бригада на АРСК и дел од Втората пешадиска бригада на Севернодалматинскиот корпус на АРСК. Таму, 142-от и 15-от Домобрански полк постигнале мал напредок во областа помеѓу [[Крка (Хрватска)|Крка]] и [[Дрниш]], додека 113-та пешадиска бригада направила малку поголем напредок на нивното лево крило, до [[Чиста Велика]]. Во областа на [[Задар]], 134-от Домобрански полк (без својот 2-ри баталјон) не успеал да напредува, додека 7-от Домобрански полк и 112-та бригада на ХА добиле малку предност во однос на 92-ра моторизирана и 3-та пешадиска бригада на АРСК кај [[Бенковац]]. На [[Велебит]], 2-от баталјон на 9-та Гардиска бригада, засилен со чета од 7-от Домобрански полк, и 2-от баталјон на 134-от Домобрански полк наишле на жесток отпор, но напредувале доволно за да го обезбедат користењето на патот [[Обровац (Хрватска)|Обровац]] &#x2013; [[Свети Рок]]. Во 4:45 часот попладне, претседателот на РСК, [[Милан Мартиќ]], донел одлука за евакуација на населението во областите Северна Далмација и Лика. <ref name="Marijan7072">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> <ref name="1996HRW9">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Според генерал-мајор на РСК, [[Милисав Секулиќ]], Мартиќ наредил евакуација со надеж дека ќе ги убеди Милошевиќ и меѓународната заедница да ѝ помогнат на РСК. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> Сепак, евакуацијата била проширена на сите сектори Север и Југ, освен во регионот Кордун. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> Вечерта, Главниот штаб на РСК се преселил од Книн во [[Срб]], околу 35 километри северозападно. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Во 5 часот претпладне, хрватската специјална полиција напредувала кон превојот Мали Алан на Велебит, наидувајќи на силен отпор од 4-та лесна бригада на Личкиот корпус на АРСК и елементи на 9-та моторизирана бригада. Превојот бил освоен во 1 часот попладне, а селото Свети Рок било заземено околу 5 часот. Специјалната полиција напредувала подалеку од Мали Алан, наидувајќи на поголем отпор во 9 часот попладне, а потоа [[бивакирање]] до 5 часот. 9-та моторизирана бригада на АРСК се повлекла во [[Удбина]] откако била принудена да ги напушти своите позиции на Велебит. Утрото, специјалната полиција ги зазела [[Ловинац]], [[Грачац]] и [[Медак]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во Госпиќевиот ОНО, 138-от Домобрански полк и 1-от баталјон на 1-та Гардиска бригада започнале напад кон исток во областа [[Мала Капела]] наутро, наидувајќи на жесток отпор од 70-та пешадиска бригада на АРСК. Остатокот од 1-та Гардиска бригада се придружила околу полноќ. 133-от Домобрански полк нападнал источно од [[Оточац]], кон [[Врховине]], обидувајќи се да ја опколи 50-та пешадиска бригада на АРСК и елементи на 103-та пешадиска бригада на АРСК со клештаво движење. Иако полкот напредувал, не успеал да ја постигне својата цел за денот. На десното крило на полкот, 128-та бригада напредувала заедно со 3-от баталјон на 8-от Домобрански полк и го пресекол патот Врховине &#x2013; Кореница. Остатокот од 9-та гардиска бригада, поголемиот дел од 118-от домашен гардиски полк на високата дивизија и 111-та пешадиска бригада напредувале источно од Госпиќ и Лички Осик, наидувајќи на многу силен отпор од 18-та пешадиска бригада на АРСК. Како резултат на овие неуспеси, Госпиќевиот корпус го завршил денот пред да ги постигне целите што му биле дадени. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> ==== Сектор Север ==== Во областа Огулин на Карловачкиот корпус, 99-та бригада, засилена од Саборската чета на 143-от Домозаштитен полк, се движел кон [[Плашки]] во 5 часот претпладне, но силата била запрена и вратена назад во неред до 6 часот попладне. 143-от Домобрански полк напредувал од [[Јосипдол]] кон Плашки, наидувајќи на мински полиња и силен отпор на АРСК. Неговите елементи се поврзале со 14-от Домобрански полк, напредувајќи преку [[Бариловиќ]] кон [[Слуњ]]. Во близина на градот Карловац, 137-от Домобрански полк распоредил четири извидувачки групи околу полноќ на &#x2013; август, по што следело артилериска подготовка и преминување на реката [[Корана (река)|Корана]] во 5 часот. Напредокот наишол на жесток отпор од 13-та пешадиска бригада на АРСК, но [[Мостобран|предмостоиштето]] било стабилно до крајот на денот. 110-тиот домородски полк, зацврстен од чета на 137-от домородски полк, напредувал кон исток кон патот што води јужно од Карловац до [[Војниќ]] и Слуњ, каде што наишол на силен отпор и претрпел повеќе жртви од мини, деморализирајќи ја единицата и спречувајќи го нејзиното понатамошно напредување. Покрај тоа, придружната чета на 137-от домородски полк и 104-та бригада не успеала да ги обезбеди боковите на полкот. 104-та бригада се обидела да ја премине реката [[Купа (река)|Купа]] во 5 часот, но не успеал и се вратил на почетната позиција во 8 часот претпладне, по што било преместено на предмостоиштето воспоставено од 110-тиот Домовногарден полк. Чета од 99-та бригада била припоена кон 143-тиот Домовногарден полк за операции следниот ден, а борбена група од 250 војници била отстранета од бригадата и директно потчинета на Карловачкиот корпус. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во областа на Загрепскиот корпус, Хрватската армија се движела преку реката Купа на два места кон Глина - во и кон близина на [[Покупско]], користејќи го 20-от Домобрански полк и 153-та бригада. И двата преминале воспоставиле мостовници, иако поголемиот дел од единиците биле принудени да се повлечат кога АРСК направил контранапад - само баталјон од 153-та бригада и елементи од 20-от Домобрански полк ја задржале својата позиција. Преминувањата го натерало Генералштабот на АРСК да ѝ нареди на Втората оклопна бригада на Корпусот на специјални единици да се движи од Слуњ кон мостовниците, <ref name="Marijan101103">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> бидејќи напредувањето на ХА се заканувал на витален пат во Глина. Втората гардиска бригада на ХА и 12-от Домобрански полк биле задолжени за брзо заземање на Петриња од 31-та моторизирана бригада на АРСК со клештачки потег. Оригиналниот план, кој вклучуваше продор 6-7 километри јужно од Петриња, бил изменет од Басарац во директен напад врз градот. На десното крило, полкот наскоро бил запрен од мински полиња и принуден да се повлече, додека поголемиот дел од Втората гардиска бригада напредувала сè додека не се поколебала по загубата на командант на чета и пет војници. Остатокот од Втората гардиска бригада - засилен од Вториот баталјон, елементи на 12-от Домобрански полк, 5-от Противтенковски артилериски баталјон и 31-от Инженерски баталјон - ја формирале Тактичката група 2 (ТГ2) дејствувајќи на левата страна од нападот. ТГ2 напредувала од Мошќеница, на кратко растојание од Петриња, но била запрена откако командантот на 2-риот баталјон и шест војници биле убиени. 31-ва моторизирана бригада на АРСК исто така била нападната, но успеала да ја стабилизира својата одбрана додека добивала засилување. 57-та бригада напредувала јужно од Петриња, со намера да стигне до патот Петриња &#x2013; Хрватска Костајница, но наишла на минско поле каде што командантот на бригадата бил убиен, додека 101-ва бригада во нејзиниот заден дел претрпел силен артилериски оган и жртви. Во областа Суња, 17-тиот полк на Домородната гарда и чета на 151-ва бригада неуспешно ја нападнале 26-та пешадиска бригада на АРСК. Подоцна истиот ден, посебен напад од остатокот од 151-ва бригада, исто така, не успеал. 103-та бригада на ХА напредувала кон железничката пруга Суња &#x2013; [[Сисак]], но морала да се повлече под силен оган. Загрепскиот корпус не успеал да исполни ниту една цел првиот ден. Ова се припишува на недоволната човечка сила и како резултат на тоа, корпусот побарал мобилизација на 102-та бригада и 1-виот и 21-виот полк на Домородната гарда. 2-та гардиска бригада била засилена од 1-виот баталјон на 149-та бригада, претходно држен во резерва во [[Иваниќ-Град]]. Во Бјеловарскиот корпус, два батаљони од 125-от Домобрански полк ја преминале реката [[Сава]] во близина на Јасеновац, обезбедиле предмостоен фронт за единиците на хрватската армија што заостанувале и напредувале кон [[Хрватска Дубица]]. Двата батаљони биле следени од дополнителна чета од истиот полк, батаљон од 52-от Домобрански полк, 265-та извидувачка чета и конечно 24-та борбена група на Домобранскиот полк. Извиднички вод од 52-от Домобрански полк ја преминал реката Сава во [[Република Српска]], воспоставил предмостоен фронт за две пешадиски чети и последователно го срушил патот [[Босанска Дубица]] &#x2013; [[Градишка]] пред да се вратат на хрватска територија. Единиците на Бјеловарскиот корпус пристигнале до периферијата на Дубица пред да се стемни. Таа ноќ, градот Дубица бил напуштен од трупите на АРСК и цивилното население. Тие побегнале на југ преку реката Сава во Босна и Херцеговина. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> === 5 август 1995 === ==== Сектор Југ ==== [[File:Croatian_President_Tudjman_at_the_Knin_Fortress_during_the_Operation_Storm,_6_August_1995.jpg|алт=Franjo Tuđman and several Croatian Army officers at a photo op|десно|мини|[[Фрањо Туѓман|Туѓман]] и Шушак во посета на [[Книнска тврдина|Книнската тврдина]] на 6 август. Офицерите на фотографијата ги вклучуваат генерал-полковник [[Анте Готовина|Готовина]] и бригадирите [[Иван Кораде]] и [[Дамир Крстичевиќ]] (команданти на 7-та и 4-та гардиска бригада) од десната страна на Туѓман и бригадирите [[Рахим Адеми]] и [[Анте Котромановиќ]] од левата страна на Шушак.]] Високо-мортизираната бригада не напредувала кон Книн во текот на ноќта на 4/5 август, кога Генералштабот на АРСК му наредила на баталјонот од 75-та моторизирана бригада да се распореди северно од Книн. Севернодалматинскиот корпус на АРСК станувал сè понекоординиран додека 4-та гардиска бригада на Високо-мортизираната бригада напредувал на југ кон Книн, заштитувајќи го десниот бок на 7-та гардиска бригада. Втората наишла на мал отпор и влегла во градот околу 11 часот. Генерал-потполковник [[Иван Чермак]] бил назначен за командант на новоформираниот Кнински корпус. Сињската група ги завршила своите цели, освојувајќи ги [[Велики Козјак]] и [[Врлика]], и наидувајќи на мал отпор додека Првата лесна бригада на АРСК се распаднала, повлекувајќи се во Книн, а подоцна и во Лика. До 8 часот попладне, единиците на [[Шибеник]] напредувале кон [[Поличник]] (113-та бригада), [[Ѓеврске]] (15-ти домородски полк) и го освоиле Дрниш (142-ри домородски полк), додека 75-та моторизирана бригада на АРСК се повлекла кон Срб и [[Босански Петровац]] заедно со 3-та пешадиска и 92-ра моторизирана бригада, оставајќи ги единиците на [[Задар]] со мал отпор. 7-миот домородски полк го освоил Бенковац, додека 112-та бригада влегла во [[Смилчиќ]], а елементи на 9-та гардиска бригада стигнале до Обровац. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> 138-от Домобрански полк и 1-та Гардиска бригада напредувале кон Личка Јасеница, при што вторите го продолжиле нападот кон Саборско, а 2-от баталјон на 119-та Домобранска бригада стигнала до областа вечерта. Домобранските полкови го зацврстиле 133-от Домобрански полк со баталјон од 150-та бригада, овозможувајќи му на полкот да ги постигне своите цели од претходниот ден, делумно опкружувајќи ги силите на АРСК во Врховине. 154-от Домобрански полк бил мобилизиран и распореден во областа [[Личко Лешќе]]. 9-та Гардиска бригада (без својот 2-ри баталјон) напредувал кон воздухопловната база Удбина, каде што силите на АРСК почнале да се евакуираат. 111-та бригада и 118-от Домобрански полк, исто така, направиле мал напредок, поврзувајќи се зад линиите на АРСК. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> ==== Сектор Север ==== 143-от Домобрански полк напредувал кон Плашки, освојувајќи го истата вечер, додека 14-от Домобрански полк го освоил [[Примишље]], 12 километри северозападно од Слуњ. Во 0:30 часот, 13-та пешадиска бригада на АРСК и чета на 19-та пешадиска бригада извршиле контранапад кај [[Мостобран|мостобранот]] Корана, предизвикувајќи паника кај поголемиот дел од 137-от домородски полк и бегство преку реката. Еден вод од полкот останал, но трупите на АРСК не ја искористиле можноста да го уништат мостобранот. Утрото, полкот повторно го окупирал мостобранот, зајакнат со борбена група од 350 војници составена од 104-та бригада (вклучувајќи тенковски вод и повеќекратни ракетни фрлачи) и чета на 148-та бригада од оперативната резерва на Карловачкиот корпус. Полкот и борбената група успеале да го прошират мостобранот кон патот Карловац &#x2013; Слуњ. 110-от домородски полк повторно нападнал јужно од Карловац, но бил одбиен од подготвената одбрана на АРСК. Таа ноќ, Карловачкиот корпус одлучил да премести елементи од 110-от полк на Домородната гарда и 104-та бригада на предмостот Корана, додека 13-та пешадиска бригада на АРСК се повлекла на десниот брег на Корана во област што се протега околу 30 километри северно од Слуњ. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Загрепскиот корпус постигнал мал или никаков напредок на вториот ден од битката. На дел од Втората гардиска бригада и било наредено да се движи кон Глина, а 20-тиот домобрански полк направил скромен напредок, додека 153-та бригада го напуштила својот предмостоен фронт. Во областа на Петриња, ХА постепено напредувала, но била потисната во некои области од контранападот на АРСК. Резултатите биле поништени со значителна цена со обновен напад од страна на Втората гардиска бригада. Командантот на Загрепскиот корпус бил заменет од генерал-потполковник [[Петар Стипетиќ]] по наредба на претседателот Туѓман. ХА ја пренасочила 102-та бригада да се движи кон Глина, а 57-та бригада била засилена со 2-риот баталјон на 149-та бригада. 145-та бригада била преместена од [[Поповача]] во областа Суња, каде што 17-тиот домобрански полк и 151-та бригада направиле мал напредок во областа што ја држела АРСК. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во Бјеловарскиот корпус, Хрватска Дубица била освоена од 52-от и 24-от Домоногардиски полк кои напредувале од исток и 125-от Домоногардиски полк кој се приближувал од север. 125-от Домоногардиски полк го гарнизонирал градот, додека 52-от Домоногардиски полк се движел кон северозапад кон очекуваните местоположби на Загребскиот корпус, но доцнењата на Загребскиот корпус спречиле какво било поврзување. 24-от Домоногардиски полк напредувал околу 4 километри кон Хрватска Костајница кога бил запрен од трупите на АРСК. Како одговор на тоа, Корпусот повикал баталјон и извидувачки вод од 121-от Домоногардиски полк од [[Нова Градишка]] за да помогнат во нападот кон градот. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> 505-та и 511-та Планинска бригада на АРБиХ напредувале на север кон Двор и се вклучиле во 33-та пешадиска бригада на АРСК - единствената резервна единица на Банискиот корпус. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> === 6 август 1995 === [[File:Linkup_of_Croatian_and_Bosnia-Herzegovina_armies_during_the_Operation_Storm,_Tržačka_Raštela,_Bosnia_and_Herzegovina,_6_August_1995.jpg|алт=Generals Mareković and Dudaković shaking hands|десно|мини|Генерал-полковник на ХА [[Маријан Марековиќ]] (лево) го поздравува Генерал-полковникот нА АРБиХ, [[Атиф Дудаковиќ]] (десно) во Тржачка Раштела, на 6 август, по крајот на [[Опсада на Бихаќ (1992-1995)|опсадата на Бихаќ]]]] На 6 август, Хрватската армија (ХА) спровела операции за чистење во областите околу Обровац, Бенковац, Дрниш и Врлика, додека претседателот Туѓман го посетил [[Книн]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Откако ги обезбедил своите цели на или во близина на Велебит, специјалната полиција била распоредена пеш зад линиите на АРСК за да го спречи движењето на трупите на АРСК таму, заземајќи стратешки раскрсници во селата Брувно во 7 часот наутро и [[Отриќ]] во 11 часот<ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На полноќ, сили на 501-та и 502-ра планинска бригада на АРБиХ напредувале на запад од Бихаќ против силите на Личкиот корпус на АРСК кои биле оставени зад себе од почетокот на битката. 501-та се движела околу 10 километри на хрватска територија, до [[Личко Петрово Село]] и [[Плитвички Езера|Плитвичките Езера]] до 8 часот. 502-та дивизија зазела радарски и комуникациски објект на АРСК на планината [[Личка Пљешивица|Пљешивица]] и продолжила кон Кореница каде што била запрена од единиците на АРСК. Првата гардиска бригада на високиот армиски состав стигнала до [[Раковица (Хрватска)|Раковица]] и се поврзала со 5-тиот корпус на Босна и Херцеговина во областа на [[Дрежник Град]] до 11 часот.<ref name="BB372">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Таа била поддржана од 119-та бригада и баталјон на 154-от домородски полк распореден во областите [[Тржачка Раштела]] и Личко Петрово Село. <ref name="Marijan8687">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Попладнето, церемонија на поврзување се одржала за медиумите во Тржачка Раштела. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> 138-от домородски полк целосно го опколило Врховине, кој до крајот на денот бил освоен од 8-от и 133-от домородски полк, засилени со баталјон на 150-та бригада. 128-та бригада од висок армиски состав влегла во Кореница, додека 9-та гардиска бригада продолжила кон Удбина. 143-от Домобрански полк напредувал кон [[Броќанац]] каде што се поврзал со 1-та Гардиска бригада. Оттаму полкот продолжил кон Слуњ, придружуван од елементи на 1-та Гардиска бригада и 14-от Домобрански полк, освојувајќи го градот во 3 часот попладне. Напредокот на 14-от Домобрански полк бил поддржан од 148-та бригада која ги чуваланејзините бокови. 13-та пешадиска бригада на АРСК се повлекла од Слуњ, заедно со цивилното население, движејќи се на север кон [[Топуско]]. Нападот на 137-от Домобрански полк и елементите на различни единици што го зацврстувале, го проширил мостобранот и го поврзал со 14-от Домобрански полк во Вељун, 18 километри северно од Слуњ. Остатокот од 149-та бригада (без 1-от баталјон) бил прераспределен од Загрепскиот корпус во Карловачкиот корпус за да го зајакне 137-от Домобрански полк. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во 11 часот претпладне, бил постигнат договор помеѓу АРСК и цивилните власти во Глина и Вргинмост, со кој се обезбедило евакуација на цивилите од областа. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> 502-та планинска бригада на АРБиХ, исто така, се движела на север, опкружувајќи го главниот град на [[Автономна Покраина Западна Босна|Автономната Покраина Западна Босна]] (АПЗБ), [[Велика Кладуша]], од запад, и освојувајќи го градот до крајот на денот. <ref name="BB373374">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> ТГ2 напредувала кон Петриња околу 7 часот претпладне по тешка артилериска подготовка. 12-от Домобрански полк влегла во градот од запад и потоа бил распореден во гарнизонот Петриња и околината. По губењето на Петриња од страна на ХА, поголемиот дел од Банискиот корпус на АРСК почнал да се повлекува кон [[Двор (Хрватска)|Двор]]. 57-та Домобранска бригада на ХА напредувала наспроти лесен отпор и ја презела контролата врз патот Петриња &#x2013; Хрватска Костајница. Во текот на ноќта помеѓу 6 и 7 август, 20-от Домобрански полк, поддржан од хрватската полиција и елементи на 153-та бригада, ја освоила Глина и покрај силниот отпор. Потоа 153-та бригада зазела местоположби што му овозможиле на напредувањето да продолжи кон селото Маја во координација со 2-та Гардиска бригада, која се движела јужно од Петриња кон [[Зринска Гора]], спроведувајќи операции за чистење. 140-от Домобрански полк ја криел 2-та Гардиска бригада на северната падина на Зринска Гора, додека 57-та бригада го освоила [[Уметиќ]]. 103-та и 151-та бригада, како и 17-тиот полк на Домородната гарда, напредувале кон Хрватска Костајница, со додавање на баталјон од 145-та бригада на ХА кој требало да пристигне тоа попладне. Околу пладне, 151-та бригада се поврзала со единиците на Бјеловарскиот корпус на патот Суња &#x2013; Хрватска Дубица. Потоа биле задолжени да ги обезбедуваат патиштата во областа. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Со заземањето на Глина, ХА ги заробила поголемиот дел од Кордунскиот корпус на АРСК и околу 35.000 евакуирани цивили во областа на Топуско, што го натерало нејзиниот командант да побара заштита од УНКРО. Првата гардиска бригада, која се приближувала кон Топуско од Војниќ, добила наредби да се вклучи во Кордунскиот корпус на АРСК, но наредбите биле откажани на полноќ од страна на началникот на Генералштабот на рватската армија. Наместо тоа, на Загрепскиот корпус му било наредено да подготви единица од бригада за да ги придружува невооружените лица и офицерите и подофицерите на АРСК со помошно оружје до Двор и да им дозволи да преминат во [[Босна и Херцеговина]]. Врз основа на информациите добиени од трупите на [[Обединети нации|ООН]], се верувало дека силите на АРСК во Бановина се пред предавање. <ref name="Marijan111">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Баталјон на 121-от Домобрански полк влегол во Хрватска Костајница, додека борбената група на 24-от Домобрански полк ја обезбедила националната граница зад нив. 52-от Домобрански полк се поврзал со Загрепскиот корпус, а потоа се свртил на југ кон градот, стигнувајќи до него истата вечер. Заземањето на Хрватска Костајница го означило исполнувањето на сите цели на Бјеловарскиот корпус. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> === 7 август 1995 === Првата хрватска гардиска бригада ( ''1. hrvatski gardijski zdrug'' - HGZ) пристигнала во областа на [[Книн]] за да се поврзе со елементи од 4-та, 7-ма и 9-та гардиска бригада, задолжени за северно напредување следниот ден. Командата на Сплитскиот корпус, исто така, се преселил во Книн. <ref name="Marijan74">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Хрватската специјална полиција продолжила кон [[Горњи Лапац]] и [[Доњи Лапац]], пристигнувајќи до 2 часот попладне и завршување на границата помеѓу Госпиќевите и Сплитските единици на корпусот. Хрватската специјална полиција, исто така, воспоставила контакт со 4-та гардиска бригада во Отриќ и единиците на Госпиќевиот корпус во Удбина до 3 часот попладне до 19 часот попладне, баталјон на специјалната полиција стигнал до границата во близина на [[Кулен Вакуф]], обезбедувајќи ја областа. <ref name="Marijan78">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Утрото, 9-та гардиска бригада (без својот 2-ри баталјон) го освоил населеното место Удбина, каде што се поврзал со 154-от полк на Домородната гарда, приближувајќи се од спротивната страна на [[Крбава]] ({{Langx|hr|Polje}} или [[Карст|карстно поле]]). До крајот на денот, целите на операцијата „Бура“ доделени на Госпиќевиот корпус биле завршени. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Предна командна станица на Генералштабот на хрватската армија била преместена од Огулин во Слуњ, и тој ја презел директната команда на 1-та гардиска бригада, 14-тиот домородски полк и 99-та бригада. 14-тиот домородски полк ја обезбедил областа Слуњ и се распореди на левиот брег на Корана за да се поврзе со напредувачката специјална полиција во Карловац. Елементи на полкот и 99-та бригада ја обезбедиле националната граница во областа. 1-та гардиска бригада напредувала кон Кордун, додека Карловачкиот корпус ја преориентирала својата главна оска на напад. 110-тиот домородски полк и елементите на 104-та бригада стигнале до во голема мера напуштениот Војниќ во раните попладневни часови, по што следеле 1-та гардиска бригада, 143-та домородска бригада и 137-миот домородски полк. Други единици на ХА им се придружиле до вечерта. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Втората гардиска бригада напредувала од Маја кон Двор, но била запрена на приближно на 25 километри од единиците на АРСК кои го штителе повлекувањето на АРСК и цивилите кон градот. Елементи на бригадата извршиле операции за чистење во областа. 33-та пешадиска бригада на АРСК го држела мостот во Двор што ги поврзувал АРСК и Република Српска преку реката Уна. Бригадата била совладана од 5-тиот корпус на АРБиХ и се повлекла јужно од Уна, додека 13-та пешадиска бригада на АРСК и цивилите од Кордун стигнувале до Двор. Елементи на 17-тиот полк на Домородната гарда и 145-та и 151-та бригада на ХА стигнале до Двор преку Хрватска Костајница и стапиле во контакт со 13-та пешадиска бригада на АРСК и елементи на 24-та пешадиска и 2-ра оклопна бригада на АРСК, кои се повлекле од Глина. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Бидејќи очекуваното предавање на Кордунскиот корпус на АРСК не се материјализирало, на ХА и нбило наредено повторно да се вклучи. И покрај големите жаришта на отпор, министерот за одбрана на Хрватска, [[Гојко Шушак]], ги прогласил главните операции за завршени во 6 часот попладне, 84 часа по почетокот на битката. <ref>{{Harvnb|Nova TV|5 August 2011}}</ref> === 8 &#x2013; 14 август 1995 === [[Категорија:Судири во 1995 година]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] dqmfn62lx8lvle0a3h1brdo1f8tl5xr 5532981 5532920 2026-04-02T06:04:00Z Тиверополник 1815 5532981 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Операција „Бура“|image=Map 49 - Croatia - Operation Oluja, 4-8 August 1995.jpg|caption=Карта на операцијата „Бура“<br />Сили: {{legend inline|#b89835|Croatia}} {{legend inline|#b5666b|RSK}} {{legend inline|#628d3e|Bosnia and Herzegovina}}|partof=[[Хрватска војна за независност]], [[Босанска војна]] и [[Меѓубошњачка војна]]|place=[[Хрватска]] и [[Република Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]]|date=4–7 август 1995 година (големи операции)<br>8–14 август 1995 година (последователни операции)|territory=Хрватска вратила {{convert|10400|km2|sqmi|abbr=on}} од територијата.|result=Хрватска и Босанска победа|combatant1={{flag|Croatia}}<br />{{nowrap|{{flagdeco|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[Republic of Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]]}}<br />{{flag|Herzeg-Bosnia}}|combatant2={{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Република Српска Краина|Српска Краина]]<br />{{flagicon image|Flag of the Autonomous Province of Western Bosnia.svg}} [[Автономна покраина Западна Босна|Западна Босна]]|commander1={{flagicon|Croatia}} [[Фрањо Туѓман]]<br />{{flagicon|Croatia}} [[Никица Валентиќ]]<br /> {{flagicon|Croatia}} [[Звонимир Червенко]]<br />{{flagicon|Croatia}} [[Анте Готовина]]<br />{{flagicon|Croatia}} [[Мирко Норац]]<br />{{flagicon|Croatia}} Миљенко Црњац<br />{{flagicon|Croatia}} Иван Басарац<br />{{flagicon|Croatia}} [[Петар Стипетиќ]]<br />{{flagicon|Croatia}} Лука Џанко<br />{{flagicon|Croatia}} Стјепан Гргац {{KIA}}<br /> {{flagicon|Republic of Bosnia and Herzegovina}} [[Алија Изетбеговиќ]]<br />{{flagicon|Republic of Bosnia and Herzegovina}} [[Атиф Дудаковиќ]]<br>{{flagicon|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[Изет Наниќ]]{{KIA}}<ref name=BB416>{{harvnb|CIA|2002|p=416}}</ref><br />{{flagicon|Croatia}} [[Рахим Адеми]]|commander2={{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Милан Мартиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Милан Бабиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Миле Мркшиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Миле Новаковиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Слободан Ковачевиќ<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Стеван Шево<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Чедо Булат {{POW}}{{Surrendered}}<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Милорад Ступар<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Слободан Тарбук<br />{{flagicon image|Flag of the Autonomous Province of Western Bosnia.svg}} [[Фикрет Абдиќ]]|units1={{flagicon image|Flag of Croatian Army.svg}} [[Хрватска војска]]<br />{{flagicon image|Emblème de l'Antiteroristička jedinica Lučko (ATJ Lučko).svg|border=|size=20px}} [[Хрватска специјална полиција (1991–1995) | Хрватска специјална полиција]]<br />{{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[Армија на Република Босна и Херцеговина |Армија на Босна и Херцеговина]]<br />{{flagicon image|Flag of Croatian Defence Council.svg}} [[Хрватскиот совет за одбрана]]|units2={{flagicon image|War Flag of Serbian Krajina.svg}} [[Српска војска на Краина]]<br />{{flagicon image|border=|Logo of the National Defense Of Western Bosnia.png|size=23px}} [[Национална одбрана на автономната покраина Западна Босна | Национална одбрана на Западна Босна]]|strength1={{flagicon image|Flag of Croatian Army.svg}} Хрватска: 130,000 војници<br />{{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[Армија на Република Босна и Херцеговина|БИХ]]: 3,000 војници|strength2={{flagicon image|War Flag of Serbian Krajina.svg}} [[Српска војска на Краина|Краина]]: 27,000&ndash;34,000 војници<br /> {{flagicon image|border=|Logo of the National Defense Of Western Bosnia.png|size=23px}} [[Национална одбрана на автономната покраина Западна Босна|Западна Босна]]: 4,000&ndash;5,000 војници|casualties1=174–211 мртви<br />1,100–1,430 повредени<br/>3 заробени|casualties2=560 killed<br />4,000 [[POWs]]|casualties3=Смртни случаи на српски цивили:<br />214 (хрватски извори) &ndash; 1,192 (српски извори)<br />~400 ([[Фонд за хуманитарно право]])<br/> Смртни случаи на српски хрватски: 42<br />Бегалци:<br />150,000–200,000 [[Срби]] од поранешната [[Република Српска Краина|РСК]]<br />21,000 Босански муслимани од поранешната [[Автономна покраина Западна Босна|АПЗБ]]<nowiki>]]</nowiki><br />22,000 Бошњаци и [[Хрвати]] од [[Република Српска (1992–1995)|РС]]<br/> Останати:<br />4 мртви мировници на [[Обединети нации|ОН]], 16 ранети}}{{Главна|Распад на СФРЈ|Хрватска војна за независност}} '''Операција „Бура“''' ([[Српскохрватски јазик|српскохрватски]]: ''Operacija Oluja, Операција Олуја'') - последната голема битка од [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]] и главен фактор за исходот од [[Босанска војна|Босанската војна]]. Операцијата завршила со одлучувачка победа за [[Хрватска армија|Хрватската армија]] (ХА), која нападнала фронт од 630 километри против самопрогласената [[Република Српска Краина]] (РСК) и стратешка победа за [[Армија на Република Босна и Херцеговина|Армијата на Република Босна и Херцеговина]] (АРБиХ). ХА била поддржана од хрватската специјална полиција која напредувала од планината [[Велебит]], а АРБиХ се наоѓала во кај [[Бихаќ]], во задниот дел на [[Армија на Република Српска Краина|Армијата на Република Српска Краина]] (АРСК). Битката, започната за враќање на [[Хрватска|хрватската]] контрола врз {{км2|10,400}} територија - што претставува 18,4% од територијата што ја барала - и бошњачката контрола врз Западна Босна, била најголемата копнена битка што се случила во Европа помеѓу крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и [[Руска инвазија на Украина (2022)|руската инвазија на Украина во 2022 година]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kyivpost.com/opinion/974|title=Opinion: Operation Storm 2.0 or TKO in the Donbas|last=Nagel|first=Hannes|work=www.kyivpost.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250825104713/https://www.kyivpost.com/opinion/974|archive-date=2025-08-25|accessdate=2025-11-13}}</ref> Операцијата „Бура“ започнала во зори на [[4 август]] [[1995]] година и била прогласена за завршена вечерта на [[7 август]], и покрај значителните операции против отпорот кои траеле до [[14 август]]. Операцијата „Бура“ претставува стратешка победа во [[Босанска војна|Босанската војна]], со која ефикасно се ставило крај на [[Опсада на Бихаќ (1992–1995)|опсадата на Бихаќ]] и се ставиле ХА, Хрватскиот совет за одбрана (ХВО) и АРБиХ во позиција да го променат воениот баланс на моќ во [[Република Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]] преку последователната [[операција „Маестрал 2]]“. Операцијата била замислена врз основа на напредувањето на ХА и ХВО направени за време на [[Операција „Лето 95“|операцијата „Лето 95“]], кога биле добиени стратешки позиции што овозможиле брзо заземање на главниот град на РСК, [[Книн]], и врз постојаното вооружување и обука на ХА од почетокот на Хрватската војна за независност, кога РСК била создадена за време на Српската револуција и интервенцијата на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] . Самата операција следела по неуспешна мировна мисија на [[Обединети нации|Обединетите нации]] (ООН) и дипломатски напори за решавање на воениот судир. Стратешкиот успех на ХА и АРБиХ била резултат на низа подобрувања на самите армии и клучни пробиви направени на позициите на АРСК кои последователно биле искористени од ХА и АРБиХ. Нападот не бил веднаш успешен во сите точки, но заземањето на клучните местоположби довело до колапс на командната структура на АРСК и целокупната одбранбена способност. Заземањето на [[Босанско Грахово]] од страна на ХА, непосредно пред операцијата, и напредувањето на специјалната полиција кон Грачац, го направиле речиси невозможно да се одбрани Книн. Во [[Лика]], две гардиски бригади брзо ја пресекле областа што ја држела АРСК, на која ѝ недостасувало тактичка длабочина и мобилни резервни сили, и тие изолирале жаришта на отпор, позиционирале мобилни сили за одлучувачки северен продор во зоната на одговорност на [[Карловац|Карловачкиот]] корпус (АОР) и ја турнале АРСК кон [[Бановина (регион)|Бановина]]. Поразот на АРСК кај Глина и [[Петриња]], по тешка одбрана, го поразил и Банискиот корпус на АРСК, бидејќи неговата резерва била прикована од АРБиХ. РСК се потпирала на војските на [[Република Српска]] и [[Србија и Црна Гора|Југославија]] како своја стратешка резерва, но тие не интервенирале во битката. САД, исто така, одиграле улога во операцијата со тоа што ја насочиле Хрватска кон фирмата за воени консултантски услуги, „''[[Military Professional Resources]]''“, која потпишала договор лиценциран од [[Пентагон]] за советување, обука и обезбедување разузнавачки информации на хрватската армија. ХА и специјалната полиција имале 174-211 убиени или исчезнати лица, додека АРСК имала 560 убиени војници. Исто така, биле убиени и четворица мировници на ОН. ХА заробила 4.000 воени затвореници. Бројот на смртни случаи на српски цивили е спорен - Хрватска тврди дека 214 биле убиени, додека српските извори наведуваат 1.192 убиени или исчезнати цивили. Хрватското население со години претходно било подложено на етничко чистење во областите што ги држела АРСК од страна на бунтовничките српски сили, при што се проценува дека 170.000-250.000 биле протерани и стотици убиени. За време и по офанзивата, околу 150.000-200.000 Срби од областа порано држена од АРСК побегнале, а хрватските сили извршиле разни злосторства врз некои од преостанатите цивили таму. На 4 август, властите на РСК наредиле евакуација на населението во областите Северна Далмација и Лика, по што следеле во Глина и Вргинмост на 6 август. Хрватското српско население кое побегнало, формирало едно од најголемите бегалски популации во Европа. <ref name="adamjones">{{Наведена книга|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|last=Jones|first=Adam|date=2023|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-95870-6|page=64|language=en|author-link=Adam Jones (Canadian scholar)}}</ref> [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ) подоцна им судел на тројца хрватски генерали обвинети за [[Воено злосторство|воени злосторства]] и учество во заеднички злосторнички потфат со цел протерување на српското население од Хрватска, иако сите тројца на крајот биле ослободени, а трибуналот ги отфрлил обвиненијата за злосторнички потфат. МКТЈ заклучил дека операцијата „Бура“ не била насочена кон етнички прогон, бидејќи цивилите не биле намерно целени. МКТЈ изјавил дека хрватската армија и Специјалната полиција извршиле голем број злосторства против српското население по артилерискиот напад, но дека државното и военото раководство не биле одговорни за нивното создавање и организација и дека Хрватска немала специфична намера да го расели српското малцинство во земјата. Сепак, Хрватска усвоила дискриминаторски мерки за да им го отежни враќањето на Србите. „[[Хјуман рајтс воч]]“ објавил дека огромното мнозинство од злоупотребите за време на операцијата биле извршени од хрватските сили и дека злоупотребите продолжиле во голем обем со месеци потоа, што вклучувало погубувања на српски цивили и палење и уништување на српски имот. Во 2010 година, [[Србија]] поднела контратужба против Хрватска пред [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] (МСП), тврдејќи дека офанзивата претставува геноцид. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26415503|title=Croatia accuses Serbia of 1990s genocide|date=2014-03-03|work=BBC News|access-date=2025-03-29|language=en-GB}}</ref> Во 2015 година, судот пресудил дека ниту Србија ниту Хрватска не прикажале доволно докази дека која било од страните извршила [[геноцид]], со што ги отфрлил двата случаи. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-31104973|title=UN court dismisses Croatia and Serbia genocide claims|date=2015-02-03|work=BBC News|access-date=2025-03-29|language=en-GB}}</ref> == Позадина == [[Податотека:CroatianSerbs.jpg|мини|Области населени со Срби во Хрватска според пописот од 1981 година]] Во Југославија се појавила криза со [[Револуции од 1989 година|слабеењето]] на [[Источен блок|комунистичките држави во Источна Европа]] кон крајот на [[Студена војна|Студената војна]]. Во [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]], регионалниот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Сојузот на комунисти на Југославија]], [[Сојуз на комунистите на Хрватска|Сојузот на комунисти на Хрватска]], ја изгубил својата идеолошка моќ. <ref>{{Наведено списание|last=Pešić|first=Vesna|author-link=Vesna Pešić|date=April 1996|title=Serbian Nationalism and the Origins of the Yugoslav Crisis|url=http://www.usip.org/publications/serbian-nationalism-and-origins-yugoslav-crisis|journal=Peaceworks|publisher=[[United States Institute of Peace]]|issue=8|page=12|archive-url=https://archive.today/20120918000927/http://www.usip.org/publications/serbian-nationalism-and-origins-yugoslav-crisis|archive-date=18 September 2012|access-date=29 November 2012}}</ref> <ref name="NYTimes-Kosovo-Repression">{{Наведени вести|url=http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/serbia/kosovo/index.html|title=Kosovo|date=23 July 2010|work=[[The New York Times]]|access-date=10 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023074115/http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/serbia/kosovo/index.html|archive-date=23 October 2012}}</ref> Републиките [[Социјалистичка Република Словенија|Словенија]] и [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]] започнале да се залагаат за [[децентрализација]]. <ref name="NYT-Croatia-Prosperity-1985">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1985/12/08/world/yugoslav-republic-jealously-guards-its-gains.html?ref=croatia|title=Yugoslav republic jealously guards its gains|last=Henry Kamm|date=8 December 1985|work=The New York Times|access-date=10 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515063701/http://www.nytimes.com/1985/12/08/world/yugoslav-republic-jealously-guards-its-gains.html?ref=croatia|archive-date=15 May 2013|author-link=Henry Kamm}}</ref> [[Социјалистичка Република Србија|Србија]], предводена од [[Слободан Милошевиќ]], се придржувала кон [[Централизам|централизмот]] и [[Еднопартиска држава|еднопартиското владеење]]. По серијата улични протести наречени [[Антибирократска револуција|антибирократски револуции]] од неговите поддржувачи во 1988-89 година, била соборена владата на [[Социјалистичка Република Црна Гора]], како и владите на српските автономни покраини [[Социјалистичка Автономна Покраина Војводина|Војводина]] и [[Социјалистичка Автономна Покраина Косово|Косово]], заменувајќи ги нивните лидери со сојузници на Милошевиќ, по кое Хрватска и Словенија се свртеле против него. <ref name="Ambrosio">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=XuPEEAAAQBAJ&pg=PA33|title=Irredentism: Ethnic Conflict and International Politics|last=Ambrosio|first=Thomas|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2001|isbn=978-0-313-07342-7|pages=33–34}}</ref> На 8 јули 1989 година, во [[Книн]] се одржал голем српски националистички митинг, за време на кој биле прикажани транспаренти со закани за интервенцијата на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА) во Хрватска, како и [[Четници|четничка]] иконографија. <ref name=":2">{{Наведена книга|title=The Hour of Europe: Western Powers and the Breakup of Yugoslavia|last=Glaurdić|first=Josip|date=2011|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-16645-3|location=New Haven, CT|pages=51–53}}</ref> За време на [[Југославија во Втората светска војна|Втората светска војна во Југославија]], тие дејствувале како „легални“ помошни сили под контрола на [[Сили на Оската|Оската]], <ref>Tomasevich, Jozo (1975). ''War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks''. Stanford: Stanford University Press. {{ISBN|978-0-8047-0857-9}} pp. 224-225</ref> и повеќето историчари кои го разгледувале ова прашање ги сметаат [[Четнички злосторства во Втората светска војна|четничките злосторства]] врз муслиманите и Хрватите во овој период како [[геноцид]]. Во есента 1989 година, српската влада извршила притисок врз хрватската влада да дозволи серија српски националистички собири во земјата. Српските медиуми и разни српски интелектуалци започнале да го нарекуваат хрватското раководство како „[[Усташи|усташко]]“ и започнале да се повикуваат на [[Геноцид над Србите во Независна Држава Хрватска|геноцидот и други злосторства извршени од усташите]] помеѓу 1941 и 1945 година. Српското политичко раководство ја одобрило реториката и го обвинила хрватското раководство дека е „слепо националистичко“ кога се започнало да се спротиставува. На [[4 март]] [[1990]] година, 50.000 Срби се собрале на [[Петрова Гора]] и извикувале негативни ставови насочени кон [[Фрањо Туѓман]], скандирале „[[Големосрпство|Ова е Србија]]“ и изразиле поддршка за Милошевиќ. <ref>{{Наведена книга|title=Croatia: a history|last=Goldstein|first=Ivo|date=2011|publisher=Hurst|isbn=978-1-85065-525-1|edition=3. impr|location=London|pages=214}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,QUERYRESPONSE,HRV,4562d8b62,3ae6ab78c,0.html|title=UNHCR {{!}} Refworld {{!}} Yugoslavia: Demonstrations in Croatia and Vojvodina|date=2012-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324161438/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,QUERYRESPONSE,HRV,4562d8b62,3ae6ab78c,0.html|archive-date=24 March 2012|accessdate=2025-04-17}}</ref> Туѓман се истакнал како дисидент кој се залагал за независност, а неговото водство делумно се темелело на [[Србофобија|антисрпска]] реторика и симболи. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=WAOxl4-HS1wC&pg=PA74|title=For Kin or Country: Xenophobia, Nationalism, and War|last=Saideman|first=Stephen M.|last2=Ayres|first2=R. William|date=2008|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-23151-449-1|page=74}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qtvlVCB3rPwC&pg=PA492|title=Encyclopedia of Conflicts since World War II|last=Ciment|first=James|last2=Hill|first2=Kenneth|date=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-13659-621-6|page=492}}</ref> Во април-мај 1990 година, десничарската, пронезависна [[Хрватска демократска заедница]] (ХДЗ) на Туѓман победила на [[Парламентарни избори во Хрватска (1990)|првите повеќепартиски избори]] во [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]] . <ref name="Søberg&Ramet">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lIcX_1DyNMUC|title=Democratic Transition in Croatia: Value Transformation, Education, and Media|last=Søberg|first=Marius|publisher=Texas A&M University Press|year=2007|isbn=978-1-60344-452-1|editor-last=Matić|editor-first=Davorka|location=College Station, Texas|page=17, 42|editor-last2=Ramet|editor-first2=Sabrina P.}}</ref> Изборната победа на ХДЗ предизвикала збунетост кај голем дел од населението на [[Срби во Хрватска|хрватските Срби]], кои го споредле повторното оживување на [[Хрватски национализам|хрватскиот национализам]] преку враќањето на [[Фашизам|фашистичкиот]] усташки режим, кој владеел со [[Марионетска држава|марионетската држава]] на [[Сили на Оската|Оската]] позната како [[Независна Држава Хрватска]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Ова, пак, поттикнало пораст на [[Српски национализам|српскиот национализам]] во многу заедници на хрватските Срби, што било охрабрено од владата на Социјалистичка Република Србија, предводена од Милошевиќ. <ref name="Armatta16">{{Harvnb|Armatta|2010}}</ref> Истакнати членови на владата на РСК, вклучувајќи ги [[Милан Бабиќ]] и [[Милан Мартиќ]], подоцна сведочеле дека [[Белград]] водел [[Пропаганда|пропагандна]] кампања прикажувајќи ги Србите во Хрватска како да се под закана за геноцид од страна на хрватското мнозинство. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icty.org/x/cases/babic/tjug/en/bab-sj040629e.pdf|title=The Prosecutor vs. Milan Babić - Judgement|date=26 June 2009|work=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref> Владата предводена од ХДЗ промовирала традиционалистичка и ексклузивна претстава за Хрватска како хрватска држава во која Србите станале непожелни. Многу Срби биле отстранети од бирократските системи и полицијата и заменети со етнички Хрвати, двојазичните сообраќајни знаци биле отстранети дури и во областите со мнозинско српско население, а усташките симболи понекогаш биле обновувани. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lVKzAQAAQBAJ&pg=PA157|title=Living Together After Ethnic Killing: Exploring the Chaim Kaufman Argument|last=Licklider|first=Roy|last2=Bloom|first2=Mia|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781317969891|pages=157–158}}</ref> На [[14 мај]] [[1990]] година, оружјето на [[Територијална одбрана на Југославија|Територијалната одбрана]] на Хрватска, во регионите со хрватско мнозинство, било одземено од [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА). <ref>{{Наведена книга|title=Confronting the Yugoslav Controversies: A Scholars' Initiative|last=Charles W. Ingrao, Thomas Allan Emmert|publisher=Purdue University Press|year=2009|isbn=978-1557535337|pages=237, 240}}</ref> Во август 1990 година, во Хрватска се случил бунт познат како [[Балванска револуција]], центриран во областите претежно населени со Срби во [[Далмација|далматинската]] заднина околу градот [[Книн]], <ref>{{Harvnb|The New York Times|19 August 1990}}</ref> како и во делови од регионите [[Лика]], [[Кордун]] и [[Бановина (регион)|Бановина]], и населби во [[Славонија|источна Хрватска]] со значително српско население. <ref name="MarticICTY">{{Harvnb|ICTY|12 June 2007}}</ref> Областите последователно биле формирани во меѓународно непризнаена квази-држава, [[Република Српска Краина]] (РСК), а откако ја прогласила својата намера да се отцепи од Хрватска и да се придружи на [[Република Србија (1992—2006)|Република Србија]], [[Влада на Република Хрватска|Владата на Република Хрватска]] ја прогласила РСК за бунтовничка. <ref>{{Harvnb|The New York Times|2 April 1991}}</ref> На [[22 декември]] [[1990]] година бил ратификуван нов [[Устав на Хрватска|хрватски устав]], со кој се отфрлил [[Комунизам|комунистичкиот]] [[Еднопартиска држава|еднопартиски систем]], се усвоил [[Либерална демократија|либерално-демократски]] устав и се отстранила етикетата „социјалистичка“ од името на земјата, со што земјата станала позната како Република Хрватска. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1990_12_56_1092.html|title=Ustav Republike Hrvatske|work=narodne-novine.nn.hr|accessdate=2025-04-22}}</ref> Србите биле деградирани од уставна нација во национално малцинство. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=oFXdiS25N78C&pg=PA118|title=Central and Southeast European Politics since 1989|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139487504|editor-last=Ramet|editor-first=Sabrina P.|page=118}}</ref> Главната српска политичка партија во Хрватска, [[Српска демократска партија на Хрватска|Српската демократска партија]] (СДС), започнала со изградба на својот национален владин ентитет за да ги зачува правата што Србите ги сметале за одземени и да го зацврсти суверенитетот на хрватските Срби. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=l2nofEbB4wgC&dq=serbs+constituent+nation+croatia&pg=PA83|title=Words Over War: Mediation and Arbitration to Prevent Deadly Conflict|date=2000|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9780847698936|editor-last=Greenberg|editor-first=Melanie C.|page=83|editor-last2=Barton|editor-first2=John H.|editor-last3=McGuinness|editor-first3=Margaret E.}}</ref> На [[1 април]] [[1991]] година, Српскиот национален совет прогласил дека ќе се отцепи од Хрватска. <ref name="NYTimes-Separation-1Apr1991">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1991/04/02/world/rebel-serbs-complicate-rift-on-yugoslav-unity.html?ref=croatia|title=Rebel Serbs Complicate Rift on Yugoslav Unity|last=Chuck Sudetic|date=2 April 1991|work=The New York Times|access-date=11 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518205440/http://www.nytimes.com/1991/04/02/world/rebel-serbs-complicate-rift-on-yugoslav-unity.html?ref=croatia|archive-date=18 May 2013}}</ref> Собранието на Краина прогласило дека „''територијата на Краина е дел од обединетата територија на Република Србија'' според устав“. Помеѓу август 1990 и април 1991 година биле пријавени над двесте вооружени инциденти во кои биле вклучени бунтовничките Срби и хрватската полиција. Бидејќи ЈНА сè повеќе ја поддржувала РСК, а [[Полиција на Хрватска|хрватската полиција]] се покажала неспособна да се справи со ситуацијата, била формарена [[Хрватска национална гарда|Хрватската национална гарда]] (ХНГ) во мај 1991 година. ХНГ била преименувана во [[Хрватска армија]] (ХА) во ноември. <ref>{{Harvnb|EECIS|1999}}</ref> Воспоставувањето на војската на Хрватска било попречено од [[Резолуција 713 на Советот за безбедност на Обединетите нации|ембаргото за оружје на ОН]] воведено во септември. <ref>{{Harvnb|The Independent|10 October 1992}}</ref> Судирот ескалирал до март 1991 година, што резултирало со започнување на [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. <ref>{{Harvnb|The New York Times|3 March 1991}}</ref> Во јуни 1991 година, Хрватска ја [[Независност на Хрватска|прогласила својата независност]], а [[Распад на СФРЈ|Југославија се распаднала]]. <ref>{{Harvnb|The New York Times|26 June 1991}}</ref> Следел тримесечен мораториум на декларациите на Хрватска и РСК, <ref>{{Harvnb|The New York Times|29 June 1991}}</ref> по што одлуката стапила на сила на 8 октомври. <ref>{{Harvnb|Narodne novine|8 October 1991}}</ref> Последните месеци од 1991 година биле одбележани со најжестоките борби од војната, кои кулминирале со [[Напад на касарната на ЈНА во Хрватска|нападот на касарната]], <ref>{{Harvnb|The New York Times|24 September 1991}}</ref> [[Опсада на Дубровник|опсадата на Дубровник]], <ref>{{Harvnb|Bjelajac|Žunec|2009}}</ref> и [[Битка за Вуковар|битката за Вуковар]]. <ref>{{Harvnb|The New York Times|18 November 1991}}</ref> Во ноември 1991 година, Арбитражната комисија на Мировната конференција за Југославија, предводена од [[Робер Бадентер|Роберт Бадентер]], заклучила на барање на лордот Карингтон дека СФР Југославија е во процес на распаѓање, дека српското население во Хрватска и Босна нема право на самоопределување во форма на нови држави и дека границите меѓу републиките треба да бидат признати како меѓународни граници. Во јануари 1992 година, претставници на Хрватска, ЈНА и [[Обединети нации|Обединетите нации]] (ОН) постигнале договор за спроведување на [[Венсов план|Венсовиот план]], наменет за запирање на борбите. <ref name="NYTimes-Jan3-Ceasefire">{{Harvnb|The New York Times|3 January 1992}}</ref> Со завршувањето на серијата неуспешни прекини на огнот, [[УНПРОФОР|Силите за заштита на Обединетите нации]] (УНПРОФОР) биле распоредени во Хрватска за да го надгледуваат и одржуваат договорот. <ref>{{Harvnb|Los Angeles Times|29 January 1992}}</ref> Нивното распоредување влегло во фаза на застој како што судирот прераснал во статичко рововско војување, а ЈНА наскоро се повлекла од Хрватска во [[Босна и Херцеговина]], каде што се очекувало нов воен судир. Србија продолжила да ја поддржува РСК, <ref>{{Harvnb|Thompson|2012}}</ref> но серија напредувања на Хрватската армија (ХА) вратиле мали области под хрватска контрола кога завршила опсадата на [[Дубровник]], <ref>{{Harvnb|The New York Times|15 July 1992}}</ref> а [[Операција „Масленица“|операцијата Масленица]] резултирала со мали тактички придобивки. <ref>{{Harvnb|The New York Times|24 January 1993}}</ref> Како одговор на успесите на ХА, [[Армија на Република Српска Краина|Армијата на Република Српска Краина]] (АРСК) повремено напаѓала голем број хрватски градови и села со артилерија и ракети. <ref>{{Harvnb|ECOSOC|17 November 1993}}</ref> <ref>{{Harvnb|The New York Times|13 September 1993}}</ref> Откако ЈНА се повлекла во Хрватска, нејзиниот персонал започнал со подготовка за формирање на нова армија на [[Босански Срби|босанските Срби]], бидејќи босанските Срби ја прогласиле Српската Република Босна и Херцеговина на [[9 јануари]] [[1992]] година, пред референдумот за независност на Босна и Херцеговина од 29 февруари &#x2013; 1 март 1992 година. Референдумот подоцна бил наведен како изговор за [[Босанска војна|Босанската војна]] . <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Босанските Срби поставиле барикади во главниот град [[Сараево]] и на други места на 1 март, а следниот ден биле регистрирани првите жртви од војната во Сараево и [[Добој]]. Во последните денови од март, армијата на босанските Срби започнала со гранатирање на [[Босански Брод]], <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> а на 4 април бил нападнат градот Сараево. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> До крајот на годината, армијата на босанските Срби - преименувана во [[Армија на Република Српска]] (АРС) по прогласувањето на државата [[Република Српска]] - контролирала околу 70% од Босна и Херцеговина. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Тој процент нема да се промени значително во текот на следните две години. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Иако војната првично ги спротивставила босанските Срби против несрпското население во земјата, таа се развила во тристран судир до крајот на годината, кога започнала [[Бошњачко-хрватска војна|Хрватско-бошњачката војна]]. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> РСК била поддржана во ограничена мера од Република Српска, која повремено спроведувала воздушни напади од [[Бања Лука]] и бомбардирала неколку градови во Хрватска. <ref>{{Harvnb|The Seattle Times|16 July 1992}}</ref> <ref>{{Harvnb|The New York Times|17 August 1995}}</ref> Во овој период, РСК започнала кампања за [[етничко чистење]] против хрватските цивили. Во 1991 година, 84.000 Хрвати побегнале од територијата што ја држела Србија. <ref name="Blitz">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Mvjm82mAKfkC&pg=PA244|title=War and Change in the Balkans: Nationalism, Conflict and Cooperation|last=Blitz|first=Brad K.|date=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-52167-773-8|page=244}}</ref> Повеќето несрпски граѓани биле протерани до почетокот на 1993 година. Стотици Хрвати биле убиени, а вкупниот број на протерани Хрвати и други несрпски граѓани се движел од 170.000 според [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд]] <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2001/10/10/world/milosevic-indicted-again-is-charged-with-crimes-in-croatia.html?scp=1&sq=milo%C5%A1evi%C4%87%20170000&st=cse|title=Milosevic, Indicted Again, Is Charged With Crimes in Croatia|last=Marlise Simons|date=10 October 2001|work=The New York Times|access-date=26 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520112601/http://www.nytimes.com/2001/10/10/world/milosevic-indicted-again-is-charged-with-crimes-in-croatia.html?scp=1&sq=milo%C5%A1evi%C4%87%20170000&st=cse|archive-date=20 May 2013}}</ref> до четвртина милион луѓе според Хјуман рајтс воч. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/en/news/2001/10/28/milosevic-important-new-charges-croatia|title=Milosevic: Important New Charges on Croatia|date=21 October 2001|publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101225134329/http://www.hrw.org/en/news/2001/10/28/milosevic-important-new-charges-croatia|archive-date=25 December 2010|accessdate=29 October 2010}}</ref> До октомври 1993 година, [[Висок комесаријат на ООН за бегалци|УНХЦР]] проценил дека имало вкупно 247.000 хрватски и други несрпски раселени лица кои доаѓале од областите под контрола на РСК и 254.000 српски раселени лица и бегалци од остатокот од Хрватска, од кои околу 87.000 биле жители на заштитените подрачја на Обединетите нации (УНПА). <ref name="Croatia HRP 1993">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hri.org/docs/USSD-Rights/93/Croatia93.html|title=Croatia Human Rights Practices, 1993|date=31 January 1994|publisher=United States Department of State|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105051829/http://www.hri.org/docs/USSD-Rights/93/Croatia93.html|archive-date=5 November 2013|accessdate=16 May 2008}} {{Source-attribution}}</ref> До ноември 1993 година, помалку од 400 етнички Хрвати останале во заштитената област на [[Обединети нации|Обединетите нации]] позната како Сектор Југ, <ref>{{Harvnb|Department of State|31 January 1994}}</ref> додека дополнителни Хрвати останале во Сектор Север. <ref name="UNCHR">{{Harvnb|ECOSOC|17 November 1993}}</ref> УНХЦР известил дека во деловите на УНПА контролирани од Србите биле постојани кршењата на човековите права врз Хрватите и несрпското население. Некои од „властите“ на Србите од Краина продолжиле да бидат меѓу најфлагрантните сторители на кршења на човековите права врз преостанатото несрпско население, како и врз Србите кои не се согласувале со националистичката политика. Кршењата на човековите права вклучувале убиства, исчезнувања, тепања, малтретирање, присилно преселување или прогонство, со цел да се обезбеди српска доминација во областите. Во 1991 година, 70.000 Срби биле раселени од хрватската територија. Во овој период, Србите што живееле во хрватските градови, особено оние во близина на фронтовските линии, биле подложени на различни форми на дискриминација, од отпуштање од работа до поставување бомби под нивните автомобили или куќи. <ref>{{Harvnb|Goldstein|1999}}</ref> Во 1993 година, УНХЦР, исто така, известил за постојана серија злоупотреби врз Србите во областите под контрола на хрватската влада, што вклучувало убиства, исчезнувања, физичко малтретирање, нелегално притворање, малтретирање и уништување на имот. Хрватските сили, исто така, се вклучиле во етничко чистење врз Србите во источна и западна Славонија и делови од регионот Краина, иако во поограничен обем, а бројот на српски жртви бл помал од хрватските жртви на српските сили. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm|title=Annex IV: The policy of ethnic cleansing|last=Bassiouni|first=M. Cherif|last2=Manikas|first2=Peter M.|date=28 December 1994|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504142243/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm|archive-date=4 May 2012}}</ref> == Вовед == Во ноември 1994 година, [[Опсада на Бихаќ (1992-1995)|опсадата на Бихаќ]], театар на операции во [[Босанска војна|Босанската војна]], влегла во критична фаза бидејќи АРС (Армија на Република Српска) и АРСК (Армија на Република Српска Краина) биле блиску до освојување на градот Бихаќ од [[Армија на Република Босна и Херцеговина|Армијата на Република Босна и Херцеговина]] (АРБиХ). Тоа претставувало стратешка област и, <ref name="Halberstam 2003 284">{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> од јуни 1993 година, [[Бихаќ]] станал едно од шесте Безбедни региони на Обединетите нации воспоставени во Босна и Херцеговина. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Новинарот Маркус Танер цинично коментирал како Србите од „заштитената од ОН“ Краина го гранатирале Бихаќ, „безбедната зона на ОН“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/bosnia-bihac-shelling-destroys-un-peacekeeping-role-serbs-from-protected-krajina-step-up-attacks-on-bosnia-writes-marcus-tanner-in-zagreb-1458096.html|title=Bosnia: Bihac shelling destroys UN peace-keeping role: Serbs from 'protected' Krajina step up attacks on Bosnia, writes Marcus Tanner in Zagreb|last=Tanner|first=Marcus|date=28 April 1993|work=The Independent}}</ref> [[Претседателство на Бил Клинтон|Администрацијата на Клинтон]] сметала дека неговото заземање од страна на српските сили ќе ја интензивира војната и ќе доведе до хуманитарна катастрофа поголема од која било друга во судирот до тој момент. Меѓу [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], [[Франција]] и [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] постоела поделба во врска со тоа како да се заштити областа. <ref>{{Harvnb|The Independent|27 November 1994}}</ref> САД повикале на воздушни напади против АРС, но Французите и Британците се спротивставиле на тоа, наведувајќи ги безбедносните проблеми и желбата да се одржи неутралноста на француските и британските трупи распоредени како дел од УНПРОФОР во Босна и Херцеговина. Од друга страна, САД не биле подготвени да испратат копнени трупи. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Од друга страна, Европејците признале дека САД имаат слобода да предложат воена конфронтација со Србите, потпирајќи се на европските сили да го блокираат секој таков потег, <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> бидејќи [[Претседател на Франција|францускиот претседател]] [[Франсоа Митеран]] ја обесхрабрувал каква било воена интервенција, помагајќи им во голема мера на српските воени напори. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Францускиот став се променил откако [[Жак Ширак]] бил избран за претседател на Франција во мај 1995 година, <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> вршејќи притисок врз Британците да усвојат и поагресивен пристап. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Негирањето на Бихаќ на Србите станало стратешки важно за Хрватска, <ref>{{Harvnb|Hodge|2006}}</ref> а генералот [[Јанко Бобетко]], началникот на хрватскиот Генералштаб, го сметал потенцијалниот пад на Бихаќ како крај на воените напори на Хрватска. <ref name="JL-Winter">{{Harvnb|Jutarnji list|9 December 2007}}</ref> Во март 1994 година бил потпишан [[Вашингтонски договор|Вашингтонскиот договор]], според кој било ставено крај на [[Бошњачко-хрватска војна|хрватско-бошњачката војна]] и на Хрватска ѝ биле обезбедени американски воени советници од „''Military Professional Resources Incorporated''“ (MPRI). <ref name="Dunigan">{{Harvnb|Dunigan|2011}}</ref> <ref>{{Harvnb|The Guardian|8 July 2001}}</ref> Вклученоста на САД ја одразувала новата воена стратегија одобрена од [[Бил Клинтон]] во февруари 1993 година. <ref name="Woodward 2010 432">{{Harvnb|Woodward|2010}}</ref> Бидејќи ембаргото за оружје на ОН сè уште било на сила, ''MPRI'' бил ангажиран наводно за да го подготви високото воено оружје за учество во програмата на [[НАТО]], [[Партнерство за мир]]. ''MPRI'' обучувал офицери и персонал со високото воено оружје 14 недели од јануари до април 1995 година. Исто така, се шпекулирало во неколку извори, вклучувајќи статија во ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]'' од Лесли Вејн и во разни извештаи на српските медиуми, <ref>{{Harvnb|The New York Times|13 October 2002}}</ref> <ref>{{Harvnb|RTS|3 September 2011}}</ref> дека ''MPRI'' можеби и давал воени совети, планирање сценарија и сателитско разузнавање од американската влада на Хрватска, иако ''MPRI'', <ref>{{Harvnb|Avant|2005}}</ref> американски и хрватски претставници ги негирале таквите тврдења. <ref>{{Harvnb|Jutarnji list|20 August 2010}}</ref> <ref>{{Harvnb|RFE|20 August 2010}}</ref> Во ноември 1994 година, Соединетите Американски Држави еднострано го прекинале ембаргото за оружје против Босна и Херцеговина, <ref>{{Harvnb|Bono|2003}}</ref> со што всушност се дозволило снабдување со високо воено оружје додека пратките со оружје течеле низ Хрватска. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> [[File:Generals_Cosic_and_Clark_discuss_Bihac_pocket,_Washington_DC,_29_November_1994.jpg|алт=Generals Clark and Ćosić talking at a meeting|лево|мини|Хрватскиот бригаден генерал [[Крешимир Ќосиќ (политичар)|Крешимир Ќосиќ]] и генерал-полковник на американската армија [[Весли Кларк]] разговараат за опсадата на Бихаќ на 29 ноември 1994 година]] Вашингтонскиот договор, исто така, резултирал со серија состаноци меѓу хрватските и американските владини и воени претставници во [[Загреб]] и [[Вашингтон|Вашингтон.]] На 29 ноември 1994 година, хрватските претставници предложиле да се нападне територијата што ја држеле Србите од [[Ливно]] во Босна и Херцеговина, со цел да се повлече дел од силите што го опсадувале градот Бихаќ и да се спречи заземањето на градот од страна на Србите. Бидејќи американските претставници не дале одговор на предлогот, хрватскиот Генералштаб ја наредил [[Операција „Зима 94“|операцијата Зима '94]] истиот ден, која требало да ја спроведат ХА и Хрватскиот совет за одбрана (ХСО) - главната воена сила на [[Хрватска Република Херцег-Босна|Херцег-Босна]]. Покрај придонесот кон одбраната на Бихаќ, нападот ја поместил линијата на контакт на ХА и ХСО поблиску до снабдувачките патишта на РСК. Во 1994 година, Соединетите Американски Држави, [[Русија]], [[Европска Унија|Европската Унија]] (ЕУ) и ООН направиле обид да го заменат Вансовиот план, со кој се вклучил УНПРОФОР. Тие го формулирале [[План З-4|Планот З-4]], давајќи им на областите со српско мнозинство во Хрватска значителна автономија. <ref name="Armatta201-204">{{Harvnb|Armatta|2010}}</ref> По бројни и често некоординирани промени на предложениот план, вклучително и протекување на неговите нацрт-елементи во печатот во октомври, Планот З-4 бил претставен на 30 јануари 1995 година. Ниту на Хрватска ниту на РСК не им се допаднал планот. Хрватска била загрижена дека РСК можеби ќе го прифати, но Туѓман сфатил дека Милошевиќ, кој на крајот ја донел одлуката во име на РСК, <ref>{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> нема да го прифати планот од страв дека тоа ќе постави преседан за политичко решение во [[Република Косово|Косово]] - дозволувајќи ѝ на Хрватска да го прифати планот со мала можност за негово спроведување. РСК одбила дури да го прими планот. <ref>{{Harvnb|Galbraith|2006}}</ref> Во декември 1994 година, Хрватска и РСК склучиле економски договор за обновување на патните и железничките врски, снабдување со вода и гас и користењето на дел од нафтоводот „Адрија“. Иако дел од договорот никогаш не бил спроведен, <ref>{{Harvnb|Bideleux|Jeffries|2006}}</ref> дел од [[А3 (Хрватска)|автопатот Загреб &#x2013; Белград]] што минува низ територијата на РСК во близина на [[Окучани]] и нафтоводот биле отворени. По смртоносниот инцидент што се случил кон крајот на април 1995 година на неодамна отворениот автопат, <ref>{{Harvnb|The New York Times|2 May 1995}}</ref> Хрватска ја вратила целата територија на РСК во западна [[Славонија]] за време на [[Операција „Блесок“|операцијата „Блесок“]], <ref name="Goldstein252">{{Harvnb|Goldstein|1999}}</ref> преземајќи целосна контрола врз територијата до 4 мај, три дена по почетокот на битката. Како одговор на тоа, АРСК го [[Гранатирање на Загреб (1995)|нападнала Загреб]] користејќи ракети [[М-87 Оркан]] со касетна муниција. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Потоа, Милошевиќ испратил висок офицер на Југословенската армија да командува со АРСК, заедно со оружје, теренски офицери и илјадници Срби родени во областа на РСК кои АРСК ги регрутирала насилно. <ref>{{Harvnb|The New York Times|15 July 1995}}</ref> На 17 јули, АРСК и ВРС започнале нов обид за освојување на Бихаќ со проширување на придобивките постигнати за време на [[Операција „Пајак“|операцијата „Пајак“]]. Овој потег им дал шанса на ХА да ги прошират своите територијални придобивки од операцијата „Зима '94“ со напредување од долината Ливно. На 22 јули, Туѓман и босанскиот претседател [[Алија Изетбеговиќ]] го потпишале [[Сплитски договор|Договорот за поделба]] за меѓусебна одбрана, дозволувајќи распоредување на ХА во голем обем во Босна и Херцеговина. ХА и ХСО брзо реагирале преку [[Операција „Лето 95“|операцијата „Лето 95“]] ({{Langx|hr|Ljeto '95}}), освојувајќи ги населениете места [[Босанско Грахово]] и [[Гламоч]] на 28-29 јули. <ref name="Ingrao">{{Harvnb|Bjelajac|Žunec|2009}}</ref> Нападот одвлекол некои единици на АРСК подалеку од Бихаќ, <ref name="Ingrao" /> <ref>{{Harvnb|The New York Times|31 July 1995}}</ref> но не толку колку што се очекувало. Сепак, тоа ја ставило ХА во одлична местоположба, <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> бидејќи го изолирала [[Книн]] од Република Српска, како и [[Србија и Црна Гора|од Југославија]]. <ref>{{Harvnb|Burg|Shoup|2000}}</ref> Кон крајот на јули и почетокот на август, имало уште два обида за воскреснување на Планот З-4 и економскиот договор од 1994 година. Разговорите предложени на 28 јули иле игнорирани од РСК, а последните разговори се одржале во [[Женева]] на 3 август. Тие брзо пропаднале бидејќи Хрватска и РСК го отфрлиле компромисот предложен од [[Торвалд Столтенберг]], специјален претставник на [[Генерален секретар на Обединетите нации|генералниот секретар на ОН]], во суштина повикувајќи на понатамошни преговори на подоцнежен датум. Покрај тоа, РСК отфрлила низа хрватски барања, вклучително и разоружување, и повторно не успеала да го одобри Планот З-4. Разговорите биле искористени од Хрватска за подготовка на дипломатска почва за претстојната операција „Бура“, <ref>{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> чие планирање било завршено за време на состанокот на [[Бриони]] помеѓу Туѓман и воените команданти на 31 јули. <ref name="Pukanic">{{Harvnb|Nacional|3 April 2005}}</ref> ХА започнала мобилизација од големи размери кон крајот на јули, набргу откако генерал [[Звонимир Червенко]] станал нивен нов началник на Генералштабот на 15 јули. <ref name="BB367">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Во 2005 година, хрватското неделно списание ''Национал'' објавило дека САД биле активно вклучени во подготовката, следењето и започнувањето на операцијата „Бура“, дека зеленото светло од претседателот Клинтон било дадено од американските воени претставници во Загреб, а операциите биле пренесувани во реално време до [[Пентагон]]. <ref name="Pukanic2">{{Harvnb|Nacional|24 May 2005}}</ref> == Битка == [[Податотека:Cro-occup-lines-1Aug95-Corps.svg|алт=Map of HV and ARSK corps areas of responsibility on 4 August 1995|десно|мини]] Оперативниот план на високонапонскиот воздушен систем бил поставен во четири одделни делови, означени како „Бура-1“ до4, кои биле распределени на различни корпуси врз основа на нивните индивидуални области на одговорност (ОНО). Секој план бил предвиден да трае помеѓу четири и пет дена. <ref name="BB367">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Силите што ХА ги распределила за напад врз РСК биле организирани во пет армиски корпуси: [[Сплит|Сплитски]], [[Госпиќ|Госпиќки]], [[Карловац|Карловачки]], [[Загреб|Загребски]] и [[Бјеловар|Бјеловарски]] корпус. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Шеста зона била доделена на хрватската специјална полиција во рамките на ОНО на Сплитскиот корпус, <ref name="BB369370">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> во близина на границата со Госпиќевиот корпус. <ref name="Marijan6769">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На ХА од Сплитскиот корпус, сместен на крајниот југ од театарот на операциите и командуван од генерал-потполковник [[Анте Готовина]], му бил доделен планот Бура-4, кој претставувал примарна компонента на операцијата Бура. Сплитскиот корпус издал наредби за битката користејќи го името Козјак-95, што не билое невообичаена практика. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Сплитскиот корпус, кој броел 30.000 војници, се спротивставил на 7-миот севернодалматински корпус на АРСК, кој броел 10.000 војници, со седиште во [[Книн]] и командуван од генерал-мајор Слободан Ковачевиќ. Специјалната полиција, која броела 3.100 војници, распоредена на планината [[Велебит]] на левата страна на Сплитскиот корпус, била директно подредена на Генералштабот на Високата војска, командуван од генерал-потполковник [[Младен Маркач]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На Госпиќевиот корпус од 25.000 војници му била доделена „Бура-3“ од операцијата, <ref name="BB369">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> лево од специјалната полициска зона. Командант бил бригадниот [[Мирко Норац]], а спротивставен на 15-тиот Лички корпус на АРСК, со седиште во Кореница и командант генерал-мајор [[Стеван Шево]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Личкиот корпус, составен од околу 6.000 војници, бил сместен помеѓу Госпиќевиот корпус и АРБиХ во Бихаќкиот џеб во задниот дел на АРСК, формирајќи широка, но многу плитка област. 5-тиот корпус на АРБиХ распоредил околу 2.000 војници во зоната. Госпиќевиот корпус, на кој му бил доделен 150 километарск дел од фронтот, имал задача да ја преполови РСК и да се поврзе со АРБиХ, додека АРБиХ имала задача да ги прикова силите на АРСК кои биле во контакт со Бихаќ. <ref name="BB369" /> Карловачкиот корпус за висока одбрана, командуван од генерал-мајор [[Миљенко Црњац]], на левата страна на Госпиќевиот корпус, ја покривал областа што се протегала од [[Огулин]] до [[Карловац]], вклучувајќи го и [[Кордун]], <ref name="Marijan9092">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> и го извршил планот „Бѕра-2“. Корпусот бил составен од 15.000 војници и имал задача да ги прицврсти силите на АРСК во областа за да ги заштити крилата на Загребскиот и Госпиќевиот корпус. <ref name="BB368369">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Имал преден команден пункт во Огулин и му се спротивставувал 21-ви Кордунски корпус на АРСК со седиште во [[Петрова Гора]], составен од 4.000 војници во ОНО (една од неговите бригади била свртена кон Загребскиот корпус). Првично, со 21-ви Кордунски корпус командувал полковник Вељко Босанац, но тој бил заменет од полковник Чедо Булат во вечерните часови на 5 август. Покрај тоа, поголемиот дел од Корпусот на специјални единици на АРСК бил присутен во областа, командуван од генерал-мајор [[Милорад Ступар]]. Корпусот на специјални единици на АРСК броел 5.000 војници, главно насочени кон [[Бихаќ]] на почетокот на операцијата „Бура“. Оклопните и артилеријата на АРСК во ОНО биле побројни од оние на високо-воздушната артилерија. <ref name="BB368369" /> Загрепскиот корпус за висока одбрана, доделен на планот „Бура-1“, првично командуван од генерал-мајор [[Иван Басарац]], на левата страна од Карловачкиот корпус, бил распореден на три главни оски на напад - кон [[Глина (Хрватска)|Глина]], [[Петриња]] и [[Хрватска Костајница]]. На него му се спротивставил 39-тиот Баниски корпус на АРСК, со седиште во Глина и командуван од генерал-мајор [[Слободан Тарбук]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Загрепскиот корпус имал задача да ја заобиколи Петриња за да ја неутрализира артилеријата и ракетите на АРСК кои потенцијално би ги таргетирале хрватските градови, правејќи секундарен напад од Суња кон Хрватска Костајница. Нивната секундарна мисија станала компромитирана кога баталјон на специјалната полиција и 81-от гардиски баталјон планирани да го предводат напредувањето биле распоредени на друго место, принудувајќи измени на планот. Загрепскиот корпус бил составен од 30.000 војници, додека АРСК имал 9.000 пред нив и околу 1.000 војници на АРБиХ во Бихаќ зад нив. На почетокот на операцијата „Бура“, околу 3.500 војници на АРСК биле во контакт со АРБиХ. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Бјеловарскиот корпус, на левиот бок на Загрепскиот корпус, кој ја покривал областа по должината на [[Уна (река)|реката Уна]], имал предна командна станица во [[Новска]]. Корпусот бил командуван од генерал-мајор [[Лука Џанко]]. Наспроти Бјеловарскиот корпус бил дел од Банискиот корпус на АРСК. Бјеловарскиот корпус бил вклучен во нападот на [[2 август]] и затоа не му бил издаден посебен оперативен план. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> АРСК ги поделил своите сили во областа на два дела, потчинувајќи ги Северна Далмација и Личкиот корпус на Генералштабот на АРСК, а останатите ги групирал во Кордунската оперативна група, командувана од генерал-потполковник [[Миле Новаковиќ]]. Територијално, дивизијата одговарала на Северниот и Јужниот сектор на заштитените подрачја на [[Обединети нации|ООН]]. <ref name="BB367368">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Проценките за вкупниот број на војници распоредени од завојуваните страни значително варираат. Хрватските сили се проценуваат од под 100.000 до 150.000, <ref>{{Harvnb|Henriksen|2007}}</ref> но поголемиот број на извори ја ставаат бројката на околу 130.000 војници. <ref name="Thomas55">{{Harvnb|Thomas|2006}}</ref> <ref name="Index130">{{Harvnb|Index.hr|5 August 2011}}</ref> Силата на трупите на АРСК во секторите Север и Југ била проценета од страна на ХА пред операцијата Бура на приближно 43.000. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Подетални проценки на ХА за работната сила по поединечни корпуси на АРСК укажуваат на 34.000 војници, <ref name="Marijan67116">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> додека српските извори наведуваат 27.000 војници. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> Разликата обично се рефлектира во литературата како проценка од околу 30.000 војници на АРСК. АРБиХ распоредила приближно 3.000 војници против позициите на АРСК во близина на Бихаќ. Кон крајот на 1994 година, [[Автономна покраина Западна Босна|Автономната покраина Западна Босна]] (АПЗБ) предводена од [[Фикрет Абдиќ]] - територија северозападно од Бихаќ помеѓу нејзиниот сојузник РСК и џебот - командувал со 4.000 &#x2013; 5.000 војници кои биле распоредени јужно од [[Велика Кладуша]] против силите на АРБиХ. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> {| class="plainrowheaders wikitable collapsible collapsed" style="cellspacing=2px; text-align:left; font-size:90%;" width="800px" |+Првично распоредување на [[Хрватска армија|хрватската армија]] во операцијата „Бура“<ref name="Marijan671162">{{harvnb|Marijan|2007|pp=67–116}}</ref> |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:100px;" scope="col" |Корпус ! style="width:300px;" scope="col" |Единица ! style="width:400px;" scope="col" |Забелешка |- | rowspan="19" style="text-align:left" |[[Сплит|Сплитски]] Корпус |[[4-та гардиска бригада (Хрватска)|4-та гардиска бригада]] | rowspan="2" |Во [[Босанско Грахово]] |- |[[7-та гардиска бригада (Хрватска)|7-та гардиска бригада]] |- |81 гардиски баталјон |Во областа [[Гламоч]] |- |[[1-ва хрватска гардиска бригада]] |Дел од [[1-ви хрватски гардиски корпус]]; Задржан во резерва во областа Босанско Грахово |- |6-ти полк на домашната гарда | rowspan="3" |Во областа на [[Сињ]] |- |126-ти полк на домашната гарда |- |144-ти полк на домашната гарда |- |142-ри полк на домашната гарда | rowspan="3" |Во областа [[Шибеник]] |- |15-ти полк на домашната гарда |- |113-та пешадиска бригада |- |2-ри баталјон на 9-та гардиска бригада | rowspan="4" |Во областа [[Задар]] |- |112-та пешадиска бригада |- |7-ми полк на домашната гарда |- |134-ти полк на домашната гарда |- |10-ти артилериско-ракетен полк на [[Хрватски одбранбен совет|ХОС]] | rowspan="5" |Поддршка на Сплитскиот корпус |- |14-ти артилериски баталјон |- |20-ти артилериски (хаубички) баталјон |- |Елементи на артилерискиот баталјон на [[5-та гардиска бригада (Хрватска)|5-та гардиска бригада]] |- |11-ти противтенковски артилериско-ракетен баталјон |- | rowspan="7" style="text-align:left" |[[Госпиќ|Госпички]] корпус |138-ми домобрански полк | rowspan="2" |Во областа [[Саборско]] |- |133-ти домобрански полк |- |[[9-та гардиска бригада (Хрватска)|9-та гардиска бригада]] |Без својот 2-ри баталјон, во областа Госпиќ |- |118-ми домобрански полк | rowspan="2" |Во областа Госпиќ |- |111-та пешадиска бригада |- |12-ти артилериски баталјон |Поддршка на Госпиќевиот корпус |- |[[1-ва гардиска бригада (Хрватска)|1-ва гардиска бригада]] |Директно подреден на Генералштабот на Високата војска; Привремено распореден во Госпиќевиот корпус од 4-6 август |- | rowspan="10" style="text-align:left" |[[Карловац|Карловачки]] корпус |104-та пешадиска бригада | rowspan="3" |Во областа Карловац |- |110-ти полк на Домородна гарда |- |137-ми полк на Домородна гарда |- |14-ти полк на Домородна гарда | rowspan="3" |Во областа [[Огулин]] |- |143-ти полк на Домородна гарда |- |99-та пешадиска бригада |- |1 баталјон на 148-та пешадиска бригада |Во резерва |- |7-ми противтенковски артилериско-ракетен баталјон | rowspan="3" |Поддршка на Карловачкиот корпус |- |13-ти противтенковски артилериско-ракетен баталјон |- |33-та инженерска бригада |- | rowspan="21" style="text-align:left" |[[Загреб|Загребски]] корпус |17-ти полк на Домостража | rowspan="3" |Во областа Суња |- |103-та пешадиска бригада |- |151-ва пешадиска бригада |- |[[2-ра гардиска бригада (Хрватска)|2-ра гардиска бригада]] | rowspan="3" |Во областа [[Петриња]] |- |57-ма пешадиска бригада |- |12-ти полк на домородната гарда |- |20-ти полк на домородната гарда |Во областите Петриња и [[Глина, Хрватска|Глина]] |- |153-та пешадиска бригада |Во областа Глина |- |202-ра артилериско-ракетна бригада | rowspan="13" |Поддршка на Загрепскиот корпус |- |67-ми баталјон на воената полиција |- |252-ра независна сигнализирачка чета |- |502-ра механизирана борбена чета АБО |- |1 баталјон на 33-та инженериска бригада |- |31-ви инженериски баталјон |- |36-ти инженерско-понтонски баталјон |- |1-ви речен корпус |- |6-ти артилериски баталјон |- |8-ми хаубички артилериски баталјон (203 мм) |- |1 баталјон на 16-та артилериско-ракетна бригада |- |5-ти противтенковски артилериско-ракетен баталјон |- |1 баталјон на 15-та противтенковски артилериско-ракетна бригада |- | rowspan="6" style="text-align:left" |Бјеловарски корпус |125-ти домобрански полк | rowspan="5" |Во областа Јасеновац |- |52-ри домобрански полк |- |34-ти инженерски баталјон |- |24-ти домобрански полк |- |18-ти артилериски баталјон |- |121-ви домобрански полк |Во областа [[Окучани]] |} {| class="plainrowheaders wikitable collapsible collapsed" style="cellspacing=2px; text-align:left; font-size:90%;" width="800px" |+Првично распоредување на Армијата на Република Српска Краина во операцијата „Бура“<ref name="Marijan671162" /> |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:100px;" scope="col" |Корпус ! style="width:300px;" scope="col" |Единица ! style="width:400px;" scope="col" |забелешка |- | rowspan="9" style="text-align:left" |Корпус на Северна Далмација |75-та моторизирана бригада | rowspan="10" |Спроти Сплитскиот корпус |- |92-ра моторизирана бригада |- |1-ва лесна бригада |- |4-та лесна бригада |- |2-ра пешадиска бригада |- |3-та пешадиска бригада |- |7-ми мешан артилериски полк |- |7-ми мешан противтенковски артилериски полк |- |7-ми лесен артилериско-ракетен полк |- | style="text-align:left" |Корпус на специјални единици |2-ра гардиска бригада |- | rowspan="8" style="text-align:left" |Лички корпус |9-та моторизирана бригада | rowspan="7" |Спроти Госпиќев корпус |- |18-та пешадиска бригада |- |50-та пешадиска бригада |- |103-та лесна бригада |- |37-ми пешадиски баталјон |- |15-ти мешан артилериски баталјон |- |15-ти мешан противтенковски артилериски баталјон |- |70-та пешадиска бригада |Спроти Госпиќев и Карловачки корпус |- | rowspan="8" style="text-align:left" |Кордунски корпус |11-та пешадиска бригада | rowspan="8" |Спроти Карловачкиот корпус |- |13-та пешадиска бригада |- |19-та пешадиска бригада |- |21-ва гранична ескадрила |- |21-ва извидувачка ескадрила |- |21-ва мешана артилериска ескадрила |- |75-та мешана противтенковска артилериска ескадрила |- |75-ти инженерски баталјон |- | colspan="2" style="text-align:left" |Корпус на специјални единици |Недостасува 2-ра гардиска бригада; Спроти Карловачкиот корпус |- | rowspan="5" style="text-align:left" |Банишки корпус |24-та пешадиска бригада | rowspan="4" |Спроти Загрепскиот корпус |- |33-та пешадиска бригада |- |31-ва моторизирана бригада |- |Артилериска група на Генералштабот на АРСК |- |26-та пешадиска бригада |Спроти Загрепскиот и Бјеловарскиот корпус |- | style="text-align:left" |[[Армија на Република Српска]] |11-та бригада |Во [[Република Српска]], на десното крило на Банишкиот корпус на РСК |} {| class="plainrowheaders wikitable collapsible collapsed" style="cellspacing=2px; text-align:left; font-size:90%;" width="800px" |+Првично распоредување на Армијата на Република Босна и Херцеговина во операцијата „Бура“<ref>{{harvnb|CIA|2002|pp=372–374}}</ref> |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:100px;" scope="col" |Корпус ! style="width:300px;" scope="col" |Единица ! style="width:400px;" scope="col" |забелешка |- | rowspan="4" style="text-align:left" |[[V корпус (Босна и Херцеговина)|5-ти корпус]] |501-ва планинска бригада | rowspan="2" |Спроти Личкиот корпус |- |502-ра планинска бригада |- |505-та планинска бригада | rowspan="2" |Спроти Банискиот корпус |- |511-та планинска бригада |} == Временска рамка == === 4 август 1995 === Операцијата „Бура“ започнала во 5 часот претпладне на [[4 август]] [[1995]] година, кога биле извршени координирани напади од страна на извидувачки и саботажни одреди во согласност со воздушните напади на [[Хрватски воздухопловни сили|Хрватските воздухопловни сили]] (ХВС) со цел нарушување на командата, контролата и комуникациите на АРСК. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Мировниците на ООН, познати како Операција за враќање на довербата на Обединетите нации (UNCRO), <ref>{{Harvnb|UNCRO}}</ref> биле известени три часа пред нападот кога началникот на штабот на Туѓман, [[Хрвоје Шариниќ]], му телефонирална командантот на UNCRO, генералот на француската армија Бернар Жанвје. Покрај тоа, секој корпус на висока одбрана го известил секторот на UNCRO на својот пат за нападот, барајќи писмени потврди за приемот на информациите. UNCRO ги пренела информациите до РСК, <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> потврдувајќи ги предупредувањата што таа ги добила од Генералштабот на Југословенската армија претходниот ден. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> ==== Сектор Југ ==== [[Податотека:Martic-order1995.jpg|алт=Typewritten and signed order|мини|Наредба на Врховниот совет за одбрана на [[Република Српска Краина|РСК]] за евакуација на цивилите од областа на [[Книн]]]] Во Сплитскиот корпус, во 5 часот, 7-та гардиска бригада започнала да напредува јужно од Босанско Грахово кон висорамнината пред Книн по период на артилериски подготовки. Движејќи се против Третата борбена група на АРСК, која се состоела од елементи на Севернодалматинскиот корпус и полицијата на РСК, 7-та гарда ги постигнала своите цели за денот и ѝ дозволила на 4-та гардиска бригада да нападне. Оперативната група (ОГ) на [[Сињ]], на левата страна од двете бригади, се придружила на нападот, а 126-от домашен полк ја освоил Уништа, преземајќи контрола врз областа со поглед на патот Сињ &#x2013; Книн. 144-та бригада и 6-от домородски полк, исто така, ги потиснале силите на АРСК назад. Единиците на ОГ од [[Шибеник]] се соочиле со 75-та моторизирана бригада на АРСК и дел од Втората пешадиска бригада на Севернодалматинскиот корпус на АРСК. Таму, 142-от и 15-от Домобрански полк постигнале мал напредок во областа помеѓу [[Крка (Хрватска)|Крка]] и [[Дрниш]], додека 113-та пешадиска бригада направила малку поголем напредок на нивното лево крило, до [[Чиста Велика]]. Во областа на [[Задар]], 134-от Домобрански полк (без својот 2-ри баталјон) не успеал да напредува, додека 7-от Домобрански полк и 112-та бригада на ХА добиле малку предност во однос на 92-ра моторизирана и 3-та пешадиска бригада на АРСК кај [[Бенковац]]. На [[Велебит]], 2-от баталјон на 9-та Гардиска бригада, засилен со чета од 7-от Домобрански полк, и 2-от баталјон на 134-от Домобрански полк наишле на жесток отпор, но напредувале доволно за да го обезбедат користењето на патот [[Обровац (Хрватска)|Обровац]] &#x2013; [[Свети Рок]]. Во 4:45 часот попладне, претседателот на РСК, [[Милан Мартиќ]], донел одлука за евакуација на населението во областите Северна Далмација и Лика. <ref name="Marijan7072">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> <ref name="1996HRW9">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Според генерал-мајор на РСК, [[Милисав Секулиќ]], Мартиќ наредил евакуација со надеж дека ќе ги убеди Милошевиќ и меѓународната заедница да ѝ помогнат на РСК. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> Сепак, евакуацијата била проширена на сите сектори Север и Југ, освен во регионот Кордун. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> Вечерта, Главниот штаб на РСК се преселил од Книн во [[Срб]], околу 35 километри северозападно. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Во 5 часот претпладне, хрватската специјална полиција напредувала кон превојот Мали Алан на Велебит, наидувајќи на силен отпор од 4-та лесна бригада на Личкиот корпус на АРСК и елементи на 9-та моторизирана бригада. Превојот бил освоен во 1 часот попладне, а селото Свети Рок било заземено околу 5 часот. Специјалната полиција напредувала подалеку од Мали Алан, наидувајќи на поголем отпор во 9 часот попладне, а потоа [[бивакирање]] до 5 часот. 9-та моторизирана бригада на АРСК се повлекла во [[Удбина]] откако била принудена да ги напушти своите позиции на Велебит. Утрото, специјалната полиција ги зазела [[Ловинац]], [[Грачац]] и [[Медак]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во Госпиќевиот ОНО, 138-от Домобрански полк и 1-от баталјон на 1-та Гардиска бригада започнале напад кон исток во областа [[Мала Капела]] наутро, наидувајќи на жесток отпор од 70-та пешадиска бригада на АРСК. Остатокот од 1-та Гардиска бригада се придружила околу полноќ. 133-от Домобрански полк нападнал источно од [[Оточац]], кон [[Врховине]], обидувајќи се да ја опколи 50-та пешадиска бригада на АРСК и елементи на 103-та пешадиска бригада на АРСК со клештаво движење. Иако полкот напредувал, не успеал да ја постигне својата цел за денот. На десното крило на полкот, 128-та бригада напредувала заедно со 3-от баталјон на 8-от Домобрански полк и го пресекол патот Врховине &#x2013; Кореница. Остатокот од 9-та гардиска бригада, поголемиот дел од 118-от домашен гардиски полк на високата дивизија и 111-та пешадиска бригада напредувале источно од Госпиќ и Лички Осик, наидувајќи на многу силен отпор од 18-та пешадиска бригада на АРСК. Како резултат на овие неуспеси, Госпиќевиот корпус го завршил денот пред да ги постигне целите што му биле дадени. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> ==== Сектор Север ==== Во областа Огулин на Карловачкиот корпус, 99-та бригада, засилена од Саборската чета на 143-от Домозаштитен полк, се движел кон [[Плашки]] во 5 часот претпладне, но силата била запрена и вратена назад во неред до 6 часот попладне. 143-от Домобрански полк напредувал од [[Јосипдол]] кон Плашки, наидувајќи на мински полиња и силен отпор на АРСК. Неговите елементи се поврзале со 14-от Домобрански полк, напредувајќи преку [[Бариловиќ]] кон [[Слуњ]]. Во близина на градот Карловац, 137-от Домобрански полк распоредил четири извидувачки групи околу полноќ на &#x2013; август, по што следело артилериска подготовка и преминување на реката [[Корана (река)|Корана]] во 5 часот. Напредокот наишол на жесток отпор од 13-та пешадиска бригада на АРСК, но [[Мостобран|предмостоиштето]] било стабилно до крајот на денот. 110-тиот домородски полк, зацврстен од чета на 137-от домородски полк, напредувал кон исток кон патот што води јужно од Карловац до [[Војниќ]] и Слуњ, каде што наишол на силен отпор и претрпел повеќе жртви од мини, деморализирајќи ја единицата и спречувајќи го нејзиното понатамошно напредување. Покрај тоа, придружната чета на 137-от домородски полк и 104-та бригада не успеала да ги обезбеди боковите на полкот. 104-та бригада се обидела да ја премине реката [[Купа (река)|Купа]] во 5 часот, но не успеал и се вратил на почетната позиција во 8 часот претпладне, по што било преместено на предмостоиштето воспоставено од 110-тиот Домовногарден полк. Чета од 99-та бригада била припоена кон 143-тиот Домовногарден полк за операции следниот ден, а борбена група од 250 војници била отстранета од бригадата и директно потчинета на Карловачкиот корпус. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во областа на Загрепскиот корпус, Хрватската армија се движела преку реката Купа на два места кон Глина - во и кон близина на [[Покупско]], користејќи го 20-от Домобрански полк и 153-та бригада. И двата преминале воспоставиле мостовници, иако поголемиот дел од единиците биле принудени да се повлечат кога АРСК направил контранапад - само баталјон од 153-та бригада и елементи од 20-от Домобрански полк ја задржале својата позиција. Преминувањата го натерало Генералштабот на АРСК да ѝ нареди на Втората оклопна бригада на Корпусот на специјални единици да се движи од Слуњ кон мостовниците, <ref name="Marijan101103">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> бидејќи напредувањето на ХА се заканувал на витален пат во Глина. Втората гардиска бригада на ХА и 12-от Домобрански полк биле задолжени за брзо заземање на Петриња од 31-та моторизирана бригада на АРСК со клештачки потег. Оригиналниот план, кој вклучуваше продор 6-7 километри јужно од Петриња, бил изменет од Басарац во директен напад врз градот. На десното крило, полкот наскоро бил запрен од мински полиња и принуден да се повлече, додека поголемиот дел од Втората гардиска бригада напредувала сè додека не се поколебала по загубата на командант на чета и пет војници. Остатокот од Втората гардиска бригада - засилен од Вториот баталјон, елементи на 12-от Домобрански полк, 5-от Противтенковски артилериски баталјон и 31-от Инженерски баталјон - ја формирале Тактичката група 2 (ТГ2) дејствувајќи на левата страна од нападот. ТГ2 напредувала од Мошќеница, на кратко растојание од Петриња, но била запрена откако командантот на 2-риот баталјон и шест војници биле убиени. 31-ва моторизирана бригада на АРСК исто така била нападната, но успеала да ја стабилизира својата одбрана додека добивала засилување. 57-та бригада напредувала јужно од Петриња, со намера да стигне до патот Петриња &#x2013; Хрватска Костајница, но наишла на минско поле каде што командантот на бригадата бил убиен, додека 101-ва бригада во нејзиниот заден дел претрпел силен артилериски оган и жртви. Во областа Суња, 17-тиот полк на Домородната гарда и чета на 151-ва бригада неуспешно ја нападнале 26-та пешадиска бригада на АРСК. Подоцна истиот ден, посебен напад од остатокот од 151-ва бригада, исто така, не успеал. 103-та бригада на ХА напредувала кон железничката пруга Суња &#x2013; [[Сисак]], но морала да се повлече под силен оган. Загрепскиот корпус не успеал да исполни ниту една цел првиот ден. Ова се припишува на недоволната човечка сила и како резултат на тоа, корпусот побарал мобилизација на 102-та бригада и 1-виот и 21-виот полк на Домородната гарда. 2-та гардиска бригада била засилена од 1-виот баталјон на 149-та бригада, претходно држен во резерва во [[Иваниќ-Град]]. Во Бјеловарскиот корпус, два батаљони од 125-от Домобрански полк ја преминале реката [[Сава]] во близина на Јасеновац, обезбедиле предмостоен фронт за единиците на хрватската армија што заостанувале и напредувале кон [[Хрватска Дубица]]. Двата батаљони биле следени од дополнителна чета од истиот полк, батаљон од 52-от Домобрански полк, 265-та извидувачка чета и конечно 24-та борбена група на Домобранскиот полк. Извиднички вод од 52-от Домобрански полк ја преминал реката Сава во [[Република Српска]], воспоставил предмостоен фронт за две пешадиски чети и последователно го срушил патот [[Босанска Дубица]] &#x2013; [[Градишка]] пред да се вратат на хрватска територија. Единиците на Бјеловарскиот корпус пристигнале до периферијата на Дубица пред да се стемни. Таа ноќ, градот Дубица бил напуштен од трупите на АРСК и цивилното население. Тие побегнале на југ преку реката Сава во Босна и Херцеговина. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> === 5 август 1995 === ==== Сектор Југ ==== [[File:Croatian_President_Tudjman_at_the_Knin_Fortress_during_the_Operation_Storm,_6_August_1995.jpg|алт=Franjo Tuđman and several Croatian Army officers at a photo op|десно|мини|[[Фрањо Туѓман|Туѓман]] и Шушак во посета на [[Книнска тврдина|Книнската тврдина]] на 6 август. Офицерите на фотографијата ги вклучуваат генерал-полковник [[Анте Готовина|Готовина]] и бригадирите [[Иван Кораде]] и [[Дамир Крстичевиќ]] (команданти на 7-та и 4-та гардиска бригада) од десната страна на Туѓман и бригадирите [[Рахим Адеми]] и [[Анте Котромановиќ]] од левата страна на Шушак.]] Високо-мортизираната бригада не напредувала кон Книн во текот на ноќта на 4/5 август, кога Генералштабот на АРСК му наредила на баталјонот од 75-та моторизирана бригада да се распореди северно од Книн. Севернодалматинскиот корпус на АРСК станувал сè понекоординиран додека 4-та гардиска бригада на Високо-мортизираната бригада напредувал на југ кон Книн, заштитувајќи го десниот бок на 7-та гардиска бригада. Втората наишла на мал отпор и влегла во градот околу 11 часот. Генерал-потполковник [[Иван Чермак]] бил назначен за командант на новоформираниот Кнински корпус. Сињската група ги завршила своите цели, освојувајќи ги [[Велики Козјак]] и [[Врлика]], и наидувајќи на мал отпор додека Првата лесна бригада на АРСК се распаднала, повлекувајќи се во Книн, а подоцна и во Лика. До 8 часот попладне, единиците на [[Шибеник]] напредувале кон [[Поличник]] (113-та бригада), [[Ѓеврске]] (15-ти домородски полк) и го освоиле Дрниш (142-ри домородски полк), додека 75-та моторизирана бригада на АРСК се повлекла кон Срб и [[Босански Петровац]] заедно со 3-та пешадиска и 92-ра моторизирана бригада, оставајќи ги единиците на [[Задар]] со мал отпор. 7-миот домородски полк го освоил Бенковац, додека 112-та бригада влегла во [[Смилчиќ]], а елементи на 9-та гардиска бригада стигнале до Обровац. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> 138-от Домобрански полк и 1-та Гардиска бригада напредувале кон Личка Јасеница, при што вторите го продолжиле нападот кон Саборско, а 2-от баталјон на 119-та Домобранска бригада стигнала до областа вечерта. Домобранските полкови го зацврстиле 133-от Домобрански полк со баталјон од 150-та бригада, овозможувајќи му на полкот да ги постигне своите цели од претходниот ден, делумно опкружувајќи ги силите на АРСК во Врховине. 154-от Домобрански полк бил мобилизиран и распореден во областа [[Личко Лешќе]]. 9-та Гардиска бригада (без својот 2-ри баталјон) напредувал кон воздухопловната база Удбина, каде што силите на АРСК почнале да се евакуираат. 111-та бригада и 118-от Домобрански полк, исто така, направиле мал напредок, поврзувајќи се зад линиите на АРСК. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> ==== Сектор Север ==== 143-от Домобрански полк напредувал кон Плашки, освојувајќи го истата вечер, додека 14-от Домобрански полк го освоил [[Примишље]], 12 километри северозападно од Слуњ. Во 0:30 часот, 13-та пешадиска бригада на АРСК и чета на 19-та пешадиска бригада извршиле контранапад кај [[Мостобран|мостобранот]] Корана, предизвикувајќи паника кај поголемиот дел од 137-от домородски полк и бегство преку реката. Еден вод од полкот останал, но трупите на АРСК не ја искористиле можноста да го уништат мостобранот. Утрото, полкот повторно го окупирал мостобранот, зајакнат со борбена група од 350 војници составена од 104-та бригада (вклучувајќи тенковски вод и повеќекратни ракетни фрлачи) и чета на 148-та бригада од оперативната резерва на Карловачкиот корпус. Полкот и борбената група успеале да го прошират мостобранот кон патот Карловац &#x2013; Слуњ. 110-от домородски полк повторно нападнал јужно од Карловац, но бил одбиен од подготвената одбрана на АРСК. Таа ноќ, Карловачкиот корпус одлучил да премести елементи од 110-от полк на Домородната гарда и 104-та бригада на предмостот Корана, додека 13-та пешадиска бригада на АРСК се повлекла на десниот брег на Корана во област што се протега околу 30 километри северно од Слуњ. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Загрепскиот корпус постигнал мал или никаков напредок на вториот ден од битката. На дел од Втората гардиска бригада и било наредено да се движи кон Глина, а 20-тиот домобрански полк направил скромен напредок, додека 153-та бригада го напуштила својот предмостоен фронт. Во областа на Петриња, ХА постепено напредувала, но била потисната во некои области од контранападот на АРСК. Резултатите биле поништени со значителна цена со обновен напад од страна на Втората гардиска бригада. Командантот на Загрепскиот корпус бил заменет од генерал-потполковник [[Петар Стипетиќ]] по наредба на претседателот Туѓман. ХА ја пренасочила 102-та бригада да се движи кон Глина, а 57-та бригада била засилена со 2-риот баталјон на 149-та бригада. 145-та бригада била преместена од [[Поповача]] во областа Суња, каде што 17-тиот домобрански полк и 151-та бригада направиле мал напредок во областа што ја држела АРСК. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во Бјеловарскиот корпус, Хрватска Дубица била освоена од 52-от и 24-от Домоногардиски полк кои напредувале од исток и 125-от Домоногардиски полк кој се приближувал од север. 125-от Домоногардиски полк го гарнизонирал градот, додека 52-от Домоногардиски полк се движел кон северозапад кон очекуваните местоположби на Загребскиот корпус, но доцнењата на Загребскиот корпус спречиле какво било поврзување. 24-от Домоногардиски полк напредувал околу 4 километри кон Хрватска Костајница кога бил запрен од трупите на АРСК. Како одговор на тоа, Корпусот повикал баталјон и извидувачки вод од 121-от Домоногардиски полк од [[Нова Градишка]] за да помогнат во нападот кон градот. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> 505-та и 511-та Планинска бригада на АРБиХ напредувале на север кон Двор и се вклучиле во 33-та пешадиска бригада на АРСК - единствената резервна единица на Банискиот корпус. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> === 6 август 1995 === [[File:Linkup_of_Croatian_and_Bosnia-Herzegovina_armies_during_the_Operation_Storm,_Tržačka_Raštela,_Bosnia_and_Herzegovina,_6_August_1995.jpg|алт=Generals Mareković and Dudaković shaking hands|десно|мини|Генерал-полковник на ХА [[Маријан Марековиќ]] (лево) го поздравува Генерал-полковникот нА АРБиХ, [[Атиф Дудаковиќ]] (десно) во Тржачка Раштела, на 6 август, по крајот на [[Опсада на Бихаќ (1992-1995)|опсадата на Бихаќ]]]] На 6 август, Хрватската армија (ХА) спровела операции за чистење во областите околу Обровац, Бенковац, Дрниш и Врлика, додека претседателот Туѓман го посетил [[Книн]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Откако ги обезбедил своите цели на или во близина на Велебит, специјалната полиција била распоредена пеш зад линиите на АРСК за да го спречи движењето на трупите на АРСК таму, заземајќи стратешки раскрсници во селата Брувно во 7 часот наутро и [[Отриќ]] во 11 часот<ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На полноќ, сили на 501-та и 502-ра планинска бригада на АРБиХ напредувале на запад од Бихаќ против силите на Личкиот корпус на АРСК кои биле оставени зад себе од почетокот на битката. 501-та се движела околу 10 километри на хрватска територија, до [[Личко Петрово Село]] и [[Плитвички Езера|Плитвичките Езера]] до 8 часот. 502-та дивизија зазела радарски и комуникациски објект на АРСК на планината [[Личка Пљешивица|Пљешивица]] и продолжила кон Кореница каде што била запрена од единиците на АРСК. Првата гардиска бригада на високиот армиски состав стигнала до [[Раковица (Хрватска)|Раковица]] и се поврзала со 5-тиот корпус на Босна и Херцеговина во областа на [[Дрежник Град]] до 11 часот.<ref name="BB372">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Таа била поддржана од 119-та бригада и баталјон на 154-от домородски полк распореден во областите [[Тржачка Раштела]] и Личко Петрово Село. <ref name="Marijan8687">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Попладнето, церемонија на поврзување се одржала за медиумите во Тржачка Раштела. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> 138-от домородски полк целосно го опколило Врховине, кој до крајот на денот бил освоен од 8-от и 133-от домородски полк, засилени со баталјон на 150-та бригада. 128-та бригада од висок армиски состав влегла во Кореница, додека 9-та гардиска бригада продолжила кон Удбина. 143-от Домобрански полк напредувал кон [[Броќанац]] каде што се поврзал со 1-та Гардиска бригада. Оттаму полкот продолжил кон Слуњ, придружуван од елементи на 1-та Гардиска бригада и 14-от Домобрански полк, освојувајќи го градот во 3 часот попладне. Напредокот на 14-от Домобрански полк бил поддржан од 148-та бригада која ги чуваланејзините бокови. 13-та пешадиска бригада на АРСК се повлекла од Слуњ, заедно со цивилното население, движејќи се на север кон [[Топуско]]. Нападот на 137-от Домобрански полк и елементите на различни единици што го зацврстувале, го проширил мостобранот и го поврзал со 14-от Домобрански полк во Вељун, 18 километри северно од Слуњ. Остатокот од 149-та бригада (без 1-от баталјон) бил прераспределен од Загрепскиот корпус во Карловачкиот корпус за да го зајакне 137-от Домобрански полк. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во 11 часот претпладне, бил постигнат договор помеѓу АРСК и цивилните власти во Глина и Вргинмост, со кој се обезбедило евакуација на цивилите од областа. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> 502-та планинска бригада на АРБиХ, исто така, се движела на север, опкружувајќи го главниот град на [[Автономна Покраина Западна Босна|Автономната Покраина Западна Босна]] (АПЗБ), [[Велика Кладуша]], од запад, и освојувајќи го градот до крајот на денот. <ref name="BB373374">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> ТГ2 напредувала кон Петриња околу 7 часот претпладне по тешка артилериска подготовка. 12-от Домобрански полк влегла во градот од запад и потоа бил распореден во гарнизонот Петриња и околината. По губењето на Петриња од страна на ХА, поголемиот дел од Банискиот корпус на АРСК почнал да се повлекува кон [[Двор (Хрватска)|Двор]]. 57-та Домобранска бригада на ХА напредувала наспроти лесен отпор и ја презела контролата врз патот Петриња &#x2013; Хрватска Костајница. Во текот на ноќта помеѓу 6 и 7 август, 20-от Домобрански полк, поддржан од хрватската полиција и елементи на 153-та бригада, ја освоила Глина и покрај силниот отпор. Потоа 153-та бригада зазела местоположби што му овозможиле на напредувањето да продолжи кон селото Маја во координација со 2-та Гардиска бригада, која се движела јужно од Петриња кон [[Зринска Гора]], спроведувајќи операции за чистење. 140-от Домобрански полк ја криел 2-та Гардиска бригада на северната падина на Зринска Гора, додека 57-та бригада го освоила [[Уметиќ]]. 103-та и 151-та бригада, како и 17-тиот полк на Домородната гарда, напредувале кон Хрватска Костајница, со додавање на баталјон од 145-та бригада на ХА кој требало да пристигне тоа попладне. Околу пладне, 151-та бригада се поврзала со единиците на Бјеловарскиот корпус на патот Суња &#x2013; Хрватска Дубица. Потоа биле задолжени да ги обезбедуваат патиштата во областа. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Со заземањето на Глина, ХА ги заробила поголемиот дел од Кордунскиот корпус на АРСК и околу 35.000 евакуирани цивили во областа на Топуско, што го натерало нејзиниот командант да побара заштита од УНКРО. Првата гардиска бригада, која се приближувала кон Топуско од Војниќ, добила наредби да се вклучи во Кордунскиот корпус на АРСК, но наредбите биле откажани на полноќ од страна на началникот на Генералштабот на рватската армија. Наместо тоа, на Загрепскиот корпус му било наредено да подготви единица од бригада за да ги придружува невооружените лица и офицерите и подофицерите на АРСК со помошно оружје до Двор и да им дозволи да преминат во [[Босна и Херцеговина]]. Врз основа на информациите добиени од трупите на [[Обединети нации|ООН]], се верувало дека силите на АРСК во Бановина се пред предавање. <ref name="Marijan111">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Баталјон на 121-от Домобрански полк влегол во Хрватска Костајница, додека борбената група на 24-от Домобрански полк ја обезбедила националната граница зад нив. 52-от Домобрански полк се поврзал со Загрепскиот корпус, а потоа се свртил на југ кон градот, стигнувајќи до него истата вечер. Заземањето на Хрватска Костајница го означило исполнувањето на сите цели на Бјеловарскиот корпус. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> === 7 август 1995 === Првата хрватска гардиска бригада ( ''1. hrvatski gardijski zdrug'' - HGZ) пристигнала во областа на [[Книн]] за да се поврзе со елементи од 4-та, 7-ма и 9-та гардиска бригада, задолжени за северно напредување следниот ден. Командата на Сплитскиот корпус, исто така, се преселил во Книн. <ref name="Marijan74">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Хрватската специјална полиција продолжила кон [[Горњи Лапац]] и [[Доњи Лапац]], пристигнувајќи до 2 часот попладне и завршување на границата помеѓу Госпиќевите и Сплитските единици на корпусот. Хрватската специјална полиција, исто така, воспоставила контакт со 4-та гардиска бригада во Отриќ и единиците на Госпиќевиот корпус во Удбина до 3 часот попладне до 19 часот попладне, баталјон на специјалната полиција стигнал до границата во близина на [[Кулен Вакуф]], обезбедувајќи ја областа. <ref name="Marijan78">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Утрото, 9-та гардиска бригада (без својот 2-ри баталјон) го освоил населеното место Удбина, каде што се поврзал со 154-от полк на Домородната гарда, приближувајќи се од спротивната страна на [[Крбава]] ({{Langx|hr|Polje}} или [[Карст|карстно поле]]). До крајот на денот, целите на операцијата „Бура“ доделени на Госпиќевиот корпус биле завршени. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Предна командна станица на Генералштабот на хрватската армија била преместена од Огулин во Слуњ, и тој ја презел директната команда на 1-та гардиска бригада, 14-тиот домородски полк и 99-та бригада. 14-тиот домородски полк ја обезбедил областа Слуњ и се распореди на левиот брег на Корана за да се поврзе со напредувачката специјална полиција во Карловац. Елементи на полкот и 99-та бригада ја обезбедиле националната граница во областа. 1-та гардиска бригада напредувала кон Кордун, додека Карловачкиот корпус ја преориентирала својата главна оска на напад. 110-тиот домородски полк и елементите на 104-та бригада стигнале до во голема мера напуштениот Војниќ во раните попладневни часови, по што следеле 1-та гардиска бригада, 143-та домородска бригада и 137-миот домородски полк. Други единици на ХА им се придружиле до вечерта. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Втората гардиска бригада напредувала од Маја кон Двор, но била запрена на приближно на 25 километри од единиците на АРСК кои го штителе повлекувањето на АРСК и цивилите кон градот. Елементи на бригадата извршиле операции за чистење во областа. 33-та пешадиска бригада на АРСК го држела мостот во Двор што ги поврзувал АРСК и Република Српска преку реката Уна. Бригадата била совладана од 5-тиот корпус на АРБиХ и се повлекла јужно од Уна, додека 13-та пешадиска бригада на АРСК и цивилите од Кордун стигнувале до Двор. Елементи на 17-тиот полк на Домородната гарда и 145-та и 151-та бригада на ХА стигнале до Двор преку Хрватска Костајница и стапиле во контакт со 13-та пешадиска бригада на АРСК и елементи на 24-та пешадиска и 2-ра оклопна бригада на АРСК, кои се повлекле од Глина. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Бидејќи очекуваното предавање на Кордунскиот корпус на АРСК не се материјализирало, на ХА и нбило наредено повторно да се вклучи. И покрај големите жаришта на отпор, министерот за одбрана на Хрватска, [[Гојко Шушак]], ги прогласил главните операции за завршени во 6 часот попладне, 84 часа по почетокот на битката. <ref>{{Harvnb|Nova TV|5 August 2011}}</ref> === 8 - 14 август 1995 === На 8 август, 4-та и 7-та гардиска бригада, 2-риот баталјон на 9-та гардиска бригада и 1-та ХГЗ напредувале на север кон Личка Калдрма и границата со Босна и Херцеговина, задушувајќи го последното големо жариште на отпорот на АРСК во Доњи Лапац и областа Срб во 8 часот попладне <ref name="BB374">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> и постигнување на сите цели на Сплитскиот корпус за операцијата „Бура“. По заземањето на Војниќ, поголемиот дел од единиците на Карловачкиот корпус биле задолжени да ги средат операциите во нивниот ОНО. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Елементи на Втората гардиска бригада стигнале до хрватската граница југозападно од Двор, каде што се воделе борби за целосна контрола врз градот, и се поврзале со 5-тиот корпус на АРБиХ. <ref name="Marijan107">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Откако Туѓман наредил прекин на воените операции тоа попладне, Кордунскиот корпус на АРСК го прифатил предавањето. Преговорите за условите за предавање се одржале истиот ден во 1:20 часот попладне во командниот пункт на [[Украина|украинските]] трупи на УНКРО во Глина, а документот за предавање бил потпишан во 14 часот попладне во Топуско. Хрватска ја претставувал генерал-потполковник Стипетиќ, додека РСК ја претставувале Булат, командант на Кордунскиот корпус на АРСК, и министерот за внатрешни работи Тошо Пајиќ. Условите за предавање предвидувале предавање на оружјето, освен офицерското оружје, следниот ден, и евакуација на лицата од Топуско преку Глина, Сисак и автопатот Загреб &#x2013; Белград до Србија, заштитени од хрватската војска и цивилната полиција. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На 9 август, специјалната полиција ги предала своите позиции на ХА, откако поминале повеќе од 150 километри пеш за четири дена. Првата гардиска бригада, проследена од други ХА единици, влегла во Вргинмост. 110-тиот и 143-тиот Домобрански полк спровеле операции за чистење околу Вргинмост и [[Ласиња]]. 137-миот Домобрански полк спровеле операции за чистење во областа Војниќ, а 14-тиот Домобрански полк го сторил истото во областите Слуњ, [[Цетинград]] и Раковица. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> ХА го обезбедила Двор доцна навечер, кратко откако цивилите завршиле со евакуацијата. Бројни единици на ХА на Домобранската бригада подоцна биле задолжени за понатамошни операции за чистење. На 10 август, 57-та бригада на ХА стигнала до хрватската граница јужно од [[Гвозданско]], додека елементи на Втората гардиска бригада стигнале до Двор, а 12-от полк на Домородната гарда го освоила Матијевиќи, веднаш јужно од Двор, на хрватската граница. Загрепскиот корпус известил дека целата национална граница е обезбедена и дека сите цели на операцијата „Бура“ се постигнати. Операциите за чистење во Бановина траеле до 14 август, а специјалните полициски единици се придружиле на операциите на планините Зринска Гора и Петрова Гора. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> == Воздухопловни операции == [[Податотека:Croatian_Air_Force_Mikoyan-Gurevich_MiG-21bisD.jpg|алт=MiG-21 fighter taxiing|лево|мини|Хрватските МиГ-21 ги извршиле повеќето [[Блиска воздушна подршка|БВП]] мисии за време на операцијата „Бура“.]] На 4 август 1995 година, [[Хрватски воздухопловни сили|Хрватските воздухопловни сили]] (ХВС) имале на располагање 17 [[МиГ-21]], пет напаѓачки и девет превозни хеликоптери, три превозни авиони и два извидувачки авиони. На првиот ден од операцијата, тринаесет МиГ-21 биле употребени за уништување или онеспособување на шест цели во воздушните сили на Госпиќ и Загреб, по цена на еден сериозно оштетен и три малку оштетени авиони. Истиот ден, три [[Ми-8]] биле употребени за медицинска евакуација. <ref name="Marijan119">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> [[Воена морнарица на САД|Американската морнарица]] EA-6B и F/A-18 во патрола како дел од операцијата „Спречување на лет“ отвориле оган врз локациите на ракетите земја-воздух (РЗВ) на АРСК во Удбина и Книн, додека радарите на РЗВ биле насочени кон авионите. <ref>{{Harvnb|NATO|4 July 1997}}</ref> Неколку извори тврдат дека тие биле распоредени како средство за одвраќање бидејќи трупите на ОН биле под оган од ХА, <ref>{{Harvnb|Mueller|2000}}</ref> а последователниот извештај на [[Совет за безбедност на ООН|Советот за безбедност на ОН]] само забележува дека распоредувањето било резултат на влошувањето на воената ситуација и резултирачката ниска безбедност на мировниците во областа. <ref name="UN23AUG3">{{Harvnb|UNSC|23 August 1995}}</ref> Исто така, на 4 август, 105-та воздухопловна бригада на РСК со седиште во Удбина, распоредила хеликоптери против хрватската специјална полиција на планината Велебит и против цели во областа Госпиќ, практично без никаков ефект. На 5 август, воздухопловните сили на РСК започнале со евакуација кон аеродромот Залужани во близина на [[Бања Лука]], завршувајќи го движењето истиот ден. Во исто време, Вооружените сили распоредиле 11 МиГ-21 за да нападнат комуникациски објект и складиште, како и пет други воени места низ РСК. Тој ден, Вооружените сили распоредиле и [[Ми-24]] за да нападнат оклопни единици на АРСК во близина на [[Сисак]] и пет [[Ми-8]] за пренесување на жртви и преместување војници и товар. Пет [[МиГ-21]] на РСК претрпеле лесни оштетувања во процесот. Следниот ден, авиони погодиле команден пункт на АРСК, мост и најмалку четири други цели во близина на Карловац и Глина. Еден Ми-24 бил распореден во областа Слуњ за да нападне тенкови на АРСК, додека три Ми-8 пренесиле ранет персонал и залихи. Дополнителен пар МиГ-21 бил распореден за патролирање на воздушниот простор над [[Иваниќ-Град]] и пресретнување на два борбени авиони на босанските Срби, но тие не успеале да го сторат тоа поради маглата во областа и нивното ниско ниво на лет. Авионот на ХВС потоа успеал да ја погоди хемиската фабрика „Петрокемија“ во [[Кутина]]. <ref name="UN23AUG6">{{Harvnb|UNSC|23 August 1995}}</ref> На 7 август, два авиони на воздухопловните сили на Хрватска нападнале село во областа Нова Градишка, веднаш северно од реката Сава - меѓународната граница во областа. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Воздухопловните сили на САД бомбардирале команден пункт на АРСК, магацин и неколку тенкови во близина на Босански Петровац. Авионите на САД, исто така, погодиле колона српски бегалци во близина на [[Босански Петровац]], при што загинале девет лица, вклучувајќи четири деца, додека следниот ден бил погоден друг конвој на бегалци во близина на селото [[Сводна]], со што бројот на цивилни жртви се искачил на дванаесет. <ref>{{Harvnb|Balkan Insight|7 August 2015}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2022/06/16/refugee-bombing-case-highlights-serbia-and-croatias-enduring-antagonism/|title=Refugee Bombing Case Highlights Serbia and Croatia's Enduring Antagonism|last=Stojanovic|first=Milica|date=16 June 2022|work=Balkan Insight}}</ref> Хрватска негирала дека целта биле цивилите. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://total-croatia-news.com/news/politics/plenkovic-gov-t-will-do-its-best-to-protect-indicted-air-force-pilots/|title=Plenković: Gov't Will Do Its Best to Protect Indicted Air Force Pilots|date=11 May 2023}}</ref> На 8 август, Воздухопловните сили на САД ги извршиле своите последни борбени летови во операцијата, погодувајќи тенкови и оклопни возила помеѓу [[Босански Нови]] и Приједор, а два од нивните МиГ-21 биле оштетени. Истиот ден, воените набљудувачи на ООН распоредени на хрватските аеродроми тврделе дека ХВС нападнале воени цели и цивили во областа Двор, <ref name="UN23AUG6">{{Harvnb|UNSC|23 August 1995}}</ref> каде што колоните бегалци биле измешани со АРСК кои пренесувале тешко оружје и големи количини муниција. <ref name="1996HRW14">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Вкупно, ХВС извршиле 67 лета со блиска воздушна поддршка, три напади со хеликоптери, седум извидувања, четири борбени воздушни патроли и 111 летови со превозни хеликоптери за време на операцијата „Бура“. == Останати операции == За да ги заштити областите на Хрватска подалеку од Секторите Север и Југ, ХА спровела одбранбени операции, додека [[Хрватски совет за одбрана|Хрватскиот совет за одбрана]] (ХСО) започнал ограничена офанзива северно од Гламоч и [[Купрес|Купреш]] за да ги задржи дел од силите на Армијата на Република Српска (АРС), да ја искористи ситуацијата и да добие позиции за понатамошен напредок. <ref name="Marijan124">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На 5 август, Втората и Третата гардиска бригада на ХСО ги нападнале позициите на АРС северно од [[Томиславград]], постигнувајќи мали напредувања за да обезбедат поповолни позиции за идните напади кон [[Шипово]] и [[Јајце (град)|Јајце]], додека поврзале дел од Вториот краински корпус на АРС. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Како последица на целокупната ситуација на бојното поле, АРС била ограничена на неколку контранапади околу Бихаќ и Грахово бидејќи немала резерви. <ref name="BB376">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Најзначајниот контранапад го започнал Вториот краински корпус на АРС ноќта помеѓу 11 и 12 август. Се пробила низ 141-та бригада, <ref name="CIA641">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> составена од резервната пешадија на ХА, достигнувајќи до периферијата на Босанско Грахово, но била победена од ХА, <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> користејќи по еден батаљон составен од 4-та гарда и 7-та гардиска бригада, поддржани од 6-тиот и 126-тиот полк на Домородната гарда. <ref name="CIA641" /> === Операција „Феникс“ === Во источна Славонија, [[Осиек|Осиечкиот]] корпус имал задача да ги спречи силите на АРСК или Југословенската армија да напредуваат кон запад во регионот и да изврши контранапад во областа околу [[Вуковар]], [[Српска Автономна Област Источна Славонија, Барања и Западен Срем|која ја држела АРСК]]. Мисијата на Осиечкиот корпус била со кодно име Операција „Феникс“ ({{Langx|hr|Operacija Fenix}}). Корпусот командувал со Третата гардиска и Петтата гардиска бригада, како и со шест други високо-гардиски бригади и седум полкови на Домородната гарда. Дополнителни засилувања биле обезбедени во форма на специјализирани единици на ниво на корпус, кои инаку биле директно подредени на Генералштабот на високо-гардиската бригада, вклучувајќи дел од ескадрилата на борбени бродови Ми-24. Иако меѓу високо-гардиската бригада и 11-тиот Славонско-барањски корпус на АРСК во регионот се разменувале артилериски куршуми и оган од [[Огнено оружје|лесно оружје]], не се случил никаков поголем напад. Најзначајниот координиран напор на АРСК се случил на 5 август, кога размената била засилена со три воздушни напади на РСК и напад на пешадија и тенкови насочен кон Нуштар, североисточно од [[Винковци]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Операцијата „Бура“ ја принудило[[Југословенска народна армија|Југословенската армија]] да мобилизира и распореди значителна артилерија, тенкови и пешадија во граничната област во близина на источна [[Славонија]], но не учествувала во битката. === Операција „Маестрал“ === На југот на Хрватска, ХА се распоредила за да ја заштити областа [[Дубровник]] од Херцегованскиот корпус на АРС и Југословенската армија сместени во и околу [[Требиње]] и [[Бока Которска|Которскиот Залив]]. Планот, со кодно име операција „Маестрал“, вклучувал распоредување на 114-та, 115-та и 163-та бригада, 116-та и 156-та полк на Домородна гарда, 1-виот баталјон на Домородна гарда (Дубровник), 16-тиот артилериски баталјон, 39-тиот инженерски баталјон и мобилна крајбрежна артилериска батерија. Областа била засилена на 8 август со 144-та бригада, бидејќи единицата ги завршила своите цели во операцијата „Бура“ и се преселила во Дубровник. Хрватските воздухопловни сили ангажирале два МиГ-21 и два Ми-24 со седиште во [[Сплит]] за операцијата Маестрал. [[Хрватска морнарица|Хрватската морнарица]] ја поддржала операцијата распоредувајќи ги [[Морнаричка пешадија|морнаричките]] одреди на [[Корчула]], [[Брач]] и [[Хвар]], како и ракетни чамци, [[Миноловец|миночистачи]], бродови за [[противподморничко војување]] и крајбрежна артилерија. Во тој период, АРС повремено ја напаѓала областа на Дубровник користејќи само артилерија. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> == Проценка на битката == Операцијата „Бура“ станала најголемата европска копнена битка од [[Втората светска војна]], <ref>{{Harvnb|Riley|2010}}</ref> опфаќајќи 630 километри фронтовска линија. <ref name="Goldstein252">{{Harvnb|Goldstein|1999}}</ref> Таа била одлучувачка победа за Хрватска, <ref>{{Harvnb|Newark|2005}}</ref> <ref>{{Harvnb|Riley|2010}}</ref> <ref>{{Harvnb|Mulaj|2008}}</ref> <ref>{{Harvnb|Wrage|Cooper|2019}}</ref> враќајќи ја контролата врз 10,400 км<sup>2</sup> територија, што претставува 18,4% од земјата. <ref name="Marijan137">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Загубите што ги претрпеле хрватската армија и специјалната полиција најчесто се наведуваат како 174 убиени и 1.430 ранети, <ref>{{Harvnb|Nation|2003}}</ref> но во владиниот извештај подготвен неколку недели по битката се наведуваат 211 убиени или исчезнати, 1.100 ранети и тројца заробени војници. До 21 август, хрватските власти пронашле и погребале 560 војници на АРСК убиени во битката. ХА заробиле 4.000 воени заробеници, <ref>{{Harvnb|Sadkovich|1998}}</ref> 54 оклопни возила и 497 други возила, шест авиони, стотици артилериски парчиња и над 4.000 пешадиско оружје. Четири мировници на ОН биле убиени - тројца како резултат на акциите на ХА и еден како резултат на активностите на АРСК- а 16 биле повредени. ХА уништила 98 набљудувачки места на ОН. <ref>{{Harvnb|UNSC|23 August 1995}}</ref> Успехот на ХА бил резултат на низа подобрувања на самата армија и клучни пробиви направени на позициите на АРСК кои последователно биле искористени од ХА и АРБиХ. Нападот не бил веднаш успешен насекаде, но заземањето на клучните меса довел до колапс на командната структура на АРСК и целокупната одбранбена способност. Заземањето на Босанско Грахово од страна на ХА непосредно пред операцијата „Бура“ и напредувањето на специјалната полиција кон Грачац го направиле Книн речиси невозможно да се брани. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Во Лика, две гардиски бригади брзо ја пресекле областа што ја држела АРСК, без тактичка длабочина или мобилни резервни сили, изолирајќи ги жариштата на отпорот и ставајќи ја Првата гардиска бригада во метоположба што ѝ овозможило да се движи на север кон Карловачкиот корпус, туркајќи ги силите на АРСК кон Бановина. Поразот на АРСК кај Глина и Петриња, по тешки борби, го поразила и Банискиот корпус на АРСК, бидејќи неговата резерва била имобилизирана од АРБиХ. Силите на АРСК биле способни да содржат или значително да ги задржат нападите од страна на редовните бригади на Високиот фронт и Домостојната гарда, но нападите од страна на бригадите на Гардата и специјалната полиција се покажале како одлучувачки. <ref name="BB375">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Полковник [[Ендру Лесли]], командант на UNCRO во областа Книн, <ref>{{Harvnb|The New York Times|4 August 1995}}</ref> ја оценил операцијата „Бура“ како операција од која треба да се учи, според стандардите на НАТО. <ref name="Dunigan94">{{Harvnb|Dunigan|2011}}</ref> Дури и да не била обезбедила помош од страна на АРБиХ, ХА речиси сигурно ќе го поразела Банискиот корпус сама, иако со поголема цена. Недостатокот на резерви била клучна слабост на АРСК што билое искористена од ХА и АРБиХ, бидејќи статичката одбрана на АРСК не можела да се справи со брзите напади. Војската на АРСК не била во можност да ги спречи маневрите за заобиколување, а нивниот Корпус на специјални единици не успеал како мобилна резерва, држејќи ја Првата гардиска бригада на ХА јужно од Слуњ помалку од еден ден. АРСК традиционално сметала на АРС и југословенската војска како своја стратешка резерва, но ситуацијата во Босна и Херцеговина ги имобилизирала резервите на АРС и Југославија не интервенирала воено бидејќи Милошевиќ не ѝ наредил да го стори тоа. Дури и да сакал да интервенира, брзината на битката ќе ѝ овозможело многу ограничено време на Југославија да распореди соодветно засилување за поддршка на АРСК. == Бегалска криза == [[File:Serb_refugees_leaving_Croatia.jpg|алт=A long refugee column on a road|мини|Српски бегалци од Хрватска]] Евакуацијата и последователното масовно иселување на Србите од РСК довеле до значителна хуманитарна криза. Во август 1995 година, [[Обединети нации|ООН]] проценила дека само 3.500 Срби останале во Кордун и Бановина (поранешен Северн Сектор) и 2.000 останале во Лика и Северна Далмација (поранешен Јужен Сектор), додека повеќе од 150.000 побегнале во Југославија, а помеѓу 10.000 и 15.000 пристигнале во областа на Бања Лука. Бројот на српски бегалци, според извештаите на меѓународните медиуми <ref>{{Harvnb|BBC News|5 August 2005}}</ref> и меѓународните организации, изнесувал дури 200.000. <ref>{{Harvnb|UNHCR|20 June 2001}}</ref> Хрватскиот претседател [[Фрањо Туѓман]] го прославил иселувањето. <ref name="adamjones">{{Наведена книга|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|last=Jones|first=Adam|date=2023|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-95870-6|page=64|language=en|author-link=Adam Jones (Canadian scholar)}}</ref> Исто така, 21.000 [[Бошњаци|бошњачки]] бегалци од поранешната АПВБ побегнале во Хрватска. <ref>{{Harvnb|Narodne novine|7 July 1998}}</ref> Бегалците претставувале едно од најголемите бегалски популации во [[Европа]] во тоа време. Според Адам Џонс, нивната ситуација не предизвикала значителен меѓународен бес, главно поради колективната вина што им била ставена на Србите за [[Босански геноцид|босанскиот геноцид]]. Додека приближно 35.000 српски бегалци, заробени со предадениот корпус на АРСК Кордун, биле евакуирани во Југославија преку [[Сисак]] и автопатот [[Загреб]] &#x2013; [[Белград]], <ref name="Marijan111">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> поголемиот дел од бегалците следеле рута низ [[Република Српска]], пристигнувајќи таму преку Двор во Бановина или преку Срб во Лика - два коридори до територијата што ја држеле Србите во Босна и Херцеговина, оставени додека во исто време ХА напредувала. <ref name="1996HRW9">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Двете точки на повлекување биле создадени како последица на одложувањето на северниот напредок на Сплитскиот корпус на ХА по освојувањето на [[Книн]] и одлуката да не се користи целата Втора гардиска бригада на ХА за да го предводи јужниот напредок од [[Петриња]]. <ref name="Marijan134">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Повлекувачката АРСК, која пренесувала големи количини оружје, муниција, артилерија и тенкови, честопати измешани со евакуирани или бегачки цивили, имала малку патишта за користење. Според извештаите, бегачките колони биле повремено нападнати од авиони на ХВС, <ref name="1996HRW13">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> а ХА, разменувала оган со АРСК кои се наоѓале во близина до цивилните колони. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Бегалците биле цел и на трупите на АРБиХ, <ref>{{Harvnb|Vreme|10 August 2006}}</ref> како и на авионите на АРС, а понекогаш биле прегазувани од тенковите на Корпусот на специјални единици на АРСК кои се повлекувале. <ref>{{Harvnb|Dakić|2001}}</ref> <ref>{{Harvnb|24sata|13 February 2009}}</ref> На 9 август, конвој со бегалци кој се евакуирал од поранешниот Северн Сектор според условите на договорот за предавање на Кордунскиот корпус на АРСК бил нападнат од хрватски цивили во [[Сисак]]. Нападот предизвикал еден цивилен смртен случај, многу повредени и штета на голем број возила. Хрватската полиција интервенирала во инцидентот откако цивилните полициски набљудувачи на ООН извршиле притисок врз нив да го сторат тоа. Следниот ден, американскиот амбасадор во Хрватска, [[Питер Галбрејт]], се придружил на колоната за да ги заштити, <ref>{{Harvnb|The New York Times|13 August 1995}}</ref> а присуството на хрватската полиција по планираната рута се зголемило. Бегалците што се движеле низ [[Република Српска]] биле изнудувани на контролните пунктови и принудени да плаќаат дополнително за гориво и други услуги од страна на локалните моќници. <ref>{{Harvnb|The Independent|9 August 1995 (b)}}</ref> [[Податотека:Oluja_traktor.jpg|алт=An elderly woman sitting in the back of a utility trailer|лево|мини|Постар српски бегалец во приколка за камион, по преминувањето на југословенската граница]] Со цел да ги намалат доказите за политичкиот неуспех, југословенските власти направиле обид да ги распрснат бегалците во различни делови на Србија и да спречат нивно концентрирање во главниот град, [[Белград]]. <ref>{{Harvnb|Thomas|1999}}</ref> Владата ги охрабрила бегалците да се населат во претежно унгарски области на [[Војводина]] и во [[Република Косово|Косово]], кое било претежно населено со [[Косовски Албанци|Албанци]], што довело до зголемена нестабилност во тие региони. <ref>{{Harvnb|Goldman|1997}}</ref> <ref name="vanSelm45">{{Harvnb|van Selm|2000}}</ref> Иако било планирано да се населат 20.000 лица на Косово, само 4.000 се преселиле во регионот. По 12 август, српските власти почнале да депортираат некои од бегалците кои биле на воена возраст, прогласувајќи ги за нелегални имигранти. <ref name="1996HRW40">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Тие биле предадени на АРС или АРСК во источна Хрватска за регрутација. <ref>{{Harvnb|Markotich|1996}}</ref> Некои од регрутите биле јавно понижени и тепани затоа што ја напуштиле РСК. Во некои области, етничките [[Хрвати во Србија|Хрвати од Војводина]] биле избркани од своите домови од самите бегалци за да побараат нов сместувачки капацитет. <ref>{{Harvnb|The Guardian|14 June 1999}}</ref> Слично на тоа, бегалците што се движеле низ Бања Лука ги протерале Хрватите и Бошњаците од нивните домови. <ref>{{Harvnb|The Baltimore Sun|13 August 1995}}</ref> === Враќање на бегалците === На почетокот на [[Хрватската војна за независност]], во 1991-1992 година, несрпско население од повеќе од 220.000 било насилно протерано од териториите во Хрватска под српска контрола, со основањето на РСК. <ref name="Biondich">{{Harvnb|Biondich|2004}}</ref> По операцијата „Бура“, дел од тие бегалци, како и хрватските бегалци од Босна и Херцеговина, се населиле во значителен број станбени единици во областа порано држена од АРСК, што претставувало пречка за враќањето на српските бегалци. <ref name="Grandits">{{Harvnb|Leutloff-Grandits|2006}}</ref> Во септември 2010 година, од 300,000 до 350,000 Срби кои побегнале од Хрватска за време на целата војна, <ref name="HRW187">{{Harvnb|HRW 18-7|2006}}</ref> 132.707 биле регистрирани како вратени, <ref name="State2010">{{Harvnb|Department of State|8 April 2011}}</ref> но се верувало дека само 60-65% од нив живеат трајно во земјата. Сепак, само уште 20,000 до 25,000 биле заинтересирани да се вратат во Хрватска. Во 2010 година, приближно 60.000 српски бегалци од Хрватска останале во Србија. <ref>{{Harvnb|Večernji list|19 July 2010}}</ref> [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија]] изјавил дека усвојувањето на дискриминаторски мерки од страна на Хрватска по заминувањето на српските цивили од Краина не покажало дека овие заминувања биле присилни. <ref name="harvnb|ICTY|November 2012|p=33">{{Harvnb|ICTY|November 2012}}</ref> Хјуман рајтс воч во 1999 година објавил дека Србите не ги уживале своите граѓански права како хрватски граѓани, како резултат на дискриминаторски закони и практики, и дека тие честопати не можеле да се вратат и да живеат слободно во Хрватска. <ref>{{Harvnb|HRW|March 1999}}</ref> Враќањето на бегалците било попречено од неколку работи. Тие вклучуваат сопственост на имот и сместување, бидејќи хрватските бегалци се населиле во напуштените домови, и хрватското воено законодавство кое им ги одзело правата на домување на бегалците кои некогаш живееле во владини станови. Законодавството било укинато по војната, <ref name="HRW99">{{Harvnb|HRW|1 January 1999}}</ref> а на повратниците им било понудено алтернативен сместувачки капацитет. <ref>{{Harvnb|HRW 18-7|2006}}</ref> До ноември 2010 година биле доделени 6.538 станбени единици. Друга пречка била тешкотијата за бегалците да добијат статус на престој или хрватско државјанство. Оттогаш, применливото законодавство е олабавено, а до ноември 2010 година, Хрватска дозволила валидација на личните документи издадени од РСК. Иако Хрватска прогласила општа амнестија, бегалците се плашеле од законско гонење, бидејќи амнестијата не се однесувала на воени злосторства. <ref>{{Harvnb|Narodne novine|27 September 1996}}</ref> Во извештаите од 2015 и 2017 година, [[Амнести интернешенал]] изразил загриженост за постојаните пречки за Србите да го вратат својот имот. <ref name="ReferenceC">{{Harvnb|Amnesty|1 January 2017}}</ref> Тие известиле дека хрватските Срби продолжуваат да се соочуваат со дискриминација при вработувањето во јавниот сектор и враќањето на правата за закуп на социјални станови напуштени за време на војната. Тие, исто така, посочиле на говорот на омраза, „[[Геноцид над Србите во Независна Држава Хрватска|повикувајќи на фашистичката идеологија]]“ и правото на користење на малцинските јазици и писмо продолжило да биде политизирано и неспроведувано во некои градови. == Воени злосторства == [[Податотека:Živaja_2.jpg|мини|Уништени куќи во селото [[Живаја]]]] [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија]] (МКСЈ), формиран во 1993 година врз основа на [[Резолуција 827 на Советот за безбедност на ООН|Резолуцијата 827 на Советот за безбедност на ООН]], <ref>{{Harvnb|Schabas|2006}}</ref> ги обвинил Готовина, Чермак и Маркач за воени злосторства, поточно за нивните улоги во операцијата „Бура“, наведувајќи го нивното учество во заеднички злосторнички потфат чија цел била трајно отстранување на Србите од делот на Хрватска што го држела АРСК. Обвиненијата на МКСЈ наведуваат дека други учесници во заедничкиот злосторнички потфат биле Туѓман, Шушак и Бобетко и Червенко, <ref>{{Harvnb|ICTY|17 May 2007}}</ref> меѓутоа сите освен Бобетко биле мртви пред да биде издадено првото релевантно обвинение од МКСЈ во 2001 година. <ref>{{Harvnb|ICTY|21 May 2001}}</ref> Бобетко бил обвинет од МКСЈ, но починал една година подоцна, пред да може да биде екстрадиран за судење во МКСЈ. <ref>{{Harvnb|The New York Times|30 April 2003}}</ref> Судењето на [[Анте Готовина|Готовина]] започнало во 2008 година, <ref>{{Harvnb|The New York Times|12 March 2008}}</ref> што довело до осуда на Готовина и Маркач и ослободување на Чермак три години подоцна. <ref>{{Harvnb|ICTY|15 April 2011 (a)}}</ref> Готовина и Маркач биле ослободени по жалба во ноември 2012 година. <ref>{{Harvnb|ICTY|16 November 2012}}</ref> МКСЈ заклучил дека операцијата „Бура“ не била насочена кон етнички прогон, бидејќи цивилите не биле намерно целени. Жалбениот совет изјавил дека хрватската армија и специјалната полиција извршиле злосторства по артилерискиот напад, но државното и военото раководство немале улога во планирањето и создавањето злосторства. МКСЈ заклучил дека Хрватска немала специфична намера да го расели српското малцинство во земјата. <ref>{{Harvnb|ICTY|November 2012}}</ref> Понатаму, тие не утврдиле дека Готовина и Маркач одиграле улога во усвојувањето дискриминаторски напори што го спречуваат враќањето на српските цивили. Двајца судии во панелот од петмина не се согласиле со оваа пресуда. <ref>{{Harvnb|The Guardian|16 November 2012}}</ref> Случајот покренал значајни прашања за военото право и е опишан како преседан. {{Sfn|Sadat|2018}} {{Sfn|Huffman|2012}} {{Sfn|Decoeur|2012}} {{Sfn|Borda|2013}} {{Sfn|The Direct and Indirect Approaches to Precedent in International Criminal Courts and Tribunals|2014}} {{Sfn|Acquittal of Gotovina and Haradinaj|2014}} Мислењата за тоа дали самата операција „Бура“ како целина била воено злосторство остануваат мешани. Претставникот на [[Европска Унија|ЕУ]] Билд, еден од ретките критичари на операцијата, ја обвинил Хрватска за најефикасното етничко чистење спроведено во [[Војни во Југославија|југословенските војни]]. Хрватска го негирала ова, тврдејќи дека „''ги повикала Србите да останат''“, но војниците, исто така, учествувале во гранатирање на областите населени со Срби, убивајќи цивили и дозволувајќи им на Хрватите да учествуваат во палењето и ограбувањето на српските домови, според извештајот на ОН. <ref>{{Harvnb|Pearl|Cooper|2002}}</ref> Неговиот став е поддржан од голем број западни аналитичари, како што се професорката Мари-Жанин Калиќ, <ref>{{Harvnb|Calic|2009}}</ref> биографот на Милошевиќ, [[Адам Лебор]], <ref>{{Harvnb|LeBor|2002}}</ref> и професорот [[Пол Мојзес]], <ref>{{Harvnb|Mojzes|2011}}</ref> додека историчарите Жерар Тоал и Карл Т. Далман ја разликуваат Операцијата од „практиките на етничко чистење“ што се случиле за време на офанзивата. <ref>{{Harvnb|Toal|Dahlman|2011}}</ref> Историчарот Марко Атила Хоаре не се согласува дека операцијата била чин на [[етничко чистење]] и истакнал дека раководството на краинските Срби го евакуирало цивилното население како одговор на хрватската офанзива; Без разлика какви биле нивните намери, Хрватите никогаш немале можност да го организираат своето отстранување. <ref>{{Наведена книга|title=Central and Southeast European Politics Since 1989|last=Hoare|first=Marko Attila|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-1-139-48750-4|editor-last=Ramet|editor-first=Sabrina P.|location=Cambridge|pages=111–136|chapter=The War of Yugoslav Succession}}</ref> Тврдењата за етничко чистење биле отфрлени од американскиот дипломат Питер Галбрајт. <ref>{{Harvnb|B92|19 April 2011}}</ref> Во завршниот извештај од судењето на одбраната на Готовина, адвокатите на Готовина, Лука Мишетиќ, Грег Кехо и Пајам Ахаван, го отфрлиле обвинението за масовно протерување на српското население. Тие се повикале на сведочењето пред МКСЈ на командантот на РСК, [[Миле Мркшиќ]], кој изјавил дека на [[4 август]] [[1995]] година, некаде по 16:00 часот, Милан Мартиќ и неговиот персонал всушност донеле одлука за евакуација на српското население од Краина во [[Срб]], село во близина на босанската граница. Мојзес, исто така, забележал дека на Србите им било наредено од нивната команда да заминат, по што се случил масовен егзодус од целиот регион Краина на „краток рок“. <ref>{{Harvnb|Mojzes|2011}}</ref> Во наодите на МКСЈ, исто така, се наведуваат докази што укажуваат дека генералот Готовина „''усвоил бројни мерки''“ за спречување и спречување на злосторствата и општите нереди по артилериските напади, вклучително и злосторства против српските цивили. Во едно интервју во 2025 година, Саво Штрбац, претседател на Документациско-информативниот центар „Веритас“, изјавил дека бегството на Србите било „''самоиницијативно''“ поради страв од „''армијата, за која слушнале само најлошо, од нејзините активности во Втората светска војна до акциите што и претходеа на „Бура“'', кои „''беа спроведени според системот на опожарена земја''“. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nin.rs/politika/vesti/85376/savo-strbac-da-je-hag-sudio-kako-treba-hrvatske-proslave-oluje-bile-bi-drugacije|title=Savo Štrbac: Da je Hag sudio kako treba, hrvatske proslave „Oluje“ bile bi drugačije|last=Karović|first=Boban|date=6 August 2025|work=NIN}}</ref> Во февруари 2015 година, по завршувањето на [[Тужба и контратужба за геноцид помеѓу Србија и Хрватска|случајот за геноцид меѓу Хрватска и Србија]], [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] (МСП) ја отфрлил српската тужба во која се тврдело дека операцијата „Бура“ претставува геноцид, <ref name="ReferenceA">{{Harvnb|BBC News|3 February 2015}}</ref> пресудил дека Хрватска немала специфична намера да го истреби српското малцинство во земјата, иако потврдил дека се случиле сериозни злосторства против српските цивили. <ref>{{Harvnb|ICJ|3 February 2015}}</ref> Контратужбата на Србија била едногласно отфрлена, што покажува дека дури и делегираниот судија на Србија пресудил против. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.france24.com/en/20150203-united-nations-court-rules-serbia-croatia-did-not-commit-genocide-balkan-wars|title=UN court dismisses Croatia, Serbia genocide claims|date=2015-02-03|work=France 24|language=en|accessdate=2025-03-29}}</ref> Судот, исто така, утврдил дека хрватската армија оставила достапни патишта за бегство за цивилите. <ref>{{Harvnb|ICJ|3 February 2015}}</ref> Тие, исто така, утврдиле дека, најмногу што може да се каже, лидерите на Хрватска предвиделе дека воената офанзива ќе има ефект на предизвикување бегство на големото мнозинство од српското население, дека биле задоволни од таа последица и дека сакале да го охрабрат заминувањето на српските цивили, но не го утврдуваат постоењето на специфичната намера што го карактеризира геноцидот. <ref>{{Harvnb|ICJ|3 February 2015}}</ref> Според пресудата, српските цивили кои бегале од своите домови, како и оние кои останале во заштитените подрачја на ОН, биле подложени на разни форми на вознемирување и од страна на ХА и од страна на хрватските цивили. <ref name="ReferenceB">{{Harvnb|ICJ|3 February 2015}}</ref> На 8 август, колона бегалци била гранатирана. Во 2010 година, етничките Срби поднеле групна тужба во федералниот суд во [[Чикаго]] во име на сите Срби кои живееле во регионот Краина во Хрватска во 1995 година. Американската воена консултантска компанија ''MPRI'' била тужена врз основа на соучество во злосторствата во операцијата „Бура“, барајќи отштета во износ од 10,4 милијарди долари. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.huffpost.com/entry/mpri-couldnt-read-minds-l_b_688000|title=MPRI Couldn't Read Minds: Let's Sue Them|date=2010-08-19|work=HuffPost|language=en|accessdate=2025-04-10}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.portalnovosti.com/krajisnici-vs-mpri|title=Krajišnici vs. MPRI|work=Portal Novosti|accessdate=2025-04-10}}</ref> Американскиот окружен судија Џон Ли изјавил дека и покрај „трагичните и ужасни“ обвинувања, тој нема надлежност да ги сослуша барањата на тужителите. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.courthousenews.com/serbians-cant-pursue-genocide-claim-in-u-s/|title=Serbians Can't Pursue Genocide Claim in U.S.|work=www.courthousenews.com|language=en-US|accessdate=2025-04-10}}</ref> [[Податотека:Sunja_(Croatia).JPG|лево|мини|Српска куќа во Суња, која била уништена за време на операцијата „Бура“]] Бројот на цивилни жртви во операцијата „Бура“ е спорен. Државното обвинителство на Република Хрватска тврди дека 214 цивили биле убиени - 156 во 24 случаи на воени злосторства и уште 47 како жртви на убиство - за време на битката и непосредно по неа. [[Хрватски хелсиншки комитет|Хрватскиот хелсиншки комитет]] го оспорува тврдењето и известува дека 677 цивили биле убиени по операцијата „Бура“, главно стари лица кои останале, додека дополнителни 837 српски цивили биле наведени како исчезнати. <ref>{{Harvnb|Deutsche Welle|4 August 2011}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2385154|title=O zločinima u Oluji se šuti. "Ubio brata i sestru, majku s kravama zapalio u štali"|work=www.index.hr|language=hr|accessdate=2022-10-01}}</ref> Кога биле поднесени како доказ, нивниот извештај бил отфрлен од [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија]] (МКСЈ), поради неизворни изјави и двојни записи содржани во него. <ref>{{Harvnb|ICTY|15 April 2011 (b)}}</ref> Други извори укажуваат дека уште 181 жртва биле убиени од хрватските сили и закопани во масовна гробница во [[Мркоњиќ Град]], по продолжувањето на офанзивата на операцијата „Бура“ во Босна. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2016/11/11/u-mrkonjic-gradu-traze-istinu-o-ubijenima-u-ratu|title=U Mrkonjić Gradu traže istinu o ubijenima u ratu|work=balkans.aljazeera.net|language=bs|accessdate=2022-10-01}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/kronologija-slucaja-mrkonjic-grad-sto-se-doista-dogodilo-1995.-i-1996.-tko-je-sudjelovao-u-borbama-cija-su-imena-zavrsila-u-kaznenim-prijavama...-5258975|title=Jutarnji list - KRONOLOGIJA SLUČAJA MRKONJIĆ GRAD Što se doista dogodilo 1995. i 1996., tko je sudjelovao u borbama, čija su imena završila u kaznenim prijavama...|date=2016-11-13|work=www.jutarnji.hr|language=hr-hr|accessdate=2022-10-01}}</ref> Српските извори наведуваат 1.192 цивили кои се мртви или исчезнати. <ref>{{Harvnb|RTS|18 November 2012}}</ref> Центарот за хуманитарно право проценил дека околу 400 српски цивили биле убиени. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hlc-rdc.org/en/public-information/press-releases-informisanje/the-victims-to-become-the-concern-of-the-societies-and-institutions-of-serbia-and-croatia/|title=The Victims to Become the Concern of the Societies and Institutions of Serbia and Croatia|date=4 August 2020|work=[[Humanitarian Law Center]]}}</ref> Обвинителите на МКСЈ го утврдиле бројот на цивилни жртви на 324. <ref>{{Harvnb|ABC News|17 November 2012}}</ref> Хрватските владини претставници процениле дека за време на операцијата биле убиени 42 хрватски цивили. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Тешко е да се утврди точниот број на уништени имоти за време и по операцијата „Бура“, бидејќи голем број куќи веќе претрпеле штета од почетокот на војната. ''[[Хјуман рајтс воч]]'' (ХРВ) проценил дека повеќе од 5.000 домови биле уништени за време и по битката. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Од 122 [[Српска православна црква|српски православни]] цркви во областа, една била уништена, а 17 биле оштетени, но поголемиот дел од штетата на црквите се случила пред повлекувањето на Србите. <ref>{{Harvnb|Blaskovich|1997}}</ref> ХРВ, исто така, објавил дека огромното мнозинство од злоупотребите за време на операцијата „Бура“ биле извршени од хрватските сили. Овие злоупотреби, кои продолжиле во голем обем со месеци потоа, вклучувале погубување на стари и немоќни Срби кои останале и масовно палење и уништување на српски села и имот. Во месеците по операцијата „Бура“, најмалку 150 српски цивили биле погубени по брза постапка, а уште 110 лица насилно исчезнале. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Еден таков пример е [[Масакр кај во Вариводе|масакрот во Вариводе]], во кој биле убиени девет српски цивили. {{Sfn|Clark|2014}} Други евидентирани злосторства против српски цивили, за време или по операцијата „Бура“, се случиле во Комиќ, Кијани, Голубиќ, Уздоље, Грубори и Гошиќ. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2017/08/04/croatia-s-operation-storm-crimes-unpunished-22-years-on-08-03-2017/|title=Croatia’s Operation Storm: Crimes Unpunished 22 Years On|last=Milekic|first=Sven|date=2017-08-04|work=Balkan Insight|language=en-US|accessdate=2025-11-17}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://snv.hr/en/zlocini/golubic/|title=Golubić|work=Srpsko Narodno Vijeće - SNV|language=en-US|accessdate=2025-11-17}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/news/world/croats-slaughter-elderly-by-the-dozen-1600351.html|title=Croats slaughter elderly by the dozen|date=1995-09-09|work=The Independent|language=en|accessdate=2025-11-17}}</ref> Жртвите често биле застрелувани, живи горени, силувани или обезглавувани. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/news/world/croats-slaughter-elderly-by-the-dozen-1600351.html|title=Croats slaughter elderly by the dozen|date=1995-09-09|work=The Independent|language=en|accessdate=2025-11-17}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.baltimoresun.com/1995/09/14/in-rebellious-serb-krajina-a-massacre-becomes-mishap/|title=In rebellious Serb Krajina, a massacre becomes mishap|date=1995-09-14|work=Baltimore Sun|language=en-US|accessdate=2025-11-17}}</ref> Според податоци од ноември 2012 година, хрватските власти примиле 6.390 пријави за злосторства извршени во областа за време или по операцијата „Бура“ и осудиле 2.380 лица за грабежи, палежи, убиства, воени злосторства и други нелегални дејствија. До истиот датум, во тек биле уште 24 судења за воени злосторства поврзани со операцијата „Бура“<ref>{{harvnb|Večernji list|27 November 2012}}</ref> Во 2012 година, српските власти истражувале пет случаи на воени злосторства извршени за време на операцијата „Бура“.<ref>{{Harvnb|B92|21 November 2012}}</ref> На 25-годишнината од Операцијата, Балканската мрежа за истражувачко новинарство анализирала документи од судењето на МКСЈ и открила дека многу малку од сторителите на убиствата на српските цивили се изведени пред лицето на правдата, додека ниту еден од командантите на единиците одговорни не е гонет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2020/08/05/court-records-reveal-croatian-units-role-in-operation-storm-killings/|title=Court Records Reveal Croatian Units' Role in Operation Storm Killings|last=Vladisavljevic|first=Anja|last2=Stojanovic|first2=Milica|date=5 August 2020|work=BalkanInsight|publisher=BIRN}}</ref> Во февруари 2025 година, Вишиот суд во [[Белград]] закажал судење на четири офицери на хрватските воздухопловни сили, обвинувајќи ги за воени злосторства во врска со случајот со бомбардирањето на бегалската колона во [[Босански Петровац]] и [[Сводна]]. Бидејќи тие не се достапни за српските власти, судењето требало да продолжи во отсуство. Подготвително рочиште било одржано во ноември 2022 година, но судот побарал став од Хрватска за ова прашање. Хрватските власти одбиле да соработуваат, одбивајќи да ја достават поканата за судење. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.euronews.rs/srbija/drustvo/156561/sudenje-hrvatskim-pilotima-za-ratne-zlocine-u-oluji/vest|title=Počinje suđenje hrvatskim pilotima koji su optuženi za ratne zločine u "Oluji"|last=Tanjug|date=2025-02-07|work=Euronews.rs|language=sr|accessdate=2025-02-17}}</ref> <ref name="dnevnik">{{Наведена мрежна страница|url=https://dnevnik.hr/vijesti/svijetodgodjeno-sudjenje-hrvatskim-pilotima-optuzenim-za-raketiranje-izbjeglicke-kolone-tijekom-oluje---895756.html|title=Odgođeno suđenje hrvatskim pilotima optuženima za raketiranje izbjegličke kolone tijekom Oluje|last=Dnevnik|date=2025-02-10|work=Dnevnik.hr|language=hr-hr|accessdate=2025-02-17}}</ref> Хрватската влада изјавила дека ќе ги искористи сите механизми за да ги заштити своите пилоти и тврдела дека судењето е политички мотивирано. Хрватска ја оспорува надлежноста на српското судство за наводни дела извршени на територијата надвор од Србија од страна на лица кои не се српски државјани и тврди дека [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија]] веќе ги истражил настаните. == Последици == [[Податотека:16_obljetnica_vojnoredarstvene_operacije_Oluja_05082011_Kninska_tvrdjava_155.jpg|алт=Hoisting of Croatian flag|мини|Војници го креваат [[Знаме на Хрватска|знамето на Хрватска]] во Книнската тврдина за време на комеморацијата за операцијата „Бура“, 5 август 2011 година]] Поразот на РСК ги навеоло босанските Срби да разберат дека што е можно побрзо треба да започнат преговори за решение во Босна и Херцеговина, <ref name="BB374377">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> и го сменил текот на војната против Србите, давајќи ѝ силен поттик на американската дипломатија. <ref>{{Harvnb|Daalder|2000}}</ref> Успехот на операцијата „Бура“ претставува и стратешка победа во [[Босанска војна|Босанската војна]], бидејќи ја кренало [[Опсада на Бихаќ (1992-1995)|опсадата на Бихаќ]], и им овозможило на хрватското и босанското раководство да испланираат целосна воена интервенција во областа [[Бања Лука]], која била под контрола на АРС, - интервенција насочена кон создавање нова рамнотежа на моќ во [[Босна и Херцеговина]], тампон зона по хрватската граница и придонес кон решавањето на војната. Интервенцијата се материјализирала како [[операција „Маестрал 2“]] во септември 1995 година. Во комбинација со [[НАТО-во бомбардирање на Република Српска|воздушната кампања на НАТО во Босна и Херцеговина]], довело до почеток на мировни преговори што резултирале со [[Дејтонски мировен договор|Дејтонскиот договор]] неколку месеци подоцна. <ref>{{Harvnb|Time|11 September 1995}}</ref> Развојот на настаните, исто така, довел до враќање на преостанатите области под српска контрола во источна Славонија и [[Барања]] под хрватска контрола преку [[Ердутски договор|Ердутскиот договор]], <ref>{{Harvnb|Ramet|Matić|2007}}</ref> со што завршила [[Хрватската војна за независност]] во ноември. <ref>{{Harvnb|The New York Times|12 November 1995}}</ref> Леснотијата со која хрватската армија (ХА) ја постигнала победата ги изненадило многу набљудувачи, бидејќи западните разузнавачки служби предвиделе пораз на Хрватска. <ref>{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> Меѓународните реакции на операцијата „Бура“ брзо се развиле од емотивни аргументи, кои ја поддржувале која било страна во битката, до оние што мирно ја проценувале ситуацијата на теренот. <ref name="Ahrens176">{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> Претставници на ОН и повеќето меѓународни медиуми ја критикувале Хрватска. <ref name="Sadkovich137">{{Harvnb|Sadkovich|1998}}</ref> [[Карл Билд]], преговарач на ЕУ кој работел за поранешна Југославија, јавно ја осудил Хрватска, додека специјалниот претставник на ОН, Столтенберг, го повикал личниот претставник на генералниот секретар на ОН, [[Јасуши Акаши]], да побара напади од НАТО врз ХА. Германскиот министер за надворешни работи, [[Клаус Кинкел]], изразил жалење, но додал дека „...''годините на српската агресија... сериозно го искушија трпението на Хрватска''“. <ref>{{Harvnb|Time|14 August 1995}}</ref> Одговорот на САД бил мешан. Додека министерот за одбрана [[Вилијам Пери]] позитивно размислувал за воениот развој, <ref name="Sadkovich137" /> додека Галбрејт го изразил своето неодобрување. На 10 август, [[Совет за безбедност на ООН|Советот за безбедност на ООН]] ја издал Резолуцијата 1009 со која побарал Хрватска да ги запре воените операции, осудувајќи го таргетирањето на мировниците на ООН и повикувајќи на продолжување на разговорите - но не повикувајќи на повлекување на ХА. До 18 август, американските дипломати во тимот на Роберт Фрејсур, задолжени да посредуваат во Босанската војна, верувале дека операцијата „Бура“ ѝ дава шанса на нивната дипломатска мисија да успее, <ref>{{Harvnb|Holbrooke|1999}}</ref> одразувајќи го мислењето на [[Претседател на Соединетите Американски Држави|американскиот претседател]] [[Бил Клинтон]] дека Србите нема сериозно да преговараат освен доколку не претрпат големи воени порази. <ref>{{Harvnb|Riley|2010}}</ref> [[Податотека:16_obljetnica_vojnoredarstvene_operacije_Oluja_05082011_355.jpg|мини|Церемонија по повод 16-годишнината од операцијата „Бура“]] Во Србија, [[Слободан Милошевиќ|Милошевиќ]] го осудил хрватскиот напад, но печатот под влијание на Милошевиќ, исто така, го осудил раководството на РСК како некомпетентно, <ref>{{Harvnb|The Independent|5 August 1995}}</ref> додека најекстремните политичари, вклучувајќи го и [[Воислав Шешељ]], барале одмазда против Хрватска. <ref>{{Harvnb|The Independent|6 August 1995}}</ref> Водачот на босанските Срби, [[Радован Караџиќ|Радован Караџиќ,]] ја молел Југословенската армија да помогне, обвинувајќи го Милошевиќ за предавство. <ref>{{Harvnb|The Independent|9 August 1995 (a)}}</ref> Во Хрватска, единиците на ХА кои се враќале во своите бази биле пречекани како херои во бројни градови, а бил создаден и комеморативен медал кој ќе им се издал на војниците на ХА кои учествувале во операцијата. <ref>{{Harvnb|Narodne novine|7 August 1995}}</ref> На 26 август, Хрватска го организирала Возот на слободата - железничка тура што ги пренесувала Туѓман и поголемиот дел од хрватските владини претставници, јавни личности, новинари и дипломати во Хрватска од Загреб до Карловац, Госпиќ, Книн и Сплит. <ref>{{Harvnb|Tanner|2001}}</ref> Туѓман одржал говор на секоја од станиците. <ref>{{Harvnb|Office of the President}}</ref> Во Книн, тој изјавил: ''„[Србите] немаа време дури ни да ги соберат своите валкани [пари] и својата валкана долна облека. На овој ден, можеме да кажеме дека Хрватска престана да го носи својот историски крст. Ова не е само ослободување на земјата, туку и создавање основа за слободна и независна Хрватска за вековите што доаѓаат''.“ <ref>{{Harvnb|Hockenos|2003}}</ref> За време на последниот митинг во [[Сплит]], на кој присуствувале 300.000 луѓе, Туѓман ветил дека ќе го ослободи и [[Вуковар]]. <ref>{{Harvnb|Nacional|17 May 2005}}</ref> == Комеморација == Хрватите и Србите имаат спротивставени ставови за операцијата. <ref>{{Harvnb|B92|4 August 2012}}</ref> Во Хрватска, 5 август - денот кога хрватската армија го освоила Книн - бил избран за Ден на победата и татковинската благодарност и Ден на хрватските бранители, хрватски државен празник кога официјално се слави операцијата „Бура“. <ref>{{Harvnb|HRT|5 August 2012}}</ref> Во Србија и Република Српска, денот се одбележува со жалост за убиените Срби и оние кои побегнале за време или по операцијата. <ref>{{Harvnb|Politika|4 August 2010}}</ref> Во 2015 година, на 20-годишнината од операцијата, [[Хрватска национална телевизија|Хрватската национална телевизија]] (ХРТ) го продуцирала ''„Година Олује“,'' документарец во четири епизоди за подготовката и извршувањето на операцијата „Бура“. Серијата ја режирал хрватско-американскиот режисер Џек Бариќ. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nacional.hr/serijal-godina-oluje-kako-je-dokumentarac-jacka-barica-2015-otkrio-istinu-o-ulozi-amerikanaca-u-oluji/|title=SERIJAL 'GODINA OLUJE': Kako je dokumentarac Jacka Barica 2015. otkrio istinu o ulozi Amerikanaca u 'Oluji'|date=5 August 2021|work=NACIONAL.HR|language=hr|accessdate=2023-01-01}}</ref> На 23-годишнината од операцијата, на прославата во Книн присуствувал бригадниот Иван Машуловиќ, воено лице на [[Црна Гора]]. Тоа било прв пат [[Црна Гора]] да испрати претставник во Книн. Овој потег бил остро критикуван од црногорските просрпски политичари и српските медиуми. Црногорската [[Десница (политика)|десничарска]] партија [[Нова српска демократија]] (НСД) го нарекол Машуловиќ предавник, како и оние „''кои го испратија на прослава на злосторство против српскиот народ''“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/u-kninu-na-proslavi-oluje-nikad-manje-posjetitelja-sve-je-proslo-bez-euforije-u-kaficima-razocarani-a-kako-ce-biti-guzvi-kada-su-svi-u-irskoj-7691646|title=U Kninu na proslavi Oluje nikad manje posjetitelja, sve je prošlo bez euforije, u kafićima razočarani: 'A kako će biti gužvi kada su svi u Irskoj'|last=Žabec|first=Krešimir|date=2018-08-05|work=Jutarnji list|language=hr-hr|accessdate=2020-08-08}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2018/08/06/montenegro-officer-storm-commemoration-attendance-causes-anger-08-06-2018/|title=Montenegrin Officer Slammed for Attending Croatian 'Storm' Ceremony|date=2018-08-06|work=Balkan Insight|language=en-US|accessdate=2020-08-08}}</ref> Некои отишле дотаму што го споредиле со црногорскиот фашистички соработник [[Секула Дрљевиќ]] . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://express.24sata.hr/top-news/ljudski-izrod-uvrede-za-atasea-crne-gore-zbog-oluje-17049|title="Ljudski izrod" - uvrede za atašea Crne Gore zbog Oluje|date=2018-08-07|work=Express|language=hr|accessdate=2020-08-08}}</ref> Црногорското [[Министерст за одбрана на Црна Гора|Министерство за одбрана]] ја бранело својата одлука да испрати претставник, наведувајќи дека „''Црна Гора нема да се бори во туѓи битки. Црна Гора има став за градење добрососедски односи со сите земји во регионот''“, вклучувајќи ја „''блиската и пријателска''“ Србија и „''блиската и пријателска''“ сојузничка на [[НАТО]] Хрватска. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/30256-montenegro-defends-participation-in-operation-storm-celebrations|title=Montenegro Defends Participation in Operation Storm Celebrations|last=Hina|date=2018-08-07|work=Total Croatia News|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729131907/https://www.total-croatia-news.com/politics/30256-montenegro-defends-participation-in-operation-storm-celebrations|archive-date=29 July 2021|accessdate=2020-08-08}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vijesti.hrt.hr/455631/crna-gora-brani-nazocnost-svojeg-izaslanika-na-proslavi-oluje-u-kninu|title=Crna Gora brani nazočnost svojeg izaslanika na proslavi Oluje|last=D. M.|last2=Hina|date=2018-08-07|work=Hrvatska radiotelevizija|language=hr-hr|accessdate=2020-08-08}}</ref> На 25-годишнината од операцијата, на прославата во [[Книн]] за прв пат присуствувал политички претставник на етничките [[Срби во Хрватска|Срби]], вицепремиерот на Хрватска [[Борис Милошевиќ]]. Неговиот потег бил аплаудиран низ цела Хрватска, а [[Премиер на Хрватска|премиерот на Хрватска]] [[Андреј Пленковиќ]] изјавил дека тоа ќе „''испрати нова порака за хрватското општество, односите меѓу Хрватите и српското малцинство... меѓу Хрватска и Србија''“. <ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/08/croatia-marks-25-years-war-tolerance-message-200805085400673.html|title=Croatia marks 25 years since war with tolerance message|date=2020-08-05|work=Al Jazeera|accessdate=2020-08-07}}</ref> Други значајни политичари кои го пофалиле се членот на опозициската [[Социјалдемократска партија на Хрватска|Социјалдемократска партија]] (СДП) [[Пеѓа Грбин]], претседателот на [[Самостојна демократска српска партија|Самостојната демократска српска партија]] (СДСС) Милорад Пуповац, лидерот на [[Демократски сојуз на Хрватите во Војводина|Демократскиот сојуз на Хрватите во Војводина]] (ДСХВ) [[Томислав Жигманов]], градоначалникот на Книн [[Марко Јелиќ]] и пензионираниот генерал [[Павао Миљавац]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/nakon-25-godina-doslo-je-do-prekretnice-za-srbe-u-hrvatskoj-moramo-iskazati-pocast-svim-zrtvama-15011348|title=Nakon 25 godina došlo je do prekretnice za Srbe u Hrvatskoj: 'Moramo iskazati počast svim žrtvama'|last=Vuković|first=Rozita|date=2020-08-01|work=Jutarnji list|language=hr-hr|accessdate=2020-08-07}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hr.n1info.com/Vijesti/a532189/Pupovac-Boris-Milosevic-zasluzuje-podrsku-svih-i-u-Hrvatskoj-i-izvan-nje.html|title=Pupovac: Boris Milošević zaslužuje podršku svih - i u Hrvatskoj i izvan nje|date=2020-08-03|work=N1 Hrvatska|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806125313/http://hr.n1info.com/Vijesti/a532189/Pupovac-Boris-Milosevic-zasluzuje-podrsku-svih-i-u-Hrvatskoj-i-izvan-nje.html|archive-date=6 August 2020|accessdate=2020-08-07}}</ref> Потегот на Милошевиќ бил пречекан со критики од крајно десничарската партија Татковинско движење (ДП) и членовите на паравоената група [[Хрватски одбранбени сили]] (ХОС). Лидерот на Движењето за татковината, [[Мирослав Шкоро]], одбил да учествува на официјалната церемонија, и покрај тоа што бил заменик -претседател на парламентот, и изјавил дека „''нема причина за помирување од каков било вид''“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/skoro-nema-razloga-ni-za-kakvo-pomirenje-a-u-kninu-ima-vise-policije-i-vojske-nego-naroda-15012073|title=Škoro: Nema razloga ni za kakvo pomirenje, a u Kninu ima više policije i vojske nego naroda|last=Hina|date=2020-08-05|work=Jutarnji list|language=hr-hr|accessdate=2020-08-07}}</ref> Овој потег бил негативно примен и од [[Влада на Србија|владите на Србија]] и [[Влада на Република Српска|Република Српска]]. На прославата, премиерот Пленковиќ, [[Претседател на Хрватска|претседателот]] [[Зоран Милановиќ]] и генералот Готовина испратиле пораки за мир и помирување, како и сочувство за српските цивилни жртви. <ref name="balkaninsight">{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2020/08/05/croatia-hails-25th-anniversary-of-operation-storm-victory-serbs-mourn/|title=Croatia Hails 25th Anniversary of Operation Storm Victory; Serbs Mourn|last=Vladisavljević|first=Anja|last2=Stojanović|first2=Milica|date=2020-08-05|work=Balkan Insight|accessdate=2020-08-07}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtl.hr/vijesti-hr/novosti/hrvatska/3862718/gotovina-komentirao-hos-ovce-u-kninu-u-svemu-pa-i-u-slobodi-postoji-disciplina/|title=Gotovina komentirao HOS-ovce u Kninu: 'U svemu pa i u slobodi postoji disciplina'|last=Hina|date=2020-08-05|work=rtl.hr|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807030240/https://www.rtl.hr/vijesti-hr/novosti/hrvatska/3862718/gotovina-komentirao-hos-ovce-u-kninu-u-svemu-pa-i-u-slobodi-postoji-disciplina/|archive-date=7 August 2020|accessdate=2020-08-07}}</ref> Србија одржала комеморација на мостот Рача над [[Сава|реката Сава]], додека на мостот било поставено табло со актери облечени како бегалци кои седат во автомобили и трактори од југословенскиот период. [[Категорија:Судири во 1995 година]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] [[Категорија:Судири во 1995 година]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] jwnzikddkh1va03dpq642vr79hnsf30 5532984 5532981 2026-04-02T06:11:38Z Тиверополник 1815 5532984 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Операција „Бура“|image=Map 49 - Croatia - Operation Oluja, 4-8 August 1995.jpg|caption=Карта на операцијата „Бура“<br />Сили: {{legend inline|#b89835|Croatia}} {{legend inline|#b5666b|RSK}} {{legend inline|#628d3e|Bosnia and Herzegovina}}|partof=[[Хрватска војна за независност]], [[Босанска војна]] и [[Меѓубошњачка војна]]|place=[[Хрватска]] и [[Република Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]]|date=4–7 август 1995 година (големи операции)<br>8–14 август 1995 година (последователни операции)|territory=Хрватска вратила {{convert|10400|km2|sqmi|abbr=on}} од територијата.|result=Хрватска и Босанска победа|combatant1={{flag|Croatia}}<br />{{nowrap|{{flagdeco|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[Republic of Bosnia and Herzegovina|Bosnia and Herzegovina]]}}<br />{{flag|Herzeg-Bosnia}}|combatant2={{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Република Српска Краина|Српска Краина]]<br />{{flagicon image|Flag of the Autonomous Province of Western Bosnia.svg}} [[Автономна покраина Западна Босна|Западна Босна]]|commander1={{flagicon|Croatia}} [[Фрањо Туѓман]]<br />{{flagicon|Croatia}} [[Никица Валентиќ]]<br /> {{flagicon|Croatia}} [[Звонимир Червенко]]<br />{{flagicon|Croatia}} [[Анте Готовина]]<br />{{flagicon|Croatia}} [[Мирко Норац]]<br />{{flagicon|Croatia}} Миљенко Црњац<br />{{flagicon|Croatia}} Иван Басарац<br />{{flagicon|Croatia}} [[Петар Стипетиќ]]<br />{{flagicon|Croatia}} Лука Џанко<br />{{flagicon|Croatia}} Стјепан Гргац {{KIA}}<br /> {{flagicon|Republic of Bosnia and Herzegovina}} [[Алија Изетбеговиќ]]<br />{{flagicon|Republic of Bosnia and Herzegovina}} [[Атиф Дудаковиќ]]<br>{{flagicon|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[Изет Наниќ]]{{KIA}}<ref name=BB416>{{harvnb|CIA|2002|p=416}}</ref><br />{{flagicon|Croatia}} [[Рахим Адеми]]|commander2={{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Милан Мартиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Милан Бабиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Миле Мркшиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Миле Новаковиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Слободан Ковачевиќ<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Стеван Шево<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Чедо Булат {{POW}}{{Surrendered}}<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Милорад Ступар<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Слободан Тарбук<br />{{flagicon image|Flag of the Autonomous Province of Western Bosnia.svg}} [[Фикрет Абдиќ]]|units1={{flagicon image|Flag of Croatian Army.svg}} [[Хрватска војска]]<br />{{flagicon image|Emblème de l'Antiteroristička jedinica Lučko (ATJ Lučko).svg|border=|size=20px}} [[Хрватска специјална полиција (1991–1995) | Хрватска специјална полиција]]<br />{{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[Армија на Република Босна и Херцеговина |Армија на Босна и Херцеговина]]<br />{{flagicon image|Flag of Croatian Defence Council.svg}} [[Хрватскиот совет за одбрана]]|units2={{flagicon image|War Flag of Serbian Krajina.svg}} [[Српска војска на Краина]]<br />{{flagicon image|border=|Logo of the National Defense Of Western Bosnia.png|size=23px}} [[Национална одбрана на автономната покраина Западна Босна | Национална одбрана на Западна Босна]]|strength1={{flagicon image|Flag of Croatian Army.svg}} Хрватска: 130,000 војници<br />{{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[Армија на Република Босна и Херцеговина|БИХ]]: 3,000 војници|strength2={{flagicon image|War Flag of Serbian Krajina.svg}} [[Српска војска на Краина|Краина]]: 27,000&ndash;34,000 војници<br /> {{flagicon image|border=|Logo of the National Defense Of Western Bosnia.png|size=23px}} [[Национална одбрана на автономната покраина Западна Босна|Западна Босна]]: 4,000&ndash;5,000 војници|casualties1=174–211 мртви<br />1,100–1,430 повредени<br/>3 заробени|casualties2=560 killed<br />4,000 [[POWs]]|casualties3=Смртни случаи на српски цивили:<br />214 (хрватски извори) &ndash; 1,192 (српски извори)<br />~400 ([[Фонд за хуманитарно право]])<br/> Смртни случаи на српски хрватски: 42<br />Бегалци:<br />150,000–200,000 [[Срби]] од поранешната [[Република Српска Краина|РСК]]<br />21,000 Босански муслимани од поранешната [[Автономна покраина Западна Босна|АПЗБ]]<nowiki>]]</nowiki><br />22,000 Бошњаци и [[Хрвати]] од [[Република Српска (1992–1995)|РС]]<br/> Останати:<br />4 мртви мировници на [[Обединети нации|ОН]], 16 ранети}}{{Главна|Распад на СФРЈ|Хрватска војна за независност}} '''Операција „Бура“''' ([[Српскохрватски јазик|српскохрватски]]: ''Operacija Oluja, Операција Олуја'') - последната голема битка од [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]] и главен фактор за исходот од [[Босанска војна|Босанската војна]]. Операцијата завршила со одлучувачка победа за [[Хрватска армија|Хрватската армија]] (ХА), која нападнала фронт од 630 километри против самопрогласената [[Република Српска Краина]] (РСК) и стратешка победа за [[Армија на Република Босна и Херцеговина|Армијата на Република Босна и Херцеговина]] (АРБиХ). ХА била поддржана од хрватската специјална полиција која напредувала од планината [[Велебит]], а АРБиХ се наоѓала во кај [[Бихаќ]], во задниот дел на [[Армија на Република Српска Краина|Армијата на Република Српска Краина]] (АРСК). Битката, започната за враќање на [[Хрватска|хрватската]] контрола врз {{км2|10,400}} територија - што претставува 18,4% од територијата што ја барала - и бошњачката контрола врз Западна Босна, била најголемата копнена битка што се случила во Европа помеѓу крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и [[Руска инвазија на Украина (2022)|руската инвазија на Украина во 2022 година]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kyivpost.com/opinion/974|title=Opinion: Operation Storm 2.0 or TKO in the Donbas|last=Nagel|first=Hannes|work=www.kyivpost.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250825104713/https://www.kyivpost.com/opinion/974|archive-date=2025-08-25|accessdate=2025-11-13}}</ref> Операцијата „Бура“ започнала во зори на [[4 август]] [[1995]] година и била прогласена за завршена вечерта на [[7 август]], и покрај значителните операции против отпорот кои траеле до [[14 август]]. Операцијата „Бура“ претставува стратешка победа во [[Босанска војна|Босанската војна]], со која ефикасно се ставило крај на [[Опсада на Бихаќ (1992–1995)|опсадата на Бихаќ]] и се ставиле ХА, Хрватскиот совет за одбрана (ХВО) и АРБиХ во позиција да го променат воениот баланс на моќ во [[Република Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]] преку последователната [[операција „Маестрал 2]]“. Операцијата била замислена врз основа на напредувањето на ХА и ХВО направени за време на [[Операција „Лето 95“|операцијата „Лето 95“]], кога биле добиени стратешки позиции што овозможиле брзо заземање на главниот град на РСК, [[Книн]], и врз постојаното вооружување и обука на ХА од почетокот на Хрватската војна за независност, кога РСК била создадена за време на Српската револуција и интервенцијата на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] . Самата операција следела по неуспешна мировна мисија на [[Обединети нации|Обединетите нации]] (ООН) и дипломатски напори за решавање на воениот судир. Стратешкиот успех на ХА и АРБиХ била резултат на низа подобрувања на самите армии и клучни пробиви направени на позициите на АРСК кои последователно биле искористени од ХА и АРБиХ. Нападот не бил веднаш успешен во сите точки, но заземањето на клучните местоположби довело до колапс на командната структура на АРСК и целокупната одбранбена способност. Заземањето на [[Босанско Грахово]] од страна на ХА, непосредно пред операцијата, и напредувањето на специјалната полиција кон Грачац, го направиле речиси невозможно да се одбрани Книн. Во [[Лика]], две гардиски бригади брзо ја пресекле областа што ја држела АРСК, на која ѝ недостасувало тактичка длабочина и мобилни резервни сили, и тие изолирале жаришта на отпор, позиционирале мобилни сили за одлучувачки северен продор во зоната на одговорност на [[Карловац|Карловачкиот]] корпус (АОР) и ја турнале АРСК кон [[Бановина (регион)|Бановина]]. Поразот на АРСК кај Глина и [[Петриња]], по тешка одбрана, го поразил и Банискиот корпус на АРСК, бидејќи неговата резерва била прикована од АРБиХ. РСК се потпирала на војските на [[Република Српска]] и [[Србија и Црна Гора|Југославија]] како своја стратешка резерва, но тие не интервенирале во битката. САД, исто така, одиграле улога во операцијата со тоа што ја насочиле Хрватска кон фирмата за воени консултантски услуги, „''[[Military Professional Resources]]''“, која потпишала договор лиценциран од [[Пентагон]] за советување, обука и обезбедување разузнавачки информации на хрватската армија. ХА и специјалната полиција имале 174-211 убиени или исчезнати лица, додека АРСК имала 560 убиени војници. Исто така, биле убиени и четворица мировници на ОН. ХА заробила 4.000 воени затвореници. Бројот на смртни случаи на српски цивили е спорен - Хрватска тврди дека 214 биле убиени, додека српските извори наведуваат 1.192 убиени или исчезнати цивили. Хрватското население со години претходно било подложено на етничко чистење во областите што ги држела АРСК од страна на бунтовничките српски сили, при што се проценува дека 170.000-250.000 биле протерани и стотици убиени. За време и по офанзивата, околу 150.000-200.000 Срби од областа порано држена од АРСК побегнале, а хрватските сили извршиле разни злосторства врз некои од преостанатите цивили таму. На 4 август, властите на РСК наредиле евакуација на населението во областите Северна Далмација и Лика, по што следеле во Глина и Вргинмост на 6 август. Хрватското српско население кое побегнало, формирало едно од најголемите бегалски популации во Европа. <ref name="adamjones">{{Наведена книга|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|last=Jones|first=Adam|date=2023|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-95870-6|page=64|language=en|author-link=Adam Jones (Canadian scholar)}}</ref> [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ) подоцна им судел на тројца хрватски генерали обвинети за [[Воено злосторство|воени злосторства]] и учество во заеднички злосторнички потфат со цел протерување на српското население од Хрватска, иако сите тројца на крајот биле ослободени, а трибуналот ги отфрлил обвиненијата за злосторнички потфат. МКТЈ заклучил дека операцијата „Бура“ не била насочена кон етнички прогон, бидејќи цивилите не биле намерно целени. МКТЈ изјавил дека хрватската армија и Специјалната полиција извршиле голем број злосторства против српското население по артилерискиот напад, но дека државното и военото раководство не биле одговорни за нивното создавање и организација и дека Хрватска немала специфична намера да го расели српското малцинство во земјата. Сепак, Хрватска усвоила дискриминаторски мерки за да им го отежни враќањето на Србите. „[[Хјуман рајтс воч]]“ објавил дека огромното мнозинство од злоупотребите за време на операцијата биле извршени од хрватските сили и дека злоупотребите продолжиле во голем обем со месеци потоа, што вклучувало погубувања на српски цивили и палење и уништување на српски имот. Во 2010 година, [[Србија]] поднела контратужба против Хрватска пред [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] (МСП), тврдејќи дека офанзивата претставува геноцид. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26415503|title=Croatia accuses Serbia of 1990s genocide|date=2014-03-03|work=BBC News|access-date=2025-03-29|language=en-GB}}</ref> Во 2015 година, судот пресудил дека ниту Србија ниту Хрватска не прикажале доволно докази дека која било од страните извршила [[геноцид]], со што ги отфрлил двата случаи. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-31104973|title=UN court dismisses Croatia and Serbia genocide claims|date=2015-02-03|work=BBC News|access-date=2025-03-29|language=en-GB}}</ref> == Позадина == [[Податотека:CroatianSerbs.jpg|мини|Области населени со Срби во Хрватска според пописот од 1981 година]] Во Југославија се појавила криза со [[Револуции од 1989 година|слабеењето]] на [[Источен блок|комунистичките држави во Источна Европа]] кон крајот на [[Студена војна|Студената војна]]. Во [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]], регионалниот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Сојузот на комунисти на Југославија]], [[Сојуз на комунистите на Хрватска|Сојузот на комунисти на Хрватска]], ја изгубил својата идеолошка моќ. <ref>{{Наведено списание|last=Pešić|first=Vesna|author-link=Vesna Pešić|date=April 1996|title=Serbian Nationalism and the Origins of the Yugoslav Crisis|url=http://www.usip.org/publications/serbian-nationalism-and-origins-yugoslav-crisis|journal=Peaceworks|publisher=[[United States Institute of Peace]]|issue=8|page=12|archive-url=https://archive.today/20120918000927/http://www.usip.org/publications/serbian-nationalism-and-origins-yugoslav-crisis|archive-date=18 September 2012|access-date=29 November 2012}}</ref> <ref name="NYTimes-Kosovo-Repression">{{Наведени вести|url=http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/serbia/kosovo/index.html|title=Kosovo|date=23 July 2010|work=[[The New York Times]]|access-date=10 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023074115/http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/serbia/kosovo/index.html|archive-date=23 October 2012}}</ref> Републиките [[Социјалистичка Република Словенија|Словенија]] и [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]] започнале да се залагаат за [[децентрализација]]. <ref name="NYT-Croatia-Prosperity-1985">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1985/12/08/world/yugoslav-republic-jealously-guards-its-gains.html?ref=croatia|title=Yugoslav republic jealously guards its gains|last=Henry Kamm|date=8 December 1985|work=The New York Times|access-date=10 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515063701/http://www.nytimes.com/1985/12/08/world/yugoslav-republic-jealously-guards-its-gains.html?ref=croatia|archive-date=15 May 2013|author-link=Henry Kamm}}</ref> [[Социјалистичка Република Србија|Србија]], предводена од [[Слободан Милошевиќ]], се придржувала кон [[Централизам|централизмот]] и [[Еднопартиска држава|еднопартиското владеење]]. По серијата улични протести наречени [[Антибирократска револуција|антибирократски револуции]] од неговите поддржувачи во 1988-89 година, била соборена владата на [[Социјалистичка Република Црна Гора]], како и владите на српските автономни покраини [[Социјалистичка Автономна Покраина Војводина|Војводина]] и [[Социјалистичка Автономна Покраина Косово|Косово]], заменувајќи ги нивните лидери со сојузници на Милошевиќ, по кое Хрватска и Словенија се свртеле против него. <ref name="Ambrosio">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=XuPEEAAAQBAJ&pg=PA33|title=Irredentism: Ethnic Conflict and International Politics|last=Ambrosio|first=Thomas|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2001|isbn=978-0-313-07342-7|pages=33–34}}</ref> На 8 јули 1989 година, во [[Книн]] се одржал голем српски националистички митинг, за време на кој биле прикажани транспаренти со закани за интервенцијата на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА) во Хрватска, како и [[Четници|четничка]] иконографија. <ref name=":2">{{Наведена книга|title=The Hour of Europe: Western Powers and the Breakup of Yugoslavia|last=Glaurdić|first=Josip|date=2011|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-16645-3|location=New Haven, CT|pages=51–53}}</ref> За време на [[Југославија во Втората светска војна|Втората светска војна во Југославија]], тие дејствувале како „легални“ помошни сили под контрола на [[Сили на Оската|Оската]], <ref>Tomasevich, Jozo (1975). ''War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks''. Stanford: Stanford University Press. {{ISBN|978-0-8047-0857-9}} pp. 224-225</ref> и повеќето историчари кои го разгледувале ова прашање ги сметаат [[Четнички злосторства во Втората светска војна|четничките злосторства]] врз муслиманите и Хрватите во овој период како [[геноцид]]. Во есента 1989 година, српската влада извршила притисок врз хрватската влада да дозволи серија српски националистички собири во земјата. Српските медиуми и разни српски интелектуалци започнале да го нарекуваат хрватското раководство како „[[Усташи|усташко]]“ и започнале да се повикуваат на [[Геноцид над Србите во Независна Држава Хрватска|геноцидот и други злосторства извршени од усташите]] помеѓу 1941 и 1945 година. Српското политичко раководство ја одобрило реториката и го обвинила хрватското раководство дека е „слепо националистичко“ кога се започнало да се спротиставува. На [[4 март]] [[1990]] година, 50.000 Срби се собрале на [[Петрова Гора]] и извикувале негативни ставови насочени кон [[Фрањо Туѓман]], скандирале „[[Големосрпство|Ова е Србија]]“ и изразиле поддршка за Милошевиќ. <ref>{{Наведена книга|title=Croatia: a history|last=Goldstein|first=Ivo|date=2011|publisher=Hurst|isbn=978-1-85065-525-1|edition=3. impr|location=London|pages=214}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,QUERYRESPONSE,HRV,4562d8b62,3ae6ab78c,0.html|title=UNHCR {{!}} Refworld {{!}} Yugoslavia: Demonstrations in Croatia and Vojvodina|date=2012-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324161438/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,QUERYRESPONSE,HRV,4562d8b62,3ae6ab78c,0.html|archive-date=24 March 2012|accessdate=2025-04-17}}</ref> Туѓман се истакнал како дисидент кој се залагал за независност, а неговото водство делумно се темелело на [[Србофобија|антисрпска]] реторика и симболи. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=WAOxl4-HS1wC&pg=PA74|title=For Kin or Country: Xenophobia, Nationalism, and War|last=Saideman|first=Stephen M.|last2=Ayres|first2=R. William|date=2008|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-23151-449-1|page=74}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qtvlVCB3rPwC&pg=PA492|title=Encyclopedia of Conflicts since World War II|last=Ciment|first=James|last2=Hill|first2=Kenneth|date=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-13659-621-6|page=492}}</ref> Во април-мај 1990 година, десничарската, пронезависна [[Хрватска демократска заедница]] (ХДЗ) на Туѓман победила на [[Парламентарни избори во Хрватска (1990)|првите повеќепартиски избори]] во [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]] . <ref name="Søberg&Ramet">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lIcX_1DyNMUC|title=Democratic Transition in Croatia: Value Transformation, Education, and Media|last=Søberg|first=Marius|publisher=Texas A&M University Press|year=2007|isbn=978-1-60344-452-1|editor-last=Matić|editor-first=Davorka|location=College Station, Texas|page=17, 42|editor-last2=Ramet|editor-first2=Sabrina P.}}</ref> Изборната победа на ХДЗ предизвикала збунетост кај голем дел од населението на [[Срби во Хрватска|хрватските Срби]], кои го споредле повторното оживување на [[Хрватски национализам|хрватскиот национализам]] преку враќањето на [[Фашизам|фашистичкиот]] усташки режим, кој владеел со [[Марионетска држава|марионетската држава]] на [[Сили на Оската|Оската]] позната како [[Независна Држава Хрватска]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Ова, пак, поттикнало пораст на [[Српски национализам|српскиот национализам]] во многу заедници на хрватските Срби, што било охрабрено од владата на Социјалистичка Република Србија, предводена од Милошевиќ. <ref name="Armatta16">{{Harvnb|Armatta|2010}}</ref> Истакнати членови на владата на РСК, вклучувајќи ги [[Милан Бабиќ]] и [[Милан Мартиќ]], подоцна сведочеле дека [[Белград]] водел [[Пропаганда|пропагандна]] кампања прикажувајќи ги Србите во Хрватска како да се под закана за геноцид од страна на хрватското мнозинство. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icty.org/x/cases/babic/tjug/en/bab-sj040629e.pdf|title=The Prosecutor vs. Milan Babić - Judgement|date=26 June 2009|work=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref> Владата предводена од ХДЗ промовирала традиционалистичка и ексклузивна претстава за Хрватска како хрватска држава во која Србите станале непожелни. Многу Срби биле отстранети од бирократските системи и полицијата и заменети со етнички Хрвати, двојазичните сообраќајни знаци биле отстранети дури и во областите со мнозинско српско население, а усташките симболи понекогаш биле обновувани. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lVKzAQAAQBAJ&pg=PA157|title=Living Together After Ethnic Killing: Exploring the Chaim Kaufman Argument|last=Licklider|first=Roy|last2=Bloom|first2=Mia|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781317969891|pages=157–158}}</ref> На [[14 мај]] [[1990]] година, оружјето на [[Територијална одбрана на Југославија|Територијалната одбрана]] на Хрватска, во регионите со хрватско мнозинство, било одземено од [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА). <ref>{{Наведена книга|title=Confronting the Yugoslav Controversies: A Scholars' Initiative|last=Charles W. Ingrao, Thomas Allan Emmert|publisher=Purdue University Press|year=2009|isbn=978-1557535337|pages=237, 240}}</ref> Во август 1990 година, во Хрватска се случил бунт познат како [[Балванска револуција]], центриран во областите претежно населени со Срби во [[Далмација|далматинската]] заднина околу градот [[Книн]], <ref>{{Harvnb|The New York Times|19 August 1990}}</ref> како и во делови од регионите [[Лика]], [[Кордун]] и [[Бановина (регион)|Бановина]], и населби во [[Славонија|источна Хрватска]] со значително српско население. <ref name="MarticICTY">{{Harvnb|ICTY|12 June 2007}}</ref> Областите последователно биле формирани во меѓународно непризнаена квази-држава, [[Република Српска Краина]] (РСК), а откако ја прогласила својата намера да се отцепи од Хрватска и да се придружи на [[Република Србија (1992—2006)|Република Србија]], [[Влада на Република Хрватска|Владата на Република Хрватска]] ја прогласила РСК за бунтовничка. <ref>{{Harvnb|The New York Times|2 April 1991}}</ref> На [[22 декември]] [[1990]] година бил ратификуван нов [[Устав на Хрватска|хрватски устав]], со кој се отфрлил [[Комунизам|комунистичкиот]] [[Еднопартиска држава|еднопартиски систем]], се усвоил [[Либерална демократија|либерално-демократски]] устав и се отстранила етикетата „социјалистичка“ од името на земјата, со што земјата станала позната како Република Хрватска. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1990_12_56_1092.html|title=Ustav Republike Hrvatske|work=narodne-novine.nn.hr|accessdate=2025-04-22}}</ref> Србите биле деградирани од уставна нација во национално малцинство. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=oFXdiS25N78C&pg=PA118|title=Central and Southeast European Politics since 1989|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139487504|editor-last=Ramet|editor-first=Sabrina P.|page=118}}</ref> Главната српска политичка партија во Хрватска, [[Српска демократска партија на Хрватска|Српската демократска партија]] (СДС), започнала со изградба на својот национален владин ентитет за да ги зачува правата што Србите ги сметале за одземени и да го зацврсти суверенитетот на хрватските Срби. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=l2nofEbB4wgC&dq=serbs+constituent+nation+croatia&pg=PA83|title=Words Over War: Mediation and Arbitration to Prevent Deadly Conflict|date=2000|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9780847698936|editor-last=Greenberg|editor-first=Melanie C.|page=83|editor-last2=Barton|editor-first2=John H.|editor-last3=McGuinness|editor-first3=Margaret E.}}</ref> На [[1 април]] [[1991]] година, Српскиот национален совет прогласил дека ќе се отцепи од Хрватска. <ref name="NYTimes-Separation-1Apr1991">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1991/04/02/world/rebel-serbs-complicate-rift-on-yugoslav-unity.html?ref=croatia|title=Rebel Serbs Complicate Rift on Yugoslav Unity|last=Chuck Sudetic|date=2 April 1991|work=The New York Times|access-date=11 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518205440/http://www.nytimes.com/1991/04/02/world/rebel-serbs-complicate-rift-on-yugoslav-unity.html?ref=croatia|archive-date=18 May 2013}}</ref> Собранието на Краина прогласило дека „''територијата на Краина е дел од обединетата територија на Република Србија'' според устав“. Помеѓу август 1990 и април 1991 година биле пријавени над двесте вооружени инциденти во кои биле вклучени бунтовничките Срби и хрватската полиција. Бидејќи ЈНА сè повеќе ја поддржувала РСК, а [[Полиција на Хрватска|хрватската полиција]] се покажала неспособна да се справи со ситуацијата, била формарена [[Хрватска национална гарда|Хрватската национална гарда]] (ХНГ) во мај 1991 година. ХНГ била преименувана во [[Хрватска армија]] (ХА) во ноември. <ref>{{Harvnb|EECIS|1999}}</ref> Воспоставувањето на војската на Хрватска било попречено од [[Резолуција 713 на Советот за безбедност на Обединетите нации|ембаргото за оружје на ОН]] воведено во септември. <ref>{{Harvnb|The Independent|10 October 1992}}</ref> Судирот ескалирал до март 1991 година, што резултирало со започнување на [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. <ref>{{Harvnb|The New York Times|3 March 1991}}</ref> Во јуни 1991 година, Хрватска ја [[Независност на Хрватска|прогласила својата независност]], а [[Распад на СФРЈ|Југославија се распаднала]]. <ref>{{Harvnb|The New York Times|26 June 1991}}</ref> Следел тримесечен мораториум на декларациите на Хрватска и РСК, <ref>{{Harvnb|The New York Times|29 June 1991}}</ref> по што одлуката стапила на сила на 8 октомври. <ref>{{Harvnb|Narodne novine|8 October 1991}}</ref> Последните месеци од 1991 година биле одбележани со најжестоките борби од војната, кои кулминирале со [[Напад на касарната на ЈНА во Хрватска|нападот на касарната]], <ref>{{Harvnb|The New York Times|24 September 1991}}</ref> [[Опсада на Дубровник|опсадата на Дубровник]], <ref>{{Harvnb|Bjelajac|Žunec|2009}}</ref> и [[Битка за Вуковар|битката за Вуковар]]. <ref>{{Harvnb|The New York Times|18 November 1991}}</ref> Во ноември 1991 година, Арбитражната комисија на Мировната конференција за Југославија, предводена од [[Робер Бадентер|Роберт Бадентер]], заклучила на барање на лордот Карингтон дека СФР Југославија е во процес на распаѓање, дека српското население во Хрватска и Босна нема право на самоопределување во форма на нови држави и дека границите меѓу републиките треба да бидат признати како меѓународни граници. Во јануари 1992 година, претставници на Хрватска, ЈНА и [[Обединети нации|Обединетите нации]] (ОН) постигнале договор за спроведување на [[Венсов план|Венсовиот план]], наменет за запирање на борбите. <ref name="NYTimes-Jan3-Ceasefire">{{Harvnb|The New York Times|3 January 1992}}</ref> Со завршувањето на серијата неуспешни прекини на огнот, [[УНПРОФОР|Силите за заштита на Обединетите нации]] (УНПРОФОР) биле распоредени во Хрватска за да го надгледуваат и одржуваат договорот. <ref>{{Harvnb|Los Angeles Times|29 January 1992}}</ref> Нивното распоредување влегло во фаза на застој како што судирот прераснал во статичко рововско војување, а ЈНА наскоро се повлекла од Хрватска во [[Босна и Херцеговина]], каде што се очекувало нов воен судир. Србија продолжила да ја поддржува РСК, <ref>{{Harvnb|Thompson|2012}}</ref> но серија напредувања на Хрватската армија (ХА) вратиле мали области под хрватска контрола кога завршила опсадата на [[Дубровник]], <ref>{{Harvnb|The New York Times|15 July 1992}}</ref> а [[Операција „Масленица“|операцијата Масленица]] резултирала со мали тактички придобивки. <ref>{{Harvnb|The New York Times|24 January 1993}}</ref> Како одговор на успесите на ХА, [[Армија на Република Српска Краина|Армијата на Република Српска Краина]] (АРСК) повремено напаѓала голем број хрватски градови и села со артилерија и ракети. <ref>{{Harvnb|ECOSOC|17 November 1993}}</ref> <ref>{{Harvnb|The New York Times|13 September 1993}}</ref> Откако ЈНА се повлекла во Хрватска, нејзиниот персонал започнал со подготовка за формирање на нова армија на [[Босански Срби|босанските Срби]], бидејќи босанските Срби ја прогласиле Српската Република Босна и Херцеговина на [[9 јануари]] [[1992]] година, пред референдумот за независност на Босна и Херцеговина од 29 февруари &#x2013; 1 март 1992 година. Референдумот подоцна бил наведен како изговор за [[Босанска војна|Босанската војна]] . <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Босанските Срби поставиле барикади во главниот град [[Сараево]] и на други места на 1 март, а следниот ден биле регистрирани првите жртви од војната во Сараево и [[Добој]]. Во последните денови од март, армијата на босанските Срби започнала со гранатирање на [[Босански Брод]], <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> а на 4 април бил нападнат градот Сараево. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> До крајот на годината, армијата на босанските Срби - преименувана во [[Армија на Република Српска]] (АРС) по прогласувањето на државата [[Република Српска]] - контролирала околу 70% од Босна и Херцеговина. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Тој процент нема да се промени значително во текот на следните две години. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Иако војната првично ги спротивставила босанските Срби против несрпското население во земјата, таа се развила во тристран судир до крајот на годината, кога започнала [[Бошњачко-хрватска војна|Хрватско-бошњачката војна]]. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> РСК била поддржана во ограничена мера од Република Српска, која повремено спроведувала воздушни напади од [[Бања Лука]] и бомбардирала неколку градови во Хрватска. <ref>{{Harvnb|The Seattle Times|16 July 1992}}</ref> <ref>{{Harvnb|The New York Times|17 August 1995}}</ref> Во овој период, РСК започнала кампања за [[етничко чистење]] против хрватските цивили. Во 1991 година, 84.000 Хрвати побегнале од територијата што ја држела Србија. <ref name="Blitz">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Mvjm82mAKfkC&pg=PA244|title=War and Change in the Balkans: Nationalism, Conflict and Cooperation|last=Blitz|first=Brad K.|date=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-52167-773-8|page=244}}</ref> Повеќето несрпски граѓани биле протерани до почетокот на 1993 година. Стотици Хрвати биле убиени, а вкупниот број на протерани Хрвати и други несрпски граѓани се движел од 170.000 според [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд]] <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2001/10/10/world/milosevic-indicted-again-is-charged-with-crimes-in-croatia.html?scp=1&sq=milo%C5%A1evi%C4%87%20170000&st=cse|title=Milosevic, Indicted Again, Is Charged With Crimes in Croatia|last=Marlise Simons|date=10 October 2001|work=The New York Times|access-date=26 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520112601/http://www.nytimes.com/2001/10/10/world/milosevic-indicted-again-is-charged-with-crimes-in-croatia.html?scp=1&sq=milo%C5%A1evi%C4%87%20170000&st=cse|archive-date=20 May 2013}}</ref> до четвртина милион луѓе според Хјуман рајтс воч. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/en/news/2001/10/28/milosevic-important-new-charges-croatia|title=Milosevic: Important New Charges on Croatia|date=21 October 2001|publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101225134329/http://www.hrw.org/en/news/2001/10/28/milosevic-important-new-charges-croatia|archive-date=25 December 2010|accessdate=29 October 2010}}</ref> До октомври 1993 година, [[Висок комесаријат на ООН за бегалци|УНХЦР]] проценил дека имало вкупно 247.000 хрватски и други несрпски раселени лица кои доаѓале од областите под контрола на РСК и 254.000 српски раселени лица и бегалци од остатокот од Хрватска, од кои околу 87.000 биле жители на заштитените подрачја на Обединетите нации (УНПА). <ref name="Croatia HRP 1993">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hri.org/docs/USSD-Rights/93/Croatia93.html|title=Croatia Human Rights Practices, 1993|date=31 January 1994|publisher=United States Department of State|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105051829/http://www.hri.org/docs/USSD-Rights/93/Croatia93.html|archive-date=5 November 2013|accessdate=16 May 2008}} {{Source-attribution}}</ref> До ноември 1993 година, помалку од 400 етнички Хрвати останале во заштитената област на [[Обединети нации|Обединетите нации]] позната како Сектор Југ, <ref>{{Harvnb|Department of State|31 January 1994}}</ref> додека дополнителни Хрвати останале во Сектор Север. <ref name="UNCHR">{{Harvnb|ECOSOC|17 November 1993}}</ref> УНХЦР известил дека во деловите на УНПА контролирани од Србите биле постојани кршењата на човековите права врз Хрватите и несрпското население. Некои од „властите“ на Србите од Краина продолжиле да бидат меѓу најфлагрантните сторители на кршења на човековите права врз преостанатото несрпско население, како и врз Србите кои не се согласувале со националистичката политика. Кршењата на човековите права вклучувале убиства, исчезнувања, тепања, малтретирање, присилно преселување или прогонство, со цел да се обезбеди српска доминација во областите. Во 1991 година, 70.000 Срби биле раселени од хрватската територија. Во овој период, Србите што живееле во хрватските градови, особено оние во близина на фронтовските линии, биле подложени на различни форми на дискриминација, од отпуштање од работа до поставување бомби под нивните автомобили или куќи. <ref>{{Harvnb|Goldstein|1999}}</ref> Во 1993 година, УНХЦР, исто така, известил за постојана серија злоупотреби врз Србите во областите под контрола на хрватската влада, што вклучувало убиства, исчезнувања, физичко малтретирање, нелегално притворање, малтретирање и уништување на имот. Хрватските сили, исто така, се вклучиле во етничко чистење врз Србите во источна и западна Славонија и делови од регионот Краина, иако во поограничен обем, а бројот на српски жртви бл помал од хрватските жртви на српските сили. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm|title=Annex IV: The policy of ethnic cleansing|last=Bassiouni|first=M. Cherif|last2=Manikas|first2=Peter M.|date=28 December 1994|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504142243/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm|archive-date=4 May 2012}}</ref> == Вовед == Во ноември 1994 година, [[Опсада на Бихаќ (1992-1995)|опсадата на Бихаќ]], театар на операции во [[Босанска војна|Босанската војна]], влегла во критична фаза бидејќи АРС (Армија на Република Српска) и АРСК (Армија на Република Српска Краина) биле блиску до освојување на градот Бихаќ од [[Армија на Република Босна и Херцеговина|Армијата на Република Босна и Херцеговина]] (АРБиХ). Тоа претставувало стратешка област и, <ref name="Halberstam 2003 284">{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> од јуни 1993 година, [[Бихаќ]] станал едно од шесте Безбедни региони на Обединетите нации воспоставени во Босна и Херцеговина. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Новинарот Маркус Танер цинично коментирал како Србите од „заштитената од ОН“ Краина го гранатирале Бихаќ, „безбедната зона на ОН“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/bosnia-bihac-shelling-destroys-un-peacekeeping-role-serbs-from-protected-krajina-step-up-attacks-on-bosnia-writes-marcus-tanner-in-zagreb-1458096.html|title=Bosnia: Bihac shelling destroys UN peace-keeping role: Serbs from 'protected' Krajina step up attacks on Bosnia, writes Marcus Tanner in Zagreb|last=Tanner|first=Marcus|date=28 April 1993|work=The Independent}}</ref> [[Претседателство на Бил Клинтон|Администрацијата на Клинтон]] сметала дека неговото заземање од страна на српските сили ќе ја интензивира војната и ќе доведе до хуманитарна катастрофа поголема од која било друга во судирот до тој момент. Меѓу [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], [[Франција]] и [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] постоела поделба во врска со тоа како да се заштити областа. <ref>{{Harvnb|The Independent|27 November 1994}}</ref> САД повикале на воздушни напади против АРС, но Французите и Британците се спротивставиле на тоа, наведувајќи ги безбедносните проблеми и желбата да се одржи неутралноста на француските и британските трупи распоредени како дел од УНПРОФОР во Босна и Херцеговина. Од друга страна, САД не биле подготвени да испратат копнени трупи. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Од друга страна, Европејците признале дека САД имаат слобода да предложат воена конфронтација со Србите, потпирајќи се на европските сили да го блокираат секој таков потег, <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> бидејќи [[Претседател на Франција|францускиот претседател]] [[Франсоа Митеран]] ја обесхрабрувал каква било воена интервенција, помагајќи им во голема мера на српските воени напори. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Францускиот став се променил откако [[Жак Ширак]] бил избран за претседател на Франција во мај 1995 година, <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> вршејќи притисок врз Британците да усвојат и поагресивен пристап. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Негирањето на Бихаќ на Србите станало стратешки важно за Хрватска, <ref>{{Harvnb|Hodge|2006}}</ref> а генералот [[Јанко Бобетко]], началникот на хрватскиот Генералштаб, го сметал потенцијалниот пад на Бихаќ како крај на воените напори на Хрватска. <ref name="JL-Winter">{{Harvnb|Jutarnji list|9 December 2007}}</ref> Во март 1994 година бил потпишан [[Вашингтонски договор|Вашингтонскиот договор]], според кој било ставено крај на [[Бошњачко-хрватска војна|хрватско-бошњачката војна]] и на Хрватска ѝ биле обезбедени американски воени советници од „''Military Professional Resources Incorporated''“ (MPRI). <ref name="Dunigan">{{Harvnb|Dunigan|2011}}</ref> <ref>{{Harvnb|The Guardian|8 July 2001}}</ref> Вклученоста на САД ја одразувала новата воена стратегија одобрена од [[Бил Клинтон]] во февруари 1993 година. <ref name="Woodward 2010 432">{{Harvnb|Woodward|2010}}</ref> Бидејќи ембаргото за оружје на ОН сè уште било на сила, ''MPRI'' бил ангажиран наводно за да го подготви високото воено оружје за учество во програмата на [[НАТО]], [[Партнерство за мир]]. ''MPRI'' обучувал офицери и персонал со високото воено оружје 14 недели од јануари до април 1995 година. Исто така, се шпекулирало во неколку извори, вклучувајќи статија во ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]'' од Лесли Вејн и во разни извештаи на српските медиуми, <ref>{{Harvnb|The New York Times|13 October 2002}}</ref> <ref>{{Harvnb|RTS|3 September 2011}}</ref> дека ''MPRI'' можеби и давал воени совети, планирање сценарија и сателитско разузнавање од американската влада на Хрватска, иако ''MPRI'', <ref>{{Harvnb|Avant|2005}}</ref> американски и хрватски претставници ги негирале таквите тврдења. <ref>{{Harvnb|Jutarnji list|20 August 2010}}</ref> <ref>{{Harvnb|RFE|20 August 2010}}</ref> Во ноември 1994 година, Соединетите Американски Држави еднострано го прекинале ембаргото за оружје против Босна и Херцеговина, <ref>{{Harvnb|Bono|2003}}</ref> со што всушност се дозволило снабдување со високо воено оружје додека пратките со оружје течеле низ Хрватска. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> [[File:Generals_Cosic_and_Clark_discuss_Bihac_pocket,_Washington_DC,_29_November_1994.jpg|алт=Generals Clark and Ćosić talking at a meeting|лево|мини|Хрватскиот бригаден генерал [[Крешимир Ќосиќ (политичар)|Крешимир Ќосиќ]] и генерал-полковник на американската армија [[Весли Кларк]] разговараат за опсадата на Бихаќ на 29 ноември 1994 година]] Вашингтонскиот договор, исто така, резултирал со серија состаноци меѓу хрватските и американските владини и воени претставници во [[Загреб]] и [[Вашингтон|Вашингтон.]] На 29 ноември 1994 година, хрватските претставници предложиле да се нападне територијата што ја држеле Србите од [[Ливно]] во Босна и Херцеговина, со цел да се повлече дел од силите што го опсадувале градот Бихаќ и да се спречи заземањето на градот од страна на Србите. Бидејќи американските претставници не дале одговор на предлогот, хрватскиот Генералштаб ја наредил [[Операција „Зима 94“|операцијата Зима '94]] истиот ден, која требало да ја спроведат ХА и Хрватскиот совет за одбрана (ХСО) - главната воена сила на [[Хрватска Република Херцег-Босна|Херцег-Босна]]. Покрај придонесот кон одбраната на Бихаќ, нападот ја поместил линијата на контакт на ХА и ХСО поблиску до снабдувачките патишта на РСК. Во 1994 година, Соединетите Американски Држави, [[Русија]], [[Европска Унија|Европската Унија]] (ЕУ) и ООН направиле обид да го заменат Вансовиот план, со кој се вклучил УНПРОФОР. Тие го формулирале [[План З-4|Планот З-4]], давајќи им на областите со српско мнозинство во Хрватска значителна автономија. <ref name="Armatta201-204">{{Harvnb|Armatta|2010}}</ref> По бројни и често некоординирани промени на предложениот план, вклучително и протекување на неговите нацрт-елементи во печатот во октомври, Планот З-4 бил претставен на 30 јануари 1995 година. Ниту на Хрватска ниту на РСК не им се допаднал планот. Хрватска била загрижена дека РСК можеби ќе го прифати, но Туѓман сфатил дека Милошевиќ, кој на крајот ја донел одлуката во име на РСК, <ref>{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> нема да го прифати планот од страв дека тоа ќе постави преседан за политичко решение во [[Република Косово|Косово]] - дозволувајќи ѝ на Хрватска да го прифати планот со мала можност за негово спроведување. РСК одбила дури да го прими планот. <ref>{{Harvnb|Galbraith|2006}}</ref> Во декември 1994 година, Хрватска и РСК склучиле економски договор за обновување на патните и железничките врски, снабдување со вода и гас и користењето на дел од нафтоводот „Адрија“. Иако дел од договорот никогаш не бил спроведен, <ref>{{Harvnb|Bideleux|Jeffries|2006}}</ref> дел од [[А3 (Хрватска)|автопатот Загреб &#x2013; Белград]] што минува низ територијата на РСК во близина на [[Окучани]] и нафтоводот биле отворени. По смртоносниот инцидент што се случил кон крајот на април 1995 година на неодамна отворениот автопат, <ref>{{Harvnb|The New York Times|2 May 1995}}</ref> Хрватска ја вратила целата територија на РСК во западна [[Славонија]] за време на [[Операција „Блесок“|операцијата „Блесок“]], <ref name="Goldstein252">{{Harvnb|Goldstein|1999}}</ref> преземајќи целосна контрола врз територијата до 4 мај, три дена по почетокот на битката. Како одговор на тоа, АРСК го [[Гранатирање на Загреб (1995)|нападнала Загреб]] користејќи ракети [[М-87 Оркан]] со касетна муниција. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Потоа, Милошевиќ испратил висок офицер на Југословенската армија да командува со АРСК, заедно со оружје, теренски офицери и илјадници Срби родени во областа на РСК кои АРСК ги регрутирала насилно. <ref>{{Harvnb|The New York Times|15 July 1995}}</ref> На 17 јули, АРСК и ВРС започнале нов обид за освојување на Бихаќ со проширување на придобивките постигнати за време на [[Операција „Пајак“|операцијата „Пајак“]]. Овој потег им дал шанса на ХА да ги прошират своите територијални придобивки од операцијата „Зима '94“ со напредување од долината Ливно. На 22 јули, Туѓман и босанскиот претседател [[Алија Изетбеговиќ]] го потпишале [[Сплитски договор|Договорот за поделба]] за меѓусебна одбрана, дозволувајќи распоредување на ХА во голем обем во Босна и Херцеговина. ХА и ХСО брзо реагирале преку [[Операција „Лето 95“|операцијата „Лето 95“]] ({{Langx|hr|Ljeto '95}}), освојувајќи ги населениете места [[Босанско Грахово]] и [[Гламоч]] на 28-29 јули. <ref name="Ingrao">{{Harvnb|Bjelajac|Žunec|2009}}</ref> Нападот одвлекол некои единици на АРСК подалеку од Бихаќ, <ref name="Ingrao" /> <ref>{{Harvnb|The New York Times|31 July 1995}}</ref> но не толку колку што се очекувало. Сепак, тоа ја ставило ХА во одлична местоположба, <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> бидејќи го изолирала [[Книн]] од Република Српска, како и [[Србија и Црна Гора|од Југославија]]. <ref>{{Harvnb|Burg|Shoup|2000}}</ref> Кон крајот на јули и почетокот на август, имало уште два обида за воскреснување на Планот З-4 и економскиот договор од 1994 година. Разговорите предложени на 28 јули иле игнорирани од РСК, а последните разговори се одржале во [[Женева]] на 3 август. Тие брзо пропаднале бидејќи Хрватска и РСК го отфрлиле компромисот предложен од [[Торвалд Столтенберг]], специјален претставник на [[Генерален секретар на Обединетите нации|генералниот секретар на ОН]], во суштина повикувајќи на понатамошни преговори на подоцнежен датум. Покрај тоа, РСК отфрлила низа хрватски барања, вклучително и разоружување, и повторно не успеала да го одобри Планот З-4. Разговорите биле искористени од Хрватска за подготовка на дипломатска почва за претстојната операција „Бура“, <ref>{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> чие планирање било завршено за време на состанокот на [[Бриони]] помеѓу Туѓман и воените команданти на 31 јули. <ref name="Pukanic">{{Harvnb|Nacional|3 April 2005}}</ref> ХА започнала мобилизација од големи размери кон крајот на јули, набргу откако генерал [[Звонимир Червенко]] станал нивен нов началник на Генералштабот на 15 јули. <ref name="BB367">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Во 2005 година, хрватското неделно списание ''Национал'' објавило дека САД биле активно вклучени во подготовката, следењето и започнувањето на операцијата „Бура“, дека зеленото светло од претседателот Клинтон било дадено од американските воени претставници во Загреб, а операциите биле пренесувани во реално време до [[Пентагон]]. <ref name="Pukanic2">{{Harvnb|Nacional|24 May 2005}}</ref> == Битка == [[Податотека:Cro-occup-lines-1Aug95-Corps.svg|алт=Map of HV and ARSK corps areas of responsibility on 4 August 1995|десно|мини]] Оперативниот план на високонапонскиот воздушен систем бил поставен во четири одделни делови, означени како „Бура-1“ до4, кои биле распределени на различни корпуси врз основа на нивните индивидуални области на одговорност (ОНО). Секој план бил предвиден да трае помеѓу четири и пет дена. <ref name="BB367">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Силите што ХА ги распределила за напад врз РСК биле организирани во пет армиски корпуси: [[Сплит|Сплитски]], [[Госпиќ|Госпиќки]], [[Карловац|Карловачки]], [[Загреб|Загребски]] и [[Бјеловар|Бјеловарски]] корпус. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Шеста зона била доделена на хрватската специјална полиција во рамките на ОНО на Сплитскиот корпус, <ref name="BB369370">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> во близина на границата со Госпиќевиот корпус. <ref name="Marijan6769">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На ХА од Сплитскиот корпус, сместен на крајниот југ од театарот на операциите и командуван од генерал-потполковник [[Анте Готовина]], му бил доделен планот Бура-4, кој претставувал примарна компонента на операцијата Бура. Сплитскиот корпус издал наредби за битката користејќи го името Козјак-95, што не билое невообичаена практика. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Сплитскиот корпус, кој броел 30.000 војници, се спротивставил на 7-миот севернодалматински корпус на АРСК, кој броел 10.000 војници, со седиште во [[Книн]] и командуван од генерал-мајор Слободан Ковачевиќ. Специјалната полиција, која броела 3.100 војници, распоредена на планината [[Велебит]] на левата страна на Сплитскиот корпус, била директно подредена на Генералштабот на Високата војска, командуван од генерал-потполковник [[Младен Маркач]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На Госпиќевиот корпус од 25.000 војници му била доделена „Бура-3“ од операцијата, <ref name="BB369">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> лево од специјалната полициска зона. Командант бил бригадниот [[Мирко Норац]], а спротивставен на 15-тиот Лички корпус на АРСК, со седиште во Кореница и командант генерал-мајор [[Стеван Шево]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Личкиот корпус, составен од околу 6.000 војници, бил сместен помеѓу Госпиќевиот корпус и АРБиХ во Бихаќкиот џеб во задниот дел на АРСК, формирајќи широка, но многу плитка област. 5-тиот корпус на АРБиХ распоредил околу 2.000 војници во зоната. Госпиќевиот корпус, на кој му бил доделен 150 километарск дел од фронтот, имал задача да ја преполови РСК и да се поврзе со АРБиХ, додека АРБиХ имала задача да ги прикова силите на АРСК кои биле во контакт со Бихаќ. <ref name="BB369" /> Карловачкиот корпус за висока одбрана, командуван од генерал-мајор [[Миљенко Црњац]], на левата страна на Госпиќевиот корпус, ја покривал областа што се протегала од [[Огулин]] до [[Карловац]], вклучувајќи го и [[Кордун]], <ref name="Marijan9092">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> и го извршил планот „Бѕра-2“. Корпусот бил составен од 15.000 војници и имал задача да ги прицврсти силите на АРСК во областа за да ги заштити крилата на Загребскиот и Госпиќевиот корпус. <ref name="BB368369">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Имал преден команден пункт во Огулин и му се спротивставувал 21-ви Кордунски корпус на АРСК со седиште во [[Петрова Гора]], составен од 4.000 војници во ОНО (една од неговите бригади била свртена кон Загребскиот корпус). Првично, со 21-ви Кордунски корпус командувал полковник Вељко Босанац, но тој бил заменет од полковник Чедо Булат во вечерните часови на 5 август. Покрај тоа, поголемиот дел од Корпусот на специјални единици на АРСК бил присутен во областа, командуван од генерал-мајор [[Милорад Ступар]]. Корпусот на специјални единици на АРСК броел 5.000 војници, главно насочени кон [[Бихаќ]] на почетокот на операцијата „Бура“. Оклопните и артилеријата на АРСК во ОНО биле побројни од оние на високо-воздушната артилерија. <ref name="BB368369" /> Загрепскиот корпус за висока одбрана, доделен на планот „Бура-1“, првично командуван од генерал-мајор [[Иван Басарац]], на левата страна од Карловачкиот корпус, бил распореден на три главни оски на напад - кон [[Глина (Хрватска)|Глина]], [[Петриња]] и [[Хрватска Костајница]]. На него му се спротивставил 39-тиот Баниски корпус на АРСК, со седиште во Глина и командуван од генерал-мајор [[Слободан Тарбук]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Загрепскиот корпус имал задача да ја заобиколи Петриња за да ја неутрализира артилеријата и ракетите на АРСК кои потенцијално би ги таргетирале хрватските градови, правејќи секундарен напад од Суња кон Хрватска Костајница. Нивната секундарна мисија станала компромитирана кога баталјон на специјалната полиција и 81-от гардиски баталјон планирани да го предводат напредувањето биле распоредени на друго место, принудувајќи измени на планот. Загрепскиот корпус бил составен од 30.000 војници, додека АРСК имал 9.000 пред нив и околу 1.000 војници на АРБиХ во Бихаќ зад нив. На почетокот на операцијата „Бура“, околу 3.500 војници на АРСК биле во контакт со АРБиХ. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Бјеловарскиот корпус, на левиот бок на Загрепскиот корпус, кој ја покривал областа по должината на [[Уна (река)|реката Уна]], имал предна командна станица во [[Новска]]. Корпусот бил командуван од генерал-мајор [[Лука Џанко]]. Наспроти Бјеловарскиот корпус бил дел од Банискиот корпус на АРСК. Бјеловарскиот корпус бил вклучен во нападот на [[2 август]] и затоа не му бил издаден посебен оперативен план. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> АРСК ги поделил своите сили во областа на два дела, потчинувајќи ги Северна Далмација и Личкиот корпус на Генералштабот на АРСК, а останатите ги групирал во Кордунската оперативна група, командувана од генерал-потполковник [[Миле Новаковиќ]]. Територијално, дивизијата одговарала на Северниот и Јужниот сектор на заштитените подрачја на [[Обединети нации|ООН]]. <ref name="BB367368">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Проценките за вкупниот број на војници распоредени од завојуваните страни значително варираат. Хрватските сили се проценуваат од под 100.000 до 150.000, <ref>{{Harvnb|Henriksen|2007}}</ref> но поголемиот број на извори ја ставаат бројката на околу 130.000 војници. <ref name="Thomas55">{{Harvnb|Thomas|2006}}</ref> <ref name="Index130">{{Harvnb|Index.hr|5 August 2011}}</ref> Силата на трупите на АРСК во секторите Север и Југ била проценета од страна на ХА пред операцијата Бура на приближно 43.000. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Подетални проценки на ХА за работната сила по поединечни корпуси на АРСК укажуваат на 34.000 војници, <ref name="Marijan67116">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> додека српските извори наведуваат 27.000 војници. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> Разликата обично се рефлектира во литературата како проценка од околу 30.000 војници на АРСК. АРБиХ распоредила приближно 3.000 војници против позициите на АРСК во близина на Бихаќ. Кон крајот на 1994 година, [[Автономна покраина Западна Босна|Автономната покраина Западна Босна]] (АПЗБ) предводена од [[Фикрет Абдиќ]] - територија северозападно од Бихаќ помеѓу нејзиниот сојузник РСК и џебот - командувал со 4.000 &#x2013; 5.000 војници кои биле распоредени јужно од [[Велика Кладуша]] против силите на АРБиХ. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> {| class="plainrowheaders wikitable collapsible collapsed" style="cellspacing=2px; text-align:left; font-size:90%;" width="800px" |+Првично распоредување на [[Хрватска армија|хрватската армија]] во операцијата „Бура“<ref name="Marijan671162">{{harvnb|Marijan|2007|pp=67–116}}</ref> |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:100px;" scope="col" |Корпус ! style="width:300px;" scope="col" |Единица ! style="width:400px;" scope="col" |Забелешка |- | rowspan="19" style="text-align:left" |[[Сплит|Сплитски]] Корпус |[[4-та гардиска бригада (Хрватска)|4-та гардиска бригада]] | rowspan="2" |Во [[Босанско Грахово]] |- |[[7-та гардиска бригада (Хрватска)|7-та гардиска бригада]] |- |81 гардиски баталјон |Во областа [[Гламоч]] |- |[[1-ва хрватска гардиска бригада]] |Дел од [[1-ви хрватски гардиски корпус]]; Задржан во резерва во областа Босанско Грахово |- |6-ти полк на домашната гарда | rowspan="3" |Во областа на [[Сињ]] |- |126-ти полк на домашната гарда |- |144-ти полк на домашната гарда |- |142-ри полк на домашната гарда | rowspan="3" |Во областа [[Шибеник]] |- |15-ти полк на домашната гарда |- |113-та пешадиска бригада |- |2-ри баталјон на 9-та гардиска бригада | rowspan="4" |Во областа [[Задар]] |- |112-та пешадиска бригада |- |7-ми полк на домашната гарда |- |134-ти полк на домашната гарда |- |10-ти артилериско-ракетен полк на [[Хрватски одбранбен совет|ХОС]] | rowspan="5" |Поддршка на Сплитскиот корпус |- |14-ти артилериски баталјон |- |20-ти артилериски (хаубички) баталјон |- |Елементи на артилерискиот баталјон на [[5-та гардиска бригада (Хрватска)|5-та гардиска бригада]] |- |11-ти противтенковски артилериско-ракетен баталјон |- | rowspan="7" style="text-align:left" |[[Госпиќ|Госпички]] корпус |138-ми домобрански полк | rowspan="2" |Во областа [[Саборско]] |- |133-ти домобрански полк |- |[[9-та гардиска бригада (Хрватска)|9-та гардиска бригада]] |Без својот 2-ри баталјон, во областа Госпиќ |- |118-ми домобрански полк | rowspan="2" |Во областа Госпиќ |- |111-та пешадиска бригада |- |12-ти артилериски баталјон |Поддршка на Госпиќевиот корпус |- |[[1-ва гардиска бригада (Хрватска)|1-ва гардиска бригада]] |Директно подреден на Генералштабот на Високата војска; Привремено распореден во Госпиќевиот корпус од 4-6 август |- | rowspan="10" style="text-align:left" |[[Карловац|Карловачки]] корпус |104-та пешадиска бригада | rowspan="3" |Во областа Карловац |- |110-ти полк на Домородна гарда |- |137-ми полк на Домородна гарда |- |14-ти полк на Домородна гарда | rowspan="3" |Во областа [[Огулин]] |- |143-ти полк на Домородна гарда |- |99-та пешадиска бригада |- |1 баталјон на 148-та пешадиска бригада |Во резерва |- |7-ми противтенковски артилериско-ракетен баталјон | rowspan="3" |Поддршка на Карловачкиот корпус |- |13-ти противтенковски артилериско-ракетен баталјон |- |33-та инженерска бригада |- | rowspan="21" style="text-align:left" |[[Загреб|Загребски]] корпус |17-ти полк на Домостража | rowspan="3" |Во областа Суња |- |103-та пешадиска бригада |- |151-ва пешадиска бригада |- |[[2-ра гардиска бригада (Хрватска)|2-ра гардиска бригада]] | rowspan="3" |Во областа [[Петриња]] |- |57-ма пешадиска бригада |- |12-ти полк на домородната гарда |- |20-ти полк на домородната гарда |Во областите Петриња и [[Глина, Хрватска|Глина]] |- |153-та пешадиска бригада |Во областа Глина |- |202-ра артилериско-ракетна бригада | rowspan="13" |Поддршка на Загрепскиот корпус |- |67-ми баталјон на воената полиција |- |252-ра независна сигнализирачка чета |- |502-ра механизирана борбена чета АБО |- |1 баталјон на 33-та инженериска бригада |- |31-ви инженериски баталјон |- |36-ти инженерско-понтонски баталјон |- |1-ви речен корпус |- |6-ти артилериски баталјон |- |8-ми хаубички артилериски баталјон (203 мм) |- |1 баталјон на 16-та артилериско-ракетна бригада |- |5-ти противтенковски артилериско-ракетен баталјон |- |1 баталјон на 15-та противтенковски артилериско-ракетна бригада |- | rowspan="6" style="text-align:left" |Бјеловарски корпус |125-ти домобрански полк | rowspan="5" |Во областа Јасеновац |- |52-ри домобрански полк |- |34-ти инженерски баталјон |- |24-ти домобрански полк |- |18-ти артилериски баталјон |- |121-ви домобрански полк |Во областа [[Окучани]] |} {| class="plainrowheaders wikitable collapsible collapsed" style="cellspacing=2px; text-align:left; font-size:90%;" width="800px" |+Првично распоредување на Армијата на Република Српска Краина во операцијата „Бура“<ref name="Marijan671162" /> |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:100px;" scope="col" |Корпус ! style="width:300px;" scope="col" |Единица ! style="width:400px;" scope="col" |забелешка |- | rowspan="9" style="text-align:left" |Корпус на Северна Далмација |75-та моторизирана бригада | rowspan="10" |Спроти Сплитскиот корпус |- |92-ра моторизирана бригада |- |1-ва лесна бригада |- |4-та лесна бригада |- |2-ра пешадиска бригада |- |3-та пешадиска бригада |- |7-ми мешан артилериски полк |- |7-ми мешан противтенковски артилериски полк |- |7-ми лесен артилериско-ракетен полк |- | style="text-align:left" |Корпус на специјални единици |2-ра гардиска бригада |- | rowspan="8" style="text-align:left" |Лички корпус |9-та моторизирана бригада | rowspan="7" |Спроти Госпиќев корпус |- |18-та пешадиска бригада |- |50-та пешадиска бригада |- |103-та лесна бригада |- |37-ми пешадиски баталјон |- |15-ти мешан артилериски баталјон |- |15-ти мешан противтенковски артилериски баталјон |- |70-та пешадиска бригада |Спроти Госпиќев и Карловачки корпус |- | rowspan="8" style="text-align:left" |Кордунски корпус |11-та пешадиска бригада | rowspan="8" |Спроти Карловачкиот корпус |- |13-та пешадиска бригада |- |19-та пешадиска бригада |- |21-ва гранична ескадрила |- |21-ва извидувачка ескадрила |- |21-ва мешана артилериска ескадрила |- |75-та мешана противтенковска артилериска ескадрила |- |75-ти инженерски баталјон |- | colspan="2" style="text-align:left" |Корпус на специјални единици |Недостасува 2-ра гардиска бригада; Спроти Карловачкиот корпус |- | rowspan="5" style="text-align:left" |Банишки корпус |24-та пешадиска бригада | rowspan="4" |Спроти Загрепскиот корпус |- |33-та пешадиска бригада |- |31-ва моторизирана бригада |- |Артилериска група на Генералштабот на АРСК |- |26-та пешадиска бригада |Спроти Загрепскиот и Бјеловарскиот корпус |- | style="text-align:left" |[[Армија на Република Српска]] |11-та бригада |Во [[Република Српска]], на десното крило на Банишкиот корпус на РСК |} {| class="plainrowheaders wikitable collapsible collapsed" style="cellspacing=2px; text-align:left; font-size:90%;" width="800px" |+Првично распоредување на Армијата на Република Босна и Херцеговина во операцијата „Бура“<ref>{{harvnb|CIA|2002|pp=372–374}}</ref> |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:100px;" scope="col" |Корпус ! style="width:300px;" scope="col" |Единица ! style="width:400px;" scope="col" |забелешка |- | rowspan="4" style="text-align:left" |[[V корпус (Босна и Херцеговина)|5-ти корпус]] |501-ва планинска бригада | rowspan="2" |Спроти Личкиот корпус |- |502-ра планинска бригада |- |505-та планинска бригада | rowspan="2" |Спроти Банискиот корпус |- |511-та планинска бригада |} == Временска рамка == === 4 август 1995 === Операцијата „Бура“ започнала во 5 часот претпладне на [[4 август]] [[1995]] година, кога биле извршени координирани напади од страна на извидувачки и саботажни одреди во согласност со воздушните напади на [[Хрватски воздухопловни сили|Хрватските воздухопловни сили]] (ХВС) со цел нарушување на командата, контролата и комуникациите на АРСК. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Мировниците на ООН, познати како Операција за враќање на довербата на Обединетите нации (UNCRO), <ref>{{Harvnb|UNCRO}}</ref> биле известени три часа пред нападот кога началникот на штабот на Туѓман, [[Хрвоје Шариниќ]], му телефонирална командантот на UNCRO, генералот на француската армија Бернар Жанвје. Покрај тоа, секој корпус на висока одбрана го известил секторот на UNCRO на својот пат за нападот, барајќи писмени потврди за приемот на информациите. UNCRO ги пренела информациите до РСК, <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> потврдувајќи ги предупредувањата што таа ги добила од Генералштабот на Југословенската армија претходниот ден. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> ==== Сектор Југ ==== [[Податотека:Martic-order1995.jpg|алт=Typewritten and signed order|мини|Наредба на Врховниот совет за одбрана на [[Република Српска Краина|РСК]] за евакуација на цивилите од областа на [[Книн]]]] Во Сплитскиот корпус, во 5 часот, 7-та гардиска бригада започнала да напредува јужно од Босанско Грахово кон висорамнината пред Книн по период на артилериски подготовки. Движејќи се против Третата борбена група на АРСК, која се состоела од елементи на Севернодалматинскиот корпус и полицијата на РСК, 7-та гарда ги постигнала своите цели за денот и ѝ дозволила на 4-та гардиска бригада да нападне. Оперативната група (ОГ) на [[Сињ]], на левата страна од двете бригади, се придружила на нападот, а 126-от домашен полк ја освоил Уништа, преземајќи контрола врз областа со поглед на патот Сињ &#x2013; Книн. 144-та бригада и 6-от домородски полк, исто така, ги потиснале силите на АРСК назад. Единиците на ОГ од [[Шибеник]] се соочиле со 75-та моторизирана бригада на АРСК и дел од Втората пешадиска бригада на Севернодалматинскиот корпус на АРСК. Таму, 142-от и 15-от Домобрански полк постигнале мал напредок во областа помеѓу [[Крка (Хрватска)|Крка]] и [[Дрниш]], додека 113-та пешадиска бригада направила малку поголем напредок на нивното лево крило, до [[Чиста Велика]]. Во областа на [[Задар]], 134-от Домобрански полк (без својот 2-ри баталјон) не успеал да напредува, додека 7-от Домобрански полк и 112-та бригада на ХА добиле малку предност во однос на 92-ра моторизирана и 3-та пешадиска бригада на АРСК кај [[Бенковац]]. На [[Велебит]], 2-от баталјон на 9-та Гардиска бригада, засилен со чета од 7-от Домобрански полк, и 2-от баталјон на 134-от Домобрански полк наишле на жесток отпор, но напредувале доволно за да го обезбедат користењето на патот [[Обровац (Хрватска)|Обровац]] &#x2013; [[Свети Рок]]. Во 4:45 часот попладне, претседателот на РСК, [[Милан Мартиќ]], донел одлука за евакуација на населението во областите Северна Далмација и Лика. <ref name="Marijan7072">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> <ref name="1996HRW9">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Според генерал-мајор на РСК, [[Милисав Секулиќ]], Мартиќ наредил евакуација со надеж дека ќе ги убеди Милошевиќ и меѓународната заедница да ѝ помогнат на РСК. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> Сепак, евакуацијата била проширена на сите сектори Север и Југ, освен во регионот Кордун. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> Вечерта, Главниот штаб на РСК се преселил од Книн во [[Срб]], околу 35 километри северозападно. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Во 5 часот претпладне, хрватската специјална полиција напредувала кон превојот Мали Алан на Велебит, наидувајќи на силен отпор од 4-та лесна бригада на Личкиот корпус на АРСК и елементи на 9-та моторизирана бригада. Превојот бил освоен во 1 часот попладне, а селото Свети Рок било заземено околу 5 часот. Специјалната полиција напредувала подалеку од Мали Алан, наидувајќи на поголем отпор во 9 часот попладне, а потоа [[бивакирање]] до 5 часот. 9-та моторизирана бригада на АРСК се повлекла во [[Удбина]] откако била принудена да ги напушти своите позиции на Велебит. Утрото, специјалната полиција ги зазела [[Ловинац]], [[Грачац]] и [[Медак]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во Госпиќевиот ОНО, 138-от Домобрански полк и 1-от баталјон на 1-та Гардиска бригада започнале напад кон исток во областа [[Мала Капела]] наутро, наидувајќи на жесток отпор од 70-та пешадиска бригада на АРСК. Остатокот од 1-та Гардиска бригада се придружила околу полноќ. 133-от Домобрански полк нападнал источно од [[Оточац]], кон [[Врховине]], обидувајќи се да ја опколи 50-та пешадиска бригада на АРСК и елементи на 103-та пешадиска бригада на АРСК со клештаво движење. Иако полкот напредувал, не успеал да ја постигне својата цел за денот. На десното крило на полкот, 128-та бригада напредувала заедно со 3-от баталјон на 8-от Домобрански полк и го пресекол патот Врховине &#x2013; Кореница. Остатокот од 9-та гардиска бригада, поголемиот дел од 118-от домашен гардиски полк на високата дивизија и 111-та пешадиска бригада напредувале источно од Госпиќ и Лички Осик, наидувајќи на многу силен отпор од 18-та пешадиска бригада на АРСК. Како резултат на овие неуспеси, Госпиќевиот корпус го завршил денот пред да ги постигне целите што му биле дадени. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> ==== Сектор Север ==== Во областа Огулин на Карловачкиот корпус, 99-та бригада, засилена од Саборската чета на 143-от Домозаштитен полк, се движел кон [[Плашки]] во 5 часот претпладне, но силата била запрена и вратена назад во неред до 6 часот попладне. 143-от Домобрански полк напредувал од [[Јосипдол]] кон Плашки, наидувајќи на мински полиња и силен отпор на АРСК. Неговите елементи се поврзале со 14-от Домобрански полк, напредувајќи преку [[Бариловиќ]] кон [[Слуњ]]. Во близина на градот Карловац, 137-от Домобрански полк распоредил четири извидувачки групи околу полноќ на &#x2013; август, по што следело артилериска подготовка и преминување на реката [[Корана (река)|Корана]] во 5 часот. Напредокот наишол на жесток отпор од 13-та пешадиска бригада на АРСК, но [[Мостобран|предмостоиштето]] било стабилно до крајот на денот. 110-тиот домородски полк, зацврстен од чета на 137-от домородски полк, напредувал кон исток кон патот што води јужно од Карловац до [[Војниќ]] и Слуњ, каде што наишол на силен отпор и претрпел повеќе жртви од мини, деморализирајќи ја единицата и спречувајќи го нејзиното понатамошно напредување. Покрај тоа, придружната чета на 137-от домородски полк и 104-та бригада не успеала да ги обезбеди боковите на полкот. 104-та бригада се обидела да ја премине реката [[Купа (река)|Купа]] во 5 часот, но не успеал и се вратил на почетната позиција во 8 часот претпладне, по што било преместено на предмостоиштето воспоставено од 110-тиот Домовногарден полк. Чета од 99-та бригада била припоена кон 143-тиот Домовногарден полк за операции следниот ден, а борбена група од 250 војници била отстранета од бригадата и директно потчинета на Карловачкиот корпус. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во областа на Загрепскиот корпус, Хрватската армија се движела преку реката Купа на два места кон Глина - во и кон близина на [[Покупско]], користејќи го 20-от Домобрански полк и 153-та бригада. И двата преминале воспоставиле мостовници, иако поголемиот дел од единиците биле принудени да се повлечат кога АРСК направил контранапад - само баталјон од 153-та бригада и елементи од 20-от Домобрански полк ја задржале својата позиција. Преминувањата го натерало Генералштабот на АРСК да ѝ нареди на Втората оклопна бригада на Корпусот на специјални единици да се движи од Слуњ кон мостовниците, <ref name="Marijan101103">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> бидејќи напредувањето на ХА се заканувал на витален пат во Глина. Втората гардиска бригада на ХА и 12-от Домобрански полк биле задолжени за брзо заземање на Петриња од 31-та моторизирана бригада на АРСК со клештачки потег. Оригиналниот план, кој вклучуваше продор 6-7 километри јужно од Петриња, бил изменет од Басарац во директен напад врз градот. На десното крило, полкот наскоро бил запрен од мински полиња и принуден да се повлече, додека поголемиот дел од Втората гардиска бригада напредувала сè додека не се поколебала по загубата на командант на чета и пет војници. Остатокот од Втората гардиска бригада - засилен од Вториот баталјон, елементи на 12-от Домобрански полк, 5-от Противтенковски артилериски баталјон и 31-от Инженерски баталјон - ја формирале Тактичката група 2 (ТГ2) дејствувајќи на левата страна од нападот. ТГ2 напредувала од Мошќеница, на кратко растојание од Петриња, но била запрена откако командантот на 2-риот баталјон и шест војници биле убиени. 31-ва моторизирана бригада на АРСК исто така била нападната, но успеала да ја стабилизира својата одбрана додека добивала засилување. 57-та бригада напредувала јужно од Петриња, со намера да стигне до патот Петриња &#x2013; Хрватска Костајница, но наишла на минско поле каде што командантот на бригадата бил убиен, додека 101-ва бригада во нејзиниот заден дел претрпел силен артилериски оган и жртви. Во областа Суња, 17-тиот полк на Домородната гарда и чета на 151-ва бригада неуспешно ја нападнале 26-та пешадиска бригада на АРСК. Подоцна истиот ден, посебен напад од остатокот од 151-ва бригада, исто така, не успеал. 103-та бригада на ХА напредувала кон железничката пруга Суња &#x2013; [[Сисак]], но морала да се повлече под силен оган. Загрепскиот корпус не успеал да исполни ниту една цел првиот ден. Ова се припишува на недоволната човечка сила и како резултат на тоа, корпусот побарал мобилизација на 102-та бригада и 1-виот и 21-виот полк на Домородната гарда. 2-та гардиска бригада била засилена од 1-виот баталјон на 149-та бригада, претходно држен во резерва во [[Иваниќ-Град]]. Во Бјеловарскиот корпус, два батаљони од 125-от Домобрански полк ја преминале реката [[Сава]] во близина на Јасеновац, обезбедиле предмостоен фронт за единиците на хрватската армија што заостанувале и напредувале кон [[Хрватска Дубица]]. Двата батаљони биле следени од дополнителна чета од истиот полк, батаљон од 52-от Домобрански полк, 265-та извидувачка чета и конечно 24-та борбена група на Домобранскиот полк. Извиднички вод од 52-от Домобрански полк ја преминал реката Сава во [[Република Српска]], воспоставил предмостоен фронт за две пешадиски чети и последователно го срушил патот [[Босанска Дубица]] &#x2013; [[Градишка]] пред да се вратат на хрватска територија. Единиците на Бјеловарскиот корпус пристигнале до периферијата на Дубица пред да се стемни. Таа ноќ, градот Дубица бил напуштен од трупите на АРСК и цивилното население. Тие побегнале на југ преку реката Сава во Босна и Херцеговина. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> === 5 август 1995 === ==== Сектор Југ ==== [[File:Croatian_President_Tudjman_at_the_Knin_Fortress_during_the_Operation_Storm,_6_August_1995.jpg|алт=Franjo Tuđman and several Croatian Army officers at a photo op|десно|мини|[[Фрањо Туѓман|Туѓман]] и Шушак во посета на [[Книнска тврдина|Книнската тврдина]] на 6 август. Офицерите на фотографијата ги вклучуваат генерал-полковник [[Анте Готовина|Готовина]] и бригадирите [[Иван Кораде]] и [[Дамир Крстичевиќ]] (команданти на 7-та и 4-та гардиска бригада) од десната страна на Туѓман и бригадирите [[Рахим Адеми]] и [[Анте Котромановиќ]] од левата страна на Шушак.]] Високо-мортизираната бригада не напредувала кон Книн во текот на ноќта на 4/5 август, кога Генералштабот на АРСК му наредила на баталјонот од 75-та моторизирана бригада да се распореди северно од Книн. Севернодалматинскиот корпус на АРСК станувал сè понекоординиран додека 4-та гардиска бригада на Високо-мортизираната бригада напредувал на југ кон Книн, заштитувајќи го десниот бок на 7-та гардиска бригада. Втората наишла на мал отпор и влегла во градот околу 11 часот. Генерал-потполковник [[Иван Чермак]] бил назначен за командант на новоформираниот Кнински корпус. Сињската група ги завршила своите цели, освојувајќи ги [[Велики Козјак]] и [[Врлика]], и наидувајќи на мал отпор додека Првата лесна бригада на АРСК се распаднала, повлекувајќи се во Книн, а подоцна и во Лика. До 8 часот попладне, единиците на [[Шибеник]] напредувале кон [[Поличник]] (113-та бригада), [[Ѓеврске]] (15-ти домородски полк) и го освоиле Дрниш (142-ри домородски полк), додека 75-та моторизирана бригада на АРСК се повлекла кон Срб и [[Босански Петровац]] заедно со 3-та пешадиска и 92-ра моторизирана бригада, оставајќи ги единиците на [[Задар]] со мал отпор. 7-миот домородски полк го освоил Бенковац, додека 112-та бригада влегла во [[Смилчиќ]], а елементи на 9-та гардиска бригада стигнале до Обровац. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> 138-от Домобрански полк и 1-та Гардиска бригада напредувале кон Личка Јасеница, при што вторите го продолжиле нападот кон Саборско, а 2-от баталјон на 119-та Домобранска бригада стигнала до областа вечерта. Домобранските полкови го зацврстиле 133-от Домобрански полк со баталјон од 150-та бригада, овозможувајќи му на полкот да ги постигне своите цели од претходниот ден, делумно опкружувајќи ги силите на АРСК во Врховине. 154-от Домобрански полк бил мобилизиран и распореден во областа [[Личко Лешќе]]. 9-та Гардиска бригада (без својот 2-ри баталјон) напредувал кон воздухопловната база Удбина, каде што силите на АРСК почнале да се евакуираат. 111-та бригада и 118-от Домобрански полк, исто така, направиле мал напредок, поврзувајќи се зад линиите на АРСК. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> ==== Сектор Север ==== 143-от Домобрански полк напредувал кон Плашки, освојувајќи го истата вечер, додека 14-от Домобрански полк го освоил [[Примишље]], 12 километри северозападно од Слуњ. Во 0:30 часот, 13-та пешадиска бригада на АРСК и чета на 19-та пешадиска бригада извршиле контранапад кај [[Мостобран|мостобранот]] Корана, предизвикувајќи паника кај поголемиот дел од 137-от домородски полк и бегство преку реката. Еден вод од полкот останал, но трупите на АРСК не ја искористиле можноста да го уништат мостобранот. Утрото, полкот повторно го окупирал мостобранот, зајакнат со борбена група од 350 војници составена од 104-та бригада (вклучувајќи тенковски вод и повеќекратни ракетни фрлачи) и чета на 148-та бригада од оперативната резерва на Карловачкиот корпус. Полкот и борбената група успеале да го прошират мостобранот кон патот Карловац &#x2013; Слуњ. 110-от домородски полк повторно нападнал јужно од Карловац, но бил одбиен од подготвената одбрана на АРСК. Таа ноќ, Карловачкиот корпус одлучил да премести елементи од 110-от полк на Домородната гарда и 104-та бригада на предмостот Корана, додека 13-та пешадиска бригада на АРСК се повлекла на десниот брег на Корана во област што се протега околу 30 километри северно од Слуњ. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Загрепскиот корпус постигнал мал или никаков напредок на вториот ден од битката. На дел од Втората гардиска бригада и било наредено да се движи кон Глина, а 20-тиот домобрански полк направил скромен напредок, додека 153-та бригада го напуштила својот предмостоен фронт. Во областа на Петриња, ХА постепено напредувала, но била потисната во некои области од контранападот на АРСК. Резултатите биле поништени со значителна цена со обновен напад од страна на Втората гардиска бригада. Командантот на Загрепскиот корпус бил заменет од генерал-потполковник [[Петар Стипетиќ]] по наредба на претседателот Туѓман. ХА ја пренасочила 102-та бригада да се движи кон Глина, а 57-та бригада била засилена со 2-риот баталјон на 149-та бригада. 145-та бригада била преместена од [[Поповача]] во областа Суња, каде што 17-тиот домобрански полк и 151-та бригада направиле мал напредок во областа што ја држела АРСК. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во Бјеловарскиот корпус, Хрватска Дубица била освоена од 52-от и 24-от Домоногардиски полк кои напредувале од исток и 125-от Домоногардиски полк кој се приближувал од север. 125-от Домоногардиски полк го гарнизонирал градот, додека 52-от Домоногардиски полк се движел кон северозапад кон очекуваните местоположби на Загребскиот корпус, но доцнењата на Загребскиот корпус спречиле какво било поврзување. 24-от Домоногардиски полк напредувал околу 4 километри кон Хрватска Костајница кога бил запрен од трупите на АРСК. Како одговор на тоа, Корпусот повикал баталјон и извидувачки вод од 121-от Домоногардиски полк од [[Нова Градишка]] за да помогнат во нападот кон градот. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> 505-та и 511-та Планинска бригада на АРБиХ напредувале на север кон Двор и се вклучиле во 33-та пешадиска бригада на АРСК - единствената резервна единица на Банискиот корпус. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> === 6 август 1995 === [[File:Linkup_of_Croatian_and_Bosnia-Herzegovina_armies_during_the_Operation_Storm,_Tržačka_Raštela,_Bosnia_and_Herzegovina,_6_August_1995.jpg|алт=Generals Mareković and Dudaković shaking hands|десно|мини|Генерал-полковник на ХА [[Маријан Марековиќ]] (лево) го поздравува Генерал-полковникот нА АРБиХ, [[Атиф Дудаковиќ]] (десно) во Тржачка Раштела, на 6 август, по крајот на [[Опсада на Бихаќ (1992-1995)|опсадата на Бихаќ]]]] На 6 август, Хрватската армија (ХА) спровела операции за чистење во областите околу Обровац, Бенковац, Дрниш и Врлика, додека претседателот Туѓман го посетил [[Книн]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Откако ги обезбедил своите цели на или во близина на Велебит, специјалната полиција била распоредена пеш зад линиите на АРСК за да го спречи движењето на трупите на АРСК таму, заземајќи стратешки раскрсници во селата Брувно во 7 часот наутро и [[Отриќ]] во 11 часот<ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На полноќ, сили на 501-та и 502-ра планинска бригада на АРБиХ напредувале на запад од Бихаќ против силите на Личкиот корпус на АРСК кои биле оставени зад себе од почетокот на битката. 501-та се движела околу 10 километри на хрватска територија, до [[Личко Петрово Село]] и [[Плитвички Езера|Плитвичките Езера]] до 8 часот. 502-та дивизија зазела радарски и комуникациски објект на АРСК на планината [[Личка Пљешивица|Пљешивица]] и продолжила кон Кореница каде што била запрена од единиците на АРСК. Првата гардиска бригада на високиот армиски состав стигнала до [[Раковица (Хрватска)|Раковица]] и се поврзала со 5-тиот корпус на Босна и Херцеговина во областа на [[Дрежник Град]] до 11 часот.<ref name="BB372">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Таа била поддржана од 119-та бригада и баталјон на 154-от домородски полк распореден во областите [[Тржачка Раштела]] и Личко Петрово Село. <ref name="Marijan8687">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Попладнето, церемонија на поврзување се одржала за медиумите во Тржачка Раштела. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> 138-от домородски полк целосно го опколило Врховине, кој до крајот на денот бил освоен од 8-от и 133-от домородски полк, засилени со баталјон на 150-та бригада. 128-та бригада од висок армиски состав влегла во Кореница, додека 9-та гардиска бригада продолжила кон Удбина. 143-от Домобрански полк напредувал кон [[Броќанац]] каде што се поврзал со 1-та Гардиска бригада. Оттаму полкот продолжил кон Слуњ, придружуван од елементи на 1-та Гардиска бригада и 14-от Домобрански полк, освојувајќи го градот во 3 часот попладне. Напредокот на 14-от Домобрански полк бил поддржан од 148-та бригада која ги чуваланејзините бокови. 13-та пешадиска бригада на АРСК се повлекла од Слуњ, заедно со цивилното население, движејќи се на север кон [[Топуско]]. Нападот на 137-от Домобрански полк и елементите на различни единици што го зацврстувале, го проширил мостобранот и го поврзал со 14-от Домобрански полк во Вељун, 18 километри северно од Слуњ. Остатокот од 149-та бригада (без 1-от баталјон) бил прераспределен од Загрепскиот корпус во Карловачкиот корпус за да го зајакне 137-от Домобрански полк. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во 11 часот претпладне, бил постигнат договор помеѓу АРСК и цивилните власти во Глина и Вргинмост, со кој се обезбедило евакуација на цивилите од областа. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> 502-та планинска бригада на АРБиХ, исто така, се движела на север, опкружувајќи го главниот град на [[Автономна Покраина Западна Босна|Автономната Покраина Западна Босна]] (АПЗБ), [[Велика Кладуша]], од запад, и освојувајќи го градот до крајот на денот. <ref name="BB373374">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> ТГ2 напредувала кон Петриња околу 7 часот претпладне по тешка артилериска подготовка. 12-от Домобрански полк влегла во градот од запад и потоа бил распореден во гарнизонот Петриња и околината. По губењето на Петриња од страна на ХА, поголемиот дел од Банискиот корпус на АРСК почнал да се повлекува кон [[Двор (Хрватска)|Двор]]. 57-та Домобранска бригада на ХА напредувала наспроти лесен отпор и ја презела контролата врз патот Петриња &#x2013; Хрватска Костајница. Во текот на ноќта помеѓу 6 и 7 август, 20-от Домобрански полк, поддржан од хрватската полиција и елементи на 153-та бригада, ја освоила Глина и покрај силниот отпор. Потоа 153-та бригада зазела местоположби што му овозможиле на напредувањето да продолжи кон селото Маја во координација со 2-та Гардиска бригада, која се движела јужно од Петриња кон [[Зринска Гора]], спроведувајќи операции за чистење. 140-от Домобрански полк ја криел 2-та Гардиска бригада на северната падина на Зринска Гора, додека 57-та бригада го освоила [[Уметиќ]]. 103-та и 151-та бригада, како и 17-тиот полк на Домородната гарда, напредувале кон Хрватска Костајница, со додавање на баталјон од 145-та бригада на ХА кој требало да пристигне тоа попладне. Околу пладне, 151-та бригада се поврзала со единиците на Бјеловарскиот корпус на патот Суња &#x2013; Хрватска Дубица. Потоа биле задолжени да ги обезбедуваат патиштата во областа. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Со заземањето на Глина, ХА ги заробила поголемиот дел од Кордунскиот корпус на АРСК и околу 35.000 евакуирани цивили во областа на Топуско, што го натерало нејзиниот командант да побара заштита од УНКРО. Првата гардиска бригада, која се приближувала кон Топуско од Војниќ, добила наредби да се вклучи во Кордунскиот корпус на АРСК, но наредбите биле откажани на полноќ од страна на началникот на Генералштабот на рватската армија. Наместо тоа, на Загрепскиот корпус му било наредено да подготви единица од бригада за да ги придружува невооружените лица и офицерите и подофицерите на АРСК со помошно оружје до Двор и да им дозволи да преминат во [[Босна и Херцеговина]]. Врз основа на информациите добиени од трупите на [[Обединети нации|ООН]], се верувало дека силите на АРСК во Бановина се пред предавање. <ref name="Marijan111">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Баталјон на 121-от Домобрански полк влегол во Хрватска Костајница, додека борбената група на 24-от Домобрански полк ја обезбедила националната граница зад нив. 52-от Домобрански полк се поврзал со Загрепскиот корпус, а потоа се свртил на југ кон градот, стигнувајќи до него истата вечер. Заземањето на Хрватска Костајница го означило исполнувањето на сите цели на Бјеловарскиот корпус. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> === 7 август 1995 === Првата хрватска гардиска бригада ( ''1. hrvatski gardijski zdrug'' - HGZ) пристигнала во областа на [[Книн]] за да се поврзе со елементи од 4-та, 7-ма и 9-та гардиска бригада, задолжени за северно напредување следниот ден. Командата на Сплитскиот корпус, исто така, се преселил во Книн. <ref name="Marijan74">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Хрватската специјална полиција продолжила кон [[Горњи Лапац]] и [[Доњи Лапац]], пристигнувајќи до 2 часот попладне и завршување на границата помеѓу Госпиќевите и Сплитските единици на корпусот. Хрватската специјална полиција, исто така, воспоставила контакт со 4-та гардиска бригада во Отриќ и единиците на Госпиќевиот корпус во Удбина до 3 часот попладне до 19 часот попладне, баталјон на специјалната полиција стигнал до границата во близина на [[Кулен Вакуф]], обезбедувајќи ја областа. <ref name="Marijan78">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Утрото, 9-та гардиска бригада (без својот 2-ри баталјон) го освоил населеното место Удбина, каде што се поврзал со 154-от полк на Домородната гарда, приближувајќи се од спротивната страна на [[Крбава]] ({{Langx|hr|Polje}} или [[Карст|карстно поле]]). До крајот на денот, целите на операцијата „Бура“ доделени на Госпиќевиот корпус биле завршени. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Предна командна станица на Генералштабот на хрватската армија била преместена од Огулин во Слуњ, и тој ја презел директната команда на 1-та гардиска бригада, 14-тиот домородски полк и 99-та бригада. 14-тиот домородски полк ја обезбедил областа Слуњ и се распореди на левиот брег на Корана за да се поврзе со напредувачката специјална полиција во Карловац. Елементи на полкот и 99-та бригада ја обезбедиле националната граница во областа. 1-та гардиска бригада напредувала кон Кордун, додека Карловачкиот корпус ја преориентирала својата главна оска на напад. 110-тиот домородски полк и елементите на 104-та бригада стигнале до во голема мера напуштениот Војниќ во раните попладневни часови, по што следеле 1-та гардиска бригада, 143-та домородска бригада и 137-миот домородски полк. Други единици на ХА им се придружиле до вечерта. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Втората гардиска бригада напредувала од Маја кон Двор, но била запрена на приближно на 25 километри од единиците на АРСК кои го штителе повлекувањето на АРСК и цивилите кон градот. Елементи на бригадата извршиле операции за чистење во областа. 33-та пешадиска бригада на АРСК го држела мостот во Двор што ги поврзувал АРСК и Република Српска преку реката Уна. Бригадата била совладана од 5-тиот корпус на АРБиХ и се повлекла јужно од Уна, додека 13-та пешадиска бригада на АРСК и цивилите од Кордун стигнувале до Двор. Елементи на 17-тиот полк на Домородната гарда и 145-та и 151-та бригада на ХА стигнале до Двор преку Хрватска Костајница и стапиле во контакт со 13-та пешадиска бригада на АРСК и елементи на 24-та пешадиска и 2-ра оклопна бригада на АРСК, кои се повлекле од Глина. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Бидејќи очекуваното предавање на Кордунскиот корпус на АРСК не се материјализирало, на ХА и нбило наредено повторно да се вклучи. И покрај големите жаришта на отпор, министерот за одбрана на Хрватска, [[Гојко Шушак]], ги прогласил главните операции за завршени во 6 часот попладне, 84 часа по почетокот на битката. <ref>{{Harvnb|Nova TV|5 August 2011}}</ref> === 8 - 14 август 1995 === На 8 август, 4-та и 7-та гардиска бригада, 2-риот баталјон на 9-та гардиска бригада и 1-та ХГЗ напредувале на север кон Личка Калдрма и границата со Босна и Херцеговина, задушувајќи го последното големо жариште на отпорот на АРСК во Доњи Лапац и областа Срб во 8 часот попладне <ref name="BB374">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> и постигнување на сите цели на Сплитскиот корпус за операцијата „Бура“. По заземањето на Војниќ, поголемиот дел од единиците на Карловачкиот корпус биле задолжени да ги средат операциите во нивниот ОНО. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Елементи на Втората гардиска бригада стигнале до хрватската граница југозападно од Двор, каде што се воделе борби за целосна контрола врз градот, и се поврзале со 5-тиот корпус на АРБиХ. <ref name="Marijan107">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Откако Туѓман наредил прекин на воените операции тоа попладне, Кордунскиот корпус на АРСК го прифатил предавањето. Преговорите за условите за предавање се одржале истиот ден во 1:20 часот попладне во командниот пункт на [[Украина|украинските]] трупи на УНКРО во Глина, а документот за предавање бил потпишан во 14 часот попладне во Топуско. Хрватска ја претставувал генерал-потполковник Стипетиќ, додека РСК ја претставувале Булат, командант на Кордунскиот корпус на АРСК, и министерот за внатрешни работи Тошо Пајиќ. Условите за предавање предвидувале предавање на оружјето, освен офицерското оружје, следниот ден, и евакуација на лицата од Топуско преку Глина, Сисак и автопатот Загреб &#x2013; Белград до Србија, заштитени од хрватската војска и цивилната полиција. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На 9 август, специјалната полиција ги предала своите позиции на ХА, откако поминале повеќе од 150 километри пеш за четири дена. Првата гардиска бригада, проследена од други ХА единици, влегла во Вргинмост. 110-тиот и 143-тиот Домобрански полк спровеле операции за чистење околу Вргинмост и [[Ласиња]]. 137-миот Домобрански полк спровеле операции за чистење во областа Војниќ, а 14-тиот Домобрански полк го сторил истото во областите Слуњ, [[Цетинград]] и Раковица. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> ХА го обезбедила Двор доцна навечер, кратко откако цивилите завршиле со евакуацијата. Бројни единици на ХА на Домобранската бригада подоцна биле задолжени за понатамошни операции за чистење. На 10 август, 57-та бригада на ХА стигнала до хрватската граница јужно од [[Гвозданско]], додека елементи на Втората гардиска бригада стигнале до Двор, а 12-от полк на Домородната гарда го освоила Матијевиќи, веднаш јужно од Двор, на хрватската граница. Загрепскиот корпус известил дека целата национална граница е обезбедена и дека сите цели на операцијата „Бура“ се постигнати. Операциите за чистење во Бановина траеле до 14 август, а специјалните полициски единици се придружиле на операциите на планините Зринска Гора и Петрова Гора. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> == Воздухопловни операции == [[Податотека:Croatian_Air_Force_Mikoyan-Gurevich_MiG-21bisD.jpg|алт=MiG-21 fighter taxiing|лево|мини|Хрватските МиГ-21 ги извршиле повеќето [[Блиска воздушна подршка|БВП]] мисии за време на операцијата „Бура“.]] На 4 август 1995 година, [[Хрватски воздухопловни сили|Хрватските воздухопловни сили]] (ХВС) имале на располагање 17 [[МиГ-21]], пет напаѓачки и девет превозни хеликоптери, три превозни авиони и два извидувачки авиони. На првиот ден од операцијата, тринаесет МиГ-21 биле употребени за уништување или онеспособување на шест цели во воздушните сили на Госпиќ и Загреб, по цена на еден сериозно оштетен и три малку оштетени авиони. Истиот ден, три [[Ми-8]] биле употребени за медицинска евакуација. <ref name="Marijan119">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> [[Воена морнарица на САД|Американската морнарица]] EA-6B и F/A-18 во патрола како дел од операцијата „Спречување на лет“ отвориле оган врз локациите на ракетите земја-воздух (РЗВ) на АРСК во Удбина и Книн, додека радарите на РЗВ биле насочени кон авионите. <ref>{{Harvnb|NATO|4 July 1997}}</ref> Неколку извори тврдат дека тие биле распоредени како средство за одвраќање бидејќи трупите на ОН биле под оган од ХА, <ref>{{Harvnb|Mueller|2000}}</ref> а последователниот извештај на [[Совет за безбедност на ООН|Советот за безбедност на ОН]] само забележува дека распоредувањето било резултат на влошувањето на воената ситуација и резултирачката ниска безбедност на мировниците во областа. <ref name="UN23AUG3">{{Harvnb|UNSC|23 August 1995}}</ref> Исто така, на 4 август, 105-та воздухопловна бригада на РСК со седиште во Удбина, распоредила хеликоптери против хрватската специјална полиција на планината Велебит и против цели во областа Госпиќ, практично без никаков ефект. На 5 август, воздухопловните сили на РСК започнале со евакуација кон аеродромот Залужани во близина на [[Бања Лука]], завршувајќи го движењето истиот ден. Во исто време, Вооружените сили распоредиле 11 МиГ-21 за да нападнат комуникациски објект и складиште, како и пет други воени места низ РСК. Тој ден, Вооружените сили распоредиле и [[Ми-24]] за да нападнат оклопни единици на АРСК во близина на [[Сисак]] и пет [[Ми-8]] за пренесување на жртви и преместување војници и товар. Пет [[МиГ-21]] на РСК претрпеле лесни оштетувања во процесот. Следниот ден, авиони погодиле команден пункт на АРСК, мост и најмалку четири други цели во близина на Карловац и Глина. Еден Ми-24 бил распореден во областа Слуњ за да нападне тенкови на АРСК, додека три Ми-8 пренесиле ранет персонал и залихи. Дополнителен пар МиГ-21 бил распореден за патролирање на воздушниот простор над [[Иваниќ-Град]] и пресретнување на два борбени авиони на босанските Срби, но тие не успеале да го сторат тоа поради маглата во областа и нивното ниско ниво на лет. Авионот на ХВС потоа успеал да ја погоди хемиската фабрика „Петрокемија“ во [[Кутина]]. <ref name="UN23AUG6">{{Harvnb|UNSC|23 August 1995}}</ref> На 7 август, два авиони на воздухопловните сили на Хрватска нападнале село во областа Нова Градишка, веднаш северно од реката Сава - меѓународната граница во областа. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Воздухопловните сили на САД бомбардирале команден пункт на АРСК, магацин и неколку тенкови во близина на Босански Петровац. Авионите на САД, исто така, погодиле колона српски бегалци во близина на [[Босански Петровац]], при што загинале девет лица, вклучувајќи четири деца, додека следниот ден бил погоден друг конвој на бегалци во близина на селото [[Сводна]], со што бројот на цивилни жртви се искачил на дванаесет. <ref>{{Harvnb|Balkan Insight|7 August 2015}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2022/06/16/refugee-bombing-case-highlights-serbia-and-croatias-enduring-antagonism/|title=Refugee Bombing Case Highlights Serbia and Croatia's Enduring Antagonism|last=Stojanovic|first=Milica|date=16 June 2022|work=Balkan Insight}}</ref> Хрватска негирала дека целта биле цивилите. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://total-croatia-news.com/news/politics/plenkovic-gov-t-will-do-its-best-to-protect-indicted-air-force-pilots/|title=Plenković: Gov't Will Do Its Best to Protect Indicted Air Force Pilots|date=11 May 2023}}</ref> На 8 август, Воздухопловните сили на САД ги извршиле своите последни борбени летови во операцијата, погодувајќи тенкови и оклопни возила помеѓу [[Босански Нови]] и Приједор, а два од нивните МиГ-21 биле оштетени. Истиот ден, воените набљудувачи на ООН распоредени на хрватските аеродроми тврделе дека ХВС нападнале воени цели и цивили во областа Двор, <ref name="UN23AUG6">{{Harvnb|UNSC|23 August 1995}}</ref> каде што колоните бегалци биле измешани со АРСК кои пренесувале тешко оружје и големи количини муниција. <ref name="1996HRW14">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Вкупно, ХВС извршиле 67 лета со блиска воздушна поддршка, три напади со хеликоптери, седум извидувања, четири борбени воздушни патроли и 111 летови со превозни хеликоптери за време на операцијата „Бура“. == Останати операции == За да ги заштити областите на Хрватска подалеку од Секторите Север и Југ, ХА спровела одбранбени операции, додека [[Хрватски совет за одбрана|Хрватскиот совет за одбрана]] (ХСО) започнал ограничена офанзива северно од Гламоч и [[Купрес|Купреш]] за да ги задржи дел од силите на Армијата на Република Српска (АРС), да ја искористи ситуацијата и да добие позиции за понатамошен напредок. <ref name="Marijan124">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На 5 август, Втората и Третата гардиска бригада на ХСО ги нападнале позициите на АРС северно од [[Томиславград]], постигнувајќи мали напредувања за да обезбедат поповолни позиции за идните напади кон [[Шипово]] и [[Јајце (град)|Јајце]], додека поврзале дел од Вториот краински корпус на АРС. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Како последица на целокупната ситуација на бојното поле, АРС била ограничена на неколку контранапади околу Бихаќ и Грахово бидејќи немала резерви. <ref name="BB376">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Најзначајниот контранапад го започнал Вториот краински корпус на АРС ноќта помеѓу 11 и 12 август. Се пробила низ 141-та бригада, <ref name="CIA641">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> составена од резервната пешадија на ХА, достигнувајќи до периферијата на Босанско Грахово, но била победена од ХА, <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> користејќи по еден батаљон составен од 4-та гарда и 7-та гардиска бригада, поддржани од 6-тиот и 126-тиот полк на Домородната гарда. <ref name="CIA641" /> === Операција „Феникс“ === Во источна Славонија, [[Осиек|Осиечкиот]] корпус имал задача да ги спречи силите на АРСК или Југословенската армија да напредуваат кон запад во регионот и да изврши контранапад во областа околу [[Вуковар]], [[Српска Автономна Област Источна Славонија, Барања и Западен Срем|која ја држела АРСК]]. Мисијата на Осиечкиот корпус била со кодно име Операција „Феникс“ ({{Langx|hr|Operacija Fenix}}). Корпусот командувал со Третата гардиска и Петтата гардиска бригада, како и со шест други високо-гардиски бригади и седум полкови на Домородната гарда. Дополнителни засилувања биле обезбедени во форма на специјализирани единици на ниво на корпус, кои инаку биле директно подредени на Генералштабот на високо-гардиската бригада, вклучувајќи дел од ескадрилата на борбени бродови Ми-24. Иако меѓу високо-гардиската бригада и 11-тиот Славонско-барањски корпус на АРСК во регионот се разменувале артилериски куршуми и оган од [[Огнено оружје|лесно оружје]], не се случил никаков поголем напад. Најзначајниот координиран напор на АРСК се случил на 5 август, кога размената била засилена со три воздушни напади на РСК и напад на пешадија и тенкови насочен кон Нуштар, североисточно од [[Винковци]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Операцијата „Бура“ ја принудило[[Југословенска народна армија|Југословенската армија]] да мобилизира и распореди значителна артилерија, тенкови и пешадија во граничната област во близина на источна [[Славонија]], но не учествувала во битката. === Операција „Маестрал“ === На југот на Хрватска, ХА се распоредила за да ја заштити областа [[Дубровник]] од Херцегованскиот корпус на АРС и Југословенската армија сместени во и околу [[Требиње]] и [[Бока Которска|Которскиот Залив]]. Планот, со кодно име операција „Маестрал“, вклучувал распоредување на 114-та, 115-та и 163-та бригада, 116-та и 156-та полк на Домородна гарда, 1-виот баталјон на Домородна гарда (Дубровник), 16-тиот артилериски баталјон, 39-тиот инженерски баталјон и мобилна крајбрежна артилериска батерија. Областа била засилена на 8 август со 144-та бригада, бидејќи единицата ги завршила своите цели во операцијата „Бура“ и се преселила во Дубровник. Хрватските воздухопловни сили ангажирале два МиГ-21 и два Ми-24 со седиште во [[Сплит]] за операцијата Маестрал. [[Хрватска морнарица|Хрватската морнарица]] ја поддржала операцијата распоредувајќи ги [[Морнаричка пешадија|морнаричките]] одреди на [[Корчула]], [[Брач]] и [[Хвар]], како и ракетни чамци, [[Миноловец|миночистачи]], бродови за [[противподморничко војување]] и крајбрежна артилерија. Во тој период, АРС повремено ја напаѓала областа на Дубровник користејќи само артилерија. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> == Проценка на битката == Операцијата „Бура“ станала најголемата европска копнена битка од [[Втората светска војна]], <ref>{{Harvnb|Riley|2010}}</ref> опфаќајќи 630 километри фронтовска линија. <ref name="Goldstein252">{{Harvnb|Goldstein|1999}}</ref> Таа била одлучувачка победа за Хрватска, <ref>{{Harvnb|Newark|2005}}</ref> <ref>{{Harvnb|Riley|2010}}</ref> <ref>{{Harvnb|Mulaj|2008}}</ref> <ref>{{Harvnb|Wrage|Cooper|2019}}</ref> враќајќи ја контролата врз 10,400 км<sup>2</sup> територија, што претставува 18,4% од земјата. <ref name="Marijan137">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Загубите што ги претрпеле хрватската армија и специјалната полиција најчесто се наведуваат како 174 убиени и 1.430 ранети, <ref>{{Harvnb|Nation|2003}}</ref> но во владиниот извештај подготвен неколку недели по битката се наведуваат 211 убиени или исчезнати, 1.100 ранети и тројца заробени војници. До 21 август, хрватските власти пронашле и погребале 560 војници на АРСК убиени во битката. ХА заробиле 4.000 воени заробеници, <ref>{{Harvnb|Sadkovich|1998}}</ref> 54 оклопни возила и 497 други возила, шест авиони, стотици артилериски парчиња и над 4.000 пешадиско оружје. Четири мировници на ОН биле убиени - тројца како резултат на акциите на ХА и еден како резултат на активностите на АРСК- а 16 биле повредени. ХА уништила 98 набљудувачки места на ОН. <ref>{{Harvnb|UNSC|23 August 1995}}</ref> Успехот на ХА бил резултат на низа подобрувања на самата армија и клучни пробиви направени на позициите на АРСК кои последователно биле искористени од ХА и АРБиХ. Нападот не бил веднаш успешен насекаде, но заземањето на клучните меса довел до колапс на командната структура на АРСК и целокупната одбранбена способност. Заземањето на Босанско Грахово од страна на ХА непосредно пред операцијата „Бура“ и напредувањето на специјалната полиција кон Грачац го направиле Книн речиси невозможно да се брани. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Во Лика, две гардиски бригади брзо ја пресекле областа што ја држела АРСК, без тактичка длабочина или мобилни резервни сили, изолирајќи ги жариштата на отпорот и ставајќи ја Првата гардиска бригада во метоположба што ѝ овозможило да се движи на север кон Карловачкиот корпус, туркајќи ги силите на АРСК кон Бановина. Поразот на АРСК кај Глина и Петриња, по тешки борби, го поразила и Банискиот корпус на АРСК, бидејќи неговата резерва била имобилизирана од АРБиХ. Силите на АРСК биле способни да содржат или значително да ги задржат нападите од страна на редовните бригади на Високиот фронт и Домостојната гарда, но нападите од страна на бригадите на Гардата и специјалната полиција се покажале како одлучувачки. <ref name="BB375">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Полковник [[Ендру Лесли]], командант на UNCRO во областа Книн, <ref>{{Harvnb|The New York Times|4 August 1995}}</ref> ја оценил операцијата „Бура“ како операција од која треба да се учи, според стандардите на НАТО. <ref name="Dunigan94">{{Harvnb|Dunigan|2011}}</ref> Дури и да не била обезбедила помош од страна на АРБиХ, ХА речиси сигурно ќе го поразела Банискиот корпус сама, иако со поголема цена. Недостатокот на резерви била клучна слабост на АРСК што билое искористена од ХА и АРБиХ, бидејќи статичката одбрана на АРСК не можела да се справи со брзите напади. Војската на АРСК не била во можност да ги спречи маневрите за заобиколување, а нивниот Корпус на специјални единици не успеал како мобилна резерва, држејќи ја Првата гардиска бригада на ХА јужно од Слуњ помалку од еден ден. АРСК традиционално сметала на АРС и југословенската војска како своја стратешка резерва, но ситуацијата во Босна и Херцеговина ги имобилизирала резервите на АРС и Југославија не интервенирала воено бидејќи Милошевиќ не ѝ наредил да го стори тоа. Дури и да сакал да интервенира, брзината на битката ќе ѝ овозможело многу ограничено време на Југославија да распореди соодветно засилување за поддршка на АРСК. == Бегалска криза == [[File:Serb_refugees_leaving_Croatia.jpg|алт=A long refugee column on a road|мини|Српски бегалци од Хрватска]] Евакуацијата и последователното масовно иселување на Србите од РСК довеле до значителна хуманитарна криза. Во август 1995 година, [[Обединети нации|ООН]] проценила дека само 3.500 Срби останале во Кордун и Бановина (поранешен Северн Сектор) и 2.000 останале во Лика и Северна Далмација (поранешен Јужен Сектор), додека повеќе од 150.000 побегнале во Југославија, а помеѓу 10.000 и 15.000 пристигнале во областа на Бања Лука. Бројот на српски бегалци, според извештаите на меѓународните медиуми <ref>{{Harvnb|BBC News|5 August 2005}}</ref> и меѓународните организации, изнесувал дури 200.000. <ref>{{Harvnb|UNHCR|20 June 2001}}</ref> Хрватскиот претседател [[Фрањо Туѓман]] го прославил иселувањето. <ref name="adamjones">{{Наведена книга|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|last=Jones|first=Adam|date=2023|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-95870-6|page=64|language=en|author-link=Adam Jones (Canadian scholar)}}</ref> Исто така, 21.000 [[Бошњаци|бошњачки]] бегалци од поранешната АПВБ побегнале во Хрватска. <ref>{{Harvnb|Narodne novine|7 July 1998}}</ref> Бегалците претставувале едно од најголемите бегалски популации во [[Европа]] во тоа време. Според Адам Џонс, нивната ситуација не предизвикала значителен меѓународен бес, главно поради колективната вина што им била ставена на Србите за [[Босански геноцид|босанскиот геноцид]]. Додека приближно 35.000 српски бегалци, заробени со предадениот корпус на АРСК Кордун, биле евакуирани во Југославија преку [[Сисак]] и автопатот [[Загреб]] &#x2013; [[Белград]], <ref name="Marijan111">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> поголемиот дел од бегалците следеле рута низ [[Република Српска]], пристигнувајќи таму преку Двор во Бановина или преку Срб во Лика - два коридори до територијата што ја држеле Србите во Босна и Херцеговина, оставени додека во исто време ХА напредувала. <ref name="1996HRW9">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Двете точки на повлекување биле создадени како последица на одложувањето на северниот напредок на Сплитскиот корпус на ХА по освојувањето на [[Книн]] и одлуката да не се користи целата Втора гардиска бригада на ХА за да го предводи јужниот напредок од [[Петриња]]. <ref name="Marijan134">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Повлекувачката АРСК, која пренесувала големи количини оружје, муниција, артилерија и тенкови, честопати измешани со евакуирани или бегачки цивили, имала малку патишта за користење. Според извештаите, бегачките колони биле повремено нападнати од авиони на ХВС, <ref name="1996HRW13">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> а ХА, разменувала оган со АРСК кои се наоѓале во близина до цивилните колони. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Бегалците биле цел и на трупите на АРБиХ, <ref>{{Harvnb|Vreme|10 August 2006}}</ref> како и на авионите на АРС, а понекогаш биле прегазувани од тенковите на Корпусот на специјални единици на АРСК кои се повлекувале. <ref>{{Harvnb|Dakić|2001}}</ref> <ref>{{Harvnb|24sata|13 February 2009}}</ref> На 9 август, конвој со бегалци кој се евакуирал од поранешниот Северн Сектор според условите на договорот за предавање на Кордунскиот корпус на АРСК бил нападнат од хрватски цивили во [[Сисак]]. Нападот предизвикал еден цивилен смртен случај, многу повредени и штета на голем број возила. Хрватската полиција интервенирала во инцидентот откако цивилните полициски набљудувачи на ООН извршиле притисок врз нив да го сторат тоа. Следниот ден, американскиот амбасадор во Хрватска, [[Питер Галбрејт]], се придружил на колоната за да ги заштити, <ref>{{Harvnb|The New York Times|13 August 1995}}</ref> а присуството на хрватската полиција по планираната рута се зголемило. Бегалците што се движеле низ [[Република Српска]] биле изнудувани на контролните пунктови и принудени да плаќаат дополнително за гориво и други услуги од страна на локалните моќници. <ref>{{Harvnb|The Independent|9 August 1995 (b)}}</ref> [[Податотека:Oluja_traktor.jpg|алт=An elderly woman sitting in the back of a utility trailer|лево|мини|Постар српски бегалец во приколка за камион, по преминувањето на југословенската граница]] Со цел да ги намалат доказите за политичкиот неуспех, југословенските власти направиле обид да ги распрснат бегалците во различни делови на Србија и да спречат нивно концентрирање во главниот град, [[Белград]]. <ref>{{Harvnb|Thomas|1999}}</ref> Владата ги охрабрила бегалците да се населат во претежно унгарски области на [[Војводина]] и во [[Република Косово|Косово]], кое било претежно населено со [[Косовски Албанци|Албанци]], што довело до зголемена нестабилност во тие региони. <ref>{{Harvnb|Goldman|1997}}</ref> <ref name="vanSelm45">{{Harvnb|van Selm|2000}}</ref> Иако било планирано да се населат 20.000 лица на Косово, само 4.000 се преселиле во регионот. По 12 август, српските власти почнале да депортираат некои од бегалците кои биле на воена возраст, прогласувајќи ги за нелегални имигранти. <ref name="1996HRW40">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Тие биле предадени на АРС или АРСК во источна Хрватска за регрутација. <ref>{{Harvnb|Markotich|1996}}</ref> Некои од регрутите биле јавно понижени и тепани затоа што ја напуштиле РСК. Во некои области, етничките [[Хрвати во Србија|Хрвати од Војводина]] биле избркани од своите домови од самите бегалци за да побараат нов сместувачки капацитет. <ref>{{Harvnb|The Guardian|14 June 1999}}</ref> Слично на тоа, бегалците што се движеле низ Бања Лука ги протерале Хрватите и Бошњаците од нивните домови. <ref>{{Harvnb|The Baltimore Sun|13 August 1995}}</ref> === Враќање на бегалците === На почетокот на [[Хрватската војна за независност]], во 1991-1992 година, несрпско население од повеќе од 220.000 било насилно протерано од териториите во Хрватска под српска контрола, со основањето на РСК. <ref name="Biondich">{{Harvnb|Biondich|2004}}</ref> По операцијата „Бура“, дел од тие бегалци, како и хрватските бегалци од Босна и Херцеговина, се населиле во значителен број станбени единици во областа порано држена од АРСК, што претставувало пречка за враќањето на српските бегалци. <ref name="Grandits">{{Harvnb|Leutloff-Grandits|2006}}</ref> Во септември 2010 година, од 300,000 до 350,000 Срби кои побегнале од Хрватска за време на целата војна, <ref name="HRW187">{{Harvnb|HRW 18-7|2006}}</ref> 132.707 биле регистрирани како вратени, <ref name="State2010">{{Harvnb|Department of State|8 April 2011}}</ref> но се верувало дека само 60-65% од нив живеат трајно во земјата. Сепак, само уште 20,000 до 25,000 биле заинтересирани да се вратат во Хрватска. Во 2010 година, приближно 60.000 српски бегалци од Хрватска останале во Србија. <ref>{{Harvnb|Večernji list|19 July 2010}}</ref> [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија]] изјавил дека усвојувањето на дискриминаторски мерки од страна на Хрватска по заминувањето на српските цивили од Краина не покажало дека овие заминувања биле присилни. <ref name="harvnb|ICTY|November 2012|p=33">{{Harvnb|ICTY|November 2012}}</ref> Хјуман рајтс воч во 1999 година објавил дека Србите не ги уживале своите граѓански права како хрватски граѓани, како резултат на дискриминаторски закони и практики, и дека тие честопати не можеле да се вратат и да живеат слободно во Хрватска. <ref>{{Harvnb|HRW|March 1999}}</ref> Враќањето на бегалците било попречено од неколку работи. Тие вклучуваат сопственост на имот и сместување, бидејќи хрватските бегалци се населиле во напуштените домови, и хрватското воено законодавство кое им ги одзело правата на домување на бегалците кои некогаш живееле во владини станови. Законодавството било укинато по војната, <ref name="HRW99">{{Harvnb|HRW|1 January 1999}}</ref> а на повратниците им било понудено алтернативен сместувачки капацитет. <ref>{{Harvnb|HRW 18-7|2006}}</ref> До ноември 2010 година биле доделени 6.538 станбени единици. Друга пречка била тешкотијата за бегалците да добијат статус на престој или хрватско државјанство. Оттогаш, применливото законодавство е олабавено, а до ноември 2010 година, Хрватска дозволила валидација на личните документи издадени од РСК. Иако Хрватска прогласила општа амнестија, бегалците се плашеле од законско гонење, бидејќи амнестијата не се однесувала на воени злосторства. <ref>{{Harvnb|Narodne novine|27 September 1996}}</ref> Во извештаите од 2015 и 2017 година, [[Амнести интернешенал]] изразил загриженост за постојаните пречки за Србите да го вратат својот имот. <ref name="ReferenceC">{{Harvnb|Amnesty|1 January 2017}}</ref> Тие известиле дека хрватските Срби продолжуваат да се соочуваат со дискриминација при вработувањето во јавниот сектор и враќањето на правата за закуп на социјални станови напуштени за време на војната. Тие, исто така, посочиле на говорот на омраза, „[[Геноцид над Србите во Независна Држава Хрватска|повикувајќи на фашистичката идеологија]]“ и правото на користење на малцинските јазици и писмо продолжило да биде политизирано и неспроведувано во некои градови. == Воени злосторства == [[Податотека:Živaja_2.jpg|мини|Уништени куќи во селото [[Живаја]]]] [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија]] (МКСЈ), формиран во 1993 година врз основа на [[Резолуција 827 на Советот за безбедност на ООН|Резолуцијата 827 на Советот за безбедност на ООН]], <ref>{{Harvnb|Schabas|2006}}</ref> ги обвинил Готовина, Чермак и Маркач за воени злосторства, поточно за нивните улоги во операцијата „Бура“, наведувајќи го нивното учество во заеднички злосторнички потфат чија цел била трајно отстранување на Србите од делот на Хрватска што го држела АРСК. Обвиненијата на МКСЈ наведуваат дека други учесници во заедничкиот злосторнички потфат биле Туѓман, Шушак и Бобетко и Червенко, <ref>{{Harvnb|ICTY|17 May 2007}}</ref> меѓутоа сите освен Бобетко биле мртви пред да биде издадено првото релевантно обвинение од МКСЈ во 2001 година. <ref>{{Harvnb|ICTY|21 May 2001}}</ref> Бобетко бил обвинет од МКСЈ, но починал една година подоцна, пред да може да биде екстрадиран за судење во МКСЈ. <ref>{{Harvnb|The New York Times|30 April 2003}}</ref> Судењето на [[Анте Готовина|Готовина]] започнало во 2008 година, <ref>{{Harvnb|The New York Times|12 March 2008}}</ref> што довело до осуда на Готовина и Маркач и ослободување на Чермак три години подоцна. <ref>{{Harvnb|ICTY|15 April 2011 (a)}}</ref> Готовина и Маркач биле ослободени по жалба во ноември 2012 година. <ref>{{Harvnb|ICTY|16 November 2012}}</ref> МКСЈ заклучил дека операцијата „Бура“ не била насочена кон етнички прогон, бидејќи цивилите не биле намерно целени. Жалбениот совет изјавил дека хрватската армија и специјалната полиција извршиле злосторства по артилерискиот напад, но државното и военото раководство немале улога во планирањето и создавањето злосторства. МКСЈ заклучил дека Хрватска немала специфична намера да го расели српското малцинство во земјата. <ref>{{Harvnb|ICTY|November 2012}}</ref> Понатаму, тие не утврдиле дека Готовина и Маркач одиграле улога во усвојувањето дискриминаторски напори што го спречуваат враќањето на српските цивили. Двајца судии во панелот од петмина не се согласиле со оваа пресуда. <ref>{{Harvnb|The Guardian|16 November 2012}}</ref> Случајот покренал значајни прашања за военото право и е опишан како преседан. {{Sfn|Sadat|2018}} {{Sfn|Huffman|2012}} {{Sfn|Decoeur|2012}} {{Sfn|Borda|2013}} {{Sfn|The Direct and Indirect Approaches to Precedent in International Criminal Courts and Tribunals|2014}} {{Sfn|Acquittal of Gotovina and Haradinaj|2014}} Мислењата за тоа дали самата операција „Бура“ како целина била воено злосторство остануваат мешани. Претставникот на [[Европска Унија|ЕУ]] Билд, еден од ретките критичари на операцијата, ја обвинил Хрватска за најефикасното етничко чистење спроведено во [[Војни во Југославија|југословенските војни]]. Хрватска го негирала ова, тврдејќи дека „''ги повикала Србите да останат''“, но војниците, исто така, учествувале во гранатирање на областите населени со Срби, убивајќи цивили и дозволувајќи им на Хрватите да учествуваат во палењето и ограбувањето на српските домови, според извештајот на ОН. <ref>{{Harvnb|Pearl|Cooper|2002}}</ref> Неговиот став е поддржан од голем број западни аналитичари, како што се професорката Мари-Жанин Калиќ, <ref>{{Harvnb|Calic|2009}}</ref> биографот на Милошевиќ, [[Адам Лебор]], <ref>{{Harvnb|LeBor|2002}}</ref> и професорот [[Пол Мојзес]], <ref>{{Harvnb|Mojzes|2011}}</ref> додека историчарите Жерар Тоал и Карл Т. Далман ја разликуваат Операцијата од „практиките на етничко чистење“ што се случиле за време на офанзивата. <ref>{{Harvnb|Toal|Dahlman|2011}}</ref> Историчарот Марко Атила Хоаре не се согласува дека операцијата била чин на [[етничко чистење]] и истакнал дека раководството на краинските Срби го евакуирало цивилното население како одговор на хрватската офанзива; Без разлика какви биле нивните намери, Хрватите никогаш немале можност да го организираат своето отстранување. <ref>{{Наведена книга|title=Central and Southeast European Politics Since 1989|last=Hoare|first=Marko Attila|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-1-139-48750-4|editor-last=Ramet|editor-first=Sabrina P.|location=Cambridge|pages=111–136|chapter=The War of Yugoslav Succession}}</ref> Тврдењата за етничко чистење биле отфрлени од американскиот дипломат Питер Галбрајт. <ref>{{Harvnb|B92|19 April 2011}}</ref> Во завршниот извештај од судењето на одбраната на Готовина, адвокатите на Готовина, Лука Мишетиќ, Грег Кехо и Пајам Ахаван, го отфрлиле обвинението за масовно протерување на српското население. Тие се повикале на сведочењето пред МКСЈ на командантот на РСК, [[Миле Мркшиќ]], кој изјавил дека на [[4 август]] [[1995]] година, некаде по 16:00 часот, Милан Мартиќ и неговиот персонал всушност донеле одлука за евакуација на српското население од Краина во [[Срб]], село во близина на босанската граница. Мојзес, исто така, забележал дека на Србите им било наредено од нивната команда да заминат, по што се случил масовен егзодус од целиот регион Краина на „краток рок“. <ref>{{Harvnb|Mojzes|2011}}</ref> Во наодите на МКСЈ, исто така, се наведуваат докази што укажуваат дека генералот Готовина „''усвоил бројни мерки''“ за спречување и спречување на злосторствата и општите нереди по артилериските напади, вклучително и злосторства против српските цивили. Во едно интервју во 2025 година, Саво Штрбац, претседател на Документациско-информативниот центар „Веритас“, изјавил дека бегството на Србите било „''самоиницијативно''“ поради страв од „''армијата, за која слушнале само најлошо, од нејзините активности во Втората светска војна до акциите што и претходеа на „Бура“'', кои „''беа спроведени според системот на опожарена земја''“. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nin.rs/politika/vesti/85376/savo-strbac-da-je-hag-sudio-kako-treba-hrvatske-proslave-oluje-bile-bi-drugacije|title=Savo Štrbac: Da je Hag sudio kako treba, hrvatske proslave „Oluje“ bile bi drugačije|last=Karović|first=Boban|date=6 August 2025|work=NIN}}</ref> Во февруари 2015 година, по завршувањето на [[Тужба и контратужба за геноцид помеѓу Србија и Хрватска|случајот за геноцид меѓу Хрватска и Србија]], [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] (МСП) ја отфрлил српската тужба во која се тврдело дека операцијата „Бура“ претставува геноцид, <ref name="ReferenceA">{{Harvnb|BBC News|3 February 2015}}</ref> пресудил дека Хрватска немала специфична намера да го истреби српското малцинство во земјата, иако потврдил дека се случиле сериозни злосторства против српските цивили. <ref>{{Harvnb|ICJ|3 February 2015}}</ref> Контратужбата на Србија била едногласно отфрлена, што покажува дека дури и делегираниот судија на Србија пресудил против. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.france24.com/en/20150203-united-nations-court-rules-serbia-croatia-did-not-commit-genocide-balkan-wars|title=UN court dismisses Croatia, Serbia genocide claims|date=2015-02-03|work=France 24|language=en|accessdate=2025-03-29}}</ref> Судот, исто така, утврдил дека хрватската армија оставила достапни патишта за бегство за цивилите. <ref>{{Harvnb|ICJ|3 February 2015}}</ref> Тие, исто така, утврдиле дека, најмногу што може да се каже, лидерите на Хрватска предвиделе дека воената офанзива ќе има ефект на предизвикување бегство на големото мнозинство од српското население, дека биле задоволни од таа последица и дека сакале да го охрабрат заминувањето на српските цивили, но не го утврдуваат постоењето на специфичната намера што го карактеризира геноцидот. <ref>{{Harvnb|ICJ|3 February 2015}}</ref> Според пресудата, српските цивили кои бегале од своите домови, како и оние кои останале во заштитените подрачја на ОН, биле подложени на разни форми на вознемирување и од страна на ХА и од страна на хрватските цивили. <ref name="ReferenceB">{{Harvnb|ICJ|3 February 2015}}</ref> На 8 август, колона бегалци била гранатирана. Во 2010 година, етничките Срби поднеле групна тужба во федералниот суд во [[Чикаго]] во име на сите Срби кои живееле во регионот Краина во Хрватска во 1995 година. Американската воена консултантска компанија ''MPRI'' била тужена врз основа на соучество во злосторствата во операцијата „Бура“, барајќи отштета во износ од 10,4 милијарди долари. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.huffpost.com/entry/mpri-couldnt-read-minds-l_b_688000|title=MPRI Couldn't Read Minds: Let's Sue Them|date=2010-08-19|work=HuffPost|language=en|accessdate=2025-04-10}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.portalnovosti.com/krajisnici-vs-mpri|title=Krajišnici vs. MPRI|work=Portal Novosti|accessdate=2025-04-10}}</ref> Американскиот окружен судија Џон Ли изјавил дека и покрај „трагичните и ужасни“ обвинувања, тој нема надлежност да ги сослуша барањата на тужителите. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.courthousenews.com/serbians-cant-pursue-genocide-claim-in-u-s/|title=Serbians Can't Pursue Genocide Claim in U.S.|work=www.courthousenews.com|language=en-US|accessdate=2025-04-10}}</ref> [[Податотека:Sunja_(Croatia).JPG|лево|мини|Српска куќа во Суња, која била уништена за време на операцијата „Бура“]] Бројот на цивилни жртви во операцијата „Бура“ е спорен. Државното обвинителство на Република Хрватска тврди дека 214 цивили биле убиени - 156 во 24 случаи на воени злосторства и уште 47 како жртви на убиство - за време на битката и непосредно по неа. [[Хрватски хелсиншки комитет|Хрватскиот хелсиншки комитет]] го оспорува тврдењето и известува дека 677 цивили биле убиени по операцијата „Бура“, главно стари лица кои останале, додека дополнителни 837 српски цивили биле наведени како исчезнати. <ref>{{Harvnb|Deutsche Welle|4 August 2011}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2385154|title=O zločinima u Oluji se šuti. "Ubio brata i sestru, majku s kravama zapalio u štali"|work=www.index.hr|language=hr|accessdate=2022-10-01}}</ref> Кога биле поднесени како доказ, нивниот извештај бил отфрлен од [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија]] (МКСЈ), поради неизворни изјави и двојни записи содржани во него. <ref>{{Harvnb|ICTY|15 April 2011 (b)}}</ref> Други извори укажуваат дека уште 181 жртва биле убиени од хрватските сили и закопани во масовна гробница во [[Мркоњиќ Град]], по продолжувањето на офанзивата на операцијата „Бура“ во Босна. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2016/11/11/u-mrkonjic-gradu-traze-istinu-o-ubijenima-u-ratu|title=U Mrkonjić Gradu traže istinu o ubijenima u ratu|work=balkans.aljazeera.net|language=bs|accessdate=2022-10-01}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/kronologija-slucaja-mrkonjic-grad-sto-se-doista-dogodilo-1995.-i-1996.-tko-je-sudjelovao-u-borbama-cija-su-imena-zavrsila-u-kaznenim-prijavama...-5258975|title=Jutarnji list - KRONOLOGIJA SLUČAJA MRKONJIĆ GRAD Što se doista dogodilo 1995. i 1996., tko je sudjelovao u borbama, čija su imena završila u kaznenim prijavama...|date=2016-11-13|work=www.jutarnji.hr|language=hr-hr|accessdate=2022-10-01}}</ref> Српските извори наведуваат 1.192 цивили кои се мртви или исчезнати. <ref>{{Harvnb|RTS|18 November 2012}}</ref> Центарот за хуманитарно право проценил дека околу 400 српски цивили биле убиени. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hlc-rdc.org/en/public-information/press-releases-informisanje/the-victims-to-become-the-concern-of-the-societies-and-institutions-of-serbia-and-croatia/|title=The Victims to Become the Concern of the Societies and Institutions of Serbia and Croatia|date=4 August 2020|work=[[Humanitarian Law Center]]}}</ref> Обвинителите на МКСЈ го утврдиле бројот на цивилни жртви на 324. <ref>{{Harvnb|ABC News|17 November 2012}}</ref> Хрватските владини претставници процениле дека за време на операцијата биле убиени 42 хрватски цивили. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Тешко е да се утврди точниот број на уништени имоти за време и по операцијата „Бура“, бидејќи голем број куќи веќе претрпеле штета од почетокот на војната. ''[[Хјуман рајтс воч]]'' (ХРВ) проценил дека повеќе од 5.000 домови биле уништени за време и по битката. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Од 122 [[Српска православна црква|српски православни]] цркви во областа, една била уништена, а 17 биле оштетени, но поголемиот дел од штетата на црквите се случила пред повлекувањето на Србите. <ref>{{Harvnb|Blaskovich|1997}}</ref> ХРВ, исто така, објавил дека огромното мнозинство од злоупотребите за време на операцијата „Бура“ биле извршени од хрватските сили. Овие злоупотреби, кои продолжиле во голем обем со месеци потоа, вклучувале погубување на стари и немоќни Срби кои останале и масовно палење и уништување на српски села и имот. Во месеците по операцијата „Бура“, најмалку 150 српски цивили биле погубени по брза постапка, а уште 110 лица насилно исчезнале. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Еден таков пример е [[Масакр кај во Вариводе|масакрот во Вариводе]], во кој биле убиени девет српски цивили. {{Sfn|Clark|2014}} Други евидентирани злосторства против српски цивили, за време или по операцијата „Бура“, се случиле во Комиќ, Кијани, Голубиќ, Уздоље, Грубори и Гошиќ. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2017/08/04/croatia-s-operation-storm-crimes-unpunished-22-years-on-08-03-2017/|title=Croatia’s Operation Storm: Crimes Unpunished 22 Years On|last=Milekic|first=Sven|date=2017-08-04|work=Balkan Insight|language=en-US|accessdate=2025-11-17}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://snv.hr/en/zlocini/golubic/|title=Golubić|work=Srpsko Narodno Vijeće - SNV|language=en-US|accessdate=2025-11-17}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/news/world/croats-slaughter-elderly-by-the-dozen-1600351.html|title=Croats slaughter elderly by the dozen|date=1995-09-09|work=The Independent|language=en|accessdate=2025-11-17}}</ref> Жртвите често биле застрелувани, живи горени, силувани или обезглавувани. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/news/world/croats-slaughter-elderly-by-the-dozen-1600351.html|title=Croats slaughter elderly by the dozen|date=1995-09-09|work=The Independent|language=en|accessdate=2025-11-17}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.baltimoresun.com/1995/09/14/in-rebellious-serb-krajina-a-massacre-becomes-mishap/|title=In rebellious Serb Krajina, a massacre becomes mishap|date=1995-09-14|work=Baltimore Sun|language=en-US|accessdate=2025-11-17}}</ref> Според податоци од ноември 2012 година, хрватските власти примиле 6.390 пријави за злосторства извршени во областа за време или по операцијата „Бура“ и осудиле 2.380 лица за грабежи, палежи, убиства, воени злосторства и други нелегални дејствија. До истиот датум, во тек биле уште 24 судења за воени злосторства поврзани со операцијата „Бура“<ref>{{harvnb|Večernji list|27 November 2012}}</ref> Во 2012 година, српските власти истражувале пет случаи на воени злосторства извршени за време на операцијата „Бура“.<ref>{{Harvnb|B92|21 November 2012}}</ref> На 25-годишнината од Операцијата, Балканската мрежа за истражувачко новинарство анализирала документи од судењето на МКСЈ и открила дека многу малку од сторителите на убиствата на српските цивили се изведени пред лицето на правдата, додека ниту еден од командантите на единиците одговорни не е гонет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2020/08/05/court-records-reveal-croatian-units-role-in-operation-storm-killings/|title=Court Records Reveal Croatian Units' Role in Operation Storm Killings|last=Vladisavljevic|first=Anja|last2=Stojanovic|first2=Milica|date=5 August 2020|work=BalkanInsight|publisher=BIRN}}</ref> Во февруари 2025 година, Вишиот суд во [[Белград]] закажал судење на четири офицери на хрватските воздухопловни сили, обвинувајќи ги за воени злосторства во врска со случајот со бомбардирањето на бегалската колона во [[Босански Петровац]] и [[Сводна]]. Бидејќи тие не се достапни за српските власти, судењето требало да продолжи во отсуство. Подготвително рочиште било одржано во ноември 2022 година, но судот побарал став од Хрватска за ова прашање. Хрватските власти одбиле да соработуваат, одбивајќи да ја достават поканата за судење. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.euronews.rs/srbija/drustvo/156561/sudenje-hrvatskim-pilotima-za-ratne-zlocine-u-oluji/vest|title=Počinje suđenje hrvatskim pilotima koji su optuženi za ratne zločine u "Oluji"|last=Tanjug|date=2025-02-07|work=Euronews.rs|language=sr|accessdate=2025-02-17}}</ref> <ref name="dnevnik">{{Наведена мрежна страница|url=https://dnevnik.hr/vijesti/svijetodgodjeno-sudjenje-hrvatskim-pilotima-optuzenim-za-raketiranje-izbjeglicke-kolone-tijekom-oluje---895756.html|title=Odgođeno suđenje hrvatskim pilotima optuženima za raketiranje izbjegličke kolone tijekom Oluje|last=Dnevnik|date=2025-02-10|work=Dnevnik.hr|language=hr-hr|accessdate=2025-02-17}}</ref> Хрватската влада изјавила дека ќе ги искористи сите механизми за да ги заштити своите пилоти и тврдела дека судењето е политички мотивирано. Хрватска ја оспорува надлежноста на српското судство за наводни дела извршени на територијата надвор од Србија од страна на лица кои не се српски државјани и тврди дека [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија]] веќе ги истражил настаните. == Последици == [[Податотека:16_obljetnica_vojnoredarstvene_operacije_Oluja_05082011_Kninska_tvrdjava_155.jpg|алт=Hoisting of Croatian flag|мини|Војници го креваат [[Знаме на Хрватска|знамето на Хрватска]] во Книнската тврдина за време на комеморацијата за операцијата „Бура“, 5 август 2011 година]] Поразот на РСК ги навеоло босанските Срби да разберат дека што е можно побрзо треба да започнат преговори за решение во Босна и Херцеговина, <ref name="BB374377">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> и го сменил текот на војната против Србите, давајќи ѝ силен поттик на американската дипломатија. <ref>{{Harvnb|Daalder|2000}}</ref> Успехот на операцијата „Бура“ претставува и стратешка победа во [[Босанска војна|Босанската војна]], бидејќи ја кренало [[Опсада на Бихаќ (1992-1995)|опсадата на Бихаќ]], и им овозможило на хрватското и босанското раководство да испланираат целосна воена интервенција во областа [[Бања Лука]], која била под контрола на АРС, - интервенција насочена кон создавање нова рамнотежа на моќ во [[Босна и Херцеговина]], тампон зона по хрватската граница и придонес кон решавањето на војната. Интервенцијата се материјализирала како [[операција „Маестрал 2“]] во септември 1995 година. Во комбинација со [[НАТО-во бомбардирање на Република Српска|воздушната кампања на НАТО во Босна и Херцеговина]], довело до почеток на мировни преговори што резултирале со [[Дејтонски мировен договор|Дејтонскиот договор]] неколку месеци подоцна. <ref>{{Harvnb|Time|11 September 1995}}</ref> Развојот на настаните, исто така, довел до враќање на преостанатите области под српска контрола во источна Славонија и [[Барања]] под хрватска контрола преку [[Ердутски договор|Ердутскиот договор]], <ref>{{Harvnb|Ramet|Matić|2007}}</ref> со што завршила [[Хрватската војна за независност]] во ноември. <ref>{{Harvnb|The New York Times|12 November 1995}}</ref> Леснотијата со која хрватската армија (ХА) ја постигнала победата ги изненадило многу набљудувачи, бидејќи западните разузнавачки служби предвиделе пораз на Хрватска. <ref>{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> Меѓународните реакции на операцијата „Бура“ брзо се развиле од емотивни аргументи, кои ја поддржувале која било страна во битката, до оние што мирно ја проценувале ситуацијата на теренот. <ref name="Ahrens176">{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> Претставници на ОН и повеќето меѓународни медиуми ја критикувале Хрватска. <ref name="Sadkovich137">{{Harvnb|Sadkovich|1998}}</ref> [[Карл Билд]], преговарач на ЕУ кој работел за поранешна Југославија, јавно ја осудил Хрватска, додека специјалниот претставник на ОН, Столтенберг, го повикал личниот претставник на генералниот секретар на ОН, [[Јасуши Акаши]], да побара напади од НАТО врз ХА. Германскиот министер за надворешни работи, [[Клаус Кинкел]], изразил жалење, но додал дека „...''годините на српската агресија... сериозно го искушија трпението на Хрватска''“. <ref>{{Harvnb|Time|14 August 1995}}</ref> Одговорот на САД бил мешан. Додека министерот за одбрана [[Вилијам Пери]] позитивно размислувал за воениот развој, <ref name="Sadkovich137" /> додека Галбрејт го изразил своето неодобрување. На 10 август, [[Совет за безбедност на ООН|Советот за безбедност на ООН]] ја издал Резолуцијата 1009 со која побарал Хрватска да ги запре воените операции, осудувајќи го таргетирањето на мировниците на ООН и повикувајќи на продолжување на разговорите - но не повикувајќи на повлекување на ХА. До 18 август, американските дипломати во тимот на Роберт Фрејсур, задолжени да посредуваат во Босанската војна, верувале дека операцијата „Бура“ ѝ дава шанса на нивната дипломатска мисија да успее, <ref>{{Harvnb|Holbrooke|1999}}</ref> одразувајќи го мислењето на [[Претседател на Соединетите Американски Држави|американскиот претседател]] [[Бил Клинтон]] дека Србите нема сериозно да преговараат освен доколку не претрпат големи воени порази. <ref>{{Harvnb|Riley|2010}}</ref> [[Податотека:16_obljetnica_vojnoredarstvene_operacije_Oluja_05082011_355.jpg|мини|Церемонија по повод 16-годишнината од операцијата „Бура“]] Во Србија, [[Слободан Милошевиќ|Милошевиќ]] го осудил хрватскиот напад, но печатот под влијание на Милошевиќ, исто така, го осудил раководството на РСК како некомпетентно, <ref>{{Harvnb|The Independent|5 August 1995}}</ref> додека најекстремните политичари, вклучувајќи го и [[Воислав Шешељ]], барале одмазда против Хрватска. <ref>{{Harvnb|The Independent|6 August 1995}}</ref> Водачот на босанските Срби, [[Радован Караџиќ|Радован Караџиќ,]] ја молел Југословенската армија да помогне, обвинувајќи го Милошевиќ за предавство. <ref>{{Harvnb|The Independent|9 August 1995 (a)}}</ref> Во Хрватска, единиците на ХА кои се враќале во своите бази биле пречекани како херои во бројни градови, а бил создаден и комеморативен медал кој ќе им се издал на војниците на ХА кои учествувале во операцијата. <ref>{{Harvnb|Narodne novine|7 August 1995}}</ref> На 26 август, Хрватска го организирала Возот на слободата - железничка тура што ги пренесувала Туѓман и поголемиот дел од хрватските владини претставници, јавни личности, новинари и дипломати во Хрватска од Загреб до Карловац, Госпиќ, Книн и Сплит. <ref>{{Harvnb|Tanner|2001}}</ref> Туѓман одржал говор на секоја од станиците. <ref>{{Harvnb|Office of the President}}</ref> Во Книн, тој изјавил: ''„[Србите] немаа време дури ни да ги соберат своите валкани [пари] и својата валкана долна облека. На овој ден, можеме да кажеме дека Хрватска престана да го носи својот историски крст. Ова не е само ослободување на земјата, туку и создавање основа за слободна и независна Хрватска за вековите што доаѓаат''.“ <ref>{{Harvnb|Hockenos|2003}}</ref> За време на последниот митинг во [[Сплит]], на кој присуствувале 300.000 луѓе, Туѓман ветил дека ќе го ослободи и [[Вуковар]]. <ref>{{Harvnb|Nacional|17 May 2005}}</ref> == Комеморација == Хрватите и Србите имаат спротивставени ставови за операцијата. <ref>{{Harvnb|B92|4 August 2012}}</ref> Во Хрватска, 5 август - денот кога хрватската армија го освоила Книн - бил избран за Ден на победата и татковинската благодарност и Ден на хрватските бранители, хрватски државен празник кога официјално се слави операцијата „Бура“. <ref>{{Harvnb|HRT|5 August 2012}}</ref> Во Србија и Република Српска, денот се одбележува со жалост за убиените Срби и оние кои побегнале за време или по операцијата. <ref>{{Harvnb|Politika|4 August 2010}}</ref> Во 2015 година, на 20-годишнината од операцијата, [[Хрватска национална телевизија|Хрватската национална телевизија]] (ХРТ) го продуцирала ''„Година Олује“,'' документарец во четири епизоди за подготовката и извршувањето на операцијата „Бура“. Серијата ја режирал хрватско-американскиот режисер Џек Бариќ. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nacional.hr/serijal-godina-oluje-kako-je-dokumentarac-jacka-barica-2015-otkrio-istinu-o-ulozi-amerikanaca-u-oluji/|title=SERIJAL 'GODINA OLUJE': Kako je dokumentarac Jacka Barica 2015. otkrio istinu o ulozi Amerikanaca u 'Oluji'|date=5 August 2021|work=NACIONAL.HR|language=hr|accessdate=2023-01-01}}</ref> На 23-годишнината од операцијата, на прославата во Книн присуствувал бригадниот Иван Машуловиќ, воено лице на [[Црна Гора]]. Тоа било прв пат [[Црна Гора]] да испрати претставник во Книн. Овој потег бил остро критикуван од црногорските просрпски политичари и српските медиуми. Црногорската [[Десница (политика)|десничарска]] партија [[Нова српска демократија]] (НСД) го нарекол Машуловиќ предавник, како и оние „''кои го испратија на прослава на злосторство против српскиот народ''“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/u-kninu-na-proslavi-oluje-nikad-manje-posjetitelja-sve-je-proslo-bez-euforije-u-kaficima-razocarani-a-kako-ce-biti-guzvi-kada-su-svi-u-irskoj-7691646|title=U Kninu na proslavi Oluje nikad manje posjetitelja, sve je prošlo bez euforije, u kafićima razočarani: 'A kako će biti gužvi kada su svi u Irskoj'|last=Žabec|first=Krešimir|date=2018-08-05|work=Jutarnji list|language=hr-hr|accessdate=2020-08-08}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2018/08/06/montenegro-officer-storm-commemoration-attendance-causes-anger-08-06-2018/|title=Montenegrin Officer Slammed for Attending Croatian 'Storm' Ceremony|date=2018-08-06|work=Balkan Insight|language=en-US|accessdate=2020-08-08}}</ref> Некои отишле дотаму што го споредиле со црногорскиот фашистички соработник [[Секула Дрљевиќ]] . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://express.24sata.hr/top-news/ljudski-izrod-uvrede-za-atasea-crne-gore-zbog-oluje-17049|title="Ljudski izrod" - uvrede za atašea Crne Gore zbog Oluje|date=2018-08-07|work=Express|language=hr|accessdate=2020-08-08}}</ref> Црногорското [[Министерст за одбрана на Црна Гора|Министерство за одбрана]] ја бранело својата одлука да испрати претставник, наведувајќи дека „''Црна Гора нема да се бори во туѓи битки. Црна Гора има став за градење добрососедски односи со сите земји во регионот''“, вклучувајќи ја „''блиската и пријателска''“ Србија и „''блиската и пријателска''“ сојузничка на [[НАТО]] Хрватска. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/30256-montenegro-defends-participation-in-operation-storm-celebrations|title=Montenegro Defends Participation in Operation Storm Celebrations|last=Hina|date=2018-08-07|work=Total Croatia News|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729131907/https://www.total-croatia-news.com/politics/30256-montenegro-defends-participation-in-operation-storm-celebrations|archive-date=29 July 2021|accessdate=2020-08-08}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vijesti.hrt.hr/455631/crna-gora-brani-nazocnost-svojeg-izaslanika-na-proslavi-oluje-u-kninu|title=Crna Gora brani nazočnost svojeg izaslanika na proslavi Oluje|last=D. M.|last2=Hina|date=2018-08-07|work=Hrvatska radiotelevizija|language=hr-hr|accessdate=2020-08-08}}</ref> На 25-годишнината од операцијата, на прославата во [[Книн]] за прв пат присуствувал политички претставник на етничките [[Срби во Хрватска|Срби]], вицепремиерот на Хрватска [[Борис Милошевиќ]]. Неговиот потег бил аплаудиран низ цела Хрватска, а [[Премиер на Хрватска|премиерот на Хрватска]] [[Андреј Пленковиќ]] изјавил дека тоа ќе „''испрати нова порака за хрватското општество, односите меѓу Хрватите и српското малцинство... меѓу Хрватска и Србија''“. <ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/08/croatia-marks-25-years-war-tolerance-message-200805085400673.html|title=Croatia marks 25 years since war with tolerance message|date=2020-08-05|work=Al Jazeera|accessdate=2020-08-07}}</ref> Други значајни политичари кои го пофалиле се членот на опозициската [[Социјалдемократска партија на Хрватска|Социјалдемократска партија]] (СДП) [[Пеѓа Грбин]], претседателот на [[Самостојна демократска српска партија|Самостојната демократска српска партија]] (СДСС) Милорад Пуповац, лидерот на [[Демократски сојуз на Хрватите во Војводина|Демократскиот сојуз на Хрватите во Војводина]] (ДСХВ) [[Томислав Жигманов]], градоначалникот на Книн [[Марко Јелиќ]] и пензионираниот генерал [[Павао Миљавац]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/nakon-25-godina-doslo-je-do-prekretnice-za-srbe-u-hrvatskoj-moramo-iskazati-pocast-svim-zrtvama-15011348|title=Nakon 25 godina došlo je do prekretnice za Srbe u Hrvatskoj: 'Moramo iskazati počast svim žrtvama'|last=Vuković|first=Rozita|date=2020-08-01|work=Jutarnji list|language=hr-hr|accessdate=2020-08-07}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hr.n1info.com/Vijesti/a532189/Pupovac-Boris-Milosevic-zasluzuje-podrsku-svih-i-u-Hrvatskoj-i-izvan-nje.html|title=Pupovac: Boris Milošević zaslužuje podršku svih - i u Hrvatskoj i izvan nje|date=2020-08-03|work=N1 Hrvatska|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806125313/http://hr.n1info.com/Vijesti/a532189/Pupovac-Boris-Milosevic-zasluzuje-podrsku-svih-i-u-Hrvatskoj-i-izvan-nje.html|archive-date=6 August 2020|accessdate=2020-08-07}}</ref> Потегот на Милошевиќ бил пречекан со критики од крајно десничарската партија Татковинско движење (ДП) и членовите на паравоената група [[Хрватски одбранбени сили]] (ХОС). Лидерот на Движењето за татковината, [[Мирослав Шкоро]], одбил да учествува на официјалната церемонија, и покрај тоа што бил заменик -претседател на парламентот, и изјавил дека „''нема причина за помирување од каков било вид''“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/skoro-nema-razloga-ni-za-kakvo-pomirenje-a-u-kninu-ima-vise-policije-i-vojske-nego-naroda-15012073|title=Škoro: Nema razloga ni za kakvo pomirenje, a u Kninu ima više policije i vojske nego naroda|last=Hina|date=2020-08-05|work=Jutarnji list|language=hr-hr|accessdate=2020-08-07}}</ref> Овој потег бил негативно примен и од [[Влада на Србија|владите на Србија]] и [[Влада на Република Српска|Република Српска]]. На прославата, премиерот Пленковиќ, [[Претседател на Хрватска|претседателот]] [[Зоран Милановиќ]] и генералот Готовина испратиле пораки за мир и помирување, како и сочувство за српските цивилни жртви. <ref name="balkaninsight">{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2020/08/05/croatia-hails-25th-anniversary-of-operation-storm-victory-serbs-mourn/|title=Croatia Hails 25th Anniversary of Operation Storm Victory; Serbs Mourn|last=Vladisavljević|first=Anja|last2=Stojanović|first2=Milica|date=2020-08-05|work=Balkan Insight|accessdate=2020-08-07}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtl.hr/vijesti-hr/novosti/hrvatska/3862718/gotovina-komentirao-hos-ovce-u-kninu-u-svemu-pa-i-u-slobodi-postoji-disciplina/|title=Gotovina komentirao HOS-ovce u Kninu: 'U svemu pa i u slobodi postoji disciplina'|last=Hina|date=2020-08-05|work=rtl.hr|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807030240/https://www.rtl.hr/vijesti-hr/novosti/hrvatska/3862718/gotovina-komentirao-hos-ovce-u-kninu-u-svemu-pa-i-u-slobodi-postoji-disciplina/|archive-date=7 August 2020|accessdate=2020-08-07}}</ref> Србија одржала комеморација на мостот Рача над [[Сава|реката Сава]], додека на мостот било поставено табло со актери облечени како бегалци кои седат во автомобили и трактори од југословенскиот период. ==Наводи== {{Reflist|20em}} ==Извори== ;Книги {{Refbegin|2}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3fLRcHYSVAC|title=Diplomacy on the Edge: Containment of Ethnic Conflict and the Minorities Working Group of the Conferences on Yugoslavia|first=Geert-Hinrich|last=Ahrens|publisher=[[Woodrow Wilson Center Press]]|year=2007|isbn=978-0-8018-8557-0|location=Washington, D.C.}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=pXygFoqg-G0C|title=Twilight of Impunity: The War Crimes Trial of Slobodan Milosevic|first=Judith|last=Armatta|publisher=[[Duke University Press]]|year=2010|isbn=978-0-8223-4746-0|location=Durham, North Carolina}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TJ3CzP2MiZUC|title=The Market for Force: The Consequences of Privatizing Security|first=Deborah D.|last=Avant|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2005|isbn=978-0-521-61535-8|location=Cambridge, England}} *{{cite book|ref={{harvid|CIA|2002}}|url=https://books.google.com/books?id=it1IAQAAIAAJ|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995|publisher=Central Intelligence Agency|author=[[Central Intelligence Agency]], Office of Russian and European Analysis|year=2002|oclc=50396958|location=Washington, D.C.|isbn=978-0160664724}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5jrHOKsU9pEC|title=The Balkans: A Post-Communist History|first1=Robert|last1=Bideleux|first2=Ian|last2=Jeffries|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-0-415-22962-3|location=London}} *{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C|title=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture|publisher=[[ABC-CLIO]]|first=Mark|last=Biondich|chapter=Croatia|editor=Richard C. Frucht|year=2004|isbn=978-1-57607-800-6|location=Santa Barbara, California|url-access=registration|url=https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse}} *{{cite book|last=Blaskovich|first=Jerry|title=Anatomy of Deceit: An American Physician's First-hand Encounter with the Realities of the War in Croatia|publisher=Dunhill Publishing|year=1997|isbn=978-0-935016-24-6|url=https://archive.org/details/anatomyofdeceita00blas|url-access=registration|location=Sonoma, California}} *{{cite book|title=Confronting the Yugoslav Controversies: A Scholars' Initiative|chapter-url=https://docs.lib.purdue.edu/purduepress_ebooks/28/|editor=Charles W. Ingrao|editor2=Thomas Allan Emmert|chapter=The War in Croatia, 1991–1995|first1=Mile|last1=Bjelajac|first2=Ozren|last2=Žunec|publisher=[[Purdue University Press]]|year=2009|isbn=978-1-55753-533-7|location=West Lafayette, Indiana}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UhT4G7aXK9oC|title=Nato's 'Peace Enforcement' Tasks and 'Policy Communities': 1990–1999|first=Giovanna|last=Bono|publisher=Ashgate Publishing|year=2003|isbn=978-0-7546-0944-5|location=Farnham, England}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-4eKmp_qu_QC|title=The War in Bosnia Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention|first1=Steven L.|last1=Burg|first2=Paul S.|last2=Shoup|publisher=[[M.E. Sharpe]]|year=2000|isbn=978-1-56324-309-7|location=Armonk, New York}} *{{cite book|title=Confronting the Yugoslav Controversies: A Scholars' Initiative|pages=492|chapter-url=https://docs.lib.purdue.edu/purduepress_ebooks/28/|editor=Charles W. Ingrao|editor2=Thomas Allan Emmert|chapter=Ethnic Cleansing and War Crimes, 1991–1995|first=Marie-Janine|last=Calic|publisher=[[Purdue University Press]]|year=2009|isbn=978-1-55753-533-7|location=West Lafayette, Indiana}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=373cAwAAQBAJ|title=International Trials and Reconciliation: Assessing the Impact of the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia|first=Janine Natalya|last=Clark|publisher=[[Routledge]]|year=2014|isbn=978-1-31797-475-8|location=London, England}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=kNMrdbug4S0C|title=Getting to Dayton: The Making of America's Bosnia Policy in 1995|first=Ivo H.|last=Daalder|author-link=Ivo Daalder|publisher=[[Brookings Institution Press]]|year=2000|isbn=978-0-8157-1692-1|location=Washington, D.C.}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7AgoAQAACAAJ|title=Krajina kroz vijekove|trans-title=Krajina through centuries|first=Mile|last=Dakić|publisher=Akademija Ivo Andrić|year=2001|isbn=978-8682507376|location=Belgrade, Serbia}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AZJtWi-zF4IC|title=Victory for Hire: Private Security Companies' Impact on Military Effectiveness|first=Molly|last=Dunigan|publisher=[[Stanford University Press]]|isbn=978-0-8047-7459-8|year=2011|location=Palo Alto, California}} *{{cite book|title=Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States|year=1999|url=https://books.google.com/books?id=qmN95fFocsMC|ref={{harvid|EECIS|1999}}|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-85743-058-5|location=London, England}} *{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Mvjm82mAKfkC|title=War and Change in the Balkans: Nationalism, Conflict and Cooperation|editor=Brad K. Blitz|chapter=Negotiating Peace in Croatia: A Personal Account of the Road to Erdut|author-link=Peter Galbraith|first=Peter|last=Galbraith|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-521-67773-8|location=Cambridge}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aLZlX13le_wC|title=Revolution and Change in Central and Eastern Europe: Political, Economic, and Social Challenges|first=Minton F.|last=Goldman|publisher=M.E. Sharpe|year=1997|isbn=978-1-56324-758-3|location=Armonk, New York}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-TTJ6y_o7ysC|title=The Hour of Europe: Western Powers and the Breakup of Yugoslavia|first=Josip|last=Glaurdić|publisher=[[Yale University Press]]|year=2011|isbn=978-0-30016-629-3|location=New Haven, Connecticut}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=pSxJdE4MYo4C|title=Croatia: A History|author-link=Ivo Goldstein|first=Ivo|last=Goldstein|publisher=[[C. Hurst & Co.]]|year=1999|isbn=978-1-85065-525-1|location=London, England}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mDEUKWSzNncC|title=War in a Time of Peace: Bush, Clinton and the Generals|author-link=David Halberstam|first=David|last=Halberstam|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|isbn=978-0-7475-6301-3|year=2003|location=London}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=esyXIAjASlMC|title=Nato's Gamble: Combining Diplomacy and Airpower in the Kosovo Crisis, 1998–1999|first=Dag|last=Henriksen|publisher=[[Naval Institute Press]]|year=2007|isbn=978-1-59114-358-1|location=Annapolis, Maryland}} *{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=oFXdiS25N78C|editor-first=Sabrina P.|editor-last=Ramet|title=Central and Southeast European Politics Since 1989|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-1-139-48750-4|chapter=The War of Yugoslav Succession|first=Marko Attila|last=Hoare|pages=111–136|location=Cambridge}} *{{cite book|last=Hockenos|first=Paul|year=2003|title=Homeland Calling: Exile Patriotism and the Balkan Wars|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, New York|isbn=978-0-8014-4158-5|url=https://books.google.com/books?id=e4pAs4JYSAMC}} *{{cite book|title= Encyclopedia of War Crimes and Genocide |first1= Leslie Alan |last1= Horvitz |first2= Christopher | last2= Catherwood |author-link2= Christopher Catherwood |publisher= [[Infobase Publishing]] |year=2014|isbn=978-1438110295}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7ywz66COjPAC|title=Britain And the Balkans: 1991 Until the Present|first=Carole|last=Hodge|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-29889-6|year=2006|location=London}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/toendwar00holb_0|url-access=registration|title=To End a War|first=Richard|last=Holbrooke|author-link=Richard Holbrooke|publisher=[[Modern Library]]|year=1999|isbn=978-0-375-75360-2|location=New York}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZgLko7wjK04C|title=Milosevic: A Biography|first=Adam|last=LeBor|isbn=978-0-30010-317-5|year=2002|publisher=[[Yale University Press]]|location=[[New Haven, Connecticut]]}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QfK3q9vSeOMC|title=Claiming Ownership in Postwar Croatia: The Dynamics of Property Relations and Ethnic Conflict in the Knin Region|first=Carolin|last=Leutloff-Grandits|isbn=978-3-8258-8049-1|year=2006|publisher=LIT Verlag Münster|location=Münster}} *{{cite book|url=http://www.centardomovinskograta.hr/pdf/izdanja2/Oluja.pdf|title=Oluja|language=hr|trans-title=Storm|first=Davor|last=Marijan|publisher=Croatian Memorial Documentation Centre of the Homeland War of the [[Government of Croatia]]|isbn=978-953-7439-08-8|year=2007|location=Zagreb|access-date=9 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231063832/http://www.centardomovinskograta.hr/pdf/izdanja2/Oluja.pdf|archive-date=31 December 2014|url-status=dead}} *{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=T1vFM-R34TYC|title=The OMRI Annual Survey of Eastern Europe and the Former Soviet Union, 1995: Building Democracy|editor=Josephine Schmidt|chapter=Serbian Leader Stays Ahead of the Game|first=Stan|last=Markotich|year=1996|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-1-56324-924-2|location=Armonk, New York}} *{{cite book|last=Mojzes|first=Paul|year=2011|title=Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the 20th Century|publisher=Rowman & Littlefield|location=[[Plymouth]]|isbn=978-1-4422-0663-2|url=https://books.google.com/books?id=KwW2O7v7CUcC}} *{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kAn9twAACAAJ|title=Deliberate Force: A Case Study in Effective Air Campaigning|editor=Robert C. Owen|chapter=The Demise of Yugoslavia and the Destruction of Bosnia: Strategic Causes, Effects, and Responses|first=Karl|last=Mueller|year=2000|isbn=978-1585660766|publisher=[[Air University Press]]|location=Montgomery, Alabama|url=https://archive.org/details/deliberateforcec0000unse}} *{{cite book |last1=Mulaj |first1=Kledja |title=Politics of Ethnic Cleansing: Nation-state Building and Provision of In/security in Twentieth-century Balkans |date=2008 |publisher=Lexington Books |location=Lanham, Maryland |isbn=978-0-7391-1782-8}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lIDkGPfxQrMC|title=War in the Balkans, 1991–2002|publisher=[[Strategic Studies Institute]]|first=R. Craig|last=Nation|year=2003|isbn=978-1-58487-134-7|location=Carlisle, Pennsylvania}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2fCFgHXEIuAC|title=Turning the Tide of War: 50 Battles That Changed the Course of Modern History|publisher=[[Hamlyn (publishers)|Hamlyn]]|first=Tim|last=Newark|year=2005|isbn=978-0-681-33787-9|location=London}} *{{cite book|last1=Pearl|first1=Daniel|author-link=Daniel Pearl|author-link2=Helene Cooper|first2=Helene|last2=Cooper|year=2002|url=https://books.google.com/books?id=BInS_EkHIUsC|title=At Home in the World: Collected Writings from The Wall Street Journal|publisher=[[Simon & Schuster]]|isbn=978-0-7432-4317-9|access-date=31 December 2012|location=New York}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC|title=The Three Yugoslavias: State-Building And Legitimation, 1918–2006|first=Sabrina P.|last=Ramet|publisher=[[Indiana University Press]]|year=2006|isbn=978-0-253-34656-8|location=Bloomington}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=LIAOo5oYThUC|title=Democratic Transition in Croatia: Value Transformation, Education & Media|first1=Sabrina P.|last1=Ramet|first2=Davorka|last2=Matić|publisher=[[Texas A&M University Press]]|year=2007|isbn=978-1-58544-587-5|location=College Station}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/decisivebattlesf0000rile|url-access=registration|title=Decisive Battles: From Yorktown to Operation Desert Storm|first=Jonathon|last=Riley|author-link=Jonathon Riley (British Army officer)|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|year=2010|isbn=978-1-84725-250-0|location=London}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=E1arEzpHp04C|title=The U.S. Media and Yugoslavia: 1991–1995|first=James J.|last=Sadkovich|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=1998|isbn=978-0-275-95046-0|location=Westport, Connecticut}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=uWl5WE2riGUC|title=The UN International Criminal Tribunals: The Former Yugoslavia, Rwanda and Sierra Leone|first=William A.|last=Schabas|year=2006|isbn=978-0-521-84657-8|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge}} *{{cite book|url=https://www.scribd.com/doc/2867332/Mr-Milisav-Sekulic-Knin-Je-Pao-U-Beogradu|title=Knin je pao u Beogradu|language=sr|trans-title=Knin was lost in Belgrade|first=Milisav|last=Sekulić|year=2000|publisher=Nidda Verlag|oclc=47749339|location=Bad Vilbel, Germany|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111022559/http://www.scribd.com/doc/2867332/Mr-Milisav-Sekulic-Knin-Je-Pao-U-Beogradu|archive-date=11 November 2013}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-90jLdliTFUC|title=Kosovo's Refugees in the European Union|first=Joanne|last=van Selm|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|year=2000|isbn=978-1-85567-641-1|location=London}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sfcpsAoSoewC|title=Croatia: A Nation Forged in War|first=Marcus|last=Tanner|year=2001|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-09125-0|location=New Haven, Connecticut}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cJM0z-eATfQC|title=Nordic, Central & Southeastern Europe 2012|first=Wayne C.|last=Thompson|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|isbn=978-1-61048-891-4|year=2012|location=Lanham, Maryland}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=G5Px01NrM7QC|title=The Yugoslav Wars (1): Slovenia & Croatia 1991–95|first=Nigel|last=Thomas|year=2006|publisher=[[Osprey Publishing]]|isbn=978-1-84176-963-9|location=Oxford, England}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IDzmXEDJFX8C|title=Serbia Under Milošević: Politics in the 1990s|first=Robert|last=Thomas|year=1999|publisher=[[C. Hurst & Co.]]|isbn=978-1-85065-367-7|location=London, England}} *{{cite book|author1-last=Toal|author1-first=Gerard|author2-last=Dahlman|author2-first=Carl T.|year=2011|title=Bosnia Remade: Ethnic Cleansing and Its Reversal|publisher=[[Oxford University Press]]|location=[[New York City|New York]]|isbn=978-0-19-973036-0|url=https://books.google.com/books?id=Q1TrvGxJeasC}} *{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i9zyRYYIJK4C|title=The United Nations Security Council and War: The Evolution of Thought and Practice Since 1945|editor=Vaughan Lowe|editor2=Adam Roberts|editor3=Jennifer Welsh|editor4=Dominik Zaum|first=Susan L.|last=Woodward|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0-19-161493-4|chapter=The Security Council and the Wars in the Former Yugoslavia|location=Oxford, England}} *{{cite book|last=Sadat|first=Leila Nadya|url=https://books.google.com/books?id=38FWDwAAQBAJ&pg=PA403|title=Seeking Accountability for the Unlawful Use of Force|publisher=Cambridge University Press|year=2018|isbn=978-1316941423}} *{{cite book |last1=Wrage |first1=Stephen |last2=Cooper |first2=Scott |title=No Fly Zones and International Security: Politics and Strategy |date=2019 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-317-08718-2 |url=https://books.google.com/books?id=ntSNDwAAQBAJ&dq=%22operation+storm%22+decisive&pg=PT72 }} {{refend}} ;Вести {{Refbegin|2}} *{{cite web |ref={{harvid|Balkan Insight|7 August 2015}} |url=http://www.balkaninsight.com/rs/article/za-decu-ubijenu-u-izbegli%C4%8Dkoj-koloni-jo%C5%A1-niko-nije-ka%C5%BEnjen-08-06-2015 |publisher=[[Balkan Insight]] |title=Petrovačka cesta, zločin bez kazne |trans-title=No Convictions for Petrovačka cesta |language=sr |date=7 August 2015 |archive-date=2 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002053337/http://www.balkaninsight.com/rs/article/za-decu-ubijenu-u-izbegli%C4%8Dkoj-koloni-jo%C5%A1-niko-nije-ka%C5%BEnjen-08-06-2015 |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|B92|4 August 2012}} |url=http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2012&mm=08&dd=04&nav_id=81620 |publisher=[[B92]] |title=17th anniversary of Operation Storm marked |date=4 August 2012 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130125901/http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2012&mm=08&dd=04&nav_id=81620 |url-status=dead}} *{{cite web |ref={{harvid|Index.hr|5 August 2011}} |publisher=[[Index.hr]] |language=hr |title=Oluja: 16 godina od hrvatskog rušenja Velike Srbije |trans-title=Storm: 16 years since Croatia toppled Greater Serbia |first=Zvonko |last=Alač |date=5 August 2011 |url=http://www.index.hr/mobile/clanak.aspx?category=&id=505183 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130130028/http://www.index.hr/mobile/clanak.aspx?category=&id=505183 |url-status=dead}} *{{cite news |ref={{harvid|RFE|20 August 2010}} |publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |url=http://www.slobodnaevropa.org/content/hrvatska_oluja_vojska_mpri/2133466.html |title=Tvrdnje da je MPRI pomagao pripremu 'Oluje' izmišljene |language=hr |trans-title=Claims that the MPRI helped prepare the 'Storm' are fabrications |date=20 August 2010 |first=Ankica |last=Barbir-Mladinović |newspaper=Radio Slobodna Evropa |archive-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100829200648/http://www.slobodnaevropa.org/content/hrvatska_oluja_vojska_mpri/2133466.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Guardian|8 July 2001}} |newspaper=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2001/jul/08/warcrimes.balkans1 |title=Guns secret set to haunt US |last1=Beaumont |first1=Peter |last2=Vulliamy |first2=Ed |date=8 July 2001 |archive-date=25 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825095407/https://www.theguardian.com/world/2001/jul/08/warcrimes.balkans1 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Independent|10 October 1992}} |newspaper=[[The Independent]] |url=https://www.independent.co.uk/news/world/croatia-built-web-of-contacts-to-evade-weapons-embargo-1556500.html |title=Croatia built 'web of contacts' to evade weapons embargo |first=Christopher |last=Bellamy |date=10 October 1992 |archive-date=10 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110025827/http://www.independent.co.uk/news/world/croatia-built-web-of-contacts-to-evade-weapons-embargo-1556500.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|31 July 1995}} |url=https://www.nytimes.com/1995/07/31/world/croats-confident-as-battle-looms-over-serbian-area.html |title=Croats Confident As Battle Looms Over Serbian Area |newspaper=[[The New York Times]] |date=31 July 1995 |author-link=Raymond Bonner |first=Raymond |last=Bonner |archive-date=6 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106111022/http://www.nytimes.com/1995/07/31/world/croats-confident-as-battle-looms-over-serbian-area.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|4 August 1995}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/08/04/world/croatian-army-begins-attack-on-rebel-serbs.html |title=Croatian Army Begins Attack on Rebel Serbs |first=Raymond |last=Bonner |date=4 August 1995 |archive-date=6 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106041112/http://www.nytimes.com/1995/08/04/world/croatian-army-begins-attack-on-rebel-serbs.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|17 August 1995}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/08/17/world/dubrovnik-finds-hint-of-deja-vu-in-serbian-artillery.html |title=Dubrovnik Finds Hint of Deja Vu in Serbian Artillery |first=Raymond |last=Bonner |date=17 August 1995 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002145315/http://www.nytimes.com/1995/08/17/world/dubrovnik-finds-hint-of-deja-vu-in-serbian-artillery.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|13 August 1995}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/08/13/weekinreview/the-world-the-serbs-caravan-of-fear.html |title=The Serbs' Caravan of Fear |first=Raymond |last=Bonner |date=13 August 1995 |archive-date=6 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106041210/http://www.nytimes.com/1995/08/13/weekinreview/the-world-the-serbs-caravan-of-fear.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|2 May 1995}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/05/02/world/croatia-hits-area-rebel-serbs-hold-crossing-un-lines.html |title=Croatia hits area rebel Serbs hold, crossing U.N. lines |first=Roger |last=Cohen |author-link=Roger Cohen |date=2 May 1995 |archive-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130930191745/http://www.nytimes.com/1995/05/02/world/croatia-hits-area-rebel-serbs-hold-crossing-un-lines.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|24 September 1991}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1991/09/24/world/serbs-and-croats-seeing-war-in-different-prisms.html |title=Serbs and Croats: Seeing War in Different Prisms |first=Alan |last=Cowell |author-link=Alan S. Cowell |date=24 September 1991 |archive-date=13 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013044908/http://www.nytimes.com/1991/09/24/world/serbs-and-croats-seeing-war-in-different-prisms.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Independent|27 November 1994}} |url=https://www.independent.co.uk/news/bihac-fears-massacre-1439958.html |newspaper=The Independent |title=Bihac fears massacre |first1=Emma |last1=Daly |first2=Andrew |last2=Marshall |date=27 November 1994 |archive-date=9 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109142316/http://www.independent.co.uk/news/bihac-fears-massacre-1439958.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Independent|9 August 1995 (a)}} |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/world/bosnian-serb-leader-accuses-milosevic-of-treason-1595407.html |title=Bosnian Serb leader accuses Milosevic of treason |date=9 August 1995 |first=Emma |last=Daly |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130130935/http://www.independent.co.uk/news/world/bosnian-serb-leader-accuses-milosevic-of-treason-1595407.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|HRT|5 August 2012}} |publisher=[[Croatian Radiotelevision]] |language=hr |url=http://www.hrt.hr/index.php?id=vijesti-clanak&tx_ttnews%5Btt_news%5D=175551&cHash=5a41649d1d |title=Dan pobjede i 17. obljetnica Oluje |trans-title=Victory Day and the 17th Anniversary of the Storm |date=5 August 2012 |archive-date=17 February 2013 |archive-url=https://archive.today/20130217175048/http://www.hrt.hr/index.php?id=vijesti-clanak&tx_ttnews%5Btt_news%5D=175551&cHash=5a41649d1d |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|3 March 1991}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1991/03/03/world/belgrade-sends-troops-to-croatia-town.html |first=Stephen |last=Engelberg |title=Belgrade Sends Troops to Croatia Town |date=3 March 1991 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002222925/http://www.nytimes.com/1991/03/03/world/belgrade-sends-troops-to-croatia-town.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|B92|19 April 2011}} |publisher=B92 |url=http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2011&mm=04&dd=19&nav_id=73883 |title=Ex-U.S. envoy: No ethnic cleansing in Croatia |date=19 April 2011 |archive-date=21 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110421030436/http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2011&mm=04&dd=19&nav_id=73883 |url-status=dead}} *{{cite news |ref={{harvid|Time|14 August 1995}} |first=Kevin |last=Fedarko |title=The Guns of August |newspaper=[[Time (magazine)|Time]] |date=14 August 1995 |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,983292,00.html |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130125510/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,983292,00.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|Time|11 September 1995}} |newspaper=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,983401-1,00.html |title=NATO and the Balkans: Louder than words |first=Kevin |last=Fedarko |date=11 September 1995 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130125318/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,983401-1,00.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|12 November 1995}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/11/13/world/serbs-in-croatia-resolve-key-issue-by-giving-up-land.html |title=Serbs in Croatia resolve key issue by giving up land |author-link=Chris Hedges |first=Chris |last=Hedges |date=12 November 1995 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002144122/http://www.nytimes.com/1995/11/13/world/serbs-in-croatia-resolve-key-issue-by-giving-up-land.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|30 April 2003}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/04/30/world/janko-bobetko-84-is-dead-fought-to-free-croatians.html |title=Janko Bobetko, 84, Is Dead; Fought to Free Croatians |date=30 April 2003 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130131613/http://www.nytimes.com/2003/04/30/world/janko-bobetko-84-is-dead-fought-to-free-croatians.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|15 July 1992}} |url=https://www.nytimes.com/1992/07/15/world/the-walls-and-the-will-of-dubrovnik.html |title=The Walls and the Will of Dubrovnik |newspaper=The New York Times |first=Michael T. |last=Kaufman |author-link=Michael T. Kaufman |date=15 July 1992 |archive-date=14 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614235909/http://www.nytimes.com/1992/07/15/world/the-walls-and-the-will-of-dubrovnik.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|15 July 1995}} |url=https://www.nytimes.com/1995/07/15/world/conflict-balkans-strategy-frustrated-croats-are-openly-preparing-major-assault.html |title=Frustrated Croats Are Openly Preparing a Major Assault on a Serbian Enclave |newspaper=The New York Times |date=15 July 1995 |author-link=Stephen Kinzer |first=Stephen |last=Kinzer |archive-date=8 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108200346/http://www.nytimes.com/1995/07/15/world/conflict-balkans-strategy-frustrated-croats-are-openly-preparing-major-assault.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|Jutarnji list|20 August 2010}} |newspaper=[[Jutarnji list]] |url=http://www.jutarnji.hr/peter-galbraith--srpska-tuzba-nema-sanse-na-sudu-/879419/ |language=hr |title=Peter Galbraith: Srpska tužba nema šanse na sudu |trans-title=Galbraith: Serbian claim stands no chance in court |date=20 August 2010 |first=Tomislav |last=Krasnec |archive-date=23 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100823044919/http://www.jutarnji.hr/peter-galbraith--srpska-tuzba-nema-sanse-na-sudu-/879419 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Seattle Times|16 July 1992}} |newspaper=[[The Seattle Times]] |url=https://archive.seattletimes.com/archive/19920716/1502415/serb-artillery-hits-refugees |title=Serb Artillery Hits Refugees – At Least 8 Die As Shells Hit Packed Stadium |date=16 July 1992 |first=Peter |last=Maass |author-link=Peter Maass |archive-date=5 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105053441/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19920716&slug=1502415 |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|Index.hr|15 March 2012}} |publisher=[[Index.hr]] |url=http://www.index.hr/vijesti/clanak/ministar-branitelja-obisao-novu-masovnu-grobnicu-kod-petrinje-zakopano-osam-zrtava-rata/604507.aspx |title=Ministar branitelja obišao novu masovnu grobnicu: Kod Petrinje zakopano osam žrtava |language=hr |trans-title=Minister of veterans' affairs visits newly found mass grave: Eight victims buried near Petrinja |date=15 March 2012 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130132027/http://www.index.hr/vijesti/clanak/ministar-branitelja-obisao-novu-masovnu-grobnicu-kod-petrinje-zakopano-osam-zrtava-rata/604507.aspx |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|RTS|18 November 2012}} |publisher=[[Radio Television of Serbia]] |url=http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/125/Društvo/1213328/Molitva+za+žrtve+i+ubijenu+pravdu.html |language=sr |title=Molitva za žrtve i ubijenu pravdu |trans-title=A prayer for victims and murdered justice |date=18 November 2012 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130132332/http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/125/Dru%25C5%25A1tvo/1213328/Molitva+za+%25C5%25BErtve+i+ubijenu+pravdu.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|RFE|15 August 1995}} |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=http://www.rferl.org/content/article/1140996.html |title='Sinister' development in Banja Luka exodus |date=15 August 1995 |first=Patrick |last=Moore |archive-date=17 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090217063432/http://www.rferl.org/content/Article/1140996.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|Nacional|17 May 2005}} |publisher=[[Nacional (weekly)|Nacional]] |language=hr |url=http://www.nacional.hr/clanak/18534/oblio-me-znoj-kad-je-tudman-rekao-srbima-da-se-ne-vracaju |title=Oblio me znoj kad je Tuđman rekao Srbima da se ne vraćaju |trans-title=I broke sweat when Tuđman told Serbs not to return |date=17 May 2005 |archive-date=11 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110211173356/http://www.nacional.hr/clanak/18534/oblio-me-znoj-kad-je-tudman-rekao-srbima-da-se-ne-vracaju |url-status=dead}} *{{cite web |ref={{harvid|B92|21 November 2012}} |publisher=B92 |url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2012&mm=11&dd=21&nav_category=64&nav_id=662121 |language=sr |title=Oluja: B92 otkriva šta se istražuje |trans-title=Storm: B92 reveals what is investigated |date=21 November 2012 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130132707/http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2012&mm=11&dd=21&nav_category=64&nav_id=662121 |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|RTS|3 September 2011}} |publisher=Radio Television of Serbia |language=sr |url=http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/11/Region/1169142/%22Oluja%22+pred+ameri%C4%8Dkim+sudom.html |title="Oluja" pred američkim sudom |trans-title="Storm" before an American court |date=3 September 2011 |archive-date=10 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010041222/http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/11/Region/1169142/%22Oluja%22+pred+ameri%C4%8Dkim+sudom.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|Večernji list|19 July 2010}} |newspaper=[[Večernji list]] |language=hr |url=http://www.vecernji.hr/hrvatska/srpske-izbjeglice-ne-nadamo-se-povratku-u-hrvatsku-169369 |title=Srpske izbjeglice: Ne nadamo se povratku u Hrvatsku |trans-title=Serb refugees: We don't hope to return to Croatia |date=19 July 2010 |first1=Jasmina |last1=Popović |first2=Branimir |last2=Bradarić |first3=Vesna |last3=Brnabić |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130124819/http://www.vecernji.hr/hrvatska/srpske-izbjeglice-ne-nadamo-se-povratku-u-hrvatsku-169369 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|BBC News|5 August 2005}} |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4747379.stm |publisher=[[BBC News]] |title=Evicted Serbs remember Storm |date=5 August 2005 |first=Matt |last=Prodger |author-link=Matt Prodger |archive-date=23 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023091143/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4747379.stm |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|24sata|13 February 2009}} |publisher=[[24sata (Croatia)]] |url=http://www.24sata.hr/crna-kronika-news/puhovski-srpski-tenkovi-gazili-su-kolonu-izbjeglica-102400 |language=hr |title=Puhovski: Srpski tenkovi gazili su kolonu izbjeglica |trans-title=Puhovski: Serbian tanks ran over a refugee column |date=13 February 2009 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130132915/http://www.24sata.hr/crna-kronika-news/puhovski-srpski-tenkovi-gazili-su-kolonu-izbjeglica-102400 |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|Nacional|3 April 2005}} |publisher=Nacional |url=http://www.nacional.hr/clanak/11371/otkrivena-tajna-brijunskih-vrpci |language=hr |title=Otkrivena tajna brijunskih vrpci |trans-title=Brijuni tapes secret revealed |author-link=Ivo Pukanić |first=Ivo |last=Pukanić |date=3 April 2005 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130133050/http://www.nacional.hr/clanak/11371/otkrivena-tajna-brijunskih-vrpci |url-status=dead}} *{{cite web |ref={{harvid|Nacional|24 May 2005}} |publisher=Nacional |url=https://cryptome.org/us-op-storm.htm |last1=Pukanić |first1=Ivo |title=US Role in Storm |date=24 May 2005 |archive-date=10 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310130321/https://cryptome.org/us-op-storm.htm |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|13 September 1993}} |url=https://www.nytimes.com/1993/09/13/world/rebel-serbs-list-50-croatia-sites-they-may-raid.html |title=Rebel Serbs List 50 Croatia Sites They May Raid |date=13 September 1993 |newspaper=The New York Times |archive-date=29 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229225341/http://www.nytimes.com/1993/09/13/world/rebel-serbs-list-50-croatia-sites-they-may-raid.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|19 August 1990}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1990/08/19/world/roads-sealed-as-yugoslav-unrest-mounts.html |agency=[[Reuters]] |title=Roads Sealed as Yugoslav Unrest Mounts |date=19 August 1990 |archive-date=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921063029/http://www.nytimes.com/1990/08/19/world/roads-sealed-as-yugoslav-unrest-mounts.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|Deutsche Welle|4 August 2011}} |publisher=[[Deutsche Welle]] |url=http://www.dw.de/prijepori-oko-broja-žrtava-oluje/a-15296561 |title=Prijepori oko broja žrtava "Oluje" |language=hr |trans-title=Disputes about number of casualties of the "Storm" continue |date=4 August 2011 |first=Dževad |last=Sabljaković |archive-date=14 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814110223/http://www.dw.de/prijepori-oko-broja-%C5%BErtava-oluje/a-15296561 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Baltimore Sun|13 August 1995}} |newspaper=[[The Baltimore Sun]] |url=https://www.baltimoresun.com/1995/08/13/serb-refugees-flex-muscle-in-bosnia-the-war-in-the-balkans/ |title=Serb refugees flex muscle in Bosnia |date=13 August 1995 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130133750/http://articles.baltimoresun.com/1995-08-13/news/1995225015_1_banja-refugees-croats-and-muslims |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Independent|5 August 1995}} |newspaper=The Independent |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-4732312.html |title=Serbia demands international action |first=Michael |last=Sheridan |date=5 August 1995 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130133846/http://www.highbeam.com/doc/1P2-4732312.html |url-status=dead |access-date=25 April 2020}} *{{cite news |ref={{harvid|The Independent|6 August 1995}} |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/world/fanatics-turn-on-milosevic-1595056.html |title=Fanatics turn on Milosevic |first=Michael |last=Sheridan |date=6 August 1995 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130133953/http://www.independent.co.uk/news/world/fanatics-turn-on-milosevic-1595056.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Independent|9 August 1995 (b)}} |newspaper=The Independent |title=Belgrade counts cost of ethnic dreams |url=https://www.independent.co.uk/news/world/belgrade-counts-cost-of-ethnic-dreams-1595404.html |first=Michael |last=Sheridan |date=9 August 1995 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130134131/http://www.independent.co.uk/news/world/belgrade-counts-cost-of-ethnic-dreams-1595404.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|12 March 2008}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/03/12/world/europe/12hague.html?_r=0 |title=War Crimes Trial Begins for Croatian General Who Worked With Americans |author-link=Marlise Simons |first=Marlise |last=Simons |date=12 March 2008 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130134535/http://www.nytimes.com/2008/03/12/world/europe/12hague.html?_r=3& |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|Nova TV|5 August 2011}} |publisher=[[Nova TV (Croatia)]] |language=hr |title=Sretan vam Dan pobjede i domovinske zahvalnosti |trans-title=Happy victory day and national thanksgiving day |url=http://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/proslava-dana-pobjede-i-domovinske-zahvalnosti.html |date=5 August 2011 |archive-date=30 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030232630/http://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/proslava-dana-pobjede-i-domovinske-zahvalnosti.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Guardian|14 June 1999}} |newspaper=The Guardian |author-link=Jonathan Steele (journalist) |first=Jonathan |last=Steele |url=https://www.theguardian.com/world/1999/jun/14/balkans11 |date=14 June 1999 |title=Break the cycle of abuse |archive-date=24 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824004028/http://www.theguardian.com/world/1999/jun/14/balkans11 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|2 April 1991}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1991/04/02/world/rebel-serbs-complicate-rift-on-yugoslav-unity.html |title=Rebel Serbs Complicate Rift on Yugoslav Unity |first=Chuck |last=Sudetic |author-link=Chuck Sudetic |date=2 April 1991 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002222938/http://www.nytimes.com/1991/04/02/world/rebel-serbs-complicate-rift-on-yugoslav-unity.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|26 June 1991}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1991/06/26/world/2-yugoslav-states-vote-independence-to-press-demands.html |title=2 Yugoslav States Vote Independence To Press Demands |first=Chuck |last=Sudetic |date=26 June 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110162855/http://www.nytimes.com/1991/06/26/world/2-yugoslav-states-vote-independence-to-press-demands.html |archive-date=10 November 2012 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|29 June 1991}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1991/06/29/world/conflict-in-yugoslavia-2-yugoslav-states-agree-to-suspend-secession-process.html |title=Conflict in Yugoslavia; 2 Yugoslav States Agree to Suspend Secession Process |first=Chuck |last=Sudetic |date=29 June 1991 |archive-date=14 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614212226/http://www.nytimes.com/1991/06/29/world/conflict-in-yugoslavia-2-yugoslav-states-agree-to-suspend-secession-process.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|18 November 1991}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1991/11/18/world/croats-concede-danube-town-s-loss.html |title=Croats Concede Danube Town's Loss |first=Chuck |last=Sudetic |date=18 November 1991 |archive-date=14 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114143713/http://www.nytimes.com/1991/11/18/world/croats-concede-danube-town-s-loss.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|3 January 1992}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1992/01/03/world/yugoslav-factions-agree-to-un-plan-to-halt-civil-war.html |title=Yugoslav Factions Agree to U.N. Plan to Halt Civil War |first=Chuck |last=Sudetic |date=3 January 1992 |archive-date=14 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614212247/http://www.nytimes.com/1992/01/03/world/yugoslav-factions-agree-to-un-plan-to-halt-civil-war.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|24 January 1993}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1993/01/24/world/croats-battle-serbs-for-a-key-bridge-near-the-adriatic.html |title=Croats Battle Serbs for a Key Bridge Near the Adriatic |first=Chuck |last=Sudetic |date=24 January 1993 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130135211/http://www.nytimes.com/1993/01/24/world/croats-battle-serbs-for-a-key-bridge-near-the-adriatic.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|Vreme|10 August 2006}} |publisher=[[Vreme]] |language=sr |url=http://www.vreme.com/cms/view.php?id=461755 |title=Oluja, zločin i video kamera |trans-title=Storm, crime and a video camera |first=Filip |last=Švarm |date=10 August 2006 |archive-date=23 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070723151139/http://www.vreme.com/cms/view.php?id=461755 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|Večernji list|27 November 2012}} |newspaper=Večernji list |url=http://www.vecernji.hr/hrvatska/zbog-zlocina-tijekom-oluje-i-nakon-nje-osudjeno-2380-osoba-479955 |title=Zbog zločina tijekom Oluje i nakon nje osuđeno 2380 osoba |language=hr |trans-title=2380 persons convicted for crimes committed during the Storm and afterwards |first=Ivanka |last=Toma |date=27 November 2012 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130123733/http://www.vecernji.hr/hrvatska/zbog-zlocina-tijekom-oluje-i-nakon-nje-osudjeno-2380-osoba-479955 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Guardian|16 November 2012}} |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2012/nov/16/croatia-war-crime-analysis |title=Croatia's 'war crime' is no longer a crime after UN tribunal verdict |first=Ian |last=Traynor |date=16 November 2012 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130124151/http://www.theguardian.com/world/2012/nov/16/croatia-war-crime-analysis |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|Politika|4 August 2010}} |language=sr |agency=[[Tanjug]] |url=http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/U-Crkvi-svetog-Marka-sluzen-parastos-ubijenima-u-Oluji.sr.html |title=У Цркви светог Марка служен парастос убијенима у Олуји |trans-title=A dirge for killed in Storm held in St. Mark's Church |newspaper=[[Politika]] |date=4 August 2010 |archive-date=4 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404094544/http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/U-Crkvi-svetog-Marka-sluzen-parastos-ubijenima-u-Oluji.sr.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|BBC News|3 February 2015}} |date=3 February 2015 |newspaper=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-31104973 |title=UN court dismisses Croatia and Serbia genocide claims |location=London, England}} *{{cite news |ref={{harvid|ABC News|17 November 2012}} |publisher=[[ABC News (Australia)]] |url=http://www.abc.net.au/news/2012-11-16/un-war-crimes-court-frees-croatian-generals/4377178 |title=UN war crimes court frees Croatian generals |newspaper=ABC News |agency=[[Agence France-Presse]] |date=17 November 2012 |archive-date=30 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130121740/http://www.abc.net.au/news/2012-11-16/un-war-crimes-court-frees-croatian-generals/4377178 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|Jutarnji list|9 December 2007}} |newspaper=[[Jutarnji list]] |url=http://www.jutarnji.hr/kresimir-cosic--amerikanci-nam-nisu-dali-da-branimo-bihac/234966/ |language=hr |first=Vlado |last=Vurušić |title=Krešimir Ćosić: Amerikanci nam nisu dali da branimo Bihać |trans-title=Krešimir Ćosić: Americans did not let us defend Bihać |date=9 December 2007 |archive-date=28 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101028092334/http://www.jutarnji.hr/kresimir-cosic--amerikanci-nam-nisu-dali-da-branimo-bihac/234966/ |url-status=dead}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|13 October 2002}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2002/10/13/business/america-s-for-profit-secret-army.html |title=America's For-Profit Secret Army |first=Leslie |last=Wayne |date=13 October 2002 |archive-date=13 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013133237/http://www.nytimes.com/2002/10/13/business/america-s-for-profit-secret-army.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|Los Angeles Times|29 January 1992}} |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-01-29-mn-906-story.html |title=Roadblock Stalls U.N.'s Yugoslavia Deployment |newspaper=[[Los Angeles Times]] |first=Carol J. |last=Williams |date=29 January 1992 |archive-date=4 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104093649/http://articles.latimes.com/1992-01-29/news/mn-906_1_deployment-plan |url-status=live}} *{{cite journal |ref={{harvid|B92|20 November 2012}} |journal=B92 |url=https://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2012&mm=11&dd=20&nav_id=83250 |year=2012 |title=Ex-chief prosecutor denounces Hague ruling |access-date=14 November 2018}} {{refend}} ;Меѓународни, владини и невладини извори {{Refbegin|2}} *{{cite web |ref={{harvid|Department of State|8 April 2011}} |publisher=[[United States Department of State]] |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/eur/154418.htm |title=2010 Human Rights Report: Croatia |date=8 April 2011}} *{{cite web |ref={{harvid|UNHCR|2013}} |url=http://www.unhcr.org/pages/49e48d7d6.html |title=2013 Regional Operations Profile – South-Eastern Europe |publisher=[[United Nations High Commissioner for Refugees]] |archive-date=30 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030001058/http://www.unhcr.org/pages/49e48d7d6.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|ICTY|16 November 2012}} |publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]] |title=Appeals Judgement Summary for Ante Gotovina and Mladen Markač |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/acjug/en/121116_summary.pdf |date=16 November 2012}} *{{cite web |ref={{harvid|ICTY|November 2012}} |publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]] |title=Appeals Judgement for Ante Gotovina and Mladen Markač |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/acjug/en/121116_judgement.pdf |date=16 November 2012}} *{{cite book |ref={{harvid|HRW 18-7|2006}} |url=https://books.google.com/books?id=7pW6swTFuGoC |title=Croatia, a Decade of Disappointment: Continuing Obstacles to the Reintegration of Serb Returnees |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=2006}} *{{cite web |ref={{harvid|Department of State|31 January 1994}} |url=http://www.hri.org/docs/USSD-Rights/93/Croatia93.html |title=Croatia human rights practices, 1993; Section 2, part d |publisher=United States Department of State |date=31 January 1994 |archive-date=5 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105051829/http://www.hri.org/docs/USSD-Rights/93/Croatia93.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|HRW|1996}} |url=https://www.hrw.org/reports/pdfs/c/croatia/croatia968.pdf |title=Croatia: Impunity for abuses committed during "Operation Storm" and the denial of the right of refugees to return to the Krajina |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=August 1996}} *{{cite web |ref={{harvid|Office of the President}} |publisher=[[Office of the President of Croatia]] |url=http://www.predsjednik.hr/VlakSlobode |language=hr |title=Govori Predsjednika Tuđmana u Vlaku slobode |trans-title=Speeches of the President Tuđman in the Freedom Train |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130140217/http://www.predsjednik.hr/VlakSlobode |url-status=dead}} *{{cite web |ref={{harvid|HRW|1 January 1999}} |url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=country&category=&publisher=HRW&type=&coi=HRV&rid=&docid=3ae6a8b724&skip=0 |publisher=[[Human Rights Watch]] |title=Human Rights Watch World Report 1999 – Croatia |date=1 January 1999 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130123928/http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=country&category=&publisher=HRW&type=&coi=HRV&rid=&docid=3ae6a8b724&skip=0 |url-status=live}} *{{cite journal |ref={{harvid|Narodne novine|7 July 1998}} |journal=[[Narodne novine]] |url=http://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1998_07_92_1248.html |date=7 July 1998 |language=hr |title=Izviješće Vlade Republike Hrvatske o dosadašnjem tijeku povratka i zbrinjavanju prognanika, izbjeglica i raseljenih osoba |trans-title=Report of the Government of the Republic of Croatia on progress of return of and care for refugees and displaced persons}} *{{cite web |ref={{harvid|ICTY|15 April 2011 (a)}} |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/tjug/en/110415_summary.pdf |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |title=Judgement Summary for Gotovina et al. |date=15 April 2011}} *{{cite web |ref={{harvid|NATO|4 July 1997}} |url=http://www.nato.int/docu/comm/1997/970708/infopres/e-bpfy.htm |title=NATO's Role in Bringing Peace to the Former Yugoslavia |date=4 July 1997 |publisher=[[NATO]] |archive-date=14 November 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081114182106/http://www.nato.int/docu/comm/1997/970708/infopres/e-bpfy.htm |url-status=live}} *{{cite journal |ref={{harvid|Narodne novine|8 October 1991}} |url=http://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1991_10_53_1265.html |journal=[[Narodne novine]] |issue=53 |issn=1333-9273 |language=hr |title=Odluka |trans-title=Decision |date=8 October 1991}} *{{cite web |ref={{harvid|Narodne novine|7 August 1995}} |publisher=Government of Croatia |url=http://digured.hr/cadial/searchdoc.php?query=&lang=hr&bid=TyJuvw9k0ErWujUZ%2B3qO0g%3D%3D |language=hr |title=Odluka o ustanovljenju medalja za sudjelovanje u vojno-redarstvenim operacijama i u iznimnim pothvatima (NN 060/1995) |trans-title=Decision on establishment of medals commemorating partaking of military-policing operations and exceptional efforts (OG 060/1995) |date=7 August 1995 |archive-url=https://archive.today/20130217155914/http://cadial.hidra.hr/searchdoc.php?query=&lang=hr&bid=TyJuvw9k0ErWujUZ%2B3qO0g%3D%3D |archive-date=17 February 2013}} *{{cite web |ref=Transcript Mrksic |title=ICTY Transcript 090619ED |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/trans/en/090619ED.htm |date=19 June 2009 |access-date=29 August 2019 |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}} *{{cite web |ref=Trial Brief |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/custom5/en/100727.pdf |title=Gotovina Defence Final Trial Brief |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=27 July 2010 |access-date=27 July 2010}} *{{cite web |ref={{harvid|ICTY|15 April 2011 (b)}} |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/tjug/en/110415_judgement_vol1.pdf |title=Prosecutor v. Ante Gotovina, Ivan Čermak, Mladen Markač – Judgement volume I of II |date=15 April 2011}} *{{cite web |ref={{harvid|UNSC|23 August 1995}} |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1995/730 |date=23 August 1995 |publisher=[[United Nations Security Council]] |title=Report of the Secretary-General Submitted Pursuant to Security Council Resolution 1009 (1995)}} *{{cite web |ref={{harvid|ECOSOC|17 November 1993}} |url=http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/2848af408d01ec0ac1256609004e770b/3e70ccf5ab7cd9c9802566710056e56f?OpenDocument#CONTENTS |title=Situation of human rights in the territory of the former Yugoslavia |publisher=[[United Nations Economic and Social Council]] |date=17 November 1993 |archive-date=12 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612051948/http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/2848af408d01ec0ac1256609004e770b/3e70ccf5ab7cd9c9802566710056e56f?OpenDocument |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|ICTY|21 May 2001}} |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/ind/en/got-ii010608e.htm |title=The prosecutor of the Tribunal against Ante Gotovina |date=21 May 2001 |archive-date=19 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120919143519/http://www.icty.org/x/cases/gotovina/ind/en/got-ii010608e.htm |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|ICTY|17 May 2007}} |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/ind/en/got-amdjoind070517e.pdf |title=The prosecutor of the Tribunal v. Ante Gotovina, Ivan Čermak, Mladen Markač – Amended jointer indictment |date=17 May 2007}} *{{cite web |ref={{harvid|ICTY|12 June 2007}} |title=The Prosecutor vs. Milan Martic – Judgement |url=http://www.icty.org/x/cases/martic/tjug/en/070612.pdf |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=12 June 2007}} *{{cite web |ref={{harvid|UNCRO}} |publisher=[[United Nations]] |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/uncro.htm |title=United Nations Confidence Restoration Operation |archive-date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130414223657/https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/uncro.htm |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|UNHCR|20 June 2001}} |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=country&category=&publisher=USCRI&type=&coi=HRV&rid=&docid=3b31e1601c&skip=0 |title=U.S. Committee for Refugees World Refugee Survey 2001 – Croatia |date=20 June 2001 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130123447/http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=country&category=&publisher=USCRI&type=&coi=HRV&rid=&docid=3b31e1601c&skip=0 |url-status=live}} *{{cite journal |ref={{harvid|Narodne novine|27 September 1996}} |journal=[[Narodne novine]] |url=http://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/265079.html |language=hr |title=Zakon o općem oprostu |trans-title=General Amnesty Act |issue=80 |date=27 September 1996}} *{{cite web |ref={{harvid|ICJ|3 February 2015}} |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Croatia v. Serbia) |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/118/18422.pdf |publisher=[[International Court of Justice]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000533/http://www.icj-cij.org/docket/files/118/18422.pdf |location=The Hague |archive-date=4 March 2016}} *{{cite web |ref={{harvid|Amnesty|1 January 2017}} |title=Amnesty International report 2016/2017 |url=https://www.amnesty.nl/content/uploads/2017/02/POL1048002017ENGLISH.pdf?x93624 |publisher=[[Amnesty International]] |date=1 January 2017}} *{{cite journal |last=Borda |first=A.Z. |journal=Tilburg Law Review |volume=211 |issue=Spring |year=2013 |title=The Use of Precedent as Subsidiary Means and Sources of International Criminal Law |pages=65–82 |doi=10.1163/22112596-01802002 |doi-access=free}} *{{cite journal |journal=Military Law Review |url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/Military_Law_Review/pdf-files/211-spring-2012.pdf |volume=211 |issue=Spring |year=2012 |title=Margin of error: Potential pitfalls of the ruling in the Prosecutor v. Ante Gotovina |first=Walter B. |last=Huffman |pages=1–56 |issn=0026-4040 |publisher=[[The Judge Advocate General's Legal Center and School]] |access-date=13 January 2013}} *{{cite journal |journal=Cambridge International Law Journal |url=http://cilj.co.uk/2012/11/19/the-icty-appeals-judgement-in-prosecutor-v-gotovina-and-markac-scratching-below-the-surface-2/ |year=2012 |title=The ICTY Appeals Judgement in Prosecutor v Gotovina and Markač: Scratching below the Surface |first=Henri |last=Decoeur |access-date=5 August 2018}} *{{cite journal |ref={{sfnRef|The Direct and Indirect Approaches to Precedent in International Criminal Courts and Tribunals|2014}} |journal=Melbourne Journal of International Law |url=https://arro.anglia.ac.uk/306869/1/Zammit%20Borda%20-%20The%20Use%20of%20Precedent.pdf |volume=14 |year=2014 |title=The Direct and Indirect Approaches to Precedent in International Criminal Courts and Tribunals |author=A.Z. Borda |pages=608–642 |access-date=5 August 2018 |archive-date=23 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723112302/https://arro.anglia.ac.uk/306869/1/Zammit%20Borda%20-%20The%20Use%20of%20Precedent.pdf |url-status=dead}} *{{cite journal |ref={{sfnRef|Acquittal of Gotovina and Haradinaj|2014}} |journal=Swisspeace |url=http://www.swisspeace.ch/fileadmin/user_upload/Media/Publications/WP_1_2014.pdf |year=2014 |title=Acquittal of Gotovina and Haradinaj |author=B. Jones |display-authors=etal |pages=1–35 |access-date=5 August 2018 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426201403/https://www.swisspeace.ch/fileadmin/user_upload/Media/Publications/WP_1_2014.pdf |url-status=dead}} *{{cite journal |ref={{harvid|The Hague Institute|2014}} |journal=[[The Hague Institute for Global Justice]] |url=https://www.thehagueinstituteforglobaljustice.org/wp-content/uploads/2015/10/PB13-Gotovina-Perisic-Sainovic-Appeal-Judgments.pdf |year=2014 |title=The Gotovina, Perisic and Sainovic Appeal Judgments: Implications for International Criminal Justice Mechanisms |author=Sash Jayawardane, Charlotte Divin |access-date=14 November 2018 |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220135038/https://www.thehagueinstituteforglobaljustice.org/wp-content/uploads/2015/10/PB13-Gotovina-Perisic-Sainovic-Appeal-Judgments.pdf |url-status=dead}} *{{cite journal |ref={{harvid|Blog of the European Journal of International Law|18 November 2012}} |journal=Blog of the European Journal of International Law |url=https://www.ejiltalk.org/the-gotovina-omnishambles/ |year=2012 |title=The Gotovina Omnishambles |author=[[Marko Milanović (professor)|Marko Milanovic]] |access-date=14 November 2018}} *{{cite journal |last=Mirkovic |first=Damir |year=2000 |title=The historical link between the Ustasha genocide and the Croato-Serb civil war: 1991–1995 |journal=Journal of Genocide Research |volume=2 |issue=3 |pages=363–373 |doi=10.1080/713677614 |s2cid=72467680}} *{{cite web |ref={{harvid|HRW|March 1999}} |publisher=[[Human Rights Watch]] |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6a7df4.html |title=Second Class Citizens: The Serbs of Croatia |date=March 1999 |access-date=6 August 2020}} {{refend}} == Надворешни врски == {{Commons category|Operation Storm}} * [http://www.hrt.hr/index.php?id=vijesti-clanak&tx_ttnews%5Btt_news%5D=125351&cHash=1e37d52e30 An analysis of Operation Storm and TV footage of the operation], [[Croatian Radiotelevision]], 5 August 2011 {{in lang|hr}} * [https://snv.hr/oluja-u-haagu/media/sg1/sg1-04-vojna-operacija-oluja-en.pdf Military Operation Storm and Its Aftermath] [[Croatian Helsinki Committee|Croatian Helsinki Committee for Human Rights]], Zagreb 2001. *{{cite news |last1=Vladisavljevic |first1=Anja |title=While Croats Celebrate August 1995, Serbs Look Back in Sorrow |url=https://balkaninsight.com/2020/08/05/while-croats-celebrate-august-1995-serbs-look-back-in-sorrow/ |access-date=5 August 2020 |work=[[Balkan Insight]] |date=5 August 2020}} [[Категорија:Судири во 1995 година]] [[Категорија:Хрватска во 1995 година]] [[Категорија:Босна и Херцеговина во 1995 година]] [[Категорија:Етничко чистење во Југословенските војни]] [[Категорија:Воени операции во Хрватската војна за независност]] [[Категорија:Воени злосторства во Хрватската војна за независност]] [[Категорија:Воени операции во Босанската војна]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] lk2xelk1gi5m8i7v6lvew64dt2nhkle 5532987 5532984 2026-04-02T06:18:41Z Тиверополник 1815 5532987 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир|conflict=Операција „Бура“|image=[[Податотека:Map 49 - Croatia - Operation Oluja, 4-8 August 1995.jpg|300п]] |caption=Карта на операцијата „Бура“<br />Сили: {{legend inline|#b89835|Croatia}} {{legend inline|#b5666b|RSK}} {{legend inline|#628d3e|Bosnia and Herzegovina}}|partof=[[Хрватска војна за независност]], [[Босанска војна]] и [[Меѓубошњачка војна]]|place=[[Хрватска]] и [[Република Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]]|date=4–7 август 1995 година (големи операции)<br>8–14 август 1995 година (последователни операции)|territory=Хрватска вратила {{convert|10400|km2|sqmi|abbr=on}} од територијата.|result=Хрватска и Босанска победа|combatant1={{flag|Croatia}}<br />{{nowrap|{{flagdeco|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[Република Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]]}}<br />{{flag|Herzeg-Bosnia}}|combatant2={{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Република Српска Краина|Српска Краина]]<br />{{flagicon image|Flag of the Autonomous Province of Western Bosnia.svg}} [[Автономна покраина Западна Босна|Западна Босна]]|commander1={{flagicon|Croatia}} [[Фрањо Туѓман]]<br />{{flagicon|Croatia}} [[Никица Валентиќ]]<br /> {{flagicon|Croatia}} [[Звонимир Червенко]]<br />{{flagicon|Croatia}} [[Анте Готовина]]<br />{{flagicon|Croatia}} [[Мирко Норац]]<br />{{flagicon|Croatia}} Миљенко Црњац<br />{{flagicon|Croatia}} Иван Басарац<br />{{flagicon|Croatia}} [[Петар Стипетиќ]]<br />{{flagicon|Croatia}} Лука Џанко<br />{{flagicon|Croatia}} Стјепан Гргац {{KIA}}<br /> {{flagicon|Republic of Bosnia and Herzegovina}} [[Алија Изетбеговиќ]]<br />{{flagicon|Republic of Bosnia and Herzegovina}} [[Атиф Дудаковиќ]]<br>{{flagicon|Bosnia and Herzegovina|1992}} [[Изет Наниќ]]{{KIA}}<ref name=BB416>{{harvnb|CIA|2002|p=416}}</ref><br />{{flagicon|Croatia}} [[Рахим Адеми]]|commander2={{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Милан Мартиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Милан Бабиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Миле Мркшиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} [[Миле Новаковиќ]]<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Слободан Ковачевиќ<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Стеван Шево<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Чедо Булат {{POW}}{{Surrendered}}<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Милорад Ступар<br />{{Flagicon image|State Flag of Serbian Krajina (1991).svg}} Слободан Тарбук<br />{{flagicon image|Flag of the Autonomous Province of Western Bosnia.svg}} [[Фикрет Абдиќ]]|units1={{flagicon image|Flag of Croatian Army.svg}} [[Хрватска војска]]<br />{{flagicon image|Emblème de l'Antiteroristička jedinica Lučko (ATJ Lučko).svg|border=|size=20px}} [[Хрватска специјална полиција (1991–1995) | Хрватска специјална полиција]]<br />{{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[Армија на Република Босна и Херцеговина |Армија на Босна и Херцеговина]]<br />{{flagicon image|Flag of Croatian Defence Council.svg}} [[Хрватскиот совет за одбрана]]|units2={{flagicon image|War Flag of Serbian Krajina.svg}} [[Српска војска на Краина]]<br />{{flagicon image|border=|Logo of the National Defense Of Western Bosnia.png|size=23px}} [[Национална одбрана на автономната покраина Западна Босна | Национална одбрана на Западна Босна]]|strength1={{flagicon image|Flag of Croatian Army.svg}} Хрватска: 130,000 војници<br />{{flagicon image|Flag of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina.svg}} [[Армија на Република Босна и Херцеговина|БИХ]]: 3,000 војници|strength2={{flagicon image|War Flag of Serbian Krajina.svg}} [[Српска војска на Краина|Краина]]: 27,000&ndash;34,000 војници<br /> {{flagicon image|border=|Logo of the National Defense Of Western Bosnia.png|size=23px}} [[Национална одбрана на автономната покраина Западна Босна|Западна Босна]]: 4,000&ndash;5,000 војници|casualties1=174–211 мртви<br />1,100–1,430 повредени<br/>3 заробени|casualties2=560 мртви<br />4,000 повредени]|casualties3=Смртни случаи на српски цивили:<br />214 (хрватски извори) &ndash; 1,192 (српски извори)<br />~400 ([[Фонд за хуманитарно право]])<br/> Смртни случаи на српски хрватски: 42<br />Бегалци:<br />150,000–200,000 [[Срби]] од поранешната [[Република Српска Краина|РСК]]<br />21,000 Босански муслимани од поранешната [[Автономна покраина Западна Босна|АПЗБ]]<nowiki>]]</nowiki><br />22,000 Бошњаци и [[Хрвати]] од [[Република Српска (1992–1995)|РС]]<br/> Останати:<br />4 мртви мировници на [[Обединети нации|ОН]], 16 ранети}}{{Главна|Распад на СФРЈ|Хрватска војна за независност}} '''Операција „Бура“''' ([[Српскохрватски јазик|српскохрватски]]: ''Operacija Oluja, Операција Олуја'') — последната голема битка од [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]] и главен фактор за исходот од [[Босанска војна|Босанската војна]]. Операцијата завршила со одлучувачка победа за [[Хрватска армија|Хрватската армија]] (ХА), која нападнала фронт од 630 километри против самопрогласената [[Република Српска Краина]] (РСК) и стратешка победа за [[Армија на Република Босна и Херцеговина|Армијата на Република Босна и Херцеговина]] (АРБиХ). ХА била поддржана од хрватската специјална полиција која напредувала од планината [[Велебит]], а АРБиХ се наоѓала во кај [[Бихаќ]], во задниот дел на [[Армија на Република Српска Краина|Армијата на Република Српска Краина]] (АРСК). Битката, започната за враќање на [[Хрватска|хрватската]] контрола врз {{км2|10,400}} територија - што претставува 18,4% од територијата што ја барала - и бошњачката контрола врз Западна Босна, била најголемата копнена битка што се случила во Европа помеѓу крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и [[Руска инвазија на Украина (2022)|руската инвазија на Украина во 2022 година]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kyivpost.com/opinion/974|title=Opinion: Operation Storm 2.0 or TKO in the Donbas|last=Nagel|first=Hannes|work=www.kyivpost.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20250825104713/https://www.kyivpost.com/opinion/974|archive-date=2025-08-25|accessdate=2025-11-13}}</ref> Операцијата „Бура“ започнала во зори на [[4 август]] [[1995]] година и била прогласена за завршена вечерта на [[7 август]], и покрај значителните операции против отпорот кои траеле до [[14 август]]. Операцијата „Бура“ претставува стратешка победа во [[Босанска војна|Босанската војна]], со која ефикасно се ставило крај на [[Опсада на Бихаќ (1992–1995)|опсадата на Бихаќ]] и се ставиле ХА, Хрватскиот совет за одбрана (ХВО) и АРБиХ во позиција да го променат воениот баланс на моќ во [[Република Босна и Херцеговина|Босна и Херцеговина]] преку последователната [[операција „Маестрал 2]]“. Операцијата била замислена врз основа на напредувањето на ХА и ХВО направени за време на [[Операција „Лето 95“|операцијата „Лето 95“]], кога биле добиени стратешки позиции што овозможиле брзо заземање на главниот град на РСК, [[Книн]], и врз постојаното вооружување и обука на ХА од почетокот на Хрватската војна за независност, кога РСК била создадена за време на Српската револуција и интервенцијата на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]]. Самата операција следела по неуспешна мировна мисија на [[Обединети нации|Обединетите нации]] (ООН) и дипломатски напори за решавање на воениот судир. Стратешкиот успех на ХА и АРБиХ била резултат на низа подобрувања на самите армии и клучни пробиви направени на позициите на АРСК кои последователно биле искористени од ХА и АРБиХ. Нападот не бил веднаш успешен во сите точки, но заземањето на клучните местоположби довело до колапс на командната структура на АРСК и целокупната одбранбена способност. Заземањето на [[Босанско Грахово]] од страна на ХА, непосредно пред операцијата, и напредувањето на специјалната полиција кон Грачац, го направиле речиси невозможно да се одбрани Книн. Во [[Лика]], две гардиски бригади брзо ја пресекле областа што ја држела АРСК, на која ѝ недостасувало тактичка длабочина и мобилни резервни сили, и тие изолирале жаришта на отпор, позиционирале мобилни сили за одлучувачки северен продор во зоната на одговорност на [[Карловац|Карловачкиот]] корпус (АОР) и ја турнале АРСК кон [[Бановина (регион)|Бановина]]. Поразот на АРСК кај Глина и [[Петриња]], по тешка одбрана, го поразил и Банискиот корпус на АРСК, бидејќи неговата резерва била прикована од АРБиХ. РСК се потпирала на војските на [[Република Српска]] и [[Србија и Црна Гора|Југославија]] како своја стратешка резерва, но тие не интервенирале во битката. САД, исто така, одиграле улога во операцијата со тоа што ја насочиле Хрватска кон фирмата за воени консултантски услуги, „''[[Military Professional Resources]]''“, која потпишала договор лиценциран од [[Пентагон]] за советување, обука и обезбедување разузнавачки информации на хрватската армија. ХА и специјалната полиција имале 174-211 убиени или исчезнати лица, додека АРСК имала 560 убиени војници. Исто така, биле убиени и четворица мировници на ОН. ХА заробила 4.000 воени затвореници. Бројот на смртни случаи на српски цивили е спорен - Хрватска тврди дека 214 биле убиени, додека српските извори наведуваат 1.192 убиени или исчезнати цивили. Хрватското население со години претходно било подложено на етничко чистење во областите што ги држела АРСК од страна на бунтовничките српски сили, при што се проценува дека 170.000-250.000 биле протерани и стотици убиени. За време и по офанзивата, околу 150.000-200.000 Срби од областа порано држена од АРСК побегнале, а хрватските сили извршиле разни злосторства врз некои од преостанатите цивили таму. На 4 август, властите на РСК наредиле евакуација на населението во областите Северна Далмација и Лика, по што следеле во Глина и Вргинмост на 6 август. Хрватското српско население кое побегнало, формирало едно од најголемите бегалски популации во Европа. <ref name="adamjones">{{Наведена книга|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|last=Jones|first=Adam|date=2023|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-95870-6|page=64|language=en|author-link=Adam Jones (Canadian scholar)}}</ref> [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија]] (МКТЈ) подоцна им судел на тројца хрватски генерали обвинети за [[Воено злосторство|воени злосторства]] и учество во заеднички злосторнички потфат со цел протерување на српското население од Хрватска, иако сите тројца на крајот биле ослободени, а трибуналот ги отфрлил обвиненијата за злосторнички потфат. МКТЈ заклучил дека операцијата „Бура“ не била насочена кон етнички прогон, бидејќи цивилите не биле намерно целени. МКТЈ изјавил дека хрватската армија и Специјалната полиција извршиле голем број злосторства против српското население по артилерискиот напад, но дека државното и военото раководство не биле одговорни за нивното создавање и организација и дека Хрватска немала специфична намера да го расели српското малцинство во земјата. Сепак, Хрватска усвоила дискриминаторски мерки за да им го отежни враќањето на Србите. „[[Хјуман рајтс воч]]“ објавил дека огромното мнозинство од злоупотребите за време на операцијата биле извршени од хрватските сили и дека злоупотребите продолжиле во голем обем со месеци потоа, што вклучувало погубувања на српски цивили и палење и уништување на српски имот. Во 2010 година, [[Србија]] поднела контратужба против Хрватска пред [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] (МСП), тврдејќи дека офанзивата претставува геноцид. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26415503|title=Croatia accuses Serbia of 1990s genocide|date=2014-03-03|work=BBC News|access-date=2025-03-29|language=en-GB}}</ref> Во 2015 година, судот пресудил дека ниту Србија ниту Хрватска не прикажале доволно докази дека која било од страните извршила [[геноцид]], со што ги отфрлил двата случаи. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-31104973|title=UN court dismisses Croatia and Serbia genocide claims|date=2015-02-03|work=BBC News|access-date=2025-03-29|language=en-GB}}</ref> == Позадина == [[Податотека:CroatianSerbs.jpg|мини|Области населени со Срби во Хрватска според пописот од 1981 година]] Во Југославија се појавила криза со [[Револуции од 1989 година|слабеењето]] на [[Источен блок|комунистичките држави во Источна Европа]] кон крајот на [[Студена војна|Студената војна]]. Во [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]], регионалниот огранок на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Сојузот на комунисти на Југославија]], [[Сојуз на комунистите на Хрватска|Сојузот на комунисти на Хрватска]], ја изгубил својата идеолошка моќ. <ref>{{Наведено списание|last=Pešić|first=Vesna|author-link=Vesna Pešić|date=April 1996|title=Serbian Nationalism and the Origins of the Yugoslav Crisis|url=http://www.usip.org/publications/serbian-nationalism-and-origins-yugoslav-crisis|journal=Peaceworks|publisher=[[United States Institute of Peace]]|issue=8|page=12|archive-url=https://archive.today/20120918000927/http://www.usip.org/publications/serbian-nationalism-and-origins-yugoslav-crisis|archive-date=18 September 2012|access-date=29 November 2012}}</ref> <ref name="NYTimes-Kosovo-Repression">{{Наведени вести|url=http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/serbia/kosovo/index.html|title=Kosovo|date=23 July 2010|work=[[The New York Times]]|access-date=10 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023074115/http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/serbia/kosovo/index.html|archive-date=23 October 2012}}</ref> Републиките [[Социјалистичка Република Словенија|Словенија]] и [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]] започнале да се залагаат за [[децентрализација]]. <ref name="NYT-Croatia-Prosperity-1985">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1985/12/08/world/yugoslav-republic-jealously-guards-its-gains.html?ref=croatia|title=Yugoslav republic jealously guards its gains|last=Henry Kamm|date=8 December 1985|work=The New York Times|access-date=10 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515063701/http://www.nytimes.com/1985/12/08/world/yugoslav-republic-jealously-guards-its-gains.html?ref=croatia|archive-date=15 May 2013|author-link=Henry Kamm}}</ref> [[Социјалистичка Република Србија|Србија]], предводена од [[Слободан Милошевиќ]], се придржувала кон [[Централизам|централизмот]] и [[Еднопартиска држава|еднопартиското владеење]]. По серијата улични протести наречени [[Антибирократска револуција|антибирократски револуции]] од неговите поддржувачи во 1988-89 година, била соборена владата на [[Социјалистичка Република Црна Гора]], како и владите на српските автономни покраини [[Социјалистичка Автономна Покраина Војводина|Војводина]] и [[Социјалистичка Автономна Покраина Косово|Косово]], заменувајќи ги нивните лидери со сојузници на Милошевиќ, по кое Хрватска и Словенија се свртеле против него. <ref name="Ambrosio">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=XuPEEAAAQBAJ&pg=PA33|title=Irredentism: Ethnic Conflict and International Politics|last=Ambrosio|first=Thomas|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2001|isbn=978-0-313-07342-7|pages=33–34}}</ref> На 8 јули 1989 година, во [[Книн]] се одржал голем српски националистички митинг, за време на кој биле прикажани транспаренти со закани за интервенцијата на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА) во Хрватска, како и [[Четници|четничка]] иконографија. <ref name=":2">{{Наведена книга|title=The Hour of Europe: Western Powers and the Breakup of Yugoslavia|last=Glaurdić|first=Josip|date=2011|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-16645-3|location=New Haven, CT|pages=51–53}}</ref> За време на [[Југославија во Втората светска војна|Втората светска војна во Југославија]], тие дејствувале како „легални“ помошни сили под контрола на [[Сили на Оската|Оската]], <ref>Tomasevich, Jozo (1975). ''War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks''. Stanford: Stanford University Press. {{ISBN|978-0-8047-0857-9}} pp. 224-225</ref> и повеќето историчари кои го разгледувале ова прашање ги сметаат [[Четнички злосторства во Втората светска војна|четничките злосторства]] врз муслиманите и Хрватите во овој период како [[геноцид]]. Во есента 1989 година, српската влада извршила притисок врз хрватската влада да дозволи серија српски националистички собири во земјата. Српските медиуми и разни српски интелектуалци започнале да го нарекуваат хрватското раководство како „[[Усташи|усташко]]“ и започнале да се повикуваат на [[Геноцид над Србите во Независна Држава Хрватска|геноцидот и други злосторства извршени од усташите]] помеѓу 1941 и 1945 година. Српското политичко раководство ја одобрило реториката и го обвинила хрватското раководство дека е „слепо националистичко“ кога се започнало да се спротиставува. На [[4 март]] [[1990]] година, 50.000 Срби се собрале на [[Петрова Гора]] и извикувале негативни ставови насочени кон [[Фрањо Туѓман]], скандирале „[[Големосрпство|Ова е Србија]]“ и изразиле поддршка за Милошевиќ. <ref>{{Наведена книга|title=Croatia: a history|last=Goldstein|first=Ivo|date=2011|publisher=Hurst|isbn=978-1-85065-525-1|edition=3. impr|location=London|pages=214}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unhcr.org/refworld/country,,,QUERYRESPONSE,HRV,4562d8b62,3ae6ab78c,0.html|title=UNHCR {{!}} Refworld {{!}} Yugoslavia: Demonstrations in Croatia and Vojvodina|date=2012-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324161438/http://www.unhcr.org/refworld/country,,,QUERYRESPONSE,HRV,4562d8b62,3ae6ab78c,0.html|archive-date=24 March 2012|accessdate=2025-04-17}}</ref> Туѓман се истакнал како дисидент кој се залагал за независност, а неговото водство делумно се темелело на [[Србофобија|антисрпска]] реторика и симболи. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=WAOxl4-HS1wC&pg=PA74|title=For Kin or Country: Xenophobia, Nationalism, and War|last=Saideman|first=Stephen M.|last2=Ayres|first2=R. William|date=2008|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-23151-449-1|page=74}}</ref> <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qtvlVCB3rPwC&pg=PA492|title=Encyclopedia of Conflicts since World War II|last=Ciment|first=James|last2=Hill|first2=Kenneth|date=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-13659-621-6|page=492}}</ref> Во април-мај 1990 година, десничарската, пронезависна [[Хрватска демократска заедница]] (ХДЗ) на Туѓман победила на [[Парламентарни избори во Хрватска (1990)|првите повеќепартиски избори]] во [[Социјалистичка Република Хрватска|Хрватска]]. <ref name="Søberg&Ramet">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lIcX_1DyNMUC|title=Democratic Transition in Croatia: Value Transformation, Education, and Media|last=Søberg|first=Marius|publisher=Texas A&M University Press|year=2007|isbn=978-1-60344-452-1|editor-last=Matić|editor-first=Davorka|location=College Station, Texas|page=17, 42|editor-last2=Ramet|editor-first2=Sabrina P.}}</ref> Изборната победа на ХДЗ предизвикала збунетост кај голем дел од населението на [[Срби во Хрватска|хрватските Срби]], кои го споредле повторното оживување на [[Хрватски национализам|хрватскиот национализам]] преку враќањето на [[Фашизам|фашистичкиот]] усташки режим, кој владеел со [[Марионетска држава|марионетската држава]] на [[Сили на Оската|Оската]] позната како [[Независна Држава Хрватска]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Ова, пак, поттикнало пораст на [[Српски национализам|српскиот национализам]] во многу заедници на хрватските Срби, што било охрабрено од владата на Социјалистичка Република Србија, предводена од Милошевиќ. <ref name="Armatta16">{{Harvnb|Armatta|2010}}</ref> Истакнати членови на владата на РСК, вклучувајќи ги [[Милан Бабиќ]] и [[Милан Мартиќ]], подоцна сведочеле дека [[Белград]] водел [[Пропаганда|пропагандна]] кампања прикажувајќи ги Србите во Хрватска како да се под закана за геноцид од страна на хрватското мнозинство. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.icty.org/x/cases/babic/tjug/en/bab-sj040629e.pdf|title=The Prosecutor vs. Milan Babić - Judgement|date=26 June 2009|work=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}}</ref> Владата предводена од ХДЗ промовирала традиционалистичка и ексклузивна претстава за Хрватска како хрватска држава во која Србите станале непожелни. Многу Срби биле отстранети од бирократските системи и полицијата и заменети со етнички Хрвати, двојазичните сообраќајни знаци биле отстранети дури и во областите со мнозинско српско население, а усташките симболи понекогаш биле обновувани. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lVKzAQAAQBAJ&pg=PA157|title=Living Together After Ethnic Killing: Exploring the Chaim Kaufman Argument|last=Licklider|first=Roy|last2=Bloom|first2=Mia|date=2013|publisher=Routledge|isbn=9781317969891|pages=157–158}}</ref> На [[14 мај]] [[1990]] година, оружјето на [[Територијална одбрана на Југославија|Територијалната одбрана]] на Хрватска, во регионите со хрватско мнозинство, било одземено од [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА). <ref>{{Наведена книга|title=Confronting the Yugoslav Controversies: A Scholars' Initiative|last=Charles W. Ingrao, Thomas Allan Emmert|publisher=Purdue University Press|year=2009|isbn=978-1557535337|pages=237, 240}}</ref> Во август 1990 година, во Хрватска се случил бунт познат како [[Балванска револуција]], центриран во областите претежно населени со Срби во [[Далмација|далматинската]] заднина околу градот [[Книн]], <ref>{{Harvnb|The New York Times|19 August 1990}}</ref> како и во делови од регионите [[Лика]], [[Кордун]] и [[Бановина (регион)|Бановина]], и населби во [[Славонија|источна Хрватска]] со значително српско население. <ref name="MarticICTY">{{Harvnb|ICTY|12 June 2007}}</ref> Областите последователно биле формирани во меѓународно непризнаена квази-држава, [[Република Српска Краина]] (РСК), а откако ја прогласила својата намера да се отцепи од Хрватска и да се придружи на [[Република Србија (1992—2006)|Република Србија]], [[Влада на Република Хрватска|Владата на Република Хрватска]] ја прогласила РСК за бунтовничка. <ref>{{Harvnb|The New York Times|2 April 1991}}</ref> На [[22 декември]] [[1990]] година бил ратификуван нов [[Устав на Хрватска|хрватски устав]], со кој се отфрлил [[Комунизам|комунистичкиот]] [[Еднопартиска држава|еднопартиски систем]], се усвоил [[Либерална демократија|либерално-демократски]] устав и се отстранила етикетата „социјалистичка“ од името на земјата, со што земјата станала позната како Република Хрватска. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1990_12_56_1092.html|title=Ustav Republike Hrvatske|work=narodne-novine.nn.hr|accessdate=2025-04-22}}</ref> Србите биле деградирани од уставна нација во национално малцинство. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=oFXdiS25N78C&pg=PA118|title=Central and Southeast European Politics since 1989|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139487504|editor-last=Ramet|editor-first=Sabrina P.|page=118}}</ref> Главната српска политичка партија во Хрватска, [[Српска демократска партија на Хрватска|Српската демократска партија]] (СДС), започнала со изградба на својот национален владин ентитет за да ги зачува правата што Србите ги сметале за одземени и да го зацврсти суверенитетот на хрватските Срби. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=l2nofEbB4wgC&dq=serbs+constituent+nation+croatia&pg=PA83|title=Words Over War: Mediation and Arbitration to Prevent Deadly Conflict|date=2000|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=9780847698936|editor-last=Greenberg|editor-first=Melanie C.|page=83|editor-last2=Barton|editor-first2=John H.|editor-last3=McGuinness|editor-first3=Margaret E.}}</ref> На [[1 април]] [[1991]] година, Српскиот национален совет прогласил дека ќе се отцепи од Хрватска. <ref name="NYTimes-Separation-1Apr1991">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1991/04/02/world/rebel-serbs-complicate-rift-on-yugoslav-unity.html?ref=croatia|title=Rebel Serbs Complicate Rift on Yugoslav Unity|last=Chuck Sudetic|date=2 April 1991|work=The New York Times|access-date=11 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130518205440/http://www.nytimes.com/1991/04/02/world/rebel-serbs-complicate-rift-on-yugoslav-unity.html?ref=croatia|archive-date=18 May 2013}}</ref> Собранието на Краина прогласило дека „''територијата на Краина е дел од обединетата територија на Република Србија'' според устав“. Помеѓу август 1990 и април 1991 година биле пријавени над двесте вооружени инциденти во кои биле вклучени бунтовничките Срби и хрватската полиција. Бидејќи ЈНА сè повеќе ја поддржувала РСК, а [[Полиција на Хрватска|хрватската полиција]] се покажала неспособна да се справи со ситуацијата, била формарена [[Хрватска национална гарда|Хрватската национална гарда]] (ХНГ) во мај 1991 година. ХНГ била преименувана во [[Хрватска армија]] (ХА) во ноември. <ref>{{Harvnb|EECIS|1999}}</ref> Воспоставувањето на војската на Хрватска било попречено од [[Резолуција 713 на Советот за безбедност на Обединетите нации|ембаргото за оружје на ОН]] воведено во септември. <ref>{{Harvnb|The Independent|10 October 1992}}</ref> Судирот ескалирал до март 1991 година, што резултирало со започнување на [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. <ref>{{Harvnb|The New York Times|3 March 1991}}</ref> Во јуни 1991 година, Хрватска ја [[Независност на Хрватска|прогласила својата независност]], а [[Распад на СФРЈ|Југославија се распаднала]]. <ref>{{Harvnb|The New York Times|26 June 1991}}</ref> Следел тримесечен мораториум на декларациите на Хрватска и РСК, <ref>{{Harvnb|The New York Times|29 June 1991}}</ref> по што одлуката стапила на сила на 8 октомври. <ref>{{Harvnb|Narodne novine|8 October 1991}}</ref> Последните месеци од 1991 година биле одбележани со најжестоките борби од војната, кои кулминирале со [[Напад на касарната на ЈНА во Хрватска|нападот на касарната]], <ref>{{Harvnb|The New York Times|24 September 1991}}</ref> [[Опсада на Дубровник|опсадата на Дубровник]], <ref>{{Harvnb|Bjelajac|Žunec|2009}}</ref> и [[Битка за Вуковар|битката за Вуковар]]. <ref>{{Harvnb|The New York Times|18 November 1991}}</ref> Во ноември 1991 година, Арбитражната комисија на Мировната конференција за Југославија, предводена од [[Робер Бадентер|Роберт Бадентер]], заклучила на барање на лордот Карингтон дека СФР Југославија е во процес на распаѓање, дека српското население во Хрватска и Босна нема право на самоопределување во форма на нови држави и дека границите меѓу републиките треба да бидат признати како меѓународни граници. Во јануари 1992 година, претставници на Хрватска, ЈНА и [[Обединети нации|Обединетите нации]] (ОН) постигнале договор за спроведување на [[Венсов план|Венсовиот план]], наменет за запирање на борбите. <ref name="NYTimes-Jan3-Ceasefire">{{Harvnb|The New York Times|3 January 1992}}</ref> Со завршувањето на серијата неуспешни прекини на огнот, [[УНПРОФОР|Силите за заштита на Обединетите нации]] (УНПРОФОР) биле распоредени во Хрватска за да го надгледуваат и одржуваат договорот. <ref>{{Harvnb|Los Angeles Times|29 January 1992}}</ref> Нивното распоредување влегло во фаза на застој како што судирот прераснал во статичко рововско војување, а ЈНА наскоро се повлекла од Хрватска во [[Босна и Херцеговина]], каде што се очекувало нов воен судир. Србија продолжила да ја поддржува РСК, <ref>{{Harvnb|Thompson|2012}}</ref> но серија напредувања на Хрватската армија (ХА) вратиле мали области под хрватска контрола кога завршила опсадата на [[Дубровник]], <ref>{{Harvnb|The New York Times|15 July 1992}}</ref> а [[Операција „Масленица“|операцијата Масленица]] резултирала со мали тактички придобивки. <ref>{{Harvnb|The New York Times|24 January 1993}}</ref> Како одговор на успесите на ХА, [[Армија на Република Српска Краина|Армијата на Република Српска Краина]] (АРСК) повремено напаѓала голем број хрватски градови и села со артилерија и ракети. <ref>{{Harvnb|ECOSOC|17 November 1993}}</ref> <ref>{{Harvnb|The New York Times|13 September 1993}}</ref> Откако ЈНА се повлекла во Хрватска, нејзиниот персонал започнал со подготовка за формирање на нова армија на [[Босански Срби|босанските Срби]], бидејќи босанските Срби ја прогласиле Српската Република Босна и Херцеговина на [[9 јануари]] [[1992]] година, пред референдумот за независност на Босна и Херцеговина од 29 февруари &#x2013; 1 март 1992 година. Референдумот подоцна бил наведен како изговор за [[Босанска војна|Босанската војна]]. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Босанските Срби поставиле барикади во главниот град [[Сараево]] и на други места на 1 март, а следниот ден биле регистрирани првите жртви од војната во Сараево и [[Добој]]. Во последните денови од март, армијата на босанските Срби започнала со гранатирање на [[Босански Брод]], <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> а на 4 април бил нападнат градот Сараево. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> До крајот на годината, армијата на босанските Срби - преименувана во [[Армија на Република Српска]] (АРС) по прогласувањето на државата [[Република Српска]] - контролирала околу 70% од Босна и Херцеговина. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Тој процент нема да се промени значително во текот на следните две години. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Иако војната првично ги спротивставила босанските Срби против несрпското население во земјата, таа се развила во тристран судир до крајот на годината, кога започнала [[Бошњачко-хрватска војна|Хрватско-бошњачката војна]]. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> РСК била поддржана во ограничена мера од Република Српска, која повремено спроведувала воздушни напади од [[Бања Лука]] и бомбардирала неколку градови во Хрватска. <ref>{{Harvnb|The Seattle Times|16 July 1992}}</ref> <ref>{{Harvnb|The New York Times|17 August 1995}}</ref> Во овој период, РСК започнала кампања за [[етничко чистење]] против хрватските цивили. Во 1991 година, 84.000 Хрвати побегнале од територијата што ја држела Србија. <ref name="Blitz">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Mvjm82mAKfkC&pg=PA244|title=War and Change in the Balkans: Nationalism, Conflict and Cooperation|last=Blitz|first=Brad K.|date=2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-52167-773-8|page=244}}</ref> Повеќето несрпски граѓани биле протерани до почетокот на 1993 година. Стотици Хрвати биле убиени, а вкупниот број на протерани Хрвати и други несрпски граѓани се движел од 170.000 според [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд]] <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2001/10/10/world/milosevic-indicted-again-is-charged-with-crimes-in-croatia.html?scp=1&sq=milo%C5%A1evi%C4%87%20170000&st=cse|title=Milosevic, Indicted Again, Is Charged With Crimes in Croatia|last=Marlise Simons|date=10 October 2001|work=The New York Times|access-date=26 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520112601/http://www.nytimes.com/2001/10/10/world/milosevic-indicted-again-is-charged-with-crimes-in-croatia.html?scp=1&sq=milo%C5%A1evi%C4%87%20170000&st=cse|archive-date=20 May 2013}}</ref> до четвртина милион луѓе според Хјуман рајтс воч. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/en/news/2001/10/28/milosevic-important-new-charges-croatia|title=Milosevic: Important New Charges on Croatia|date=21 October 2001|publisher=[[Human Rights Watch]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101225134329/http://www.hrw.org/en/news/2001/10/28/milosevic-important-new-charges-croatia|archive-date=25 December 2010|accessdate=29 October 2010}}</ref> До октомври 1993 година, [[Висок комесаријат на ООН за бегалци|УНХЦР]] проценил дека имало вкупно 247.000 хрватски и други несрпски раселени лица кои доаѓале од областите под контрола на РСК и 254.000 српски раселени лица и бегалци од остатокот од Хрватска, од кои околу 87.000 биле жители на заштитените подрачја на Обединетите нации (УНПА). <ref name="Croatia HRP 1993">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hri.org/docs/USSD-Rights/93/Croatia93.html|title=Croatia Human Rights Practices, 1993|date=31 January 1994|publisher=United States Department of State|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105051829/http://www.hri.org/docs/USSD-Rights/93/Croatia93.html|archive-date=5 November 2013|accessdate=16 May 2008}} {{Source-attribution}}</ref> До ноември 1993 година, помалку од 400 етнички Хрвати останале во заштитената област на [[Обединети нации|Обединетите нации]] позната како Сектор Југ, <ref>{{Harvnb|Department of State|31 January 1994}}</ref> додека дополнителни Хрвати останале во Сектор Север. <ref name="UNCHR">{{Harvnb|ECOSOC|17 November 1993}}</ref> УНХЦР известил дека во деловите на УНПА контролирани од Србите биле постојани кршењата на човековите права врз Хрватите и несрпското население. Некои од „властите“ на Србите од Краина продолжиле да бидат меѓу најфлагрантните сторители на кршења на човековите права врз преостанатото несрпско население, како и врз Србите кои не се согласувале со националистичката политика. Кршењата на човековите права вклучувале убиства, исчезнувања, тепања, малтретирање, присилно преселување или прогонство, со цел да се обезбеди српска доминација во областите. Во 1991 година, 70.000 Срби биле раселени од хрватската територија. Во овој период, Србите што живееле во хрватските градови, особено оние во близина на фронтовските линии, биле подложени на различни форми на дискриминација, од отпуштање од работа до поставување бомби под нивните автомобили или куќи. <ref>{{Harvnb|Goldstein|1999}}</ref> Во 1993 година, УНХЦР, исто така, известил за постојана серија злоупотреби врз Србите во областите под контрола на хрватската влада, што вклучувало убиства, исчезнувања, физичко малтретирање, нелегално притворање, малтретирање и уништување на имот. Хрватските сили, исто така, се вклучиле во етничко чистење врз Србите во источна и западна Славонија и делови од регионот Краина, иако во поограничен обем, а бројот на српски жртви бл помал од хрватските жртви на српските сили. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm|title=Annex IV: The policy of ethnic cleansing|last=Bassiouni|first=M. Cherif|last2=Manikas|first2=Peter M.|date=28 December 1994|publisher=United Nations|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504142243/http://www.ess.uwe.ac.uk/comexpert/ANX/IV.htm|archive-date=4 May 2012}}</ref> == Вовед == Во ноември 1994 година, [[Опсада на Бихаќ (1992-1995)|опсадата на Бихаќ]], театар на операции во [[Босанска војна|Босанската војна]], влегла во критична фаза бидејќи АРС (Армија на Република Српска) и АРСК (Армија на Република Српска Краина) биле блиску до освојување на градот Бихаќ од [[Армија на Република Босна и Херцеговина|Армијата на Република Босна и Херцеговина]] (АРБиХ). Тоа претставувало стратешка област и, <ref name="Halberstam 2003 284">{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> од јуни 1993 година, [[Бихаќ]] станал едно од шесте Безбедни региони на Обединетите нации воспоставени во Босна и Херцеговина. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Новинарот Маркус Танер цинично коментирал како Србите од „заштитената од ОН“ Краина го гранатирале Бихаќ, „безбедната зона на ОН“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/bosnia-bihac-shelling-destroys-un-peacekeeping-role-serbs-from-protected-krajina-step-up-attacks-on-bosnia-writes-marcus-tanner-in-zagreb-1458096.html|title=Bosnia: Bihac shelling destroys UN peace-keeping role: Serbs from 'protected' Krajina step up attacks on Bosnia, writes Marcus Tanner in Zagreb|last=Tanner|first=Marcus|date=28 April 1993|work=The Independent}}</ref> [[Претседателство на Бил Клинтон|Администрацијата на Клинтон]] сметала дека неговото заземање од страна на српските сили ќе ја интензивира војната и ќе доведе до хуманитарна катастрофа поголема од која било друга во судирот до тој момент. Меѓу [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], [[Франција]] и [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] постоела поделба во врска со тоа како да се заштити областа. <ref>{{Harvnb|The Independent|27 November 1994}}</ref> САД повикале на воздушни напади против АРС, но Французите и Британците се спротивставиле на тоа, наведувајќи ги безбедносните проблеми и желбата да се одржи неутралноста на француските и британските трупи распоредени како дел од УНПРОФОР во Босна и Херцеговина. Од друга страна, САД не биле подготвени да испратат копнени трупи. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Од друга страна, Европејците признале дека САД имаат слобода да предложат воена конфронтација со Србите, потпирајќи се на европските сили да го блокираат секој таков потег, <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> бидејќи [[Претседател на Франција|францускиот претседател]] [[Франсоа Митеран]] ја обесхрабрувал каква било воена интервенција, помагајќи им во голема мера на српските воени напори. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Францускиот став се променил откако [[Жак Ширак]] бил избран за претседател на Франција во мај 1995 година, <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> вршејќи притисок врз Британците да усвојат и поагресивен пристап. <ref>{{Harvnb|Halberstam|2003}}</ref> Негирањето на Бихаќ на Србите станало стратешки важно за Хрватска, <ref>{{Harvnb|Hodge|2006}}</ref> а генералот [[Јанко Бобетко]], началникот на хрватскиот Генералштаб, го сметал потенцијалниот пад на Бихаќ како крај на воените напори на Хрватска. <ref name="JL-Winter">{{Harvnb|Jutarnji list|9 December 2007}}</ref> Во март 1994 година бил потпишан [[Вашингтонски договор|Вашингтонскиот договор]], според кој било ставено крај на [[Бошњачко-хрватска војна|хрватско-бошњачката војна]] и на Хрватска ѝ биле обезбедени американски воени советници од „''Military Professional Resources Incorporated''“ (MPRI). <ref name="Dunigan">{{Harvnb|Dunigan|2011}}</ref> <ref>{{Harvnb|The Guardian|8 July 2001}}</ref> Вклученоста на САД ја одразувала новата воена стратегија одобрена од [[Бил Клинтон]] во февруари 1993 година. <ref name="Woodward 2010 432">{{Harvnb|Woodward|2010}}</ref> Бидејќи ембаргото за оружје на ОН сè уште било на сила, ''MPRI'' бил ангажиран наводно за да го подготви високото воено оружје за учество во програмата на [[НАТО]], [[Партнерство за мир]]. ''MPRI'' обучувал офицери и персонал со високото воено оружје 14 недели од јануари до април 1995 година. Исто така, се шпекулирало во неколку извори, вклучувајќи статија во ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]'' од Лесли Вејн и во разни извештаи на српските медиуми, <ref>{{Harvnb|The New York Times|13 October 2002}}</ref> <ref>{{Harvnb|RTS|3 September 2011}}</ref> дека ''MPRI'' можеби и давал воени совети, планирање сценарија и сателитско разузнавање од американската влада на Хрватска, иако ''MPRI'', <ref>{{Harvnb|Avant|2005}}</ref> американски и хрватски претставници ги негирале таквите тврдења. <ref>{{Harvnb|Jutarnji list|20 August 2010}}</ref> <ref>{{Harvnb|RFE|20 August 2010}}</ref> Во ноември 1994 година, Соединетите Американски Држави еднострано го прекинале ембаргото за оружје против Босна и Херцеговина, <ref>{{Harvnb|Bono|2003}}</ref> со што всушност се дозволило снабдување со високо воено оружје додека пратките со оружје течеле низ Хрватска. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Вашингтонскиот договор, исто така, резултирал со серија состаноци меѓу хрватските и американските владини и воени претставници во [[Загреб]] и [[Вашингтон|Вашингтон.]] На 29 ноември 1994 година, хрватските претставници предложиле да се нападне територијата што ја држеле Србите од [[Ливно]] во Босна и Херцеговина, со цел да се повлече дел од силите што го опсадувале градот Бихаќ и да се спречи заземањето на градот од страна на Србите. Бидејќи американските претставници не дале одговор на предлогот, хрватскиот Генералштаб ја наредил [[Операција „Зима 94“|операцијата Зима '94]] истиот ден, која требало да ја спроведат ХА и Хрватскиот совет за одбрана (ХСО) - главната воена сила на [[Хрватска Република Херцег-Босна|Херцег-Босна]]. Покрај придонесот кон одбраната на Бихаќ, нападот ја поместил линијата на контакт на ХА и ХСО поблиску до снабдувачките патишта на РСК. Во 1994 година, Соединетите Американски Држави, [[Русија]], [[Европска Унија|Европската Унија]] (ЕУ) и ООН направиле обид да го заменат Вансовиот план, со кој се вклучил УНПРОФОР. Тие го формулирале [[План З-4|Планот З-4]], давајќи им на областите со српско мнозинство во Хрватска значителна автономија. <ref name="Armatta201-204">{{Harvnb|Armatta|2010}}</ref> По бројни и често некоординирани промени на предложениот план, вклучително и протекување на неговите нацрт-елементи во печатот во октомври, Планот З-4 бил претставен на 30 јануари 1995 година. Ниту на Хрватска ниту на РСК не им се допаднал планот. Хрватска била загрижена дека РСК можеби ќе го прифати, но Туѓман сфатил дека Милошевиќ, кој на крајот ја донел одлуката во име на РСК, <ref>{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> нема да го прифати планот од страв дека тоа ќе постави преседан за политичко решение во [[Република Косово|Косово]] - дозволувајќи ѝ на Хрватска да го прифати планот со мала можност за негово спроведување. РСК одбила дури да го прими планот. <ref>{{Harvnb|Galbraith|2006}}</ref> Во декември 1994 година, Хрватска и РСК склучиле економски договор за обновување на патните и железничките врски, снабдување со вода и гас и користењето на дел од нафтоводот „Адрија“. Иако дел од договорот никогаш не бил спроведен, <ref>{{Harvnb|Bideleux|Jeffries|2006}}</ref> дел од [[А3 (Хрватска)|автопатот Загреб &#x2013; Белград]] што минува низ територијата на РСК во близина на [[Окучани]] и нафтоводот биле отворени. По смртоносниот инцидент што се случил кон крајот на април 1995 година на неодамна отворениот автопат, <ref>{{Harvnb|The New York Times|2 May 1995}}</ref> Хрватска ја вратила целата територија на РСК во западна [[Славонија]] за време на [[Операција „Блесок“|операцијата „Блесок“]], <ref name="Goldstein252">{{Harvnb|Goldstein|1999}}</ref> преземајќи целосна контрола врз територијата до 4 мај, три дена по почетокот на битката. Како одговор на тоа, АРСК го [[Гранатирање на Загреб (1995)|нападнала Загреб]] користејќи ракети [[М-87 Оркан]] со касетна муниција. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> Потоа, Милошевиќ испратил висок офицер на Југословенската армија да командува со АРСК, заедно со оружје, теренски офицери и илјадници Срби родени во областа на РСК кои АРСК ги регрутирала насилно. <ref>{{Harvnb|The New York Times|15 July 1995}}</ref> На 17 јули, АРСК и ВРС започнале нов обид за освојување на Бихаќ со проширување на придобивките постигнати за време на [[Операција „Пајак“|операцијата „Пајак“]]. Овој потег им дал шанса на ХА да ги прошират своите територијални придобивки од операцијата „Зима '94“ со напредување од долината Ливно. На 22 јули, Туѓман и босанскиот претседател [[Алија Изетбеговиќ]] го потпишале [[Сплитски договор|Договорот за поделба]] за меѓусебна одбрана, дозволувајќи распоредување на ХА во голем обем во Босна и Херцеговина. ХА и ХСО брзо реагирале преку [[Операција „Лето 95“|операцијата „Лето 95“]] ({{Langx|hr|Ljeto '95}}), освојувајќи ги населениете места [[Босанско Грахово]] и [[Гламоч]] на 28-29 јули. <ref name="Ingrao">{{Harvnb|Bjelajac|Žunec|2009}}</ref> Нападот одвлекол некои единици на АРСК подалеку од Бихаќ, <ref name="Ingrao" /> <ref>{{Harvnb|The New York Times|31 July 1995}}</ref> но не толку колку што се очекувало. Сепак, тоа ја ставило ХА во одлична местоположба, <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> бидејќи го изолирала [[Книн]] од Република Српска, како и [[Србија и Црна Гора|од Југославија]]. <ref>{{Harvnb|Burg|Shoup|2000}}</ref> Кон крајот на јули и почетокот на август, имало уште два обида за воскреснување на Планот З-4 и економскиот договор од 1994 година. Разговорите предложени на 28 јули иле игнорирани од РСК, а последните разговори се одржале во [[Женева]] на 3 август. Тие брзо пропаднале бидејќи Хрватска и РСК го отфрлиле компромисот предложен од [[Торвалд Столтенберг]], специјален претставник на [[Генерален секретар на Обединетите нации|генералниот секретар на ОН]], во суштина повикувајќи на понатамошни преговори на подоцнежен датум. Покрај тоа, РСК отфрлила низа хрватски барања, вклучително и разоружување, и повторно не успеала да го одобри Планот З-4. Разговорите биле искористени од Хрватска за подготовка на дипломатска почва за претстојната операција „Бура“, <ref>{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> чие планирање било завршено за време на состанокот на [[Бриони]] помеѓу Туѓман и воените команданти на 31 јули. <ref name="Pukanic">{{Harvnb|Nacional|3 April 2005}}</ref> ХА започнала мобилизација од големи размери кон крајот на јули, набргу откако генерал [[Звонимир Червенко]] станал нивен нов началник на Генералштабот на 15 јули. <ref name="BB367">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Во 2005 година, хрватското неделно списание ''Национал'' објавило дека САД биле активно вклучени во подготовката, следењето и започнувањето на операцијата „Бура“, дека зеленото светло од претседателот Клинтон било дадено од американските воени претставници во Загреб, а операциите биле пренесувани во реално време до [[Пентагон]]. <ref name="Pukanic2">{{Harvnb|Nacional|24 May 2005}}</ref> == Битка == [[Податотека:Cro-occup-lines-1Aug95-Corps.svg|алт=Map of HV and ARSK corps areas of responsibility on 4 August 1995|десно|мини]] Оперативниот план на високонапонскиот воздушен систем бил поставен во четири одделни делови, означени како „Бура-1“ до4, кои биле распределени на различни корпуси врз основа на нивните индивидуални области на одговорност (ОНО). Секој план бил предвиден да трае помеѓу четири и пет дена. <ref name="BB367">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Силите што ХА ги распределила за напад врз РСК биле организирани во пет армиски корпуси: [[Сплит|Сплитски]], [[Госпиќ|Госпиќки]], [[Карловац|Карловачки]], [[Загреб|Загребски]] и [[Бјеловар|Бјеловарски]] корпус. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Шеста зона била доделена на хрватската специјална полиција во рамките на ОНО на Сплитскиот корпус, <ref name="BB369370">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> во близина на границата со Госпиќевиот корпус. <ref name="Marijan6769">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На ХА од Сплитскиот корпус, сместен на крајниот југ од театарот на операциите и командуван од генерал-потполковник [[Анте Готовина]], му бил доделен планот Бура-4, кој претставувал примарна компонента на операцијата Бура. Сплитскиот корпус издал наредби за битката користејќи го името Козјак-95, што не билое невообичаена практика. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Сплитскиот корпус, кој броел 30.000 војници, се спротивставил на 7-миот севернодалматински корпус на АРСК, кој броел 10.000 војници, со седиште во [[Книн]] и командуван од генерал-мајор Слободан Ковачевиќ. Специјалната полиција, која броела 3.100 војници, распоредена на планината [[Велебит]] на левата страна на Сплитскиот корпус, била директно подредена на Генералштабот на Високата војска, командуван од генерал-потполковник [[Младен Маркач]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На Госпиќевиот корпус од 25.000 војници му била доделена „Бура-3“ од операцијата, <ref name="BB369">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> лево од специјалната полициска зона. Командант бил бригадниот [[Мирко Норац]], а спротивставен на 15-тиот Лички корпус на АРСК, со седиште во Кореница и командант генерал-мајор [[Стеван Шево]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Личкиот корпус, составен од околу 6.000 војници, бил сместен помеѓу Госпиќевиот корпус и АРБиХ во Бихаќкиот џеб во задниот дел на АРСК, формирајќи широка, но многу плитка област. 5-тиот корпус на АРБиХ распоредил околу 2.000 војници во зоната. Госпиќевиот корпус, на кој му бил доделен 150 километарск дел од фронтот, имал задача да ја преполови РСК и да се поврзе со АРБиХ, додека АРБиХ имала задача да ги прикова силите на АРСК кои биле во контакт со Бихаќ. <ref name="BB369" /> Карловачкиот корпус за висока одбрана, командуван од генерал-мајор [[Миљенко Црњац]], на левата страна на Госпиќевиот корпус, ја покривал областа што се протегала од [[Огулин]] до [[Карловац]], вклучувајќи го и [[Кордун]], <ref name="Marijan9092">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> и го извршил планот „Бѕра-2“. Корпусот бил составен од 15.000 војници и имал задача да ги прицврсти силите на АРСК во областа за да ги заштити крилата на Загребскиот и Госпиќевиот корпус. <ref name="BB368369">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Имал преден команден пункт во Огулин и му се спротивставувал 21-ви Кордунски корпус на АРСК со седиште во [[Петрова Гора]], составен од 4.000 војници во ОНО (една од неговите бригади била свртена кон Загребскиот корпус). Првично, со 21-ви Кордунски корпус командувал полковник Вељко Босанац, но тој бил заменет од полковник Чедо Булат во вечерните часови на 5 август. Покрај тоа, поголемиот дел од Корпусот на специјални единици на АРСК бил присутен во областа, командуван од генерал-мајор [[Милорад Ступар]]. Корпусот на специјални единици на АРСК броел 5.000 војници, главно насочени кон [[Бихаќ]] на почетокот на операцијата „Бура“. Оклопните и артилеријата на АРСК во ОНО биле побројни од оние на високо-воздушната артилерија. <ref name="BB368369" /> Загрепскиот корпус за висока одбрана, доделен на планот „Бура-1“, првично командуван од генерал-мајор [[Иван Басарац]], на левата страна од Карловачкиот корпус, бил распореден на три главни оски на напад - кон [[Глина (Хрватска)|Глина]], [[Петриња]] и [[Хрватска Костајница]]. На него му се спротивставил 39-тиот Баниски корпус на АРСК, со седиште во Глина и командуван од генерал-мајор [[Слободан Тарбук]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Загрепскиот корпус имал задача да ја заобиколи Петриња за да ја неутрализира артилеријата и ракетите на АРСК кои потенцијално би ги таргетирале хрватските градови, правејќи секундарен напад од Суња кон Хрватска Костајница. Нивната секундарна мисија станала компромитирана кога баталјон на специјалната полиција и 81-от гардиски баталјон планирани да го предводат напредувањето биле распоредени на друго место, принудувајќи измени на планот. Загрепскиот корпус бил составен од 30.000 војници, додека АРСК имал 9.000 пред нив и околу 1.000 војници на АРБиХ во Бихаќ зад нив. На почетокот на операцијата „Бура“, околу 3.500 војници на АРСК биле во контакт со АРБиХ. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Бјеловарскиот корпус, на левиот бок на Загрепскиот корпус, кој ја покривал областа по должината на [[Уна (река)|реката Уна]], имал предна командна станица во [[Новска]]. Корпусот бил командуван од генерал-мајор [[Лука Џанко]]. Наспроти Бјеловарскиот корпус бил дел од Банискиот корпус на АРСК. Бјеловарскиот корпус бил вклучен во нападот на [[2 август]] и затоа не му бил издаден посебен оперативен план. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> АРСК ги поделил своите сили во областа на два дела, потчинувајќи ги Северна Далмација и Личкиот корпус на Генералштабот на АРСК, а останатите ги групирал во Кордунската оперативна група, командувана од генерал-потполковник [[Миле Новаковиќ]]. Територијално, дивизијата одговарала на Северниот и Јужниот сектор на заштитените подрачја на [[Обединети нации|ООН]]. <ref name="BB367368">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Проценките за вкупниот број на војници распоредени од завојуваните страни значително варираат. Хрватските сили се проценуваат од под 100.000 до 150.000, <ref>{{Harvnb|Henriksen|2007}}</ref> но поголемиот број на извори ја ставаат бројката на околу 130.000 војници. <ref name="Thomas55">{{Harvnb|Thomas|2006}}</ref> <ref name="Index130">{{Harvnb|Index.hr|5 August 2011}}</ref> Силата на трупите на АРСК во секторите Север и Југ била проценета од страна на ХА пред операцијата Бура на приближно 43.000. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Подетални проценки на ХА за работната сила по поединечни корпуси на АРСК укажуваат на 34.000 војници, <ref name="Marijan67116">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> додека српските извори наведуваат 27.000 војници. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> Разликата обично се рефлектира во литературата како проценка од околу 30.000 војници на АРСК. АРБиХ распоредила приближно 3.000 војници против позициите на АРСК во близина на Бихаќ. Кон крајот на 1994 година, [[Автономна покраина Западна Босна|Автономната покраина Западна Босна]] (АПЗБ) предводена од [[Фикрет Абдиќ]] - територија северозападно од Бихаќ помеѓу нејзиниот сојузник РСК и џебот - командувал со 4.000 &#x2013; 5.000 војници кои биле распоредени јужно од [[Велика Кладуша]] против силите на АРБиХ. <ref>{{Harvnb|Ramet|2006}}</ref> {| class="plainrowheaders wikitable collapsible collapsed" style="cellspacing=2px; text-align:left; font-size:90%;" width="800px" |+Првично распоредување на [[Хрватска армија|хрватската армија]] во операцијата „Бура“<ref name="Marijan671162">{{harvnb|Marijan|2007|pp=67–116}}</ref> |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:100px;" scope="col" |Корпус ! style="width:300px;" scope="col" |Единица ! style="width:400px;" scope="col" |Забелешка |- | rowspan="19" style="text-align:left" |[[Сплит|Сплитски]] Корпус |[[4-та гардиска бригада (Хрватска)|4-та гардиска бригада]] | rowspan="2" |Во [[Босанско Грахово]] |- |[[7-та гардиска бригада (Хрватска)|7-та гардиска бригада]] |- |81 гардиски баталјон |Во областа [[Гламоч]] |- |[[1-ва хрватска гардиска бригада]] |Дел од [[1-ви хрватски гардиски корпус]]; Задржан во резерва во областа Босанско Грахово |- |6-ти полк на домашната гарда | rowspan="3" |Во областа на [[Сињ]] |- |126-ти полк на домашната гарда |- |144-ти полк на домашната гарда |- |142-ри полк на домашната гарда | rowspan="3" |Во областа [[Шибеник]] |- |15-ти полк на домашната гарда |- |113-та пешадиска бригада |- |2-ри баталјон на 9-та гардиска бригада | rowspan="4" |Во областа [[Задар]] |- |112-та пешадиска бригада |- |7-ми полк на домашната гарда |- |134-ти полк на домашната гарда |- |10-ти артилериско-ракетен полк на [[Хрватски одбранбен совет|ХОС]] | rowspan="5" |Поддршка на Сплитскиот корпус |- |14-ти артилериски баталјон |- |20-ти артилериски (хаубички) баталјон |- |Елементи на артилерискиот баталјон на [[5-та гардиска бригада (Хрватска)|5-та гардиска бригада]] |- |11-ти противтенковски артилериско-ракетен баталјон |- | rowspan="7" style="text-align:left" |[[Госпиќ|Госпички]] корпус |138-ми домобрански полк | rowspan="2" |Во областа [[Саборско]] |- |133-ти домобрански полк |- |[[9-та гардиска бригада (Хрватска)|9-та гардиска бригада]] |Без својот 2-ри баталјон, во областа Госпиќ |- |118-ми домобрански полк | rowspan="2" |Во областа Госпиќ |- |111-та пешадиска бригада |- |12-ти артилериски баталјон |Поддршка на Госпиќевиот корпус |- |[[1-ва гардиска бригада (Хрватска)|1-ва гардиска бригада]] |Директно подреден на Генералштабот на Високата војска; Привремено распореден во Госпиќевиот корпус од 4-6 август |- | rowspan="10" style="text-align:left" |[[Карловац|Карловачки]] корпус |104-та пешадиска бригада | rowspan="3" |Во областа Карловац |- |110-ти полк на Домородна гарда |- |137-ми полк на Домородна гарда |- |14-ти полк на Домородна гарда | rowspan="3" |Во областа [[Огулин]] |- |143-ти полк на Домородна гарда |- |99-та пешадиска бригада |- |1 баталјон на 148-та пешадиска бригада |Во резерва |- |7-ми противтенковски артилериско-ракетен баталјон | rowspan="3" |Поддршка на Карловачкиот корпус |- |13-ти противтенковски артилериско-ракетен баталјон |- |33-та инженерска бригада |- | rowspan="21" style="text-align:left" |[[Загреб|Загребски]] корпус |17-ти полк на Домостража | rowspan="3" |Во областа Суња |- |103-та пешадиска бригада |- |151-ва пешадиска бригада |- |[[2-ра гардиска бригада (Хрватска)|2-ра гардиска бригада]] | rowspan="3" |Во областа [[Петриња]] |- |57-ма пешадиска бригада |- |12-ти полк на домородната гарда |- |20-ти полк на домородната гарда |Во областите Петриња и [[Глина, Хрватска|Глина]] |- |153-та пешадиска бригада |Во областа Глина |- |202-ра артилериско-ракетна бригада | rowspan="13" |Поддршка на Загрепскиот корпус |- |67-ми баталјон на воената полиција |- |252-ра независна сигнализирачка чета |- |502-ра механизирана борбена чета АБО |- |1 баталјон на 33-та инженериска бригада |- |31-ви инженериски баталјон |- |36-ти инженерско-понтонски баталјон |- |1-ви речен корпус |- |6-ти артилериски баталјон |- |8-ми хаубички артилериски баталјон (203 мм) |- |1 баталјон на 16-та артилериско-ракетна бригада |- |5-ти противтенковски артилериско-ракетен баталјон |- |1 баталјон на 15-та противтенковски артилериско-ракетна бригада |- | rowspan="6" style="text-align:left" |Бјеловарски корпус |125-ти домобрански полк | rowspan="5" |Во областа Јасеновац |- |52-ри домобрански полк |- |34-ти инженерски баталјон |- |24-ти домобрански полк |- |18-ти артилериски баталјон |- |121-ви домобрански полк |Во областа [[Окучани]] |} {| class="plainrowheaders wikitable collapsible collapsed" style="cellspacing=2px; text-align:left; font-size:90%;" width="800px" |+Првично распоредување на Армијата на Република Српска Краина во операцијата „Бура“<ref name="Marijan671162" /> |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:100px;" scope="col" |Корпус ! style="width:300px;" scope="col" |Единица ! style="width:400px;" scope="col" |забелешка |- | rowspan="9" style="text-align:left" |Корпус на Северна Далмација |75-та моторизирана бригада | rowspan="10" |Спроти Сплитскиот корпус |- |92-ра моторизирана бригада |- |1-ва лесна бригада |- |4-та лесна бригада |- |2-ра пешадиска бригада |- |3-та пешадиска бригада |- |7-ми мешан артилериски полк |- |7-ми мешан противтенковски артилериски полк |- |7-ми лесен артилериско-ракетен полк |- | style="text-align:left" |Корпус на специјални единици |2-ра гардиска бригада |- | rowspan="8" style="text-align:left" |Лички корпус |9-та моторизирана бригада | rowspan="7" |Спроти Госпиќев корпус |- |18-та пешадиска бригада |- |50-та пешадиска бригада |- |103-та лесна бригада |- |37-ми пешадиски баталјон |- |15-ти мешан артилериски баталјон |- |15-ти мешан противтенковски артилериски баталјон |- |70-та пешадиска бригада |Спроти Госпиќев и Карловачки корпус |- | rowspan="8" style="text-align:left" |Кордунски корпус |11-та пешадиска бригада | rowspan="8" |Спроти Карловачкиот корпус |- |13-та пешадиска бригада |- |19-та пешадиска бригада |- |21-ва гранична ескадрила |- |21-ва извидувачка ескадрила |- |21-ва мешана артилериска ескадрила |- |75-та мешана противтенковска артилериска ескадрила |- |75-ти инженерски баталјон |- | colspan="2" style="text-align:left" |Корпус на специјални единици |Недостасува 2-ра гардиска бригада; Спроти Карловачкиот корпус |- | rowspan="5" style="text-align:left" |Банишки корпус |24-та пешадиска бригада | rowspan="4" |Спроти Загрепскиот корпус |- |33-та пешадиска бригада |- |31-ва моторизирана бригада |- |Артилериска група на Генералштабот на АРСК |- |26-та пешадиска бригада |Спроти Загрепскиот и Бјеловарскиот корпус |- | style="text-align:left" |[[Армија на Република Српска]] |11-та бригада |Во [[Република Српска]], на десното крило на Банишкиот корпус на РСК |} {| class="plainrowheaders wikitable collapsible collapsed" style="cellspacing=2px; text-align:left; font-size:90%;" width="800px" |+Првично распоредување на Армијата на Република Босна и Херцеговина во операцијата „Бура“<ref>{{harvnb|CIA|2002|pp=372–374}}</ref> |- style="font-size:100%; text-align:right;" ! style="width:100px;" scope="col" |Корпус ! style="width:300px;" scope="col" |Единица ! style="width:400px;" scope="col" |забелешка |- | rowspan="4" style="text-align:left" |[[V корпус (Босна и Херцеговина)|5-ти корпус]] |501-ва планинска бригада | rowspan="2" |Спроти Личкиот корпус |- |502-ра планинска бригада |- |505-та планинска бригада | rowspan="2" |Спроти Банискиот корпус |- |511-та планинска бригада |} == Временска рамка == === 4 август 1995 === Операцијата „Бура“ започнала во 5 часот претпладне на [[4 август]] [[1995]] година, кога биле извршени координирани напади од страна на извидувачки и саботажни одреди во согласност со воздушните напади на [[Хрватски воздухопловни сили|Хрватските воздухопловни сили]] (ХВС) со цел нарушување на командата, контролата и комуникациите на АРСК. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Мировниците на ООН, познати како Операција за враќање на довербата на Обединетите нации (UNCRO), <ref>{{Harvnb|UNCRO}}</ref> биле известени три часа пред нападот кога началникот на штабот на Туѓман, [[Хрвоје Шариниќ]], му телефонирална командантот на UNCRO, генералот на француската армија Бернар Жанвје. Покрај тоа, секој корпус на висока одбрана го известил секторот на UNCRO на својот пат за нападот, барајќи писмени потврди за приемот на информациите. UNCRO ги пренела информациите до РСК, <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> потврдувајќи ги предупредувањата што таа ги добила од Генералштабот на Југословенската армија претходниот ден. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> ==== Сектор Југ ==== [[Податотека:Martic-order1995.jpg|алт=Typewritten and signed order|мини|Наредба на Врховниот совет за одбрана на [[Република Српска Краина|РСК]] за евакуација на цивилите од областа на [[Книн]]]] Во Сплитскиот корпус, во 5 часот, 7-та гардиска бригада започнала да напредува јужно од Босанско Грахово кон висорамнината пред Книн по период на артилериски подготовки. Движејќи се против Третата борбена група на АРСК, која се состоела од елементи на Севернодалматинскиот корпус и полицијата на РСК, 7-та гарда ги постигнала своите цели за денот и ѝ дозволила на 4-та гардиска бригада да нападне. Оперативната група (ОГ) на [[Сињ]], на левата страна од двете бригади, се придружила на нападот, а 126-от домашен полк ја освоил Уништа, преземајќи контрола врз областа со поглед на патот Сињ &#x2013; Книн. 144-та бригада и 6-от домородски полк, исто така, ги потиснале силите на АРСК назад. Единиците на ОГ од [[Шибеник]] се соочиле со 75-та моторизирана бригада на АРСК и дел од Втората пешадиска бригада на Севернодалматинскиот корпус на АРСК. Таму, 142-от и 15-от Домобрански полк постигнале мал напредок во областа помеѓу [[Крка (Хрватска)|Крка]] и [[Дрниш]], додека 113-та пешадиска бригада направила малку поголем напредок на нивното лево крило, до [[Чиста Велика]]. Во областа на [[Задар]], 134-от Домобрански полк (без својот 2-ри баталјон) не успеал да напредува, додека 7-от Домобрански полк и 112-та бригада на ХА добиле малку предност во однос на 92-ра моторизирана и 3-та пешадиска бригада на АРСК кај [[Бенковац]]. На [[Велебит]], 2-от баталјон на 9-та Гардиска бригада, засилен со чета од 7-от Домобрански полк, и 2-от баталјон на 134-от Домобрански полк наишле на жесток отпор, но напредувале доволно за да го обезбедат користењето на патот [[Обровац (Хрватска)|Обровац]] &#x2013; [[Свети Рок]]. Во 4:45 часот попладне, претседателот на РСК, [[Милан Мартиќ]], донел одлука за евакуација на населението во областите Северна Далмација и Лика. <ref name="Marijan7072">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> <ref name="1996HRW9">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Според генерал-мајор на РСК, [[Милисав Секулиќ]], Мартиќ наредил евакуација со надеж дека ќе ги убеди Милошевиќ и меѓународната заедница да ѝ помогнат на РСК. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> Сепак, евакуацијата била проширена на сите сектори Север и Југ, освен во регионот Кордун. <ref>{{Harvnb|Sekulić|2000}}</ref> Вечерта, Главниот штаб на РСК се преселил од Книн во [[Срб]], околу 35 километри северозападно. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Во 5 часот претпладне, хрватската специјална полиција напредувала кон превојот Мали Алан на Велебит, наидувајќи на силен отпор од 4-та лесна бригада на Личкиот корпус на АРСК и елементи на 9-та моторизирана бригада. Превојот бил освоен во 1 часот попладне, а селото Свети Рок било заземено околу 5 часот. Специјалната полиција напредувала подалеку од Мали Алан, наидувајќи на поголем отпор во 9 часот попладне, а потоа [[бивакирање]] до 5 часот. 9-та моторизирана бригада на АРСК се повлекла во [[Удбина]] откако била принудена да ги напушти своите позиции на Велебит. Утрото, специјалната полиција ги зазела [[Ловинац]], [[Грачац]] и [[Медак]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во Госпиќевиот ОНО, 138-от Домобрански полк и 1-от баталјон на 1-та Гардиска бригада започнале напад кон исток во областа [[Мала Капела]] наутро, наидувајќи на жесток отпор од 70-та пешадиска бригада на АРСК. Остатокот од 1-та Гардиска бригада се придружила околу полноќ. 133-от Домобрански полк нападнал источно од [[Оточац]], кон [[Врховине]], обидувајќи се да ја опколи 50-та пешадиска бригада на АРСК и елементи на 103-та пешадиска бригада на АРСК со клештаво движење. Иако полкот напредувал, не успеал да ја постигне својата цел за денот. На десното крило на полкот, 128-та бригада напредувала заедно со 3-от баталјон на 8-от Домобрански полк и го пресекол патот Врховине &#x2013; Кореница. Остатокот од 9-та гардиска бригада, поголемиот дел од 118-от домашен гардиски полк на високата дивизија и 111-та пешадиска бригада напредувале источно од Госпиќ и Лички Осик, наидувајќи на многу силен отпор од 18-та пешадиска бригада на АРСК. Како резултат на овие неуспеси, Госпиќевиот корпус го завршил денот пред да ги постигне целите што му биле дадени. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> ==== Сектор Север ==== Во областа Огулин на Карловачкиот корпус, 99-та бригада, засилена од Саборската чета на 143-от Домозаштитен полк, се движел кон [[Плашки]] во 5 часот претпладне, но силата била запрена и вратена назад во неред до 6 часот попладне. 143-от Домобрански полк напредувал од [[Јосипдол]] кон Плашки, наидувајќи на мински полиња и силен отпор на АРСК. Неговите елементи се поврзале со 14-от Домобрански полк, напредувајќи преку [[Бариловиќ]] кон [[Слуњ]]. Во близина на градот Карловац, 137-от Домобрански полк распоредил четири извидувачки групи околу полноќ на &#x2013; август, по што следело артилериска подготовка и преминување на реката [[Корана (река)|Корана]] во 5 часот. Напредокот наишол на жесток отпор од 13-та пешадиска бригада на АРСК, но [[Мостобран|предмостоиштето]] било стабилно до крајот на денот. 110-тиот домородски полк, зацврстен од чета на 137-от домородски полк, напредувал кон исток кон патот што води јужно од Карловац до [[Војниќ]] и Слуњ, каде што наишол на силен отпор и претрпел повеќе жртви од мини, деморализирајќи ја единицата и спречувајќи го нејзиното понатамошно напредување. Покрај тоа, придружната чета на 137-от домородски полк и 104-та бригада не успеала да ги обезбеди боковите на полкот. 104-та бригада се обидела да ја премине реката [[Купа (река)|Купа]] во 5 часот, но не успеал и се вратил на почетната позиција во 8 часот претпладне, по што било преместено на предмостоиштето воспоставено од 110-тиот Домовногарден полк. Чета од 99-та бригада била припоена кон 143-тиот Домовногарден полк за операции следниот ден, а борбена група од 250 војници била отстранета од бригадата и директно потчинета на Карловачкиот корпус. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во областа на Загрепскиот корпус, Хрватската армија се движела преку реката Купа на два места кон Глина - во и кон близина на [[Покупско]], користејќи го 20-от Домобрански полк и 153-та бригада. И двата преминале воспоставиле мостовници, иако поголемиот дел од единиците биле принудени да се повлечат кога АРСК направил контранапад - само баталјон од 153-та бригада и елементи од 20-от Домобрански полк ја задржале својата позиција. Преминувањата го натерало Генералштабот на АРСК да ѝ нареди на Втората оклопна бригада на Корпусот на специјални единици да се движи од Слуњ кон мостовниците, <ref name="Marijan101103">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> бидејќи напредувањето на ХА се заканувал на витален пат во Глина. Втората гардиска бригада на ХА и 12-от Домобрански полк биле задолжени за брзо заземање на Петриња од 31-та моторизирана бригада на АРСК со клештачки потег. Оригиналниот план, кој вклучуваше продор 6-7 километри јужно од Петриња, бил изменет од Басарац во директен напад врз градот. На десното крило, полкот наскоро бил запрен од мински полиња и принуден да се повлече, додека поголемиот дел од Втората гардиска бригада напредувала сè додека не се поколебала по загубата на командант на чета и пет војници. Остатокот од Втората гардиска бригада - засилен од Вториот баталјон, елементи на 12-от Домобрански полк, 5-от Противтенковски артилериски баталјон и 31-от Инженерски баталјон - ја формирале Тактичката група 2 (ТГ2) дејствувајќи на левата страна од нападот. ТГ2 напредувала од Мошќеница, на кратко растојание од Петриња, но била запрена откако командантот на 2-риот баталјон и шест војници биле убиени. 31-ва моторизирана бригада на АРСК исто така била нападната, но успеала да ја стабилизира својата одбрана додека добивала засилување. 57-та бригада напредувала јужно од Петриња, со намера да стигне до патот Петриња &#x2013; Хрватска Костајница, но наишла на минско поле каде што командантот на бригадата бил убиен, додека 101-ва бригада во нејзиниот заден дел претрпел силен артилериски оган и жртви. Во областа Суња, 17-тиот полк на Домородната гарда и чета на 151-ва бригада неуспешно ја нападнале 26-та пешадиска бригада на АРСК. Подоцна истиот ден, посебен напад од остатокот од 151-ва бригада, исто така, не успеал. 103-та бригада на ХА напредувала кон железничката пруга Суња &#x2013; [[Сисак]], но морала да се повлече под силен оган. Загрепскиот корпус не успеал да исполни ниту една цел првиот ден. Ова се припишува на недоволната човечка сила и како резултат на тоа, корпусот побарал мобилизација на 102-та бригада и 1-виот и 21-виот полк на Домородната гарда. 2-та гардиска бригада била засилена од 1-виот баталјон на 149-та бригада, претходно држен во резерва во [[Иваниќ-Град]]. Во Бјеловарскиот корпус, два батаљони од 125-от Домобрански полк ја преминале реката [[Сава]] во близина на Јасеновац, обезбедиле предмостоен фронт за единиците на хрватската армија што заостанувале и напредувале кон [[Хрватска Дубица]]. Двата батаљони биле следени од дополнителна чета од истиот полк, батаљон од 52-от Домобрански полк, 265-та извидувачка чета и конечно 24-та борбена група на Домобранскиот полк. Извиднички вод од 52-от Домобрански полк ја преминал реката Сава во [[Република Српска]], воспоставил предмостоен фронт за две пешадиски чети и последователно го срушил патот [[Босанска Дубица]] &#x2013; [[Градишка]] пред да се вратат на хрватска територија. Единиците на Бјеловарскиот корпус пристигнале до периферијата на Дубица пред да се стемни. Таа ноќ, градот Дубица бил напуштен од трупите на АРСК и цивилното население. Тие побегнале на југ преку реката Сава во Босна и Херцеговина. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> === 5 август 1995 === ==== Сектор Југ ==== Високо-мортизираната бригада не напредувала кон Книн во текот на ноќта на 4/5 август, кога Генералштабот на АРСК му наредила на баталјонот од 75-та моторизирана бригада да се распореди северно од Книн. Севернодалматинскиот корпус на АРСК станувал сè понекоординиран додека 4-та гардиска бригада на Високо-мортизираната бригада напредувал на југ кон Книн, заштитувајќи го десниот бок на 7-та гардиска бригада. Втората наишла на мал отпор и влегла во градот околу 11 часот. Генерал-потполковник [[Иван Чермак]] бил назначен за командант на новоформираниот Кнински корпус. Сињската група ги завршила своите цели, освојувајќи ги [[Велики Козјак]] и [[Врлика]], и наидувајќи на мал отпор додека Првата лесна бригада на АРСК се распаднала, повлекувајќи се во Книн, а подоцна и во Лика. До 8 часот попладне, единиците на [[Шибеник]] напредувале кон [[Поличник]] (113-та бригада), [[Ѓеврске]] (15-ти домородски полк) и го освоиле Дрниш (142-ри домородски полк), додека 75-та моторизирана бригада на АРСК се повлекла кон Срб и [[Босански Петровац]] заедно со 3-та пешадиска и 92-ра моторизирана бригада, оставајќи ги единиците на [[Задар]] со мал отпор. 7-миот домородски полк го освоил Бенковац, додека 112-та бригада влегла во [[Смилчиќ]], а елементи на 9-та гардиска бригада стигнале до Обровац. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> 138-от Домобрански полк и 1-та Гардиска бригада напредувале кон Личка Јасеница, при што вторите го продолжиле нападот кон Саборско, а 2-от баталјон на 119-та Домобранска бригада стигнала до областа вечерта. Домобранските полкови го зацврстиле 133-от Домобрански полк со баталјон од 150-та бригада, овозможувајќи му на полкот да ги постигне своите цели од претходниот ден, делумно опкружувајќи ги силите на АРСК во Врховине. 154-от Домобрански полк бил мобилизиран и распореден во областа [[Личко Лешќе]]. 9-та Гардиска бригада (без својот 2-ри баталјон) напредувал кон воздухопловната база Удбина, каде што силите на АРСК почнале да се евакуираат. 111-та бригада и 118-от Домобрански полк, исто така, направиле мал напредок, поврзувајќи се зад линиите на АРСК. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> ==== Сектор Север ==== 143-от Домобрански полк напредувал кон Плашки, освојувајќи го истата вечер, додека 14-от Домобрански полк го освоил [[Примишље]], 12 километри северозападно од Слуњ. Во 0:30 часот, 13-та пешадиска бригада на АРСК и чета на 19-та пешадиска бригада извршиле контранапад кај [[Мостобран|мостобранот]] Корана, предизвикувајќи паника кај поголемиот дел од 137-от домородски полк и бегство преку реката. Еден вод од полкот останал, но трупите на АРСК не ја искористиле можноста да го уништат мостобранот. Утрото, полкот повторно го окупирал мостобранот, зајакнат со борбена група од 350 војници составена од 104-та бригада (вклучувајќи тенковски вод и повеќекратни ракетни фрлачи) и чета на 148-та бригада од оперативната резерва на Карловачкиот корпус. Полкот и борбената група успеале да го прошират мостобранот кон патот Карловац &#x2013; Слуњ. 110-от домородски полк повторно нападнал јужно од Карловац, но бил одбиен од подготвената одбрана на АРСК. Таа ноќ, Карловачкиот корпус одлучил да премести елементи од 110-от полк на Домородната гарда и 104-та бригада на предмостот Корана, додека 13-та пешадиска бригада на АРСК се повлекла на десниот брег на Корана во област што се протега околу 30 километри северно од Слуњ. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Загрепскиот корпус постигнал мал или никаков напредок на вториот ден од битката. На дел од Втората гардиска бригада и било наредено да се движи кон Глина, а 20-тиот домобрански полк направил скромен напредок, додека 153-та бригада го напуштила својот предмостоен фронт. Во областа на Петриња, ХА постепено напредувала, но била потисната во некои области од контранападот на АРСК. Резултатите биле поништени со значителна цена со обновен напад од страна на Втората гардиска бригада. Командантот на Загрепскиот корпус бил заменет од генерал-потполковник [[Петар Стипетиќ]] по наредба на претседателот Туѓман. ХА ја пренасочила 102-та бригада да се движи кон Глина, а 57-та бригада била засилена со 2-риот баталјон на 149-та бригада. 145-та бригада била преместена од [[Поповача]] во областа Суња, каде што 17-тиот домобрански полк и 151-та бригада направиле мал напредок во областа што ја држела АРСК. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во Бјеловарскиот корпус, Хрватска Дубица била освоена од 52-от и 24-от Домоногардиски полк кои напредувале од исток и 125-от Домоногардиски полк кој се приближувал од север. 125-от Домоногардиски полк го гарнизонирал градот, додека 52-от Домоногардиски полк се движел кон северозапад кон очекуваните местоположби на Загребскиот корпус, но доцнењата на Загребскиот корпус спречиле какво било поврзување. 24-от Домоногардиски полк напредувал околу 4 километри кон Хрватска Костајница кога бил запрен од трупите на АРСК. Како одговор на тоа, Корпусот повикал баталјон и извидувачки вод од 121-от Домоногардиски полк од [[Нова Градишка]] за да помогнат во нападот кон градот. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> 505-та и 511-та Планинска бригада на АРБиХ напредувале на север кон Двор и се вклучиле во 33-та пешадиска бригада на АРСК - единствената резервна единица на Банискиот корпус. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> === 6 август 1995 === На 6 август, Хрватската армија (ХА) спровела операции за чистење во областите околу Обровац, Бенковац, Дрниш и Врлика, додека претседателот Туѓман го посетил [[Книн]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Откако ги обезбедил своите цели на или во близина на Велебит, специјалната полиција била распоредена пеш зад линиите на АРСК за да го спречи движењето на трупите на АРСК таму, заземајќи стратешки раскрсници во селата Брувно во 7 часот наутро и [[Отриќ]] во 11 часот<ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На полноќ, сили на 501-та и 502-ра планинска бригада на АРБиХ напредувале на запад од Бихаќ против силите на Личкиот корпус на АРСК кои биле оставени зад себе од почетокот на битката. 501-та се движела околу 10 километри на хрватска територија, до [[Личко Петрово Село]] и [[Плитвички Езера|Плитвичките Езера]] до 8 часот. 502-та дивизија зазела радарски и комуникациски објект на АРСК на планината [[Личка Пљешивица|Пљешивица]] и продолжила кон Кореница каде што била запрена од единиците на АРСК. Првата гардиска бригада на високиот армиски состав стигнала до [[Раковица (Хрватска)|Раковица]] и се поврзала со 5-тиот корпус на Босна и Херцеговина во областа на [[Дрежник Град]] до 11 часот.<ref name="BB372">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Таа била поддржана од 119-та бригада и баталјон на 154-от домородски полк распореден во областите [[Тржачка Раштела]] и Личко Петрово Село. <ref name="Marijan8687">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Попладнето, церемонија на поврзување се одржала за медиумите во Тржачка Раштела. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> 138-от домородски полк целосно го опколило Врховине, кој до крајот на денот бил освоен од 8-от и 133-от домородски полк, засилени со баталјон на 150-та бригада. 128-та бригада од висок армиски состав влегла во Кореница, додека 9-та гардиска бригада продолжила кон Удбина. 143-от Домобрански полк напредувал кон [[Броќанац]] каде што се поврзал со 1-та Гардиска бригада. Оттаму полкот продолжил кон Слуњ, придружуван од елементи на 1-та Гардиска бригада и 14-от Домобрански полк, освојувајќи го градот во 3 часот попладне. Напредокот на 14-от Домобрански полк бил поддржан од 148-та бригада која ги чуваланејзините бокови. 13-та пешадиска бригада на АРСК се повлекла од Слуњ, заедно со цивилното население, движејќи се на север кон [[Топуско]]. Нападот на 137-от Домобрански полк и елементите на различни единици што го зацврстувале, го проширил мостобранот и го поврзал со 14-от Домобрански полк во Вељун, 18 километри северно од Слуњ. Остатокот од 149-та бригада (без 1-от баталјон) бил прераспределен од Загрепскиот корпус во Карловачкиот корпус за да го зајакне 137-от Домобрански полк. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Во 11 часот претпладне, бил постигнат договор помеѓу АРСК и цивилните власти во Глина и Вргинмост, со кој се обезбедило евакуација на цивилите од областа. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> 502-та планинска бригада на АРБиХ, исто така, се движела на север, опкружувајќи го главниот град на [[Автономна Покраина Западна Босна|Автономната Покраина Западна Босна]] (АПЗБ), [[Велика Кладуша]], од запад, и освојувајќи го градот до крајот на денот. <ref name="BB373374">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> ТГ2 напредувала кон Петриња околу 7 часот претпладне по тешка артилериска подготовка. 12-от Домобрански полк влегла во градот од запад и потоа бил распореден во гарнизонот Петриња и околината. По губењето на Петриња од страна на ХА, поголемиот дел од Банискиот корпус на АРСК почнал да се повлекува кон [[Двор (Хрватска)|Двор]]. 57-та Домобранска бригада на ХА напредувала наспроти лесен отпор и ја презела контролата врз патот Петриња &#x2013; Хрватска Костајница. Во текот на ноќта помеѓу 6 и 7 август, 20-от Домобрански полк, поддржан од хрватската полиција и елементи на 153-та бригада, ја освоила Глина и покрај силниот отпор. Потоа 153-та бригада зазела местоположби што му овозможиле на напредувањето да продолжи кон селото Маја во координација со 2-та Гардиска бригада, која се движела јужно од Петриња кон [[Зринска Гора]], спроведувајќи операции за чистење. 140-от Домобрански полк ја криел 2-та Гардиска бригада на северната падина на Зринска Гора, додека 57-та бригада го освоила [[Уметиќ]]. 103-та и 151-та бригада, како и 17-тиот полк на Домородната гарда, напредувале кон Хрватска Костајница, со додавање на баталјон од 145-та бригада на ХА кој требало да пристигне тоа попладне. Околу пладне, 151-та бригада се поврзала со единиците на Бјеловарскиот корпус на патот Суња &#x2013; Хрватска Дубица. Потоа биле задолжени да ги обезбедуваат патиштата во областа. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Со заземањето на Глина, ХА ги заробила поголемиот дел од Кордунскиот корпус на АРСК и околу 35.000 евакуирани цивили во областа на Топуско, што го натерало нејзиниот командант да побара заштита од УНКРО. Првата гардиска бригада, која се приближувала кон Топуско од Војниќ, добила наредби да се вклучи во Кордунскиот корпус на АРСК, но наредбите биле откажани на полноќ од страна на началникот на Генералштабот на рватската армија. Наместо тоа, на Загрепскиот корпус му било наредено да подготви единица од бригада за да ги придружува невооружените лица и офицерите и подофицерите на АРСК со помошно оружје до Двор и да им дозволи да преминат во [[Босна и Херцеговина]]. Врз основа на информациите добиени од трупите на [[Обединети нации|ООН]], се верувало дека силите на АРСК во Бановина се пред предавање. <ref name="Marijan111">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Баталјон на 121-от Домобрански полк влегол во Хрватска Костајница, додека борбената група на 24-от Домобрански полк ја обезбедила националната граница зад нив. 52-от Домобрански полк се поврзал со Загрепскиот корпус, а потоа се свртил на југ кон градот, стигнувајќи до него истата вечер. Заземањето на Хрватска Костајница го означило исполнувањето на сите цели на Бјеловарскиот корпус. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> === 7 август 1995 === Првата хрватска гардиска бригада (''1. hrvatski gardijski zdrug'' - HGZ) пристигнала во областа на [[Книн]] за да се поврзе со елементи од 4-та, 7-ма и 9-та гардиска бригада, задолжени за северно напредување следниот ден. Командата на Сплитскиот корпус, исто така, се преселил во Книн. <ref name="Marijan74">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Хрватската специјална полиција продолжила кон [[Горњи Лапац]] и [[Доњи Лапац]], пристигнувајќи до 2 часот попладне и завршување на границата помеѓу Госпиќевите и Сплитските единици на корпусот. Хрватската специјална полиција, исто така, воспоставила контакт со 4-та гардиска бригада во Отриќ и единиците на Госпиќевиот корпус во Удбина до 3 часот попладне до 19 часот попладне, баталјон на специјалната полиција стигнал до границата во близина на [[Кулен Вакуф]], обезбедувајќи ја областа. <ref name="Marijan78">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Утрото, 9-та гардиска бригада (без својот 2-ри баталјон) го освоил населеното место Удбина, каде што се поврзал со 154-от полк на Домородната гарда, приближувајќи се од спротивната страна на [[Крбава]] ({{Langx|hr|Polje}} или [[Карст|карстно поле]]). До крајот на денот, целите на операцијата „Бура“ доделени на Госпиќевиот корпус биле завршени. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Предна командна станица на Генералштабот на хрватската армија била преместена од Огулин во Слуњ, и тој ја презел директната команда на 1-та гардиска бригада, 14-тиот домородски полк и 99-та бригада. 14-тиот домородски полк ја обезбедил областа Слуњ и се распореди на левиот брег на Корана за да се поврзе со напредувачката специјална полиција во Карловац. Елементи на полкот и 99-та бригада ја обезбедиле националната граница во областа. 1-та гардиска бригада напредувала кон Кордун, додека Карловачкиот корпус ја преориентирала својата главна оска на напад. 110-тиот домородски полк и елементите на 104-та бригада стигнале до во голема мера напуштениот Војниќ во раните попладневни часови, по што следеле 1-та гардиска бригада, 143-та домородска бригада и 137-миот домородски полк. Други единици на ХА им се придружиле до вечерта. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Втората гардиска бригада напредувала од Маја кон Двор, но била запрена на приближно на 25 километри од единиците на АРСК кои го штителе повлекувањето на АРСК и цивилите кон градот. Елементи на бригадата извршиле операции за чистење во областа. 33-та пешадиска бригада на АРСК го држела мостот во Двор што ги поврзувал АРСК и Република Српска преку реката Уна. Бригадата била совладана од 5-тиот корпус на АРБиХ и се повлекла јужно од Уна, додека 13-та пешадиска бригада на АРСК и цивилите од Кордун стигнувале до Двор. Елементи на 17-тиот полк на Домородната гарда и 145-та и 151-та бригада на ХА стигнале до Двор преку Хрватска Костајница и стапиле во контакт со 13-та пешадиска бригада на АРСК и елементи на 24-та пешадиска и 2-ра оклопна бригада на АРСК, кои се повлекле од Глина. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Бидејќи очекуваното предавање на Кордунскиот корпус на АРСК не се материјализирало, на ХА и нбило наредено повторно да се вклучи. И покрај големите жаришта на отпор, министерот за одбрана на Хрватска, [[Гојко Шушак]], ги прогласил главните операции за завршени во 6 часот попладне, 84 часа по почетокот на битката. <ref>{{Harvnb|Nova TV|5 August 2011}}</ref> === 8 - 14 август 1995 === На 8 август, 4-та и 7-та гардиска бригада, 2-риот баталјон на 9-та гардиска бригада и 1-та ХГЗ напредувале на север кон Личка Калдрма и границата со Босна и Херцеговина, задушувајќи го последното големо жариште на отпорот на АРСК во Доњи Лапац и областа Срб во 8 часот попладне <ref name="BB374">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> и постигнување на сите цели на Сплитскиот корпус за операцијата „Бура“. По заземањето на Војниќ, поголемиот дел од единиците на Карловачкиот корпус биле задолжени да ги средат операциите во нивниот ОНО. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Елементи на Втората гардиска бригада стигнале до хрватската граница југозападно од Двор, каде што се воделе борби за целосна контрола врз градот, и се поврзале со 5-тиот корпус на АРБиХ. <ref name="Marijan107">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Откако Туѓман наредил прекин на воените операции тоа попладне, Кордунскиот корпус на АРСК го прифатил предавањето. Преговорите за условите за предавање се одржале истиот ден во 1:20 часот попладне во командниот пункт на [[Украина|украинските]] трупи на УНКРО во Глина, а документот за предавање бил потпишан во 14 часот попладне во Топуско. Хрватска ја претставувал генерал-потполковник Стипетиќ, додека РСК ја претставувале Булат, командант на Кордунскиот корпус на АРСК, и министерот за внатрешни работи Тошо Пајиќ. Условите за предавање предвидувале предавање на оружјето, освен офицерското оружје, следниот ден, и евакуација на лицата од Топуско преку Глина, Сисак и автопатот Загреб &#x2013; Белград до Србија, заштитени од хрватската војска и цивилната полиција. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На 9 август, специјалната полиција ги предала своите позиции на ХА, откако поминале повеќе од 150 километри пеш за четири дена. Првата гардиска бригада, проследена од други ХА единици, влегла во Вргинмост. 110-тиот и 143-тиот Домобрански полк спровеле операции за чистење околу Вргинмост и [[Ласиња]]. 137-миот Домобрански полк спровеле операции за чистење во областа Војниќ, а 14-тиот Домобрански полк го сторил истото во областите Слуњ, [[Цетинград]] и Раковица. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> ХА го обезбедила Двор доцна навечер, кратко откако цивилите завршиле со евакуацијата. Бројни единици на ХА на Домобранската бригада подоцна биле задолжени за понатамошни операции за чистење. На 10 август, 57-та бригада на ХА стигнала до хрватската граница јужно од [[Гвозданско]], додека елементи на Втората гардиска бригада стигнале до Двор, а 12-от полк на Домородната гарда го освоила Матијевиќи, веднаш јужно од Двор, на хрватската граница. Загрепскиот корпус известил дека целата национална граница е обезбедена и дека сите цели на операцијата „Бура“ се постигнати. Операциите за чистење во Бановина траеле до 14 август, а специјалните полициски единици се придружиле на операциите на планините Зринска Гора и Петрова Гора. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> == Воздухопловни операции == [[Податотека:Croatian_Air_Force_Mikoyan-Gurevich_MiG-21bisD.jpg|алт=MiG-21 fighter taxiing|лево|мини|Хрватските МиГ-21 ги извршиле повеќето [[Блиска воздушна подршка|БВП]] мисии за време на операцијата „Бура“.]] На 4 август 1995 година, [[Хрватски воздухопловни сили|Хрватските воздухопловни сили]] (ХВС) имале на располагање 17 [[МиГ-21]], пет напаѓачки и девет превозни хеликоптери, три превозни авиони и два извидувачки авиони. На првиот ден од операцијата, тринаесет МиГ-21 биле употребени за уништување или онеспособување на шест цели во воздушните сили на Госпиќ и Загреб, по цена на еден сериозно оштетен и три малку оштетени авиони. Истиот ден, три [[Ми-8]] биле употребени за медицинска евакуација. <ref name="Marijan119">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> [[Воена морнарица на САД|Американската морнарица]] EA-6B и F/A-18 во патрола како дел од операцијата „Спречување на лет“ отвориле оган врз локациите на ракетите земја-воздух (РЗВ) на АРСК во Удбина и Книн, додека радарите на РЗВ биле насочени кон авионите. <ref>{{Harvnb|NATO|4 July 1997}}</ref> Неколку извори тврдат дека тие биле распоредени како средство за одвраќање бидејќи трупите на ОН биле под оган од ХА, <ref>{{Harvnb|Mueller|2000}}</ref> а последователниот извештај на [[Совет за безбедност на ООН|Советот за безбедност на ОН]] само забележува дека распоредувањето било резултат на влошувањето на воената ситуација и резултирачката ниска безбедност на мировниците во областа. <ref name="UN23AUG3">{{Harvnb|UNSC|23 August 1995}}</ref> Исто така, на 4 август, 105-та воздухопловна бригада на РСК со седиште во Удбина, распоредила хеликоптери против хрватската специјална полиција на планината Велебит и против цели во областа Госпиќ, практично без никаков ефект. На 5 август, воздухопловните сили на РСК започнале со евакуација кон аеродромот Залужани во близина на [[Бања Лука]], завршувајќи го движењето истиот ден. Во исто време, Вооружените сили распоредиле 11 МиГ-21 за да нападнат комуникациски објект и складиште, како и пет други воени места низ РСК. Тој ден, Вооружените сили распоредиле и [[Ми-24]] за да нападнат оклопни единици на АРСК во близина на [[Сисак]] и пет [[Ми-8]] за пренесување на жртви и преместување војници и товар. Пет [[МиГ-21]] на РСК претрпеле лесни оштетувања во процесот. Следниот ден, авиони погодиле команден пункт на АРСК, мост и најмалку четири други цели во близина на Карловац и Глина. Еден Ми-24 бил распореден во областа Слуњ за да нападне тенкови на АРСК, додека три Ми-8 пренесиле ранет персонал и залихи. Дополнителен пар МиГ-21 бил распореден за патролирање на воздушниот простор над [[Иваниќ-Град]] и пресретнување на два борбени авиони на босанските Срби, но тие не успеале да го сторат тоа поради маглата во областа и нивното ниско ниво на лет. Авионот на ХВС потоа успеал да ја погоди хемиската фабрика „Петрокемија“ во [[Кутина]]. <ref name="UN23AUG6">{{Harvnb|UNSC|23 August 1995}}</ref> На 7 август, два авиони на воздухопловните сили на Хрватска нападнале село во областа Нова Градишка, веднаш северно од реката Сава - меѓународната граница во областа. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Воздухопловните сили на САД бомбардирале команден пункт на АРСК, магацин и неколку тенкови во близина на Босански Петровац. Авионите на САД, исто така, погодиле колона српски бегалци во близина на [[Босански Петровац]], при што загинале девет лица, вклучувајќи четири деца, додека следниот ден бил погоден друг конвој на бегалци во близина на селото [[Сводна]], со што бројот на цивилни жртви се искачил на дванаесет. <ref>{{Harvnb|Balkan Insight|7 August 2015}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2022/06/16/refugee-bombing-case-highlights-serbia-and-croatias-enduring-antagonism/|title=Refugee Bombing Case Highlights Serbia and Croatia's Enduring Antagonism|last=Stojanovic|first=Milica|date=16 June 2022|work=Balkan Insight}}</ref> Хрватска негирала дека целта биле цивилите. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://total-croatia-news.com/news/politics/plenkovic-gov-t-will-do-its-best-to-protect-indicted-air-force-pilots/|title=Plenković: Gov't Will Do Its Best to Protect Indicted Air Force Pilots|date=11 May 2023}}</ref> На 8 август, Воздухопловните сили на САД ги извршиле своите последни борбени летови во операцијата, погодувајќи тенкови и оклопни возила помеѓу [[Босански Нови]] и Приједор, а два од нивните МиГ-21 биле оштетени. Истиот ден, воените набљудувачи на ООН распоредени на хрватските аеродроми тврделе дека ХВС нападнале воени цели и цивили во областа Двор, <ref name="UN23AUG6">{{Harvnb|UNSC|23 August 1995}}</ref> каде што колоните бегалци биле измешани со АРСК кои пренесувале тешко оружје и големи количини муниција. <ref name="1996HRW14">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Вкупно, ХВС извршиле 67 лета со блиска воздушна поддршка, три напади со хеликоптери, седум извидувања, четири борбени воздушни патроли и 111 летови со превозни хеликоптери за време на операцијата „Бура“. == Останати операции == За да ги заштити областите на Хрватска подалеку од Секторите Север и Југ, ХА спровела одбранбени операции, додека [[Хрватски совет за одбрана|Хрватскиот совет за одбрана]] (ХСО) започнал ограничена офанзива северно од Гламоч и [[Купрес|Купреш]] за да ги задржи дел од силите на Армијата на Република Српска (АРС), да ја искористи ситуацијата и да добие позиции за понатамошен напредок. <ref name="Marijan124">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> На 5 август, Втората и Третата гардиска бригада на ХСО ги нападнале позициите на АРС северно од [[Томиславград]], постигнувајќи мали напредувања за да обезбедат поповолни позиции за идните напади кон [[Шипово]] и [[Јајце (град)|Јајце]], додека поврзале дел од Вториот краински корпус на АРС. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Како последица на целокупната ситуација на бојното поле, АРС била ограничена на неколку контранапади околу Бихаќ и Грахово бидејќи немала резерви. <ref name="BB376">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Најзначајниот контранапад го започнал Вториот краински корпус на АРС ноќта помеѓу 11 и 12 август. Се пробила низ 141-та бригада, <ref name="CIA641">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> составена од резервната пешадија на ХА, достигнувајќи до периферијата на Босанско Грахово, но била победена од ХА, <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> користејќи по еден батаљон составен од 4-та гарда и 7-та гардиска бригада, поддржани од 6-тиот и 126-тиот полк на Домородната гарда. <ref name="CIA641" /> === Операција „Феникс“ === Во источна Славонија, [[Осиек|Осиечкиот]] корпус имал задача да ги спречи силите на АРСК или Југословенската армија да напредуваат кон запад во регионот и да изврши контранапад во областа околу [[Вуковар]], [[Српска Автономна Област Источна Славонија, Барања и Западен Срем|која ја држела АРСК]]. Мисијата на Осиечкиот корпус била со кодно име Операција „Феникс“ ({{Langx|hr|Operacija Fenix}}). Корпусот командувал со Третата гардиска и Петтата гардиска бригада, како и со шест други високо-гардиски бригади и седум полкови на Домородната гарда. Дополнителни засилувања биле обезбедени во форма на специјализирани единици на ниво на корпус, кои инаку биле директно подредени на Генералштабот на високо-гардиската бригада, вклучувајќи дел од ескадрилата на борбени бродови Ми-24. Иако меѓу високо-гардиската бригада и 11-тиот Славонско-барањски корпус на АРСК во регионот се разменувале артилериски куршуми и оган од [[Огнено оружје|лесно оружје]], не се случил никаков поголем напад. Најзначајниот координиран напор на АРСК се случил на 5 август, кога размената била засилена со три воздушни напади на РСК и напад на пешадија и тенкови насочен кон Нуштар, североисточно од [[Винковци]]. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Операцијата „Бура“ ја принудило[[Југословенска народна армија|Југословенската армија]] да мобилизира и распореди значителна артилерија, тенкови и пешадија во граничната област во близина на источна [[Славонија]], но не учествувала во битката. === Операција „Маестрал“ === На југот на Хрватска, ХА се распоредила за да ја заштити областа [[Дубровник]] од Херцегованскиот корпус на АРС и Југословенската армија сместени во и околу [[Требиње]] и [[Бока Которска|Которскиот Залив]]. Планот, со кодно име операција „Маестрал“, вклучувал распоредување на 114-та, 115-та и 163-та бригада, 116-та и 156-та полк на Домородна гарда, 1-виот баталјон на Домородна гарда (Дубровник), 16-тиот артилериски баталјон, 39-тиот инженерски баталјон и мобилна крајбрежна артилериска батерија. Областа била засилена на 8 август со 144-та бригада, бидејќи единицата ги завршила своите цели во операцијата „Бура“ и се преселила во Дубровник. Хрватските воздухопловни сили ангажирале два МиГ-21 и два Ми-24 со седиште во [[Сплит]] за операцијата Маестрал. [[Хрватска морнарица|Хрватската морнарица]] ја поддржала операцијата распоредувајќи ги [[Морнаричка пешадија|морнаричките]] одреди на [[Корчула]], [[Брач]] и [[Хвар]], како и ракетни чамци, [[Миноловец|миночистачи]], бродови за [[противподморничко војување]] и крајбрежна артилерија. Во тој период, АРС повремено ја напаѓала областа на Дубровник користејќи само артилерија. <ref>{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> == Проценка на битката == Операцијата „Бура“ станала најголемата европска копнена битка од [[Втората светска војна]], <ref>{{Harvnb|Riley|2010}}</ref> опфаќајќи 630 километри фронтовска линија. <ref name="Goldstein252">{{Harvnb|Goldstein|1999}}</ref> Таа била одлучувачка победа за Хрватска, <ref>{{Harvnb|Newark|2005}}</ref> <ref>{{Harvnb|Riley|2010}}</ref> <ref>{{Harvnb|Mulaj|2008}}</ref> <ref>{{Harvnb|Wrage|Cooper|2019}}</ref> враќајќи ја контролата врз 10,400 км<sup>2</sup> територија, што претставува 18,4% од земјата. <ref name="Marijan137">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Загубите што ги претрпеле хрватската армија и специјалната полиција најчесто се наведуваат како 174 убиени и 1.430 ранети, <ref>{{Harvnb|Nation|2003}}</ref> но во владиниот извештај подготвен неколку недели по битката се наведуваат 211 убиени или исчезнати, 1.100 ранети и тројца заробени војници. До 21 август, хрватските власти пронашле и погребале 560 војници на АРСК убиени во битката. ХА заробиле 4.000 воени заробеници, <ref>{{Harvnb|Sadkovich|1998}}</ref> 54 оклопни возила и 497 други возила, шест авиони, стотици артилериски парчиња и над 4.000 пешадиско оружје. Четири мировници на ОН биле убиени - тројца како резултат на акциите на ХА и еден како резултат на активностите на АРСК- а 16 биле повредени. ХА уништила 98 набљудувачки места на ОН. <ref>{{Harvnb|UNSC|23 August 1995}}</ref> Успехот на ХА бил резултат на низа подобрувања на самата армија и клучни пробиви направени на позициите на АРСК кои последователно биле искористени од ХА и АРБиХ. Нападот не бил веднаш успешен насекаде, но заземањето на клучните меса довел до колапс на командната структура на АРСК и целокупната одбранбена способност. Заземањето на Босанско Грахово од страна на ХА непосредно пред операцијата „Бура“ и напредувањето на специјалната полиција кон Грачац го направиле Книн речиси невозможно да се брани. <ref>{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Во Лика, две гардиски бригади брзо ја пресекле областа што ја држела АРСК, без тактичка длабочина или мобилни резервни сили, изолирајќи ги жариштата на отпорот и ставајќи ја Првата гардиска бригада во метоположба што ѝ овозможило да се движи на север кон Карловачкиот корпус, туркајќи ги силите на АРСК кон Бановина. Поразот на АРСК кај Глина и Петриња, по тешки борби, го поразила и Банискиот корпус на АРСК, бидејќи неговата резерва била имобилизирана од АРБиХ. Силите на АРСК биле способни да содржат или значително да ги задржат нападите од страна на редовните бригади на Високиот фронт и Домостојната гарда, но нападите од страна на бригадите на Гардата и специјалната полиција се покажале како одлучувачки. <ref name="BB375">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> Полковник [[Ендру Лесли]], командант на UNCRO во областа Книн, <ref>{{Harvnb|The New York Times|4 August 1995}}</ref> ја оценил операцијата „Бура“ како операција од која треба да се учи, според стандардите на НАТО. <ref name="Dunigan94">{{Harvnb|Dunigan|2011}}</ref> Дури и да не била обезбедила помош од страна на АРБиХ, ХА речиси сигурно ќе го поразела Банискиот корпус сама, иако со поголема цена. Недостатокот на резерви била клучна слабост на АРСК што билое искористена од ХА и АРБиХ, бидејќи статичката одбрана на АРСК не можела да се справи со брзите напади. Војската на АРСК не била во можност да ги спречи маневрите за заобиколување, а нивниот Корпус на специјални единици не успеал како мобилна резерва, држејќи ја Првата гардиска бригада на ХА јужно од Слуњ помалку од еден ден. АРСК традиционално сметала на АРС и југословенската војска како своја стратешка резерва, но ситуацијата во Босна и Херцеговина ги имобилизирала резервите на АРС и Југославија не интервенирала воено бидејќи Милошевиќ не ѝ наредил да го стори тоа. Дури и да сакал да интервенира, брзината на битката ќе ѝ овозможело многу ограничено време на Југославија да распореди соодветно засилување за поддршка на АРСК. == Бегалска криза == Евакуацијата и последователното масовно иселување на Србите од РСК довеле до значителна хуманитарна криза. Во август 1995 година, [[Обединети нации|ООН]] проценила дека само 3.500 Срби останале во Кордун и Бановина (поранешен Северн Сектор) и 2.000 останале во Лика и Северна Далмација (поранешен Јужен Сектор), додека повеќе од 150.000 побегнале во Југославија, а помеѓу 10.000 и 15.000 пристигнале во областа на Бања Лука. Бројот на српски бегалци, според извештаите на меѓународните медиуми <ref>{{Harvnb|BBC News|5 August 2005}}</ref> и меѓународните организации, изнесувал дури 200.000. <ref>{{Harvnb|UNHCR|20 June 2001}}</ref> Хрватскиот претседател [[Фрањо Туѓман]] го прославил иселувањето. <ref name="adamjones">{{Наведена книга|title=Genocide: A Comprehensive Introduction|last=Jones|first=Adam|date=2023|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-95870-6|page=64|language=en|author-link=Adam Jones (Canadian scholar)}}</ref> Исто така, 21.000 [[Бошњаци|бошњачки]] бегалци од поранешната АПВБ побегнале во Хрватска. <ref>{{Harvnb|Narodne novine|7 July 1998}}</ref> Бегалците претставувале едно од најголемите бегалски популации во [[Европа]] во тоа време. Според Адам Џонс, нивната ситуација не предизвикала значителен меѓународен бес, главно поради колективната вина што им била ставена на Србите за [[Босански геноцид|босанскиот геноцид]]. Додека приближно 35.000 српски бегалци, заробени со предадениот корпус на АРСК Кордун, биле евакуирани во Југославија преку [[Сисак]] и автопатот [[Загреб]] &#x2013; [[Белград]], <ref name="Marijan111">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> поголемиот дел од бегалците следеле рута низ [[Република Српска]], пристигнувајќи таму преку Двор во Бановина или преку Срб во Лика - два коридори до територијата што ја држеле Србите во Босна и Херцеговина, оставени додека во исто време ХА напредувала. <ref name="1996HRW9">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Двете точки на повлекување биле создадени како последица на одложувањето на северниот напредок на Сплитскиот корпус на ХА по освојувањето на [[Книн]] и одлуката да не се користи целата Втора гардиска бригада на ХА за да го предводи јужниот напредок од [[Петриња]]. <ref name="Marijan134">{{Harvnb|Marijan|2007}}</ref> Повлекувачката АРСК, која пренесувала големи количини оружје, муниција, артилерија и тенкови, честопати измешани со евакуирани или бегачки цивили, имала малку патишта за користење. Според извештаите, бегачките колони биле повремено нападнати од авиони на ХВС, <ref name="1996HRW13">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> а ХА, разменувала оган со АРСК кои се наоѓале во близина до цивилните колони. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Бегалците биле цел и на трупите на АРБиХ, <ref>{{Harvnb|Vreme|10 August 2006}}</ref> како и на авионите на АРС, а понекогаш биле прегазувани од тенковите на Корпусот на специјални единици на АРСК кои се повлекувале. <ref>{{Harvnb|Dakić|2001}}</ref> <ref>{{Harvnb|24sata|13 February 2009}}</ref> На 9 август, конвој со бегалци кој се евакуирал од поранешниот Северн Сектор според условите на договорот за предавање на Кордунскиот корпус на АРСК бил нападнат од хрватски цивили во [[Сисак]]. Нападот предизвикал еден цивилен смртен случај, многу повредени и штета на голем број возила. Хрватската полиција интервенирала во инцидентот откако цивилните полициски набљудувачи на ООН извршиле притисок врз нив да го сторат тоа. Следниот ден, американскиот амбасадор во Хрватска, [[Питер Галбрејт]], се придружил на колоната за да ги заштити, <ref>{{Harvnb|The New York Times|13 August 1995}}</ref> а присуството на хрватската полиција по планираната рута се зголемило. Бегалците што се движеле низ [[Република Српска]] биле изнудувани на контролните пунктови и принудени да плаќаат дополнително за гориво и други услуги од страна на локалните моќници. <ref>{{Harvnb|The Independent|9 August 1995 (b)}}</ref> [[Податотека:Oluja_traktor.jpg|алт=An elderly woman sitting in the back of a utility trailer|лево|мини|Постар српски бегалец во приколка за камион, по преминувањето на југословенската граница]] Со цел да ги намалат доказите за политичкиот неуспех, југословенските власти направиле обид да ги распрснат бегалците во различни делови на Србија и да спречат нивно концентрирање во главниот град, [[Белград]]. <ref>{{Harvnb|Thomas|1999}}</ref> Владата ги охрабрила бегалците да се населат во претежно унгарски области на [[Војводина]] и во [[Република Косово|Косово]], кое било претежно населено со [[Косовски Албанци|Албанци]], што довело до зголемена нестабилност во тие региони. <ref>{{Harvnb|Goldman|1997}}</ref> <ref name="vanSelm45">{{Harvnb|van Selm|2000}}</ref> Иако било планирано да се населат 20.000 лица на Косово, само 4.000 се преселиле во регионот. По 12 август, српските власти почнале да депортираат некои од бегалците кои биле на воена возраст, прогласувајќи ги за нелегални имигранти. <ref name="1996HRW40">{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Тие биле предадени на АРС или АРСК во источна Хрватска за регрутација. <ref>{{Harvnb|Markotich|1996}}</ref> Некои од регрутите биле јавно понижени и тепани затоа што ја напуштиле РСК. Во некои области, етничките [[Хрвати во Србија|Хрвати од Војводина]] биле избркани од своите домови од самите бегалци за да побараат нов сместувачки капацитет. <ref>{{Harvnb|The Guardian|14 June 1999}}</ref> Слично на тоа, бегалците што се движеле низ Бања Лука ги протерале Хрватите и Бошњаците од нивните домови. <ref>{{Harvnb|The Baltimore Sun|13 August 1995}}</ref> === Враќање на бегалците === На почетокот на [[Хрватската војна за независност]], во 1991-1992 година, несрпско население од повеќе од 220.000 било насилно протерано од териториите во Хрватска под српска контрола, со основањето на РСК. <ref name="Biondich">{{Harvnb|Biondich|2004}}</ref> По операцијата „Бура“, дел од тие бегалци, како и хрватските бегалци од Босна и Херцеговина, се населиле во значителен број станбени единици во областа порано држена од АРСК, што претставувало пречка за враќањето на српските бегалци. <ref name="Grandits">{{Harvnb|Leutloff-Grandits|2006}}</ref> Во септември 2010 година, од 300,000 до 350,000 Срби кои побегнале од Хрватска за време на целата војна, <ref name="HRW187">{{Harvnb|HRW 18-7|2006}}</ref> 132.707 биле регистрирани како вратени, <ref name="State2010">{{Harvnb|Department of State|8 April 2011}}</ref> но се верувало дека само 60-65% од нив живеат трајно во земјата. Сепак, само уште 20,000 до 25,000 биле заинтересирани да се вратат во Хрватска. Во 2010 година, приближно 60.000 српски бегалци од Хрватска останале во Србија. <ref>{{Harvnb|Večernji list|19 July 2010}}</ref> [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија]] изјавил дека усвојувањето на дискриминаторски мерки од страна на Хрватска по заминувањето на српските цивили од Краина не покажало дека овие заминувања биле присилни. <ref name="harvnb|ICTY|November 2012|p=33">{{Harvnb|ICTY|November 2012}}</ref> Хјуман рајтс воч во 1999 година објавил дека Србите не ги уживале своите граѓански права како хрватски граѓани, како резултат на дискриминаторски закони и практики, и дека тие честопати не можеле да се вратат и да живеат слободно во Хрватска. <ref>{{Harvnb|HRW|March 1999}}</ref> Враќањето на бегалците било попречено од неколку работи. Тие вклучуваат сопственост на имот и сместување, бидејќи хрватските бегалци се населиле во напуштените домови, и хрватското воено законодавство кое им ги одзело правата на домување на бегалците кои некогаш живееле во владини станови. Законодавството било укинато по војната, <ref name="HRW99">{{Harvnb|HRW|1 January 1999}}</ref> а на повратниците им било понудено алтернативен сместувачки капацитет. <ref>{{Harvnb|HRW 18-7|2006}}</ref> До ноември 2010 година биле доделени 6.538 станбени единици. Друга пречка била тешкотијата за бегалците да добијат статус на престој или хрватско државјанство. Оттогаш, применливото законодавство е олабавено, а до ноември 2010 година, Хрватска дозволила валидација на личните документи издадени од РСК. Иако Хрватска прогласила општа амнестија, бегалците се плашеле од законско гонење, бидејќи амнестијата не се однесувала на воени злосторства. <ref>{{Harvnb|Narodne novine|27 September 1996}}</ref> Во извештаите од 2015 и 2017 година, [[Амнести интернешенал]] изразил загриженост за постојаните пречки за Србите да го вратат својот имот. <ref name="ReferenceC">{{Harvnb|Amnesty|1 January 2017}}</ref> Тие известиле дека хрватските Срби продолжуваат да се соочуваат со дискриминација при вработувањето во јавниот сектор и враќањето на правата за закуп на социјални станови напуштени за време на војната. Тие, исто така, посочиле на говорот на омраза, „[[Геноцид над Србите во Независна Држава Хрватска|повикувајќи на фашистичката идеологија]]“ и правото на користење на малцинските јазици и писмо продолжило да биде политизирано и неспроведувано во некои градови. == Воени злосторства == [[Податотека:Živaja_2.jpg|мини|Уништени куќи во селото [[Живаја]]]] [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија]] (МКСЈ), формиран во 1993 година врз основа на [[Резолуција 827 на Советот за безбедност на ООН|Резолуцијата 827 на Советот за безбедност на ООН]], <ref>{{Harvnb|Schabas|2006}}</ref> ги обвинил Готовина, Чермак и Маркач за воени злосторства, поточно за нивните улоги во операцијата „Бура“, наведувајќи го нивното учество во заеднички злосторнички потфат чија цел била трајно отстранување на Србите од делот на Хрватска што го држела АРСК. Обвиненијата на МКСЈ наведуваат дека други учесници во заедничкиот злосторнички потфат биле Туѓман, Шушак и Бобетко и Червенко, <ref>{{Harvnb|ICTY|17 May 2007}}</ref> меѓутоа сите освен Бобетко биле мртви пред да биде издадено првото релевантно обвинение од МКСЈ во 2001 година. <ref>{{Harvnb|ICTY|21 May 2001}}</ref> Бобетко бил обвинет од МКСЈ, но починал една година подоцна, пред да може да биде екстрадиран за судење во МКСЈ. <ref>{{Harvnb|The New York Times|30 April 2003}}</ref> Судењето на [[Анте Готовина|Готовина]] започнало во 2008 година, <ref>{{Harvnb|The New York Times|12 March 2008}}</ref> што довело до осуда на Готовина и Маркач и ослободување на Чермак три години подоцна. <ref>{{Harvnb|ICTY|15 April 2011 (a)}}</ref> Готовина и Маркач биле ослободени по жалба во ноември 2012 година. <ref>{{Harvnb|ICTY|16 November 2012}}</ref> МКСЈ заклучил дека операцијата „Бура“ не била насочена кон етнички прогон, бидејќи цивилите не биле намерно целени. Жалбениот совет изјавил дека хрватската армија и специјалната полиција извршиле злосторства по артилерискиот напад, но државното и военото раководство немале улога во планирањето и создавањето злосторства. МКСЈ заклучил дека Хрватска немала специфична намера да го расели српското малцинство во земјата. <ref>{{Harvnb|ICTY|November 2012}}</ref> Понатаму, тие не утврдиле дека Готовина и Маркач одиграле улога во усвојувањето дискриминаторски напори што го спречуваат враќањето на српските цивили. Двајца судии во панелот од петмина не се согласиле со оваа пресуда. <ref>{{Harvnb|The Guardian|16 November 2012}}</ref> Случајот покренал значајни прашања за военото право и е опишан како преседан. {{Sfn|Sadat|2018}} {{Sfn|Huffman|2012}} {{Sfn|Decoeur|2012}} {{Sfn|Borda|2013}} {{Sfn|The Direct and Indirect Approaches to Precedent in International Criminal Courts and Tribunals|2014}} {{Sfn|Acquittal of Gotovina and Haradinaj|2014}} Мислењата за тоа дали самата операција „Бура“ како целина била воено злосторство остануваат мешани. Претставникот на [[Европска Унија|ЕУ]] Билд, еден од ретките критичари на операцијата, ја обвинил Хрватска за најефикасното етничко чистење спроведено во [[Војни во Југославија|југословенските војни]]. Хрватска го негирала ова, тврдејќи дека „''ги повикала Србите да останат''“, но војниците, исто така, учествувале во гранатирање на областите населени со Срби, убивајќи цивили и дозволувајќи им на Хрватите да учествуваат во палењето и ограбувањето на српските домови, според извештајот на ОН. <ref>{{Harvnb|Pearl|Cooper|2002}}</ref> Неговиот став е поддржан од голем број западни аналитичари, како што се професорката Мари-Жанин Калиќ, <ref>{{Harvnb|Calic|2009}}</ref> биографот на Милошевиќ, [[Адам Лебор]], <ref>{{Harvnb|LeBor|2002}}</ref> и професорот [[Пол Мојзес]], <ref>{{Harvnb|Mojzes|2011}}</ref> додека историчарите Жерар Тоал и Карл Т. Далман ја разликуваат Операцијата од „практиките на етничко чистење“ што се случиле за време на офанзивата. <ref>{{Harvnb|Toal|Dahlman|2011}}</ref> Историчарот Марко Атила Хоаре не се согласува дека операцијата била чин на [[етничко чистење]] и истакнал дека раководството на краинските Срби го евакуирало цивилното население како одговор на хрватската офанзива; Без разлика какви биле нивните намери, Хрватите никогаш немале можност да го организираат своето отстранување. <ref>{{Наведена книга|title=Central and Southeast European Politics Since 1989|last=Hoare|first=Marko Attila|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-1-139-48750-4|editor-last=Ramet|editor-first=Sabrina P.|location=Cambridge|pages=111–136|chapter=The War of Yugoslav Succession}}</ref> Тврдењата за етничко чистење биле отфрлени од американскиот дипломат Питер Галбрајт. <ref>{{Harvnb|B92|19 April 2011}}</ref> Во завршниот извештај од судењето на одбраната на Готовина, адвокатите на Готовина, Лука Мишетиќ, Грег Кехо и Пајам Ахаван, го отфрлиле обвинението за масовно протерување на српското население. Тие се повикале на сведочењето пред МКСЈ на командантот на РСК, [[Миле Мркшиќ]], кој изјавил дека на [[4 август]] [[1995]] година, некаде по 16:00 часот, Милан Мартиќ и неговиот персонал всушност донеле одлука за евакуација на српското население од Краина во [[Срб]], село во близина на босанската граница. Мојзес, исто така, забележал дека на Србите им било наредено од нивната команда да заминат, по што се случил масовен егзодус од целиот регион Краина на „краток рок“. <ref>{{Harvnb|Mojzes|2011}}</ref> Во наодите на МКСЈ, исто така, се наведуваат докази што укажуваат дека генералот Готовина „''усвоил бројни мерки''“ за спречување и спречување на злосторствата и општите нереди по артилериските напади, вклучително и злосторства против српските цивили. Во едно интервју во 2025 година, Саво Штрбац, претседател на Документациско-информативниот центар „Веритас“, изјавил дека бегството на Србите било „''самоиницијативно''“ поради страв од „''армијата, за која слушнале само најлошо, од нејзините активности во Втората светска војна до акциите што и претходеа на „Бура“'', кои „''беа спроведени според системот на опожарена земја''“. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nin.rs/politika/vesti/85376/savo-strbac-da-je-hag-sudio-kako-treba-hrvatske-proslave-oluje-bile-bi-drugacije|title=Savo Štrbac: Da je Hag sudio kako treba, hrvatske proslave „Oluje“ bile bi drugačije|last=Karović|first=Boban|date=6 August 2025|work=NIN}}</ref> Во февруари 2015 година, по завршувањето на [[Тужба и контратужба за геноцид помеѓу Србија и Хрватска|случајот за геноцид меѓу Хрватска и Србија]], [[Меѓународен суд на правдата|Меѓународниот суд на правдата]] (МСП) ја отфрлил српската тужба во која се тврдело дека операцијата „Бура“ претставува геноцид, <ref name="ReferenceA">{{Harvnb|BBC News|3 February 2015}}</ref> пресудил дека Хрватска немала специфична намера да го истреби српското малцинство во земјата, иако потврдил дека се случиле сериозни злосторства против српските цивили. <ref>{{Harvnb|ICJ|3 February 2015}}</ref> Контратужбата на Србија била едногласно отфрлена, што покажува дека дури и делегираниот судија на Србија пресудил против. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.france24.com/en/20150203-united-nations-court-rules-serbia-croatia-did-not-commit-genocide-balkan-wars|title=UN court dismisses Croatia, Serbia genocide claims|date=2015-02-03|work=France 24|language=en|accessdate=2025-03-29}}</ref> Судот, исто така, утврдил дека хрватската армија оставила достапни патишта за бегство за цивилите. <ref>{{Harvnb|ICJ|3 February 2015}}</ref> Тие, исто така, утврдиле дека, најмногу што може да се каже, лидерите на Хрватска предвиделе дека воената офанзива ќе има ефект на предизвикување бегство на големото мнозинство од српското население, дека биле задоволни од таа последица и дека сакале да го охрабрат заминувањето на српските цивили, но не го утврдуваат постоењето на специфичната намера што го карактеризира геноцидот. <ref>{{Harvnb|ICJ|3 February 2015}}</ref> Според пресудата, српските цивили кои бегале од своите домови, како и оние кои останале во заштитените подрачја на ОН, биле подложени на разни форми на вознемирување и од страна на ХА и од страна на хрватските цивили. <ref name="ReferenceB">{{Harvnb|ICJ|3 February 2015}}</ref> На 8 август, колона бегалци била гранатирана. Во 2010 година, етничките Срби поднеле групна тужба во федералниот суд во [[Чикаго]] во име на сите Срби кои живееле во регионот Краина во Хрватска во 1995 година. Американската воена консултантска компанија ''MPRI'' била тужена врз основа на соучество во злосторствата во операцијата „Бура“, барајќи отштета во износ од 10,4 милијарди долари. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.huffpost.com/entry/mpri-couldnt-read-minds-l_b_688000|title=MPRI Couldn't Read Minds: Let's Sue Them|date=2010-08-19|work=HuffPost|language=en|accessdate=2025-04-10}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.portalnovosti.com/krajisnici-vs-mpri|title=Krajišnici vs. MPRI|work=Portal Novosti|accessdate=2025-04-10}}</ref> Американскиот окружен судија Џон Ли изјавил дека и покрај „трагичните и ужасни“ обвинувања, тој нема надлежност да ги сослуша барањата на тужителите. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.courthousenews.com/serbians-cant-pursue-genocide-claim-in-u-s/|title=Serbians Can't Pursue Genocide Claim in U.S.|work=www.courthousenews.com|language=en-US|accessdate=2025-04-10}}</ref> [[Податотека:Sunja_(Croatia).JPG|лево|мини|Српска куќа во Суња, која била уништена за време на операцијата „Бура“]] Бројот на цивилни жртви во операцијата „Бура“ е спорен. Државното обвинителство на Република Хрватска тврди дека 214 цивили биле убиени - 156 во 24 случаи на воени злосторства и уште 47 како жртви на убиство - за време на битката и непосредно по неа. [[Хрватски хелсиншки комитет|Хрватскиот хелсиншки комитет]] го оспорува тврдењето и известува дека 677 цивили биле убиени по операцијата „Бура“, главно стари лица кои останале, додека дополнителни 837 српски цивили биле наведени како исчезнати. <ref>{{Harvnb|Deutsche Welle|4 August 2011}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.index.hr/clanak.aspx?id=2385154|title=O zločinima u Oluji se šuti. "Ubio brata i sestru, majku s kravama zapalio u štali"|work=www.index.hr|language=hr|accessdate=2022-10-01}}</ref> Кога биле поднесени како доказ, нивниот извештај бил отфрлен од [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија]] (МКСЈ), поради неизворни изјави и двојни записи содржани во него. <ref>{{Harvnb|ICTY|15 April 2011 (b)}}</ref> Други извори укажуваат дека уште 181 жртва биле убиени од хрватските сили и закопани во масовна гробница во [[Мркоњиќ Град]], по продолжувањето на офанзивата на операцијата „Бура“ во Босна. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2016/11/11/u-mrkonjic-gradu-traze-istinu-o-ubijenima-u-ratu|title=U Mrkonjić Gradu traže istinu o ubijenima u ratu|work=balkans.aljazeera.net|language=bs|accessdate=2022-10-01}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/kronologija-slucaja-mrkonjic-grad-sto-se-doista-dogodilo-1995.-i-1996.-tko-je-sudjelovao-u-borbama-cija-su-imena-zavrsila-u-kaznenim-prijavama...-5258975|title=Jutarnji list - KRONOLOGIJA SLUČAJA MRKONJIĆ GRAD Što se doista dogodilo 1995. i 1996., tko je sudjelovao u borbama, čija su imena završila u kaznenim prijavama...|date=2016-11-13|work=www.jutarnji.hr|language=hr-hr|accessdate=2022-10-01}}</ref> Српските извори наведуваат 1.192 цивили кои се мртви или исчезнати. <ref>{{Harvnb|RTS|18 November 2012}}</ref> Центарот за хуманитарно право проценил дека околу 400 српски цивили биле убиени. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hlc-rdc.org/en/public-information/press-releases-informisanje/the-victims-to-become-the-concern-of-the-societies-and-institutions-of-serbia-and-croatia/|title=The Victims to Become the Concern of the Societies and Institutions of Serbia and Croatia|date=4 August 2020|work=[[Humanitarian Law Center]]}}</ref> Обвинителите на МКСЈ го утврдиле бројот на цивилни жртви на 324. <ref>{{Harvnb|ABC News|17 November 2012}}</ref> Хрватските владини претставници процениле дека за време на операцијата биле убиени 42 хрватски цивили. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Тешко е да се утврди точниот број на уништени имоти за време и по операцијата „Бура“, бидејќи голем број куќи веќе претрпеле штета од почетокот на војната. ''[[Хјуман рајтс воч]]'' (ХРВ) проценил дека повеќе од 5.000 домови биле уништени за време и по битката. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Од 122 [[Српска православна црква|српски православни]] цркви во областа, една била уништена, а 17 биле оштетени, но поголемиот дел од штетата на црквите се случила пред повлекувањето на Србите. <ref>{{Harvnb|Blaskovich|1997}}</ref> ХРВ, исто така, објавил дека огромното мнозинство од злоупотребите за време на операцијата „Бура“ биле извршени од хрватските сили. Овие злоупотреби, кои продолжиле во голем обем со месеци потоа, вклучувале погубување на стари и немоќни Срби кои останале и масовно палење и уништување на српски села и имот. Во месеците по операцијата „Бура“, најмалку 150 српски цивили биле погубени по брза постапка, а уште 110 лица насилно исчезнале. <ref>{{Harvnb|HRW|1996}}</ref> Еден таков пример е [[Масакр кај во Вариводе|масакрот во Вариводе]], во кој биле убиени девет српски цивили. {{Sfn|Clark|2014}} Други евидентирани злосторства против српски цивили, за време или по операцијата „Бура“, се случиле во Комиќ, Кијани, Голубиќ, Уздоље, Грубори и Гошиќ. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2017/08/04/croatia-s-operation-storm-crimes-unpunished-22-years-on-08-03-2017/|title=Croatia’s Operation Storm: Crimes Unpunished 22 Years On|last=Milekic|first=Sven|date=2017-08-04|work=Balkan Insight|language=en-US|accessdate=2025-11-17}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://snv.hr/en/zlocini/golubic/|title=Golubić|work=Srpsko Narodno Vijeće - SNV|language=en-US|accessdate=2025-11-17}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/news/world/croats-slaughter-elderly-by-the-dozen-1600351.html|title=Croats slaughter elderly by the dozen|date=1995-09-09|work=The Independent|language=en|accessdate=2025-11-17}}</ref> Жртвите често биле застрелувани, живи горени, силувани или обезглавувани. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/news/world/croats-slaughter-elderly-by-the-dozen-1600351.html|title=Croats slaughter elderly by the dozen|date=1995-09-09|work=The Independent|language=en|accessdate=2025-11-17}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.baltimoresun.com/1995/09/14/in-rebellious-serb-krajina-a-massacre-becomes-mishap/|title=In rebellious Serb Krajina, a massacre becomes mishap|date=1995-09-14|work=Baltimore Sun|language=en-US|accessdate=2025-11-17}}</ref> Според податоци од ноември 2012 година, хрватските власти примиле 6.390 пријави за злосторства извршени во областа за време или по операцијата „Бура“ и осудиле 2.380 лица за грабежи, палежи, убиства, воени злосторства и други нелегални дејствија. До истиот датум, во тек биле уште 24 судења за воени злосторства поврзани со операцијата „Бура“<ref>{{harvnb|Večernji list|27 November 2012}}</ref> Во 2012 година, српските власти истражувале пет случаи на воени злосторства извршени за време на операцијата „Бура“.<ref>{{Harvnb|B92|21 November 2012}}</ref> На 25-годишнината од Операцијата, Балканската мрежа за истражувачко новинарство анализирала документи од судењето на МКСЈ и открила дека многу малку од сторителите на убиствата на српските цивили се изведени пред лицето на правдата, додека ниту еден од командантите на единиците одговорни не е гонет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2020/08/05/court-records-reveal-croatian-units-role-in-operation-storm-killings/|title=Court Records Reveal Croatian Units' Role in Operation Storm Killings|last=Vladisavljevic|first=Anja|last2=Stojanovic|first2=Milica|date=5 August 2020|work=BalkanInsight|publisher=BIRN}}</ref> Во февруари 2025 година, Вишиот суд во [[Белград]] закажал судење на четири офицери на хрватските воздухопловни сили, обвинувајќи ги за воени злосторства во врска со случајот со бомбардирањето на бегалската колона во [[Босански Петровац]] и [[Сводна]]. Бидејќи тие не се достапни за српските власти, судењето требало да продолжи во отсуство. Подготвително рочиште било одржано во ноември 2022 година, но судот побарал став од Хрватска за ова прашање. Хрватските власти одбиле да соработуваат, одбивајќи да ја достават поканата за судење. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.euronews.rs/srbija/drustvo/156561/sudenje-hrvatskim-pilotima-za-ratne-zlocine-u-oluji/vest|title=Počinje suđenje hrvatskim pilotima koji su optuženi za ratne zločine u "Oluji"|last=Tanjug|date=2025-02-07|work=Euronews.rs|language=sr|accessdate=2025-02-17}}</ref> <ref name="dnevnik">{{Наведена мрежна страница|url=https://dnevnik.hr/vijesti/svijetodgodjeno-sudjenje-hrvatskim-pilotima-optuzenim-za-raketiranje-izbjeglicke-kolone-tijekom-oluje---895756.html|title=Odgođeno suđenje hrvatskim pilotima optuženima za raketiranje izbjegličke kolone tijekom Oluje|last=Dnevnik|date=2025-02-10|work=Dnevnik.hr|language=hr-hr|accessdate=2025-02-17}}</ref> Хрватската влада изјавила дека ќе ги искористи сите механизми за да ги заштити своите пилоти и тврдела дека судењето е политички мотивирано. Хрватска ја оспорува надлежноста на српското судство за наводни дела извршени на територијата надвор од Србија од страна на лица кои не се српски државјани и тврди дека [[Меѓународен кривичен суд за поранешна Југославија|Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија]] веќе ги истражил настаните. == Последици == [[Податотека:16_obljetnica_vojnoredarstvene_operacije_Oluja_05082011_Kninska_tvrdjava_155.jpg|алт=Hoisting of Croatian flag|мини|Војници го креваат [[Знаме на Хрватска|знамето на Хрватска]] во Книнската тврдина за време на комеморацијата за операцијата „Бура“, 5 август 2011 година]] Поразот на РСК ги навеоло босанските Срби да разберат дека што е можно побрзо треба да започнат преговори за решение во Босна и Херцеговина, <ref name="BB374377">{{Harvnb|CIA|2002}}</ref> и го сменил текот на војната против Србите, давајќи ѝ силен поттик на американската дипломатија. <ref>{{Harvnb|Daalder|2000}}</ref> Успехот на операцијата „Бура“ претставува и стратешка победа во [[Босанска војна|Босанската војна]], бидејќи ја кренало [[Опсада на Бихаќ (1992-1995)|опсадата на Бихаќ]], и им овозможило на хрватското и босанското раководство да испланираат целосна воена интервенција во областа [[Бања Лука]], која била под контрола на АРС, - интервенција насочена кон создавање нова рамнотежа на моќ во [[Босна и Херцеговина]], тампон зона по хрватската граница и придонес кон решавањето на војната. Интервенцијата се материјализирала како [[операција „Маестрал 2“]] во септември 1995 година. Во комбинација со [[НАТО-во бомбардирање на Република Српска|воздушната кампања на НАТО во Босна и Херцеговина]], довело до почеток на мировни преговори што резултирале со [[Дејтонски мировен договор|Дејтонскиот договор]] неколку месеци подоцна. <ref>{{Harvnb|Time|11 September 1995}}</ref> Развојот на настаните, исто така, довел до враќање на преостанатите области под српска контрола во источна Славонија и [[Барања]] под хрватска контрола преку [[Ердутски договор|Ердутскиот договор]], <ref>{{Harvnb|Ramet|Matić|2007}}</ref> со што завршила [[Хрватската војна за независност]] во ноември. <ref>{{Harvnb|The New York Times|12 November 1995}}</ref> Леснотијата со која хрватската армија (ХА) ја постигнала победата ги изненадило многу набљудувачи, бидејќи западните разузнавачки служби предвиделе пораз на Хрватска. <ref>{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> Меѓународните реакции на операцијата „Бура“ брзо се развиле од емотивни аргументи, кои ја поддржувале која било страна во битката, до оние што мирно ја проценувале ситуацијата на теренот. <ref name="Ahrens176">{{Harvnb|Ahrens|2007}}</ref> Претставници на ОН и повеќето меѓународни медиуми ја критикувале Хрватска. <ref name="Sadkovich137">{{Harvnb|Sadkovich|1998}}</ref> [[Карл Билд]], преговарач на ЕУ кој работел за поранешна Југославија, јавно ја осудил Хрватска, додека специјалниот претставник на ОН, Столтенберг, го повикал личниот претставник на генералниот секретар на ОН, [[Јасуши Акаши]], да побара напади од НАТО врз ХА. Германскиот министер за надворешни работи, [[Клаус Кинкел]], изразил жалење, но додал дека „...''годините на српската агресија... сериозно го искушија трпението на Хрватска''“. <ref>{{Harvnb|Time|14 August 1995}}</ref> Одговорот на САД бил мешан. Додека министерот за одбрана [[Вилијам Пери]] позитивно размислувал за воениот развој, <ref name="Sadkovich137" /> додека Галбрејт го изразил своето неодобрување. На 10 август, [[Совет за безбедност на ООН|Советот за безбедност на ООН]] ја издал Резолуцијата 1009 со која побарал Хрватска да ги запре воените операции, осудувајќи го таргетирањето на мировниците на ООН и повикувајќи на продолжување на разговорите - но не повикувајќи на повлекување на ХА. До 18 август, американските дипломати во тимот на Роберт Фрејсур, задолжени да посредуваат во Босанската војна, верувале дека операцијата „Бура“ ѝ дава шанса на нивната дипломатска мисија да успее, <ref>{{Harvnb|Holbrooke|1999}}</ref> одразувајќи го мислењето на [[Претседател на Соединетите Американски Држави|американскиот претседател]] [[Бил Клинтон]] дека Србите нема сериозно да преговараат освен доколку не претрпат големи воени порази. <ref>{{Harvnb|Riley|2010}}</ref> [[Податотека:16_obljetnica_vojnoredarstvene_operacije_Oluja_05082011_355.jpg|мини|Церемонија по повод 16-годишнината од операцијата „Бура“]] Во Србија, [[Слободан Милошевиќ|Милошевиќ]] го осудил хрватскиот напад, но печатот под влијание на Милошевиќ, исто така, го осудил раководството на РСК како некомпетентно, <ref>{{Harvnb|The Independent|5 August 1995}}</ref> додека најекстремните политичари, вклучувајќи го и [[Воислав Шешељ]], барале одмазда против Хрватска. <ref>{{Harvnb|The Independent|6 August 1995}}</ref> Водачот на босанските Срби, [[Радован Караџиќ|Радован Караџиќ,]] ја молел Југословенската армија да помогне, обвинувајќи го Милошевиќ за предавство. <ref>{{Harvnb|The Independent|9 August 1995 (a)}}</ref> Во Хрватска, единиците на ХА кои се враќале во своите бази биле пречекани како херои во бројни градови, а бил создаден и комеморативен медал кој ќе им се издал на војниците на ХА кои учествувале во операцијата. <ref>{{Harvnb|Narodne novine|7 August 1995}}</ref> На 26 август, Хрватска го организирала Возот на слободата - железничка тура што ги пренесувала Туѓман и поголемиот дел од хрватските владини претставници, јавни личности, новинари и дипломати во Хрватска од Загреб до Карловац, Госпиќ, Книн и Сплит. <ref>{{Harvnb|Tanner|2001}}</ref> Туѓман одржал говор на секоја од станиците. <ref>{{Harvnb|Office of the President}}</ref> Во Книн, тој изјавил: ''„[Србите] немаа време дури ни да ги соберат своите валкани [пари] и својата валкана долна облека. На овој ден, можеме да кажеме дека Хрватска престана да го носи својот историски крст. Ова не е само ослободување на земјата, туку и создавање основа за слободна и независна Хрватска за вековите што доаѓаат''.“ <ref>{{Harvnb|Hockenos|2003}}</ref> За време на последниот митинг во [[Сплит]], на кој присуствувале 300.000 луѓе, Туѓман ветил дека ќе го ослободи и [[Вуковар]]. <ref>{{Harvnb|Nacional|17 May 2005}}</ref> == Комеморација == Хрватите и Србите имаат спротивставени ставови за операцијата. <ref>{{Harvnb|B92|4 August 2012}}</ref> Во Хрватска, 5 август - денот кога хрватската армија го освоила Книн - бил избран за Ден на победата и татковинската благодарност и Ден на хрватските бранители, хрватски државен празник кога официјално се слави операцијата „Бура“. <ref>{{Harvnb|HRT|5 August 2012}}</ref> Во Србија и Република Српска, денот се одбележува со жалост за убиените Срби и оние кои побегнале за време или по операцијата. <ref>{{Harvnb|Politika|4 August 2010}}</ref> Во 2015 година, на 20-годишнината од операцијата, [[Хрватска национална телевизија|Хрватската национална телевизија]] (ХРТ) го продуцирала ''„Година Олује“,'' документарец во четири епизоди за подготовката и извршувањето на операцијата „Бура“. Серијата ја режирал хрватско-американскиот режисер Џек Бариќ. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nacional.hr/serijal-godina-oluje-kako-je-dokumentarac-jacka-barica-2015-otkrio-istinu-o-ulozi-amerikanaca-u-oluji/|title=SERIJAL 'GODINA OLUJE': Kako je dokumentarac Jacka Barica 2015. otkrio istinu o ulozi Amerikanaca u 'Oluji'|date=5 August 2021|work=NACIONAL.HR|language=hr|accessdate=2023-01-01}}</ref> На 23-годишнината од операцијата, на прославата во Книн присуствувал бригадниот Иван Машуловиќ, воено лице на [[Црна Гора]]. Тоа било прв пат [[Црна Гора]] да испрати претставник во Книн. Овој потег бил остро критикуван од црногорските просрпски политичари и српските медиуми. Црногорската [[Десница (политика)|десничарска]] партија [[Нова српска демократија]] (НСД) го нарекол Машуловиќ предавник, како и оние „''кои го испратија на прослава на злосторство против српскиот народ''“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/u-kninu-na-proslavi-oluje-nikad-manje-posjetitelja-sve-je-proslo-bez-euforije-u-kaficima-razocarani-a-kako-ce-biti-guzvi-kada-su-svi-u-irskoj-7691646|title=U Kninu na proslavi Oluje nikad manje posjetitelja, sve je prošlo bez euforije, u kafićima razočarani: 'A kako će biti gužvi kada su svi u Irskoj'|last=Žabec|first=Krešimir|date=2018-08-05|work=Jutarnji list|language=hr-hr|accessdate=2020-08-08}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2018/08/06/montenegro-officer-storm-commemoration-attendance-causes-anger-08-06-2018/|title=Montenegrin Officer Slammed for Attending Croatian 'Storm' Ceremony|date=2018-08-06|work=Balkan Insight|language=en-US|accessdate=2020-08-08}}</ref> Некои отишле дотаму што го споредиле со црногорскиот фашистички соработник [[Секула Дрљевиќ]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://express.24sata.hr/top-news/ljudski-izrod-uvrede-za-atasea-crne-gore-zbog-oluje-17049|title="Ljudski izrod" - uvrede za atašea Crne Gore zbog Oluje|date=2018-08-07|work=Express|language=hr|accessdate=2020-08-08}}</ref> Црногорското [[Министерст за одбрана на Црна Гора|Министерство за одбрана]] ја бранело својата одлука да испрати претставник, наведувајќи дека „''Црна Гора нема да се бори во туѓи битки. Црна Гора има став за градење добрососедски односи со сите земји во регионот''“, вклучувајќи ја „''блиската и пријателска''“ Србија и „''блиската и пријателска''“ сојузничка на [[НАТО]] Хрватска. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.total-croatia-news.com/politics/30256-montenegro-defends-participation-in-operation-storm-celebrations|title=Montenegro Defends Participation in Operation Storm Celebrations|last=Hina|date=2018-08-07|work=Total Croatia News|language=en-gb|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729131907/https://www.total-croatia-news.com/politics/30256-montenegro-defends-participation-in-operation-storm-celebrations|archive-date=29 July 2021|accessdate=2020-08-08}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vijesti.hrt.hr/455631/crna-gora-brani-nazocnost-svojeg-izaslanika-na-proslavi-oluje-u-kninu|title=Crna Gora brani nazočnost svojeg izaslanika na proslavi Oluje|last=D. M.|last2=Hina|date=2018-08-07|work=Hrvatska radiotelevizija|language=hr-hr|accessdate=2020-08-08}}</ref> На 25-годишнината од операцијата, на прославата во [[Книн]] за прв пат присуствувал политички претставник на етничките [[Срби во Хрватска|Срби]], вицепремиерот на Хрватска [[Борис Милошевиќ]]. Неговиот потег бил аплаудиран низ цела Хрватска, а [[Премиер на Хрватска|премиерот на Хрватска]] [[Андреј Пленковиќ]] изјавил дека тоа ќе „''испрати нова порака за хрватското општество, односите меѓу Хрватите и српското малцинство... меѓу Хрватска и Србија''“. <ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/08/croatia-marks-25-years-war-tolerance-message-200805085400673.html|title=Croatia marks 25 years since war with tolerance message|date=2020-08-05|work=Al Jazeera|accessdate=2020-08-07}}</ref> Други значајни политичари кои го пофалиле се членот на опозициската [[Социјалдемократска партија на Хрватска|Социјалдемократска партија]] (СДП) [[Пеѓа Грбин]], претседателот на [[Самостојна демократска српска партија|Самостојната демократска српска партија]] (СДСС) Милорад Пуповац, лидерот на [[Демократски сојуз на Хрватите во Војводина|Демократскиот сојуз на Хрватите во Војводина]] (ДСХВ) [[Томислав Жигманов]], градоначалникот на Книн [[Марко Јелиќ]] и пензионираниот генерал [[Павао Миљавац]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/nakon-25-godina-doslo-je-do-prekretnice-za-srbe-u-hrvatskoj-moramo-iskazati-pocast-svim-zrtvama-15011348|title=Nakon 25 godina došlo je do prekretnice za Srbe u Hrvatskoj: 'Moramo iskazati počast svim žrtvama'|last=Vuković|first=Rozita|date=2020-08-01|work=Jutarnji list|language=hr-hr|accessdate=2020-08-07}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hr.n1info.com/Vijesti/a532189/Pupovac-Boris-Milosevic-zasluzuje-podrsku-svih-i-u-Hrvatskoj-i-izvan-nje.html|title=Pupovac: Boris Milošević zaslužuje podršku svih - i u Hrvatskoj i izvan nje|date=2020-08-03|work=N1 Hrvatska|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806125313/http://hr.n1info.com/Vijesti/a532189/Pupovac-Boris-Milosevic-zasluzuje-podrsku-svih-i-u-Hrvatskoj-i-izvan-nje.html|archive-date=6 August 2020|accessdate=2020-08-07}}</ref> Потегот на Милошевиќ бил пречекан со критики од крајно десничарската партија Татковинско движење (ДП) и членовите на паравоената група [[Хрватски одбранбени сили]] (ХОС). Лидерот на Движењето за татковината, [[Мирослав Шкоро]], одбил да учествува на официјалната церемонија, и покрај тоа што бил заменик -претседател на парламентот, и изјавил дека „''нема причина за помирување од каков било вид''“. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/hrvatska/skoro-nema-razloga-ni-za-kakvo-pomirenje-a-u-kninu-ima-vise-policije-i-vojske-nego-naroda-15012073|title=Škoro: Nema razloga ni za kakvo pomirenje, a u Kninu ima više policije i vojske nego naroda|last=Hina|date=2020-08-05|work=Jutarnji list|language=hr-hr|accessdate=2020-08-07}}</ref> Овој потег бил негативно примен и од [[Влада на Србија|владите на Србија]] и [[Влада на Република Српска|Република Српска]]. На прославата, премиерот Пленковиќ, [[Претседател на Хрватска|претседателот]] [[Зоран Милановиќ]] и генералот Готовина испратиле пораки за мир и помирување, како и сочувство за српските цивилни жртви. <ref name="balkaninsight">{{Наведена мрежна страница|url=https://balkaninsight.com/2020/08/05/croatia-hails-25th-anniversary-of-operation-storm-victory-serbs-mourn/|title=Croatia Hails 25th Anniversary of Operation Storm Victory; Serbs Mourn|last=Vladisavljević|first=Anja|last2=Stojanović|first2=Milica|date=2020-08-05|work=Balkan Insight|accessdate=2020-08-07}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rtl.hr/vijesti-hr/novosti/hrvatska/3862718/gotovina-komentirao-hos-ovce-u-kninu-u-svemu-pa-i-u-slobodi-postoji-disciplina/|title=Gotovina komentirao HOS-ovce u Kninu: 'U svemu pa i u slobodi postoji disciplina'|last=Hina|date=2020-08-05|work=rtl.hr|language=hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807030240/https://www.rtl.hr/vijesti-hr/novosti/hrvatska/3862718/gotovina-komentirao-hos-ovce-u-kninu-u-svemu-pa-i-u-slobodi-postoji-disciplina/|archive-date=7 August 2020|accessdate=2020-08-07}}</ref> Србија одржала комеморација на мостот Рача над [[Сава|реката Сава]], додека на мостот било поставено табло со актери облечени како бегалци кои седат во автомобили и трактори од југословенскиот период. ==Наводи== {{Reflist|20em}} ==Извори== ;Книги {{Refbegin|2}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=b3fLRcHYSVAC|title=Diplomacy on the Edge: Containment of Ethnic Conflict and the Minorities Working Group of the Conferences on Yugoslavia|first=Geert-Hinrich|last=Ahrens|publisher=[[Woodrow Wilson Center Press]]|year=2007|isbn=978-0-8018-8557-0|location=Washington, D.C.}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=pXygFoqg-G0C|title=Twilight of Impunity: The War Crimes Trial of Slobodan Milosevic|first=Judith|last=Armatta|publisher=[[Duke University Press]]|year=2010|isbn=978-0-8223-4746-0|location=Durham, North Carolina}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TJ3CzP2MiZUC|title=The Market for Force: The Consequences of Privatizing Security|first=Deborah D.|last=Avant|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2005|isbn=978-0-521-61535-8|location=Cambridge, England}} *{{cite book|ref={{harvid|CIA|2002}}|url=https://books.google.com/books?id=it1IAQAAIAAJ|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995|publisher=Central Intelligence Agency|author=[[Central Intelligence Agency]], Office of Russian and European Analysis|year=2002|oclc=50396958|location=Washington, D.C.|isbn=978-0160664724}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=5jrHOKsU9pEC|title=The Balkans: A Post-Communist History|first1=Robert|last1=Bideleux|first2=Ian|last2=Jeffries|publisher=Routledge|year=2006|isbn=978-0-415-22962-3|location=London}} *{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=lVBB1a0rC70C|title=Eastern Europe: An Introduction to the People, Lands, and Culture|publisher=[[ABC-CLIO]]|first=Mark|last=Biondich|chapter=Croatia|editor=Richard C. Frucht|year=2004|isbn=978-1-57607-800-6|location=Santa Barbara, California|url-access=registration|url=https://archive.org/details/easterneuropeint0000unse}} *{{cite book|last=Blaskovich|first=Jerry|title=Anatomy of Deceit: An American Physician's First-hand Encounter with the Realities of the War in Croatia|publisher=Dunhill Publishing|year=1997|isbn=978-0-935016-24-6|url=https://archive.org/details/anatomyofdeceita00blas|url-access=registration|location=Sonoma, California}} *{{cite book|title=Confronting the Yugoslav Controversies: A Scholars' Initiative|chapter-url=https://docs.lib.purdue.edu/purduepress_ebooks/28/|editor=Charles W. Ingrao|editor2=Thomas Allan Emmert|chapter=The War in Croatia, 1991–1995|first1=Mile|last1=Bjelajac|first2=Ozren|last2=Žunec|publisher=[[Purdue University Press]]|year=2009|isbn=978-1-55753-533-7|location=West Lafayette, Indiana}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UhT4G7aXK9oC|title=Nato's 'Peace Enforcement' Tasks and 'Policy Communities': 1990–1999|first=Giovanna|last=Bono|publisher=Ashgate Publishing|year=2003|isbn=978-0-7546-0944-5|location=Farnham, England}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-4eKmp_qu_QC|title=The War in Bosnia Herzegovina: Ethnic Conflict and International Intervention|first1=Steven L.|last1=Burg|first2=Paul S.|last2=Shoup|publisher=[[M.E. Sharpe]]|year=2000|isbn=978-1-56324-309-7|location=Armonk, New York}} *{{cite book|title=Confronting the Yugoslav Controversies: A Scholars' Initiative|pages=492|chapter-url=https://docs.lib.purdue.edu/purduepress_ebooks/28/|editor=Charles W. Ingrao|editor2=Thomas Allan Emmert|chapter=Ethnic Cleansing and War Crimes, 1991–1995|first=Marie-Janine|last=Calic|publisher=[[Purdue University Press]]|year=2009|isbn=978-1-55753-533-7|location=West Lafayette, Indiana}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=373cAwAAQBAJ|title=International Trials and Reconciliation: Assessing the Impact of the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia|first=Janine Natalya|last=Clark|publisher=[[Routledge]]|year=2014|isbn=978-1-31797-475-8|location=London, England}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=kNMrdbug4S0C|title=Getting to Dayton: The Making of America's Bosnia Policy in 1995|first=Ivo H.|last=Daalder|author-link=Ivo Daalder|publisher=[[Brookings Institution Press]]|year=2000|isbn=978-0-8157-1692-1|location=Washington, D.C.}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7AgoAQAACAAJ|title=Krajina kroz vijekove|trans-title=Krajina through centuries|first=Mile|last=Dakić|publisher=Akademija Ivo Andrić|year=2001|isbn=978-8682507376|location=Belgrade, Serbia}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AZJtWi-zF4IC|title=Victory for Hire: Private Security Companies' Impact on Military Effectiveness|first=Molly|last=Dunigan|publisher=[[Stanford University Press]]|isbn=978-0-8047-7459-8|year=2011|location=Palo Alto, California}} *{{cite book|title=Eastern Europe and the Commonwealth of Independent States|year=1999|url=https://books.google.com/books?id=qmN95fFocsMC|ref={{harvid|EECIS|1999}}|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-85743-058-5|location=London, England}} *{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Mvjm82mAKfkC|title=War and Change in the Balkans: Nationalism, Conflict and Cooperation|editor=Brad K. Blitz|chapter=Negotiating Peace in Croatia: A Personal Account of the Road to Erdut|author-link=Peter Galbraith|first=Peter|last=Galbraith|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-521-67773-8|location=Cambridge}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aLZlX13le_wC|title=Revolution and Change in Central and Eastern Europe: Political, Economic, and Social Challenges|first=Minton F.|last=Goldman|publisher=M.E. Sharpe|year=1997|isbn=978-1-56324-758-3|location=Armonk, New York}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-TTJ6y_o7ysC|title=The Hour of Europe: Western Powers and the Breakup of Yugoslavia|first=Josip|last=Glaurdić|publisher=[[Yale University Press]]|year=2011|isbn=978-0-30016-629-3|location=New Haven, Connecticut}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=pSxJdE4MYo4C|title=Croatia: A History|author-link=Ivo Goldstein|first=Ivo|last=Goldstein|publisher=[[C. Hurst & Co.]]|year=1999|isbn=978-1-85065-525-1|location=London, England}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mDEUKWSzNncC|title=War in a Time of Peace: Bush, Clinton and the Generals|author-link=David Halberstam|first=David|last=Halberstam|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|isbn=978-0-7475-6301-3|year=2003|location=London}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=esyXIAjASlMC|title=Nato's Gamble: Combining Diplomacy and Airpower in the Kosovo Crisis, 1998–1999|first=Dag|last=Henriksen|publisher=[[Naval Institute Press]]|year=2007|isbn=978-1-59114-358-1|location=Annapolis, Maryland}} *{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=oFXdiS25N78C|editor-first=Sabrina P.|editor-last=Ramet|title=Central and Southeast European Politics Since 1989|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=978-1-139-48750-4|chapter=The War of Yugoslav Succession|first=Marko Attila|last=Hoare|pages=111–136|location=Cambridge}} *{{cite book|last=Hockenos|first=Paul|year=2003|title=Homeland Calling: Exile Patriotism and the Balkan Wars|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, New York|isbn=978-0-8014-4158-5|url=https://books.google.com/books?id=e4pAs4JYSAMC}} *{{cite book|title= Encyclopedia of War Crimes and Genocide |first1= Leslie Alan |last1= Horvitz |first2= Christopher | last2= Catherwood |author-link2= Christopher Catherwood |publisher= [[Infobase Publishing]] |year=2014|isbn=978-1438110295}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=7ywz66COjPAC|title=Britain And the Balkans: 1991 Until the Present|first=Carole|last=Hodge|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-29889-6|year=2006|location=London}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/toendwar00holb_0|url-access=registration|title=To End a War|first=Richard|last=Holbrooke|author-link=Richard Holbrooke|publisher=[[Modern Library]]|year=1999|isbn=978-0-375-75360-2|location=New York}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZgLko7wjK04C|title=Milosevic: A Biography|first=Adam|last=LeBor|isbn=978-0-30010-317-5|year=2002|publisher=[[Yale University Press]]|location=[[New Haven, Connecticut]]}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QfK3q9vSeOMC|title=Claiming Ownership in Postwar Croatia: The Dynamics of Property Relations and Ethnic Conflict in the Knin Region|first=Carolin|last=Leutloff-Grandits|isbn=978-3-8258-8049-1|year=2006|publisher=LIT Verlag Münster|location=Münster}} *{{cite book|url=http://www.centardomovinskograta.hr/pdf/izdanja2/Oluja.pdf|title=Oluja|language=hr|trans-title=Storm|first=Davor|last=Marijan|publisher=Croatian Memorial Documentation Centre of the Homeland War of the [[Government of Croatia]]|isbn=978-953-7439-08-8|year=2007|location=Zagreb|access-date=9 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231063832/http://www.centardomovinskograta.hr/pdf/izdanja2/Oluja.pdf|archive-date=31 December 2014|url-status=dead}} *{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=T1vFM-R34TYC|title=The OMRI Annual Survey of Eastern Europe and the Former Soviet Union, 1995: Building Democracy|editor=Josephine Schmidt|chapter=Serbian Leader Stays Ahead of the Game|first=Stan|last=Markotich|year=1996|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-1-56324-924-2|location=Armonk, New York}} *{{cite book|last=Mojzes|first=Paul|year=2011|title=Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the 20th Century|publisher=Rowman & Littlefield|location=[[Plymouth]]|isbn=978-1-4422-0663-2|url=https://books.google.com/books?id=KwW2O7v7CUcC}} *{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=kAn9twAACAAJ|title=Deliberate Force: A Case Study in Effective Air Campaigning|editor=Robert C. Owen|chapter=The Demise of Yugoslavia and the Destruction of Bosnia: Strategic Causes, Effects, and Responses|first=Karl|last=Mueller|year=2000|isbn=978-1585660766|publisher=[[Air University Press]]|location=Montgomery, Alabama|url=https://archive.org/details/deliberateforcec0000unse}} *{{cite book |last1=Mulaj |first1=Kledja |title=Politics of Ethnic Cleansing: Nation-state Building and Provision of In/security in Twentieth-century Balkans |date=2008 |publisher=Lexington Books |location=Lanham, Maryland |isbn=978-0-7391-1782-8}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lIDkGPfxQrMC|title=War in the Balkans, 1991–2002|publisher=[[Strategic Studies Institute]]|first=R. Craig|last=Nation|year=2003|isbn=978-1-58487-134-7|location=Carlisle, Pennsylvania}}{{Dead link|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=2fCFgHXEIuAC|title=Turning the Tide of War: 50 Battles That Changed the Course of Modern History|publisher=[[Hamlyn (publishers)|Hamlyn]]|first=Tim|last=Newark|year=2005|isbn=978-0-681-33787-9|location=London}} *{{cite book|last1=Pearl|first1=Daniel|author-link=Daniel Pearl|author-link2=Helene Cooper|first2=Helene|last2=Cooper|year=2002|url=https://books.google.com/books?id=BInS_EkHIUsC|title=At Home in the World: Collected Writings from The Wall Street Journal|publisher=[[Simon & Schuster]]|isbn=978-0-7432-4317-9|access-date=31 December 2012|location=New York}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC|title=The Three Yugoslavias: State-Building And Legitimation, 1918–2006|first=Sabrina P.|last=Ramet|publisher=[[Indiana University Press]]|year=2006|isbn=978-0-253-34656-8|location=Bloomington}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=LIAOo5oYThUC|title=Democratic Transition in Croatia: Value Transformation, Education & Media|first1=Sabrina P.|last1=Ramet|first2=Davorka|last2=Matić|publisher=[[Texas A&M University Press]]|year=2007|isbn=978-1-58544-587-5|location=College Station}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/decisivebattlesf0000rile|url-access=registration|title=Decisive Battles: From Yorktown to Operation Desert Storm|first=Jonathon|last=Riley|author-link=Jonathon Riley (British Army officer)|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|year=2010|isbn=978-1-84725-250-0|location=London}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=E1arEzpHp04C|title=The U.S. Media and Yugoslavia: 1991–1995|first=James J.|last=Sadkovich|publisher=[[Greenwood Publishing Group]]|year=1998|isbn=978-0-275-95046-0|location=Westport, Connecticut}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=uWl5WE2riGUC|title=The UN International Criminal Tribunals: The Former Yugoslavia, Rwanda and Sierra Leone|first=William A.|last=Schabas|year=2006|isbn=978-0-521-84657-8|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge}} *{{cite book|url=https://www.scribd.com/doc/2867332/Mr-Milisav-Sekulic-Knin-Je-Pao-U-Beogradu|title=Knin je pao u Beogradu|language=sr|trans-title=Knin was lost in Belgrade|first=Milisav|last=Sekulić|year=2000|publisher=Nidda Verlag|oclc=47749339|location=Bad Vilbel, Germany|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111022559/http://www.scribd.com/doc/2867332/Mr-Milisav-Sekulic-Knin-Je-Pao-U-Beogradu|archive-date=11 November 2013}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-90jLdliTFUC|title=Kosovo's Refugees in the European Union|first=Joanne|last=van Selm|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]|year=2000|isbn=978-1-85567-641-1|location=London}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=sfcpsAoSoewC|title=Croatia: A Nation Forged in War|first=Marcus|last=Tanner|year=2001|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-09125-0|location=New Haven, Connecticut}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cJM0z-eATfQC|title=Nordic, Central & Southeastern Europe 2012|first=Wayne C.|last=Thompson|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|isbn=978-1-61048-891-4|year=2012|location=Lanham, Maryland}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=G5Px01NrM7QC|title=The Yugoslav Wars (1): Slovenia & Croatia 1991–95|first=Nigel|last=Thomas|year=2006|publisher=[[Osprey Publishing]]|isbn=978-1-84176-963-9|location=Oxford, England}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=IDzmXEDJFX8C|title=Serbia Under Milošević: Politics in the 1990s|first=Robert|last=Thomas|year=1999|publisher=[[C. Hurst & Co.]]|isbn=978-1-85065-367-7|location=London, England}} *{{cite book|author1-last=Toal|author1-first=Gerard|author2-last=Dahlman|author2-first=Carl T.|year=2011|title=Bosnia Remade: Ethnic Cleansing and Its Reversal|publisher=[[Oxford University Press]]|location=[[New York City|New York]]|isbn=978-0-19-973036-0|url=https://books.google.com/books?id=Q1TrvGxJeasC}} *{{cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=i9zyRYYIJK4C|title=The United Nations Security Council and War: The Evolution of Thought and Practice Since 1945|editor=Vaughan Lowe|editor2=Adam Roberts|editor3=Jennifer Welsh|editor4=Dominik Zaum|first=Susan L.|last=Woodward|publisher=[[Oxford University Press]]|year=2010|isbn=978-0-19-161493-4|chapter=The Security Council and the Wars in the Former Yugoslavia|location=Oxford, England}} *{{cite book|last=Sadat|first=Leila Nadya|url=https://books.google.com/books?id=38FWDwAAQBAJ&pg=PA403|title=Seeking Accountability for the Unlawful Use of Force|publisher=Cambridge University Press|year=2018|isbn=978-1316941423}} *{{cite book |last1=Wrage |first1=Stephen |last2=Cooper |first2=Scott |title=No Fly Zones and International Security: Politics and Strategy |date=2019 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-1-317-08718-2 |url=https://books.google.com/books?id=ntSNDwAAQBAJ&dq=%22operation+storm%22+decisive&pg=PT72 }} {{refend}} ;Вести {{Refbegin|2}} *{{cite web |ref={{harvid|Balkan Insight|7 August 2015}} |url=http://www.balkaninsight.com/rs/article/za-decu-ubijenu-u-izbegli%C4%8Dkoj-koloni-jo%C5%A1-niko-nije-ka%C5%BEnjen-08-06-2015 |publisher=[[Balkan Insight]] |title=Petrovačka cesta, zločin bez kazne |trans-title=No Convictions for Petrovačka cesta |language=sr |date=7 August 2015 |archive-date=2 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002053337/http://www.balkaninsight.com/rs/article/za-decu-ubijenu-u-izbegli%C4%8Dkoj-koloni-jo%C5%A1-niko-nije-ka%C5%BEnjen-08-06-2015 |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|B92|4 August 2012}} |url=http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2012&mm=08&dd=04&nav_id=81620 |publisher=[[B92]] |title=17th anniversary of Operation Storm marked |date=4 August 2012 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130125901/http://www.b92.net/eng/news/politics-article.php?yyyy=2012&mm=08&dd=04&nav_id=81620 |url-status=dead}} *{{cite web |ref={{harvid|Index.hr|5 August 2011}} |publisher=[[Index.hr]] |language=hr |title=Oluja: 16 godina od hrvatskog rušenja Velike Srbije |trans-title=Storm: 16 years since Croatia toppled Greater Serbia |first=Zvonko |last=Alač |date=5 August 2011 |url=http://www.index.hr/mobile/clanak.aspx?category=&id=505183 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130130028/http://www.index.hr/mobile/clanak.aspx?category=&id=505183 |url-status=dead}} *{{cite news |ref={{harvid|RFE|20 August 2010}} |publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] |url=http://www.slobodnaevropa.org/content/hrvatska_oluja_vojska_mpri/2133466.html |title=Tvrdnje da je MPRI pomagao pripremu 'Oluje' izmišljene |language=hr |trans-title=Claims that the MPRI helped prepare the 'Storm' are fabrications |date=20 August 2010 |first=Ankica |last=Barbir-Mladinović |newspaper=Radio Slobodna Evropa |archive-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100829200648/http://www.slobodnaevropa.org/content/hrvatska_oluja_vojska_mpri/2133466.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Guardian|8 July 2001}} |newspaper=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2001/jul/08/warcrimes.balkans1 |title=Guns secret set to haunt US |last1=Beaumont |first1=Peter |last2=Vulliamy |first2=Ed |date=8 July 2001 |archive-date=25 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130825095407/https://www.theguardian.com/world/2001/jul/08/warcrimes.balkans1 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Independent|10 October 1992}} |newspaper=[[The Independent]] |url=https://www.independent.co.uk/news/world/croatia-built-web-of-contacts-to-evade-weapons-embargo-1556500.html |title=Croatia built 'web of contacts' to evade weapons embargo |first=Christopher |last=Bellamy |date=10 October 1992 |archive-date=10 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110025827/http://www.independent.co.uk/news/world/croatia-built-web-of-contacts-to-evade-weapons-embargo-1556500.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|31 July 1995}} |url=https://www.nytimes.com/1995/07/31/world/croats-confident-as-battle-looms-over-serbian-area.html |title=Croats Confident As Battle Looms Over Serbian Area |newspaper=[[The New York Times]] |date=31 July 1995 |author-link=Raymond Bonner |first=Raymond |last=Bonner |archive-date=6 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106111022/http://www.nytimes.com/1995/07/31/world/croats-confident-as-battle-looms-over-serbian-area.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|4 August 1995}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/08/04/world/croatian-army-begins-attack-on-rebel-serbs.html |title=Croatian Army Begins Attack on Rebel Serbs |first=Raymond |last=Bonner |date=4 August 1995 |archive-date=6 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106041112/http://www.nytimes.com/1995/08/04/world/croatian-army-begins-attack-on-rebel-serbs.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|17 August 1995}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/08/17/world/dubrovnik-finds-hint-of-deja-vu-in-serbian-artillery.html |title=Dubrovnik Finds Hint of Deja Vu in Serbian Artillery |first=Raymond |last=Bonner |date=17 August 1995 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002145315/http://www.nytimes.com/1995/08/17/world/dubrovnik-finds-hint-of-deja-vu-in-serbian-artillery.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|13 August 1995}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/08/13/weekinreview/the-world-the-serbs-caravan-of-fear.html |title=The Serbs' Caravan of Fear |first=Raymond |last=Bonner |date=13 August 1995 |archive-date=6 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106041210/http://www.nytimes.com/1995/08/13/weekinreview/the-world-the-serbs-caravan-of-fear.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|2 May 1995}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/05/02/world/croatia-hits-area-rebel-serbs-hold-crossing-un-lines.html |title=Croatia hits area rebel Serbs hold, crossing U.N. lines |first=Roger |last=Cohen |author-link=Roger Cohen |date=2 May 1995 |archive-date=30 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130930191745/http://www.nytimes.com/1995/05/02/world/croatia-hits-area-rebel-serbs-hold-crossing-un-lines.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|24 September 1991}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1991/09/24/world/serbs-and-croats-seeing-war-in-different-prisms.html |title=Serbs and Croats: Seeing War in Different Prisms |first=Alan |last=Cowell |author-link=Alan S. Cowell |date=24 September 1991 |archive-date=13 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013044908/http://www.nytimes.com/1991/09/24/world/serbs-and-croats-seeing-war-in-different-prisms.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Independent|27 November 1994}} |url=https://www.independent.co.uk/news/bihac-fears-massacre-1439958.html |newspaper=The Independent |title=Bihac fears massacre |first1=Emma |last1=Daly |first2=Andrew |last2=Marshall |date=27 November 1994 |archive-date=9 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121109142316/http://www.independent.co.uk/news/bihac-fears-massacre-1439958.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Independent|9 August 1995 (a)}} |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/world/bosnian-serb-leader-accuses-milosevic-of-treason-1595407.html |title=Bosnian Serb leader accuses Milosevic of treason |date=9 August 1995 |first=Emma |last=Daly |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130130935/http://www.independent.co.uk/news/world/bosnian-serb-leader-accuses-milosevic-of-treason-1595407.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|HRT|5 August 2012}} |publisher=[[Croatian Radiotelevision]] |language=hr |url=http://www.hrt.hr/index.php?id=vijesti-clanak&tx_ttnews%5Btt_news%5D=175551&cHash=5a41649d1d |title=Dan pobjede i 17. obljetnica Oluje |trans-title=Victory Day and the 17th Anniversary of the Storm |date=5 August 2012 |archive-date=17 February 2013 |archive-url=https://archive.today/20130217175048/http://www.hrt.hr/index.php?id=vijesti-clanak&tx_ttnews%5Btt_news%5D=175551&cHash=5a41649d1d |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|3 March 1991}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1991/03/03/world/belgrade-sends-troops-to-croatia-town.html |first=Stephen |last=Engelberg |title=Belgrade Sends Troops to Croatia Town |date=3 March 1991 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002222925/http://www.nytimes.com/1991/03/03/world/belgrade-sends-troops-to-croatia-town.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|B92|19 April 2011}} |publisher=B92 |url=http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2011&mm=04&dd=19&nav_id=73883 |title=Ex-U.S. envoy: No ethnic cleansing in Croatia |date=19 April 2011 |archive-date=21 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110421030436/http://www.b92.net/eng/news/region-article.php?yyyy=2011&mm=04&dd=19&nav_id=73883 |url-status=dead}} *{{cite news |ref={{harvid|Time|14 August 1995}} |first=Kevin |last=Fedarko |title=The Guns of August |newspaper=[[Time (magazine)|Time]] |date=14 August 1995 |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,983292,00.html |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130125510/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,983292,00.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|Time|11 September 1995}} |newspaper=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,983401-1,00.html |title=NATO and the Balkans: Louder than words |first=Kevin |last=Fedarko |date=11 September 1995 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130125318/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,983401-1,00.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|12 November 1995}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1995/11/13/world/serbs-in-croatia-resolve-key-issue-by-giving-up-land.html |title=Serbs in Croatia resolve key issue by giving up land |author-link=Chris Hedges |first=Chris |last=Hedges |date=12 November 1995 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002144122/http://www.nytimes.com/1995/11/13/world/serbs-in-croatia-resolve-key-issue-by-giving-up-land.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|30 April 2003}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2003/04/30/world/janko-bobetko-84-is-dead-fought-to-free-croatians.html |title=Janko Bobetko, 84, Is Dead; Fought to Free Croatians |date=30 April 2003 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130131613/http://www.nytimes.com/2003/04/30/world/janko-bobetko-84-is-dead-fought-to-free-croatians.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|15 July 1992}} |url=https://www.nytimes.com/1992/07/15/world/the-walls-and-the-will-of-dubrovnik.html |title=The Walls and the Will of Dubrovnik |newspaper=The New York Times |first=Michael T. |last=Kaufman |author-link=Michael T. Kaufman |date=15 July 1992 |archive-date=14 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614235909/http://www.nytimes.com/1992/07/15/world/the-walls-and-the-will-of-dubrovnik.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|15 July 1995}} |url=https://www.nytimes.com/1995/07/15/world/conflict-balkans-strategy-frustrated-croats-are-openly-preparing-major-assault.html |title=Frustrated Croats Are Openly Preparing a Major Assault on a Serbian Enclave |newspaper=The New York Times |date=15 July 1995 |author-link=Stephen Kinzer |first=Stephen |last=Kinzer |archive-date=8 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108200346/http://www.nytimes.com/1995/07/15/world/conflict-balkans-strategy-frustrated-croats-are-openly-preparing-major-assault.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|Jutarnji list|20 August 2010}} |newspaper=[[Jutarnji list]] |url=http://www.jutarnji.hr/peter-galbraith--srpska-tuzba-nema-sanse-na-sudu-/879419/ |language=hr |title=Peter Galbraith: Srpska tužba nema šanse na sudu |trans-title=Galbraith: Serbian claim stands no chance in court |date=20 August 2010 |first=Tomislav |last=Krasnec |archive-date=23 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100823044919/http://www.jutarnji.hr/peter-galbraith--srpska-tuzba-nema-sanse-na-sudu-/879419 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Seattle Times|16 July 1992}} |newspaper=[[The Seattle Times]] |url=https://archive.seattletimes.com/archive/19920716/1502415/serb-artillery-hits-refugees |title=Serb Artillery Hits Refugees – At Least 8 Die As Shells Hit Packed Stadium |date=16 July 1992 |first=Peter |last=Maass |author-link=Peter Maass |archive-date=5 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105053441/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19920716&slug=1502415 |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|Index.hr|15 March 2012}} |publisher=[[Index.hr]] |url=http://www.index.hr/vijesti/clanak/ministar-branitelja-obisao-novu-masovnu-grobnicu-kod-petrinje-zakopano-osam-zrtava-rata/604507.aspx |title=Ministar branitelja obišao novu masovnu grobnicu: Kod Petrinje zakopano osam žrtava |language=hr |trans-title=Minister of veterans' affairs visits newly found mass grave: Eight victims buried near Petrinja |date=15 March 2012 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130132027/http://www.index.hr/vijesti/clanak/ministar-branitelja-obisao-novu-masovnu-grobnicu-kod-petrinje-zakopano-osam-zrtava-rata/604507.aspx |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|RTS|18 November 2012}} |publisher=[[Radio Television of Serbia]] |url=http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/125/Društvo/1213328/Molitva+za+žrtve+i+ubijenu+pravdu.html |language=sr |title=Molitva za žrtve i ubijenu pravdu |trans-title=A prayer for victims and murdered justice |date=18 November 2012 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130132332/http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/125/Dru%25C5%25A1tvo/1213328/Molitva+za+%25C5%25BErtve+i+ubijenu+pravdu.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|RFE|15 August 1995}} |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=http://www.rferl.org/content/article/1140996.html |title='Sinister' development in Banja Luka exodus |date=15 August 1995 |first=Patrick |last=Moore |archive-date=17 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090217063432/http://www.rferl.org/content/Article/1140996.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|Nacional|17 May 2005}} |publisher=[[Nacional (weekly)|Nacional]] |language=hr |url=http://www.nacional.hr/clanak/18534/oblio-me-znoj-kad-je-tudman-rekao-srbima-da-se-ne-vracaju |title=Oblio me znoj kad je Tuđman rekao Srbima da se ne vraćaju |trans-title=I broke sweat when Tuđman told Serbs not to return |date=17 May 2005 |archive-date=11 February 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110211173356/http://www.nacional.hr/clanak/18534/oblio-me-znoj-kad-je-tudman-rekao-srbima-da-se-ne-vracaju |url-status=dead}} *{{cite web |ref={{harvid|B92|21 November 2012}} |publisher=B92 |url=http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2012&mm=11&dd=21&nav_category=64&nav_id=662121 |language=sr |title=Oluja: B92 otkriva šta se istražuje |trans-title=Storm: B92 reveals what is investigated |date=21 November 2012 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130132707/http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2012&mm=11&dd=21&nav_category=64&nav_id=662121 |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|RTS|3 September 2011}} |publisher=Radio Television of Serbia |language=sr |url=http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/11/Region/1169142/%22Oluja%22+pred+ameri%C4%8Dkim+sudom.html |title="Oluja" pred američkim sudom |trans-title="Storm" before an American court |date=3 September 2011 |archive-date=10 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010041222/http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/11/Region/1169142/%22Oluja%22+pred+ameri%C4%8Dkim+sudom.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|Večernji list|19 July 2010}} |newspaper=[[Večernji list]] |language=hr |url=http://www.vecernji.hr/hrvatska/srpske-izbjeglice-ne-nadamo-se-povratku-u-hrvatsku-169369 |title=Srpske izbjeglice: Ne nadamo se povratku u Hrvatsku |trans-title=Serb refugees: We don't hope to return to Croatia |date=19 July 2010 |first1=Jasmina |last1=Popović |first2=Branimir |last2=Bradarić |first3=Vesna |last3=Brnabić |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130124819/http://www.vecernji.hr/hrvatska/srpske-izbjeglice-ne-nadamo-se-povratku-u-hrvatsku-169369 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|BBC News|5 August 2005}} |url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4747379.stm |publisher=[[BBC News]] |title=Evicted Serbs remember Storm |date=5 August 2005 |first=Matt |last=Prodger |author-link=Matt Prodger |archive-date=23 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023091143/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4747379.stm |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|24sata|13 February 2009}} |publisher=[[24sata (Croatia)]] |url=http://www.24sata.hr/crna-kronika-news/puhovski-srpski-tenkovi-gazili-su-kolonu-izbjeglica-102400 |language=hr |title=Puhovski: Srpski tenkovi gazili su kolonu izbjeglica |trans-title=Puhovski: Serbian tanks ran over a refugee column |date=13 February 2009 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130132915/http://www.24sata.hr/crna-kronika-news/puhovski-srpski-tenkovi-gazili-su-kolonu-izbjeglica-102400 |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|Nacional|3 April 2005}} |publisher=Nacional |url=http://www.nacional.hr/clanak/11371/otkrivena-tajna-brijunskih-vrpci |language=hr |title=Otkrivena tajna brijunskih vrpci |trans-title=Brijuni tapes secret revealed |author-link=Ivo Pukanić |first=Ivo |last=Pukanić |date=3 April 2005 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130133050/http://www.nacional.hr/clanak/11371/otkrivena-tajna-brijunskih-vrpci |url-status=dead}} *{{cite web |ref={{harvid|Nacional|24 May 2005}} |publisher=Nacional |url=https://cryptome.org/us-op-storm.htm |last1=Pukanić |first1=Ivo |title=US Role in Storm |date=24 May 2005 |archive-date=10 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310130321/https://cryptome.org/us-op-storm.htm |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|13 September 1993}} |url=https://www.nytimes.com/1993/09/13/world/rebel-serbs-list-50-croatia-sites-they-may-raid.html |title=Rebel Serbs List 50 Croatia Sites They May Raid |date=13 September 1993 |newspaper=The New York Times |archive-date=29 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229225341/http://www.nytimes.com/1993/09/13/world/rebel-serbs-list-50-croatia-sites-they-may-raid.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|19 August 1990}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1990/08/19/world/roads-sealed-as-yugoslav-unrest-mounts.html |agency=[[Reuters]] |title=Roads Sealed as Yugoslav Unrest Mounts |date=19 August 1990 |archive-date=21 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921063029/http://www.nytimes.com/1990/08/19/world/roads-sealed-as-yugoslav-unrest-mounts.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|Deutsche Welle|4 August 2011}} |publisher=[[Deutsche Welle]] |url=http://www.dw.de/prijepori-oko-broja-žrtava-oluje/a-15296561 |title=Prijepori oko broja žrtava "Oluje" |language=hr |trans-title=Disputes about number of casualties of the "Storm" continue |date=4 August 2011 |first=Dževad |last=Sabljaković |archive-date=14 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814110223/http://www.dw.de/prijepori-oko-broja-%C5%BErtava-oluje/a-15296561 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Baltimore Sun|13 August 1995}} |newspaper=[[The Baltimore Sun]] |url=https://www.baltimoresun.com/1995/08/13/serb-refugees-flex-muscle-in-bosnia-the-war-in-the-balkans/ |title=Serb refugees flex muscle in Bosnia |date=13 August 1995 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130133750/http://articles.baltimoresun.com/1995-08-13/news/1995225015_1_banja-refugees-croats-and-muslims |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Independent|5 August 1995}} |newspaper=The Independent |url=http://www.highbeam.com/doc/1P2-4732312.html |title=Serbia demands international action |first=Michael |last=Sheridan |date=5 August 1995 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130133846/http://www.highbeam.com/doc/1P2-4732312.html |url-status=dead |access-date=25 April 2020}} *{{cite news |ref={{harvid|The Independent|6 August 1995}} |newspaper=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/world/fanatics-turn-on-milosevic-1595056.html |title=Fanatics turn on Milosevic |first=Michael |last=Sheridan |date=6 August 1995 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130133953/http://www.independent.co.uk/news/world/fanatics-turn-on-milosevic-1595056.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Independent|9 August 1995 (b)}} |newspaper=The Independent |title=Belgrade counts cost of ethnic dreams |url=https://www.independent.co.uk/news/world/belgrade-counts-cost-of-ethnic-dreams-1595404.html |first=Michael |last=Sheridan |date=9 August 1995 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130134131/http://www.independent.co.uk/news/world/belgrade-counts-cost-of-ethnic-dreams-1595404.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|12 March 2008}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2008/03/12/world/europe/12hague.html?_r=0 |title=War Crimes Trial Begins for Croatian General Who Worked With Americans |author-link=Marlise Simons |first=Marlise |last=Simons |date=12 March 2008 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130134535/http://www.nytimes.com/2008/03/12/world/europe/12hague.html?_r=3& |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|Nova TV|5 August 2011}} |publisher=[[Nova TV (Croatia)]] |language=hr |title=Sretan vam Dan pobjede i domovinske zahvalnosti |trans-title=Happy victory day and national thanksgiving day |url=http://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/proslava-dana-pobjede-i-domovinske-zahvalnosti.html |date=5 August 2011 |archive-date=30 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030232630/http://dnevnik.hr/vijesti/hrvatska/proslava-dana-pobjede-i-domovinske-zahvalnosti.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Guardian|14 June 1999}} |newspaper=The Guardian |author-link=Jonathan Steele (journalist) |first=Jonathan |last=Steele |url=https://www.theguardian.com/world/1999/jun/14/balkans11 |date=14 June 1999 |title=Break the cycle of abuse |archive-date=24 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130824004028/http://www.theguardian.com/world/1999/jun/14/balkans11 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|2 April 1991}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1991/04/02/world/rebel-serbs-complicate-rift-on-yugoslav-unity.html |title=Rebel Serbs Complicate Rift on Yugoslav Unity |first=Chuck |last=Sudetic |author-link=Chuck Sudetic |date=2 April 1991 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002222938/http://www.nytimes.com/1991/04/02/world/rebel-serbs-complicate-rift-on-yugoslav-unity.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|26 June 1991}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1991/06/26/world/2-yugoslav-states-vote-independence-to-press-demands.html |title=2 Yugoslav States Vote Independence To Press Demands |first=Chuck |last=Sudetic |date=26 June 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121110162855/http://www.nytimes.com/1991/06/26/world/2-yugoslav-states-vote-independence-to-press-demands.html |archive-date=10 November 2012 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|29 June 1991}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1991/06/29/world/conflict-in-yugoslavia-2-yugoslav-states-agree-to-suspend-secession-process.html |title=Conflict in Yugoslavia; 2 Yugoslav States Agree to Suspend Secession Process |first=Chuck |last=Sudetic |date=29 June 1991 |archive-date=14 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614212226/http://www.nytimes.com/1991/06/29/world/conflict-in-yugoslavia-2-yugoslav-states-agree-to-suspend-secession-process.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|18 November 1991}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1991/11/18/world/croats-concede-danube-town-s-loss.html |title=Croats Concede Danube Town's Loss |first=Chuck |last=Sudetic |date=18 November 1991 |archive-date=14 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131114143713/http://www.nytimes.com/1991/11/18/world/croats-concede-danube-town-s-loss.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|3 January 1992}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1992/01/03/world/yugoslav-factions-agree-to-un-plan-to-halt-civil-war.html |title=Yugoslav Factions Agree to U.N. Plan to Halt Civil War |first=Chuck |last=Sudetic |date=3 January 1992 |archive-date=14 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614212247/http://www.nytimes.com/1992/01/03/world/yugoslav-factions-agree-to-un-plan-to-halt-civil-war.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|24 January 1993}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1993/01/24/world/croats-battle-serbs-for-a-key-bridge-near-the-adriatic.html |title=Croats Battle Serbs for a Key Bridge Near the Adriatic |first=Chuck |last=Sudetic |date=24 January 1993 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130135211/http://www.nytimes.com/1993/01/24/world/croats-battle-serbs-for-a-key-bridge-near-the-adriatic.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|Vreme|10 August 2006}} |publisher=[[Vreme]] |language=sr |url=http://www.vreme.com/cms/view.php?id=461755 |title=Oluja, zločin i video kamera |trans-title=Storm, crime and a video camera |first=Filip |last=Švarm |date=10 August 2006 |archive-date=23 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070723151139/http://www.vreme.com/cms/view.php?id=461755 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|Večernji list|27 November 2012}} |newspaper=Večernji list |url=http://www.vecernji.hr/hrvatska/zbog-zlocina-tijekom-oluje-i-nakon-nje-osudjeno-2380-osoba-479955 |title=Zbog zločina tijekom Oluje i nakon nje osuđeno 2380 osoba |language=hr |trans-title=2380 persons convicted for crimes committed during the Storm and afterwards |first=Ivanka |last=Toma |date=27 November 2012 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130123733/http://www.vecernji.hr/hrvatska/zbog-zlocina-tijekom-oluje-i-nakon-nje-osudjeno-2380-osoba-479955 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|The Guardian|16 November 2012}} |newspaper=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2012/nov/16/croatia-war-crime-analysis |title=Croatia's 'war crime' is no longer a crime after UN tribunal verdict |first=Ian |last=Traynor |date=16 November 2012 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130124151/http://www.theguardian.com/world/2012/nov/16/croatia-war-crime-analysis |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|Politika|4 August 2010}} |language=sr |agency=[[Tanjug]] |url=http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/U-Crkvi-svetog-Marka-sluzen-parastos-ubijenima-u-Oluji.sr.html |title=У Цркви светог Марка служен парастос убијенима у Олуји |trans-title=A dirge for killed in Storm held in St. Mark's Church |newspaper=[[Politika]] |date=4 August 2010 |archive-date=4 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404094544/http://www.politika.rs/rubrike/Drustvo/U-Crkvi-svetog-Marka-sluzen-parastos-ubijenima-u-Oluji.sr.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|BBC News|3 February 2015}} |date=3 February 2015 |newspaper=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-31104973 |title=UN court dismisses Croatia and Serbia genocide claims |location=London, England}} *{{cite news |ref={{harvid|ABC News|17 November 2012}} |publisher=[[ABC News (Australia)]] |url=http://www.abc.net.au/news/2012-11-16/un-war-crimes-court-frees-croatian-generals/4377178 |title=UN war crimes court frees Croatian generals |newspaper=ABC News |agency=[[Agence France-Presse]] |date=17 November 2012 |archive-date=30 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130121740/http://www.abc.net.au/news/2012-11-16/un-war-crimes-court-frees-croatian-generals/4377178 |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|Jutarnji list|9 December 2007}} |newspaper=[[Jutarnji list]] |url=http://www.jutarnji.hr/kresimir-cosic--amerikanci-nam-nisu-dali-da-branimo-bihac/234966/ |language=hr |first=Vlado |last=Vurušić |title=Krešimir Ćosić: Amerikanci nam nisu dali da branimo Bihać |trans-title=Krešimir Ćosić: Americans did not let us defend Bihać |date=9 December 2007 |archive-date=28 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101028092334/http://www.jutarnji.hr/kresimir-cosic--amerikanci-nam-nisu-dali-da-branimo-bihac/234966/ |url-status=dead}} *{{cite news |ref={{harvid|The New York Times|13 October 2002}} |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2002/10/13/business/america-s-for-profit-secret-army.html |title=America's For-Profit Secret Army |first=Leslie |last=Wayne |date=13 October 2002 |archive-date=13 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131013133237/http://www.nytimes.com/2002/10/13/business/america-s-for-profit-secret-army.html |url-status=live}} *{{cite news |ref={{harvid|Los Angeles Times|29 January 1992}} |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-01-29-mn-906-story.html |title=Roadblock Stalls U.N.'s Yugoslavia Deployment |newspaper=[[Los Angeles Times]] |first=Carol J. |last=Williams |date=29 January 1992 |archive-date=4 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104093649/http://articles.latimes.com/1992-01-29/news/mn-906_1_deployment-plan |url-status=live}} *{{cite journal |ref={{harvid|B92|20 November 2012}} |journal=B92 |url=https://www.b92.net/eng/news/politics.php?yyyy=2012&mm=11&dd=20&nav_id=83250 |year=2012 |title=Ex-chief prosecutor denounces Hague ruling |access-date=14 November 2018}} {{refend}} ;Меѓународни, владини и невладини извори {{Refbegin|2}} *{{cite web |ref={{harvid|Department of State|8 April 2011}} |publisher=[[United States Department of State]] |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/eur/154418.htm |title=2010 Human Rights Report: Croatia |date=8 April 2011}} *{{cite web |ref={{harvid|UNHCR|2013}} |url=http://www.unhcr.org/pages/49e48d7d6.html |title=2013 Regional Operations Profile – South-Eastern Europe |publisher=[[United Nations High Commissioner for Refugees]] |archive-date=30 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030001058/http://www.unhcr.org/pages/49e48d7d6.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|ICTY|16 November 2012}} |publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]] |title=Appeals Judgement Summary for Ante Gotovina and Mladen Markač |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/acjug/en/121116_summary.pdf |date=16 November 2012}} *{{cite web |ref={{harvid|ICTY|November 2012}} |publisher=[[International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia]] |title=Appeals Judgement for Ante Gotovina and Mladen Markač |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/acjug/en/121116_judgement.pdf |date=16 November 2012}} *{{cite book |ref={{harvid|HRW 18-7|2006}} |url=https://books.google.com/books?id=7pW6swTFuGoC |title=Croatia, a Decade of Disappointment: Continuing Obstacles to the Reintegration of Serb Returnees |publisher=[[Human Rights Watch]] |year=2006}} *{{cite web |ref={{harvid|Department of State|31 January 1994}} |url=http://www.hri.org/docs/USSD-Rights/93/Croatia93.html |title=Croatia human rights practices, 1993; Section 2, part d |publisher=United States Department of State |date=31 January 1994 |archive-date=5 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105051829/http://www.hri.org/docs/USSD-Rights/93/Croatia93.html |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|HRW|1996}} |url=https://www.hrw.org/reports/pdfs/c/croatia/croatia968.pdf |title=Croatia: Impunity for abuses committed during "Operation Storm" and the denial of the right of refugees to return to the Krajina |publisher=[[Human Rights Watch]] |date=August 1996}} *{{cite web |ref={{harvid|Office of the President}} |publisher=[[Office of the President of Croatia]] |url=http://www.predsjednik.hr/VlakSlobode |language=hr |title=Govori Predsjednika Tuđmana u Vlaku slobode |trans-title=Speeches of the President Tuđman in the Freedom Train |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130140217/http://www.predsjednik.hr/VlakSlobode |url-status=dead}} *{{cite web |ref={{harvid|HRW|1 January 1999}} |url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=country&category=&publisher=HRW&type=&coi=HRV&rid=&docid=3ae6a8b724&skip=0 |publisher=[[Human Rights Watch]] |title=Human Rights Watch World Report 1999 – Croatia |date=1 January 1999 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130123928/http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=country&category=&publisher=HRW&type=&coi=HRV&rid=&docid=3ae6a8b724&skip=0 |url-status=live}} *{{cite journal |ref={{harvid|Narodne novine|7 July 1998}} |journal=[[Narodne novine]] |url=http://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1998_07_92_1248.html |date=7 July 1998 |language=hr |title=Izviješće Vlade Republike Hrvatske o dosadašnjem tijeku povratka i zbrinjavanju prognanika, izbjeglica i raseljenih osoba |trans-title=Report of the Government of the Republic of Croatia on progress of return of and care for refugees and displaced persons}} *{{cite web |ref={{harvid|ICTY|15 April 2011 (a)}} |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/tjug/en/110415_summary.pdf |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |title=Judgement Summary for Gotovina et al. |date=15 April 2011}} *{{cite web |ref={{harvid|NATO|4 July 1997}} |url=http://www.nato.int/docu/comm/1997/970708/infopres/e-bpfy.htm |title=NATO's Role in Bringing Peace to the Former Yugoslavia |date=4 July 1997 |publisher=[[NATO]] |archive-date=14 November 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081114182106/http://www.nato.int/docu/comm/1997/970708/infopres/e-bpfy.htm |url-status=live}} *{{cite journal |ref={{harvid|Narodne novine|8 October 1991}} |url=http://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1991_10_53_1265.html |journal=[[Narodne novine]] |issue=53 |issn=1333-9273 |language=hr |title=Odluka |trans-title=Decision |date=8 October 1991}} *{{cite web |ref={{harvid|Narodne novine|7 August 1995}} |publisher=Government of Croatia |url=http://digured.hr/cadial/searchdoc.php?query=&lang=hr&bid=TyJuvw9k0ErWujUZ%2B3qO0g%3D%3D |language=hr |title=Odluka o ustanovljenju medalja za sudjelovanje u vojno-redarstvenim operacijama i u iznimnim pothvatima (NN 060/1995) |trans-title=Decision on establishment of medals commemorating partaking of military-policing operations and exceptional efforts (OG 060/1995) |date=7 August 1995 |archive-url=https://archive.today/20130217155914/http://cadial.hidra.hr/searchdoc.php?query=&lang=hr&bid=TyJuvw9k0ErWujUZ%2B3qO0g%3D%3D |archive-date=17 February 2013}} *{{cite web |ref=Transcript Mrksic |title=ICTY Transcript 090619ED |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/trans/en/090619ED.htm |date=19 June 2009 |access-date=29 August 2019 |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia}} *{{cite web |ref=Trial Brief |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/custom5/en/100727.pdf |title=Gotovina Defence Final Trial Brief |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=27 July 2010 |access-date=27 July 2010}} *{{cite web |ref={{harvid|ICTY|15 April 2011 (b)}} |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/tjug/en/110415_judgement_vol1.pdf |title=Prosecutor v. Ante Gotovina, Ivan Čermak, Mladen Markač – Judgement volume I of II |date=15 April 2011}} *{{cite web |ref={{harvid|UNSC|23 August 1995}} |url=https://www.un.org/ga/search/view_doc.asp?symbol=S/1995/730 |date=23 August 1995 |publisher=[[United Nations Security Council]] |title=Report of the Secretary-General Submitted Pursuant to Security Council Resolution 1009 (1995)}} *{{cite web |ref={{harvid|ECOSOC|17 November 1993}} |url=http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/2848af408d01ec0ac1256609004e770b/3e70ccf5ab7cd9c9802566710056e56f?OpenDocument#CONTENTS |title=Situation of human rights in the territory of the former Yugoslavia |publisher=[[United Nations Economic and Social Council]] |date=17 November 1993 |archive-date=12 June 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120612051948/http://www.unhchr.ch/Huridocda/Huridoca.nsf/2848af408d01ec0ac1256609004e770b/3e70ccf5ab7cd9c9802566710056e56f?OpenDocument |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|ICTY|21 May 2001}} |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/ind/en/got-ii010608e.htm |title=The prosecutor of the Tribunal against Ante Gotovina |date=21 May 2001 |archive-date=19 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120919143519/http://www.icty.org/x/cases/gotovina/ind/en/got-ii010608e.htm |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|ICTY|17 May 2007}} |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |url=http://www.icty.org/x/cases/gotovina/ind/en/got-amdjoind070517e.pdf |title=The prosecutor of the Tribunal v. Ante Gotovina, Ivan Čermak, Mladen Markač – Amended jointer indictment |date=17 May 2007}} *{{cite web |ref={{harvid|ICTY|12 June 2007}} |title=The Prosecutor vs. Milan Martic – Judgement |url=http://www.icty.org/x/cases/martic/tjug/en/070612.pdf |publisher=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=12 June 2007}} *{{cite web |ref={{harvid|UNCRO}} |publisher=[[United Nations]] |url=https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/uncro.htm |title=United Nations Confidence Restoration Operation |archive-date=14 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130414223657/https://www.un.org/en/peacekeeping/missions/past/uncro.htm |url-status=live}} *{{cite web |ref={{harvid|UNHCR|20 June 2001}} |publisher=United Nations High Commissioner for Refugees |url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=country&category=&publisher=USCRI&type=&coi=HRV&rid=&docid=3b31e1601c&skip=0 |title=U.S. Committee for Refugees World Refugee Survey 2001 – Croatia |date=20 June 2001 |archive-date=30 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131130123447/http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=country&category=&publisher=USCRI&type=&coi=HRV&rid=&docid=3b31e1601c&skip=0 |url-status=live}} *{{cite journal |ref={{harvid|Narodne novine|27 September 1996}} |journal=[[Narodne novine]] |url=http://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/265079.html |language=hr |title=Zakon o općem oprostu |trans-title=General Amnesty Act |issue=80 |date=27 September 1996}} *{{cite web |ref={{harvid|ICJ|3 February 2015}} |title=Application of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Croatia v. Serbia) |url=http://www.icj-cij.org/docket/files/118/18422.pdf |publisher=[[International Court of Justice]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304000533/http://www.icj-cij.org/docket/files/118/18422.pdf |location=The Hague |archive-date=4 March 2016}} *{{cite web |ref={{harvid|Amnesty|1 January 2017}} |title=Amnesty International report 2016/2017 |url=https://www.amnesty.nl/content/uploads/2017/02/POL1048002017ENGLISH.pdf?x93624 |publisher=[[Amnesty International]] |date=1 January 2017}} *{{cite journal |last=Borda |first=A.Z. |journal=Tilburg Law Review |volume=211 |issue=Spring |year=2013 |title=The Use of Precedent as Subsidiary Means and Sources of International Criminal Law |pages=65–82 |doi=10.1163/22112596-01802002 |doi-access=free}} *{{cite journal |journal=Military Law Review |url=https://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/Military_Law_Review/pdf-files/211-spring-2012.pdf |volume=211 |issue=Spring |year=2012 |title=Margin of error: Potential pitfalls of the ruling in the Prosecutor v. Ante Gotovina |first=Walter B. |last=Huffman |pages=1–56 |issn=0026-4040 |publisher=[[The Judge Advocate General's Legal Center and School]] |access-date=13 January 2013}} *{{cite journal |journal=Cambridge International Law Journal |url=http://cilj.co.uk/2012/11/19/the-icty-appeals-judgement-in-prosecutor-v-gotovina-and-markac-scratching-below-the-surface-2/ |year=2012 |title=The ICTY Appeals Judgement in Prosecutor v Gotovina and Markač: Scratching below the Surface |first=Henri |last=Decoeur |access-date=5 August 2018}} *{{cite journal |ref={{sfnRef|The Direct and Indirect Approaches to Precedent in International Criminal Courts and Tribunals|2014}} |journal=Melbourne Journal of International Law |url=https://arro.anglia.ac.uk/306869/1/Zammit%20Borda%20-%20The%20Use%20of%20Precedent.pdf |volume=14 |year=2014 |title=The Direct and Indirect Approaches to Precedent in International Criminal Courts and Tribunals |author=A.Z. Borda |pages=608–642 |access-date=5 August 2018 |archive-date=23 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180723112302/https://arro.anglia.ac.uk/306869/1/Zammit%20Borda%20-%20The%20Use%20of%20Precedent.pdf |url-status=dead}} *{{cite journal |ref={{sfnRef|Acquittal of Gotovina and Haradinaj|2014}} |journal=Swisspeace |url=http://www.swisspeace.ch/fileadmin/user_upload/Media/Publications/WP_1_2014.pdf |year=2014 |title=Acquittal of Gotovina and Haradinaj |author=B. Jones |display-authors=etal |pages=1–35 |access-date=5 August 2018 |archive-date=26 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230426201403/https://www.swisspeace.ch/fileadmin/user_upload/Media/Publications/WP_1_2014.pdf |url-status=dead}} *{{cite journal |ref={{harvid|The Hague Institute|2014}} |journal=[[The Hague Institute for Global Justice]] |url=https://www.thehagueinstituteforglobaljustice.org/wp-content/uploads/2015/10/PB13-Gotovina-Perisic-Sainovic-Appeal-Judgments.pdf |year=2014 |title=The Gotovina, Perisic and Sainovic Appeal Judgments: Implications for International Criminal Justice Mechanisms |author=Sash Jayawardane, Charlotte Divin |access-date=14 November 2018 |archive-date=20 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220220135038/https://www.thehagueinstituteforglobaljustice.org/wp-content/uploads/2015/10/PB13-Gotovina-Perisic-Sainovic-Appeal-Judgments.pdf |url-status=dead}} *{{cite journal |ref={{harvid|Blog of the European Journal of International Law|18 November 2012}} |journal=Blog of the European Journal of International Law |url=https://www.ejiltalk.org/the-gotovina-omnishambles/ |year=2012 |title=The Gotovina Omnishambles |author=[[Marko Milanović (professor)|Marko Milanovic]] |access-date=14 November 2018}} *{{cite journal |last=Mirkovic |first=Damir |year=2000 |title=The historical link between the Ustasha genocide and the Croato-Serb civil war: 1991–1995 |journal=Journal of Genocide Research |volume=2 |issue=3 |pages=363–373 |doi=10.1080/713677614 |s2cid=72467680}} *{{cite web |ref={{harvid|HRW|March 1999}} |publisher=[[Human Rights Watch]] |url=https://www.refworld.org/docid/3ae6a7df4.html |title=Second Class Citizens: The Serbs of Croatia |date=March 1999 |access-date=6 August 2020}} {{refend}} == Надворешни врски == {{Commons category|Operation Storm}} * [http://www.hrt.hr/index.php?id=vijesti-clanak&tx_ttnews%5Btt_news%5D=125351&cHash=1e37d52e30 An analysis of Operation Storm and TV footage of the operation], [[Croatian Radiotelevision]], 5 August 2011 {{in lang|hr}} * [https://snv.hr/oluja-u-haagu/media/sg1/sg1-04-vojna-operacija-oluja-en.pdf Military Operation Storm and Its Aftermath] [[Croatian Helsinki Committee|Croatian Helsinki Committee for Human Rights]], Zagreb 2001. *{{cite news |last1=Vladisavljevic |first1=Anja |title=While Croats Celebrate August 1995, Serbs Look Back in Sorrow |url=https://balkaninsight.com/2020/08/05/while-croats-celebrate-august-1995-serbs-look-back-in-sorrow/ |access-date=5 August 2020 |work=[[Balkan Insight]] |date=5 August 2020}} [[Категорија:Судири во 1995 година]] [[Категорија:Хрватска во 1995 година]] [[Категорија:Босна и Херцеговина во 1995 година]] [[Категорија:Етничко чистење во Југословенските војни]] [[Категорија:Воени операции во Хрватската војна за независност]] [[Категорија:Воени злосторства во Хрватската војна за независност]] [[Категорија:Воени операции во Босанската војна]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] fk8wl5zxrqfod7v8ilgp7z2ft3ca90j Операција Бура 0 1390402 5532921 2026-04-01T21:09:26Z Тиверополник 1815 Тиверополник ја премести страницата [[Операција Бура]] на [[Операција „Бура“]] 5532921 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Операција „Бура“]] levszz45bhns2qt2hmsmw6t888jps4y Тор Хушовд 0 1390403 5532924 2026-04-01T21:35:59Z Dandarmkd 31127 Dandarmkd ја премести страницата [[Тор Хушовд]] на [[Тор Хусховд]]: Правилен изговор и со тоа правилен правопис 5532924 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Тор Хусховд]] 28t1nf3uosjy7wwwc89a1ns5wbd0d2s Разговор:Тор Хушовд 1 1390404 5532926 2026-04-01T21:36:00Z Dandarmkd 31127 Dandarmkd ја премести страницата [[Разговор:Тор Хушовд]] на [[Разговор:Тор Хусховд]]: Правилен изговор и со тоа правилен правопис 5532926 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Тор Хусховд]] 7ntjm4qxn3mwgup0x1q7ifsag5c73f4 Сумо 0 1390405 5532932 2026-04-01T22:14:06Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: [[Податотека:Asashoryu fight Jan08.JPG|thumb|right|300px|Борба (''тори-куми'') меѓу [[јокозуна]] [[Асашорју]] и комусуби [[Котошогику]] ([[Јапонија]], 2008).]] Податотека:Sumo ceremony.jpg|thumb|right|300px|Борачи во сумо на церемонијата за заедничко излегување на рингот дохјо околу судијата [[г... 5532932 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Asashoryu fight Jan08.JPG|thumb|right|300px|Борба (''тори-куми'') меѓу [[јокозуна]] [[Асашорју]] и комусуби [[Котошогику]] ([[Јапонија]], 2008).]] [[Податотека:Sumo ceremony.jpg|thumb|right|300px|Борачи во сумо на церемонијата за заедничко излегување на рингот дохјо околу судијата [[гјоџи]]. Септември 2005 г.]] [[File:Yumitori shiki.ogv|thumb|Јумитори-шики]] '''Сумо''' ({{Langx|ja|相撲}}) — вид [[Боречки вештини|боречка вештина]], во која двајца борачи ја одмеруваат својата сила на кружна површина (дохјо). Татковината на овој вид спорт е [[Јапонија]]. Јапонците го вбројуваат сумото во [[Боречки вештини|боречките вештини]]. Традицијата на сумото потекнува од древни времиња, поради што секоја борба е придружена со бројни [[ритуал]]и. Јапонија е признатиот центар на сумото и единствената земја каде што се одржуваат натпревари на професионални рикиши (борачи). Во остатокот од светот постои само љубителско сумо. Современото професионално сумо ги сврзува елементите на [[Спорт|спортот]], боречката вештина, шоуто, традицијата и бизнисот. == Историја == [[Податотека:Ancient Sumo competition.jpg|thumb|left|300px|Дворско сумо]] Првото писмено спомнување на сумото се среќава во „[[Коџики]]“ („Записи за древните нешта“), книга датирана од 712 г., која е најстариот преживеан јапонски летопис. Според легендата наведена таму, пред 2500 години боговите Такемиказучи и Такеминаката се соочиле во сумо-борба за правото на владеење со јапонските острови. Преданието вели дека во првата борба победил Такемиказучи. Сумото се спомнува во старите јапонски текстови од VIII век под името ''сумаи''. Покрај својата основна намена, сумото се поврзувало и со ритуалите на религијата [[Шинтоизам|шинто]]. До ден-денес во некои манастири може да се види ритуална борба меѓу „човек и бог“. Сумото било важен ритуал на императорскиот двор. Претставниците од сите провинции морале да учествуваат во натпреварите на дворот. Покрај храмското и дворското, постоело и улично, народно сумо — борби на силни луѓе или обични граѓани и селани за сопствена забава и забава на толпата. Постоеле и комични борби, како и женско сумо, кое било подложно на ограничувања и практично исчезнало до почетокот на XX век. Се смета дека современиот терен за сумо — ''дохјо'', се појавил околу [[XVI век]], иако формата и големината се менувале со текот на времето (честопати формата била квадратна). Правилата на сумото се определувале во епохата хеиан (794 — 1185). Било забрането влечење за коса, удирање со нозе и удари во главата. [[File:Kimura matazou.jpg|thumb|left|220px|Сумо-борачот Кимура Матацу. Ксилографија на Утагава Јошику]] До XVII век се оформиле два главни вида на сумо: ''канџин-сумо'' (јап. ''勧進相撲'' — „храмско борење“) и ''цуџи-сумо'' (јап. ''辻相撲'' — „борба на уличниот агол“). Првото било добротворно и средствата оделе за развој на градовите и храмовите. Второто било народно и многу популарно меѓу [[Ронин|ронините]]. Поради честите нереди и тепачки, уличното сумо било забрането во 1648 г. од страна на [[Токугава Иемицу]].<ref name="Кайлер">[[iarchive:sumofromritetosp0000cuyl/mode/2up|Cuyler P.L. Sumo: from rite to sport. New York: Weatherhill, 1979.]]</ref> Во 1684 г., ронинот Иказучи Гондају добил право да организира свој турнир со нови правила. Со текот на времето, во водењето на асоцијациите главна улога почнале да играат пензионираните борачи наречени ''тошијори'' („старешини“). Во периодот генроку почнале да се појавуваат ''хеја'' (јап. ''部屋'' — „соби“) — здруженија или екипи на сумо-борачи. Главните тренери на овие екипи се нарекуваат ''ојаката''. [[File:Grand-Kanjin-Sumo-Tournament-by-Utagawa-Kunisada-1846.png|thumb|right|300px|Борба на „канџин-сумо“ во 1843 г.]] Во 1757 г. во градот Едо (денешно [[Токио]]) била формирана асоцијацијата „Едо-сумо Каишо“, која подоцна станала највлијателна. Првиот официјален ранг-список — ''банзуке'', бил составен во 1761 г. Тогаш за првпат почнал да се користи поимот ''озумо'' (јап. ''大相撲'') — буквално „големо сумо“, поим со кој се означуваат официјалните професионални турнири. Во 1927 г. сите регионални асоцијации се споиле во една — денешната Јапонска асоцијација по сумо. Бројот на турнири се менувал низ годините. Од 1958 г. е воведен современиот систем со шест турнири годишно (во јануари, март, мај, јули, септември и ноември). === Палата на сумото === Палатата Рјогоку Кокугикан во Токио е средиштето на јапонското сумо. Сегашната палата е изградена во 1985 г., но салите „Кокугикан“ (Дом на националната боречка вештина) имаат историја подолга од еден век. Ова име за првпат било употребено за сумо-арената изградена во храмот Рјогоку-Екоин во 1909 г. Во периодот едо, парите од турнирите се користеле за јавни потреби (изградба и поправка на храмови). Првиот турнир на сегашната местоположба се одржал во 1768 г., а од 1833 г. храмот Екоин станал постојано место за одржување на редовните пролетни и есенски турнири. Поради тоа што борбите се одржувале на отворено, лошото време често ги продолжувало десетдневните турнири на месец и повеќе. За да се избегне зависноста од временските услови, бил изграден првиот затворен павилјон во европски стил, кој станал знаменитост на Токио. Меѓутоа, зградата двапати била уништувана од пожари (едниот предизвикан од Големиот земјотрес во Канто во 1923 г.) и еднаш од бомбардирањата во 1945 г. Сегашната палата е изградена со најсовремена технологија; традиционалниот подиум и покривот над него можат автоматски да се отстрануваат, а сеизмичката отпорност на објектот е исклучително висока. == Основни податоци == === Терен за борба === Теренот за сумо-борба претставува квадратен подиум висок од 34 до 60 см, наречен [[дохјо]]. Направен е од набиена [[глина]] од посебен вид и е покриен со тенок слој [[песок]]. Борбата се одвива во [[круг]] со [[пречник]] од 4,55 метри, чии граници се означени со плетени [[Јаже|јажиња]] од оризова слама (т.н. „тавара“). Во центарот на дохјото има две бели линии што ги означуваат почетните положби на борачите. Песокот околу кругот („змиско око“) пред борбата внимателно се израмнува со метли за да може точно да се утврди дали некој од противниците ја допрел земјата надвор од кругот. Теренот е полн со [[Шинтоизам|шинтоистички]] симболи: песокот ја симболизира чистотата; фрлањето сол — прочистувањето и протерувањето на злите духови; а настрешницата над теренот (јаката) е изработена во стил на покрив на шинтоистички храм. Четирите украсни реси на аглите ги претставуваат четирите годишни времиња: белата — есента, црната — зимата, зелената — пролетта и црвената — летото. Според древната традиција, на жените им е забранет пристапот на дохјото. === Облека и фризура === Единствената облека на борачот за време на борбата е особен појас наречен „маваши“. Тоа е цврста, широка платнена лента долга 9 метри и широка 80 см. Мавашито се замотува околу голото тело и меѓу нозете, а крајот се прицврстува со јазол на грбот. Доколку појасот се одмота за време на борбата, борачот се дисквалификува. Борачите од највисоките рангови носат маваши од [[свила]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.webcitation.org/65NjTbSGD?url=http://www.e-sanpuku.co.jp/sumo/howto_en.html|title=How to put on mawashi|work=www.webcitation.org|accessdate=2026-04-01}}</ref> Борачите од двете највисоки дивизии носат и посебен, украсен појас наречен „кешо-маваши“, кој наликува на извезен престил и се користи само при ритуалите. Носителите на највисокиот чин, [[јокозуна]], за време на церемониите носат и посебно исплетено дебело јаже (цуна). Косата се собира во традиционална [[пунџа]] на темето. Покрај естетската улога, оваа фризура служи и за ублажување на ударите при падови на глава. Облеката и фризурата на борачите се строго пропишани дури и надвор од натпреварите, во зависност од нивниот ранг. [[Податотека:Gyoji Jan08.JPG|thumb|right|300px|[[Гјоџи]] Кимура Шоносуке]] Судиите ([[гјоџи]]) носат традиционална јапонска облека во стил на дворската мода од периодот муромати. Нивната облека и обувки (или отсуството на обувки кај помладите судии) точно го откриваат нивниот ранг. Задолжителен реквизит на судијата е лепезата наречена „гумбаи“. === Правила === Во сумото е забрането удирање со што било друго освен со отворена дланка, како и удари во очите и во пределот на половите органи. Забрането е влечење за коса, уши, прсти и за делот од мавашито што ги покрива половите органи. Не смеат да се применуваат зафати за давење. Сѐ друго е дозволено, па затоа во арсеналот на борачите влегуваат шлаканици („харите“), туркања, зафати за кој било дозволен дел од телото (особено за појасот), притисок со работ на дланката во грлото („нодова“), како и фрлања и разни видови сопнувања. Борбата започнува со истовремен налет на борачите еден кон друг, по што следи судир („тачиаи“). За добар стил, како и за поуспешна тактика, се смета офанзивната борба. Триковите засновани на избегнување контакт (на пр. „тачиаи-хенка“, односно отстранување во страна на почетокот), иако се дозволени, не се сметаат за „убави“. Поради големата разновидност на техники, ретко кој владее со целиот арсенал, па постојат борачи склони кон зафати во појасот (како [[озеки]] [[Каио Хиројуки|Каио]]) или кон туркање од далечина (како [[Чијотаикаи Рјуџи|Чијотаикаи]]). За одредување на победникот се користат две основни правила: * оној што прв ќе ја допре земјата со кој било дел од телото (освен со стапалата), се смета за поразен; * оној што прв ќе ја допре земјата надвор од кругот, се смета за поразен. За тело се смета сѐ, вклучувајќи ги и врвовите на косата и појасот (освен украсните реси „сагари“). Постои и „принцип на мртво тело“ — ако еден борач падне прв, но неговиот противник веќе бил во безизлезна положба (на пр. бил подигнат и исфрлен), победата му се доделува на напаѓачот. Исто така, победата веднаш му се доделува на оној против кого е извршен забранет зафат (пр. влечење за коса). Веднаш по борбата, судијата на дохјото ([[гјоџи]]) покажува кон победникот со својата лепеза. Одлуката на судијата може да биде оспорена од советот на четворица кружни судии („шимпан“) што седат околу теренот. За разрешување на спорни ситуации, на судиите им е достапна видеоснимка од борбата. Доколку победникот не може да се утврди ниту по советувањето, се одредува повторна борба (''торинаоши''). === Животот на борачот === Учениците се примаат во сумо-школите (''хеја'') по завршување на средно училиште, или како истакнати љубители по завршување универзитет. Горната старосна граница е 23 години за дебитанти и 25 за студенти. При влезот во школата, борачот добива псевдоним — [[шикона]], под кој настапува. Борачите се нарекуваат и ''сумотори'' или ''рикиши''. Формирањето на телото се случува исклучиво преку тренинзи, со зголемување на мускулната маса и тежината. Денот започнува со изгрејсонце. По петчасовен исцрпувачки тренинг на празен стомак, борачите се бањаат во топла бања и задолжително јадат обилно (обично без ограничувања), по што следи тричасовен сон. Привилегиите во животот на борачот зависат од неговиот успех. Рангот одредува каква облека смее да носи, дали смее да користи мобилен телефон и [[интернет]], па дури и дали мора да им служи на постарите колеги во бањата или при јадењето. Овој строг хиерархиски поредок служи како мотив за посилно тренирање. Поради безбедносни причини и минати случки, на борачите им е строго забрането сами да управуваат со автомобил; тие обично користат [[такси]] или посебни [[Комбе|комбиња]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons and category|Professional sumo|Sumo}} * [https://www.sumo.or.jp/En/ Nihon Sumo Kyokai Official Grand Sumo Home Page] * [https://www.nhk.or.jp/nhkworld/en/tv/sumo/ Live-Stream and Video-on-Demand from Grand Sumo Tournament on NHK Japan (english)] * [https://web.archive.org/web/20141223143125/http://www.scgroup.com/sumo/faq/ Sumo FAQ] * [http://sumodb.sumogames.de/ Searchable Sumo Database] * [http://www.sumotalk.com/ Sumo News and Analysis] [[Категорија:Сумо| ]] [[Категорија:Јапонски боречки вештини]] ndhx4hpdtv0habicouznhbon5k6mel0 5532934 5532932 2026-04-01T22:21:46Z Andrew012p 85224 5532934 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Asashoryu fight Jan08.JPG|thumb|right|300px|Борба (''тори-куми'') меѓу [[јокозуна]] [[Асашорју]] и комусуби [[Котошогику]] ([[Јапонија]], 2008).]] [[Податотека:Sumo ceremony.jpg|thumb|right|300px|Борачи во сумо на церемонијата за заедничко излегување на рингот дохјо околу судијата [[гјоџи]]. Септември 2005 г.]] [[File:Yumitori shiki.ogv|thumb|Јумитори-шики]] '''Сумо''' ({{Langx|ja|相撲}}) — вид [[Боречки вештини|боречка вештина]], во која двајца борачи ја одмеруваат својата сила на кружна површина (дохјо). Татковината на овој вид спорт е [[Јапонија]]. Јапонците го вбројуваат сумото во [[Боречки вештини|боречките вештини]]. Традицијата на сумото потекнува од древни времиња, поради што секоја борба е придружена со бројни [[ритуал]]и. Јапонија е признатиот центар на сумото и единствената земја каде што се одржуваат натпревари на професионални рикиши (борачи). Во остатокот од светот постои само љубителско сумо. Современото професионално сумо ги сврзува елементите на [[Спорт|спортот]], боречката вештина, шоуто, традицијата и бизнисот. == Историја == [[Податотека:Ancient Sumo competition.jpg|thumb|left|300px|Дворско сумо]] Првото писмено спомнување на сумото се среќава во „[[Коџики]]“ („Записи за древните нешта“), книга датирана од 712 г., која е најстариот преживеан јапонски летопис. Според легендата наведена таму, пред 2500 години боговите Такемиказучи и Такеминаката се соочиле во сумо-борба за правото на владеење со јапонските острови. Преданието вели дека во првата борба победил Такемиказучи. Сумото се спомнува во старите јапонски текстови од VIII век под името ''сумаи''. Покрај својата основна намена, сумото се поврзувало и со ритуалите на религијата [[Шинтоизам|шинто]]. До ден-денес во некои манастири може да се види ритуална борба меѓу „човек и бог“. Сумото било важен ритуал на императорскиот двор. Претставниците од сите провинции морале да учествуваат во натпреварите на дворот. Покрај храмското и дворското, постоело и улично, народно сумо — борби на силни луѓе или обични граѓани и селани за сопствена забава и забава на толпата. Постоеле и комични борби, како и женско сумо, кое било подложно на ограничувања и практично исчезнало до почетокот на XX век. Се смета дека современиот терен за сумо — ''дохјо'', се појавил околу [[XVI век]], иако формата и големината се менувале со текот на времето (честопати формата била квадратна). Правилата на сумото се определувале во епохата хеиан (794 — 1185). Било забрането влечење за коса, удирање со нозе и удари во главата. [[File:Kimura matazou.jpg|thumb|left|220px|Сумо-борачот Кимура Матацу. Ксилографија на Утагава Јошику]] До XVII век се оформиле два главни вида на сумо: ''канџин-сумо'' (јап. ''勧進相撲'' — „храмско борење“) и ''цуџи-сумо'' (јап. ''辻相撲'' — „борба на уличниот агол“). Првото било добротворно и средствата оделе за развој на градовите и храмовите. Второто било народно и многу популарно меѓу [[Ронин|ронините]]. Поради честите нереди и тепачки, уличното сумо било забрането во 1648 г. од страна на [[Токугава Иемицу]].<ref name="Кайлер">[[iarchive:sumofromritetosp0000cuyl/mode/2up|Cuyler P.L. Sumo: from rite to sport. New York: Weatherhill, 1979.]]</ref> Во 1684 г., ронинот Иказучи Гондају добил право да организира свој турнир со нови правила. Со текот на времето, во водењето на асоцијациите главна улога почнале да играат пензионираните борачи наречени ''тошијори'' („старешини“). Во периодот генроку почнале да се појавуваат ''хеја'' (јап. ''部屋'' — „соби“) — здруженија или екипи на сумо-борачи. Главните тренери на овие екипи се нарекуваат ''ојаката''. [[File:Grand-Kanjin-Sumo-Tournament-by-Utagawa-Kunisada-1846.png|thumb|right|300px|Борба на „канџин-сумо“ во 1843 г.]] Во 1757 г. во градот Едо (денешно [[Токио]]) била формирана асоцијацијата „Едо-сумо Каишо“, која подоцна станала највлијателна. Првиот официјален ранг-список — ''банзуке'', бил составен во 1761 г. Тогаш за првпат почнал да се користи поимот ''озумо'' (јап. ''大相撲'') — буквално „големо сумо“, поим со кој се означуваат официјалните професионални турнири. Во 1927 г. сите регионални асоцијации се споиле во една — денешната Јапонска асоцијација по сумо. Бројот на турнири се менувал низ годините. Од 1958 г. е воведен современиот систем со шест турнири годишно (во јануари, март, мај, јули, септември и ноември). === Палата на сумото === Палатата Рјогоку Кокугикан во Токио е средиштето на јапонското сумо. Сегашната палата е изградена во 1985 г., но салите „Кокугикан“ (Дом на националната боречка вештина) имаат историја подолга од еден век. Ова име за првпат било употребено за сумо-арената изградена во храмот Рјогоку-Екоин во 1909 г. Во периодот едо, парите од турнирите се користеле за јавни потреби (изградба и поправка на храмови). Првиот турнир на сегашната местоположба се одржал во 1768 г., а од 1833 г. храмот Екоин станал постојано место за одржување на редовните пролетни и есенски турнири. Поради тоа што борбите се одржувале на отворено, лошото време често ги продолжувало десетдневните турнири на месец и повеќе. За да се избегне зависноста од временските услови, бил изграден првиот затворен павилјон во европски стил, кој станал знаменитост на Токио. Меѓутоа, зградата двапати била уништувана од пожари (едниот предизвикан од Големиот земјотрес во Канто во 1923 г.) и еднаш од бомбардирањата во 1945 г. Сегашната палата е изградена со најсовремена технологија; традиционалниот подиум и покривот над него можат автоматски да се отстрануваат, а сеизмичката отпорност на објектот е исклучително висока. == Основни податоци == === Терен за борба === Теренот за сумо-борба претставува квадратен подиум висок од 34 до 60 см, наречен [[дохјо]]. Направен е од набиена [[глина]] од посебен вид и е покриен со тенок слој [[песок]]. Борбата се одвива во [[круг]] со [[пречник]] од 4,55 метри, чии граници се означени со плетени [[Јаже|јажиња]] од оризова слама (т.н. „тавара“). Во центарот на дохјото има две бели линии што ги означуваат почетните положби на борачите. Песокот околу кругот („змиско око“) пред борбата внимателно се израмнува со метли за да може точно да се утврди дали некој од противниците ја допрел земјата надвор од кругот. Теренот е полн со [[Шинтоизам|шинтоистички]] симболи: песокот ја симболизира чистотата; фрлањето сол — прочистувањето и протерувањето на злите духови; а настрешницата над теренот (јаката) е изработена во стил на покрив на шинтоистички храм. Четирите украсни реси на аглите ги претставуваат четирите годишни времиња: белата — есента, црната — зимата, зелената — пролетта и црвената — летото. Според древната традиција, на жените им е забранет пристапот на дохјото. === Облека и фризура === Единствената облека на борачот за време на борбата е особен појас наречен „маваши“. Тоа е цврста, широка платнена лента долга 9 метри и широка 80 см. Мавашито се замотува околу голото тело и меѓу нозете, а крајот се прицврстува со јазол на грбот. Доколку појасот се одмота за време на борбата, борачот се дисквалификува. Борачите од највисоките рангови носат маваши од [[свила]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.webcitation.org/65NjTbSGD?url=http://www.e-sanpuku.co.jp/sumo/howto_en.html|title=How to put on mawashi|work=www.webcitation.org|accessdate=2026-04-01}}</ref> Борачите од двете највисоки дивизии носат и посебен, украсен појас наречен „кешо-маваши“, кој наликува на извезен престил и се користи само при ритуалите. Носителите на највисокиот чин, [[јокозуна]], за време на церемониите носат и посебно исплетено дебело јаже (цуна). Косата се собира во традиционална [[пунџа]] на темето. Покрај естетската улога, оваа фризура служи и за ублажување на ударите при падови на глава. Облеката и фризурата на борачите се строго пропишани дури и надвор од натпреварите, во зависност од нивниот ранг. [[Податотека:Gyoji Jan08.JPG|thumb|right|300px|[[Гјоџи]] Кимура Шоносуке]] Судиите ([[гјоџи]]) носат традиционална јапонска облека во стил на дворската мода од периодот муромати. Нивната облека и обувки (или отсуството на обувки кај помладите судии) точно го откриваат нивниот ранг. Задолжителен реквизит на судијата е лепезата наречена „гумбаи“. === Правила === Во сумото е забрането удирање со што било друго освен со отворена дланка, како и удари во очите и во пределот на половите органи. Забрането е влечење за коса, уши, прсти и за делот од мавашито што ги покрива половите органи. Не смеат да се применуваат зафати за давење. Сѐ друго е дозволено, па затоа во арсеналот на борачите влегуваат шлаканици („харите“), туркања, зафати за кој било дозволен дел од телото (особено за појасот), притисок со работ на дланката во грлото („нодова“), како и фрлања и разни видови сопнувања. Борбата започнува со истовремен налет на борачите еден кон друг, по што следи судир („тачиаи“). За добар стил, како и за поуспешна тактика, се смета офанзивната борба. Триковите засновани на избегнување контакт (на пр. „тачиаи-хенка“, односно отстранување во страна на почетокот), иако се дозволени, не се сметаат за „убави“. Поради големата разновидност на техники, ретко кој владее со целиот арсенал, па постојат борачи склони кон зафати во појасот (како [[озеки]] [[Каио Хиројуки|Каио]]) или кон туркање од далечина (како [[Чијотаикаи Рјуџи|Чијотаикаи]]). За одредување на победникот се користат две основни правила: * оној што прв ќе ја допре земјата со кој било дел од телото (освен со стапалата), се смета за поразен; * оној што прв ќе ја допре земјата надвор од кругот, се смета за поразен. За тело се смета сѐ, вклучувајќи ги и врвовите на косата и појасот (освен украсните реси „сагари“). Постои и „принцип на мртво тело“ — ако еден борач падне прв, но неговиот противник веќе бил во безизлезна положба (на пр. бил подигнат и исфрлен), победата му се доделува на напаѓачот. Исто така, победата веднаш му се доделува на оној против кого е извршен забранет зафат (пр. влечење за коса). Веднаш по борбата, судијата на дохјото ([[гјоџи]]) покажува кон победникот со својата лепеза. Одлуката на судијата може да биде оспорена од советот на четворица кружни судии („шимпан“) што седат околу теренот. За разрешување на спорни ситуации, на судиите им е достапна видеоснимка од борбата. Доколку победникот не може да се утврди ниту по советувањето, се одредува повторна борба (''торинаоши''). === Животот на борачот === Учениците се примаат во сумо-школите (''хеја'') по завршување на средно училиште, или како истакнати љубители по завршување универзитет. Горната старосна граница е 23 години за дебитанти и 25 за студенти. При влезот во школата, борачот добива псевдоним — [[шикона]], под кој настапува. Борачите се нарекуваат и ''сумотори'' или ''рикиши''. Формирањето на телото се случува исклучиво преку тренинзи, со зголемување на мускулната маса и тежината. Денот започнува со изгрејсонце. По петчасовен исцрпувачки тренинг на празен стомак, борачите се бањаат во топла бања и задолжително јадат обилно (обично без ограничувања), по што следи тричасовен сон. Привилегиите во животот на борачот зависат од неговиот успех. Рангот одредува каква облека смее да носи, дали смее да користи мобилен телефон и [[интернет]], па дури и дали мора да им служи на постарите колеги во бањата или при јадењето. Овој строг хиерархиски поредок служи како мотив за посилно тренирање. Поради безбедносни причини и минати случки, на борачите им е строго забрането сами да управуваат со автомобил; тие обично користат [[такси]] или посебни [[Комбе|комбиња]]. ==== Маса на борачите ==== Во сумото нема тежински категории, па затоа еден од одлучувачките чинители е масата на борачот. Речиси сите рикиши од висок ранг тежат над 120 кг — во спротивно не може да се очекува успех. Обично во сумото доаѓаат млади момчиња со тежина околу 100 кг, додека просечната маса на професионалците изнесува околу 120–130 кг. Крајно големата тежина не гарантира успех, бидејќи ја намалува подвижноста и го зголемува ризикот од повреди. Атлетските „леснокатегорници“ (како јокозуната [[Чијонофуџи]]) често имаат предност пред потешките противници поради поголемата подвижност и надмоќната техника. Во љубителското сумо може да постои систем на тежински категории. За да ја одржат тежината, сумо-борачите внесуваат околу 20.000 калории дневно преку два оброка. Главното јадење е чанконабе, вид чорба (густа супа) богата со [[Белковина|белковини]]. За подобро таложење на тежината, борачите спијат по секој оброк, а често користат и маски со [[кислород]] за да си го олеснат дишењето по обилното јадење. ==== Повреди и здравствени проблеми ==== [[Податотека:Roho Yukio 2008 May.jpg|thumb|150px|[[Рохо Јукио|Рохо]] со забинтован лакт]] Бидејќи сумото е контактна борба на тешкокатегорници, чести се повредите на прстите, зглобовите, ’рбетот и мускулите. Поради тоа што борбата се одвива на издигнат терен (околу половина метар), падовите надвор од кругот се особено опасни. Професионалните борачи често настапуваат со повреди бидејќи пропуштањето на борба се смета за пораз, што влијае на нивниот ранг. Затоа вообичаена глетка се борачи со бандажирани колена, лакти или глуждови. Прекумерната тежина предизвикува и хронични болести како [[хипертензија]] (висок крвен притисок), [[шеќерна болест]] и [[гихт]]. Дополнителен ризик за здравјето претставуваат и социјалните обврски, како што е честата консумација на [[алкохолни пијалаци]] на средбите со спонзорите и на прославите по турнирите. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons and category|Professional sumo|Sumo}} * [https://www.sumo.or.jp/En/ Nihon Sumo Kyokai Official Grand Sumo Home Page] * [https://www.nhk.or.jp/nhkworld/en/tv/sumo/ Live-Stream and Video-on-Demand from Grand Sumo Tournament on NHK Japan (english)] * [https://web.archive.org/web/20141223143125/http://www.scgroup.com/sumo/faq/ Sumo FAQ] * [http://sumodb.sumogames.de/ Searchable Sumo Database] * [http://www.sumotalk.com/ Sumo News and Analysis] [[Категорија:Сумо| ]] [[Категорија:Јапонски боречки вештини]] 0uuekbx4ocl61p0raobm861nv6vupm0 5532935 5532934 2026-04-01T22:23:19Z Andrew012p 85224 /* Повреди и здравствени проблеми */ 5532935 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Asashoryu fight Jan08.JPG|thumb|right|300px|Борба (''тори-куми'') меѓу [[јокозуна]] [[Асашорју]] и комусуби [[Котошогику]] ([[Јапонија]], 2008).]] [[Податотека:Sumo ceremony.jpg|thumb|right|300px|Борачи во сумо на церемонијата за заедничко излегување на рингот дохјо околу судијата [[гјоџи]]. Септември 2005 г.]] [[File:Yumitori shiki.ogv|thumb|Јумитори-шики]] '''Сумо''' ({{Langx|ja|相撲}}) — вид [[Боречки вештини|боречка вештина]], во која двајца борачи ја одмеруваат својата сила на кружна површина (дохјо). Татковината на овој вид спорт е [[Јапонија]]. Јапонците го вбројуваат сумото во [[Боречки вештини|боречките вештини]]. Традицијата на сумото потекнува од древни времиња, поради што секоја борба е придружена со бројни [[ритуал]]и. Јапонија е признатиот центар на сумото и единствената земја каде што се одржуваат натпревари на професионални рикиши (борачи). Во остатокот од светот постои само љубителско сумо. Современото професионално сумо ги сврзува елементите на [[Спорт|спортот]], боречката вештина, шоуто, традицијата и бизнисот. == Историја == [[Податотека:Ancient Sumo competition.jpg|thumb|left|300px|Дворско сумо]] Првото писмено спомнување на сумото се среќава во „[[Коџики]]“ („Записи за древните нешта“), книга датирана од 712 г., која е најстариот преживеан јапонски летопис. Според легендата наведена таму, пред 2500 години боговите Такемиказучи и Такеминаката се соочиле во сумо-борба за правото на владеење со јапонските острови. Преданието вели дека во првата борба победил Такемиказучи. Сумото се спомнува во старите јапонски текстови од VIII век под името ''сумаи''. Покрај својата основна намена, сумото се поврзувало и со ритуалите на религијата [[Шинтоизам|шинто]]. До ден-денес во некои манастири може да се види ритуална борба меѓу „човек и бог“. Сумото било важен ритуал на императорскиот двор. Претставниците од сите провинции морале да учествуваат во натпреварите на дворот. Покрај храмското и дворското, постоело и улично, народно сумо — борби на силни луѓе или обични граѓани и селани за сопствена забава и забава на толпата. Постоеле и комични борби, како и женско сумо, кое било подложно на ограничувања и практично исчезнало до почетокот на XX век. Се смета дека современиот терен за сумо — ''дохјо'', се појавил околу [[XVI век]], иако формата и големината се менувале со текот на времето (честопати формата била квадратна). Правилата на сумото се определувале во епохата хеиан (794 — 1185). Било забрането влечење за коса, удирање со нозе и удари во главата. [[File:Kimura matazou.jpg|thumb|left|220px|Сумо-борачот Кимура Матацу. Ксилографија на Утагава Јошику]] До XVII век се оформиле два главни вида на сумо: ''канџин-сумо'' (јап. ''勧進相撲'' — „храмско борење“) и ''цуџи-сумо'' (јап. ''辻相撲'' — „борба на уличниот агол“). Првото било добротворно и средствата оделе за развој на градовите и храмовите. Второто било народно и многу популарно меѓу [[Ронин|ронините]]. Поради честите нереди и тепачки, уличното сумо било забрането во 1648 г. од страна на [[Токугава Иемицу]].<ref name="Кайлер">[[iarchive:sumofromritetosp0000cuyl/mode/2up|Cuyler P.L. Sumo: from rite to sport. New York: Weatherhill, 1979.]]</ref> Во 1684 г., ронинот Иказучи Гондају добил право да организира свој турнир со нови правила. Со текот на времето, во водењето на асоцијациите главна улога почнале да играат пензионираните борачи наречени ''тошијори'' („старешини“). Во периодот генроку почнале да се појавуваат ''хеја'' (јап. ''部屋'' — „соби“) — здруженија или екипи на сумо-борачи. Главните тренери на овие екипи се нарекуваат ''ојаката''. [[File:Grand-Kanjin-Sumo-Tournament-by-Utagawa-Kunisada-1846.png|thumb|right|300px|Борба на „канџин-сумо“ во 1843 г.]] Во 1757 г. во градот Едо (денешно [[Токио]]) била формирана асоцијацијата „Едо-сумо Каишо“, која подоцна станала највлијателна. Првиот официјален ранг-список — ''банзуке'', бил составен во 1761 г. Тогаш за првпат почнал да се користи поимот ''озумо'' (јап. ''大相撲'') — буквално „големо сумо“, поим со кој се означуваат официјалните професионални турнири. Во 1927 г. сите регионални асоцијации се споиле во една — денешната Јапонска асоцијација по сумо. Бројот на турнири се менувал низ годините. Од 1958 г. е воведен современиот систем со шест турнири годишно (во јануари, март, мај, јули, септември и ноември). === Палата на сумото === Палатата Рјогоку Кокугикан во Токио е средиштето на јапонското сумо. Сегашната палата е изградена во 1985 г., но салите „Кокугикан“ (Дом на националната боречка вештина) имаат историја подолга од еден век. Ова име за првпат било употребено за сумо-арената изградена во храмот Рјогоку-Екоин во 1909 г. Во периодот едо, парите од турнирите се користеле за јавни потреби (изградба и поправка на храмови). Првиот турнир на сегашната местоположба се одржал во 1768 г., а од 1833 г. храмот Екоин станал постојано место за одржување на редовните пролетни и есенски турнири. Поради тоа што борбите се одржувале на отворено, лошото време често ги продолжувало десетдневните турнири на месец и повеќе. За да се избегне зависноста од временските услови, бил изграден првиот затворен павилјон во европски стил, кој станал знаменитост на Токио. Меѓутоа, зградата двапати била уништувана од пожари (едниот предизвикан од Големиот земјотрес во Канто во 1923 г.) и еднаш од бомбардирањата во 1945 г. Сегашната палата е изградена со најсовремена технологија; традиционалниот подиум и покривот над него можат автоматски да се отстрануваат, а сеизмичката отпорност на објектот е исклучително висока. == Основни податоци == === Терен за борба === Теренот за сумо-борба претставува квадратен подиум висок од 34 до 60 см, наречен [[дохјо]]. Направен е од набиена [[глина]] од посебен вид и е покриен со тенок слој [[песок]]. Борбата се одвива во [[круг]] со [[пречник]] од 4,55 метри, чии граници се означени со плетени [[Јаже|јажиња]] од оризова слама (т.н. „тавара“). Во центарот на дохјото има две бели линии што ги означуваат почетните положби на борачите. Песокот околу кругот („змиско око“) пред борбата внимателно се израмнува со метли за да може точно да се утврди дали некој од противниците ја допрел земјата надвор од кругот. Теренот е полн со [[Шинтоизам|шинтоистички]] симболи: песокот ја симболизира чистотата; фрлањето сол — прочистувањето и протерувањето на злите духови; а настрешницата над теренот (јаката) е изработена во стил на покрив на шинтоистички храм. Четирите украсни реси на аглите ги претставуваат четирите годишни времиња: белата — есента, црната — зимата, зелената — пролетта и црвената — летото. Според древната традиција, на жените им е забранет пристапот на дохјото. === Облека и фризура === Единствената облека на борачот за време на борбата е особен појас наречен „маваши“. Тоа е цврста, широка платнена лента долга 9 метри и широка 80 см. Мавашито се замотува околу голото тело и меѓу нозете, а крајот се прицврстува со јазол на грбот. Доколку појасот се одмота за време на борбата, борачот се дисквалификува. Борачите од највисоките рангови носат маваши од [[свила]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.webcitation.org/65NjTbSGD?url=http://www.e-sanpuku.co.jp/sumo/howto_en.html|title=How to put on mawashi|work=www.webcitation.org|accessdate=2026-04-01}}</ref> Борачите од двете највисоки дивизии носат и посебен, украсен појас наречен „кешо-маваши“, кој наликува на извезен престил и се користи само при ритуалите. Носителите на највисокиот чин, [[јокозуна]], за време на церемониите носат и посебно исплетено дебело јаже (цуна). Косата се собира во традиционална [[пунџа]] на темето. Покрај естетската улога, оваа фризура служи и за ублажување на ударите при падови на глава. Облеката и фризурата на борачите се строго пропишани дури и надвор од натпреварите, во зависност од нивниот ранг. [[Податотека:Gyoji Jan08.JPG|thumb|right|300px|[[Гјоџи]] Кимура Шоносуке]] Судиите ([[гјоџи]]) носат традиционална јапонска облека во стил на дворската мода од периодот муромати. Нивната облека и обувки (или отсуството на обувки кај помладите судии) точно го откриваат нивниот ранг. Задолжителен реквизит на судијата е лепезата наречена „гумбаи“. === Правила === Во сумото е забрането удирање со што било друго освен со отворена дланка, како и удари во очите и во пределот на половите органи. Забрането е влечење за коса, уши, прсти и за делот од мавашито што ги покрива половите органи. Не смеат да се применуваат зафати за давење. Сѐ друго е дозволено, па затоа во арсеналот на борачите влегуваат шлаканици („харите“), туркања, зафати за кој било дозволен дел од телото (особено за појасот), притисок со работ на дланката во грлото („нодова“), како и фрлања и разни видови сопнувања. Борбата започнува со истовремен налет на борачите еден кон друг, по што следи судир („тачиаи“). За добар стил, како и за поуспешна тактика, се смета офанзивната борба. Триковите засновани на избегнување контакт (на пр. „тачиаи-хенка“, односно отстранување во страна на почетокот), иако се дозволени, не се сметаат за „убави“. Поради големата разновидност на техники, ретко кој владее со целиот арсенал, па постојат борачи склони кон зафати во појасот (како [[озеки]] [[Каио Хиројуки|Каио]]) или кон туркање од далечина (како [[Чијотаикаи Рјуџи|Чијотаикаи]]). За одредување на победникот се користат две основни правила: * оној што прв ќе ја допре земјата со кој било дел од телото (освен со стапалата), се смета за поразен; * оној што прв ќе ја допре земјата надвор од кругот, се смета за поразен. За тело се смета сѐ, вклучувајќи ги и врвовите на косата и појасот (освен украсните реси „сагари“). Постои и „принцип на мртво тело“ — ако еден борач падне прв, но неговиот противник веќе бил во безизлезна положба (на пр. бил подигнат и исфрлен), победата му се доделува на напаѓачот. Исто така, победата веднаш му се доделува на оној против кого е извршен забранет зафат (пр. влечење за коса). Веднаш по борбата, судијата на дохјото ([[гјоџи]]) покажува кон победникот со својата лепеза. Одлуката на судијата може да биде оспорена од советот на четворица кружни судии („шимпан“) што седат околу теренот. За разрешување на спорни ситуации, на судиите им е достапна видеоснимка од борбата. Доколку победникот не може да се утврди ниту по советувањето, се одредува повторна борба (''торинаоши''). === Животот на борачот === Учениците се примаат во сумо-школите (''хеја'') по завршување на средно училиште, или како истакнати љубители по завршување универзитет. Горната старосна граница е 23 години за дебитанти и 25 за студенти. При влезот во школата, борачот добива псевдоним — [[шикона]], под кој настапува. Борачите се нарекуваат и ''сумотори'' или ''рикиши''. Формирањето на телото се случува исклучиво преку тренинзи, со зголемување на мускулната маса и тежината. Денот започнува со изгрејсонце. По петчасовен исцрпувачки тренинг на празен стомак, борачите се бањаат во топла бања и задолжително јадат обилно (обично без ограничувања), по што следи тричасовен сон. Привилегиите во животот на борачот зависат од неговиот успех. Рангот одредува каква облека смее да носи, дали смее да користи мобилен телефон и [[интернет]], па дури и дали мора да им служи на постарите колеги во бањата или при јадењето. Овој строг хиерархиски поредок служи како мотив за посилно тренирање. Поради безбедносни причини и минати случки, на борачите им е строго забрането сами да управуваат со автомобил; тие обично користат [[такси]] или посебни [[Комбе|комбиња]]. ==== Маса на борачите ==== Во сумото нема тежински категории, па затоа еден од одлучувачките чинители е масата на борачот. Речиси сите рикиши од висок ранг тежат над 120 кг — во спротивно не може да се очекува успех. Обично во сумото доаѓаат млади момчиња со тежина околу 100 кг, додека просечната маса на професионалците изнесува околу 120–130 кг. Крајно големата тежина не гарантира успех, бидејќи ја намалува подвижноста и го зголемува ризикот од повреди. Атлетските „леснокатегорници“ (како јокозуната [[Чијонофуџи]]) често имаат предност пред потешките противници поради поголемата подвижност и надмоќната техника. Во љубителското сумо може да постои систем на тежински категории. За да ја одржат тежината, сумо-борачите внесуваат околу 20.000 калории дневно преку два оброка. Главното јадење е чанконабе, вид чорба (густа супа) богата со [[Белковина|белковини]]. За подобро таложење на тежината, борачите спијат по секој оброк, а често користат и маски со [[кислород]] за да си го олеснат дишењето по обилното јадење. ==== Повреди и здравствени проблеми ==== [[Податотека:Roho Yukio 2008 May.jpg|thumb|150px|[[Рохо Јукио|Рохо]] со преврзан лакт]] Бидејќи сумото е контактна борба на тешкокатегорници, чести се повредите на прстите, зглобовите, ’рбетот и мускулите. Поради тоа што борбата се одвива на издигнат терен (околу половина метар), падовите надвор од кругот се особено опасни. Професионалните борачи често настапуваат со повреди бидејќи пропуштањето на борба се смета за пораз, што влијае на нивниот ранг. Затоа вообичаена глетка се борачи со бандажирани колена, лакти или глуждови. Прекумерната тежина предизвикува и хронични болести како [[хипертензија]] (висок крвен притисок), [[шеќерна болест]] и [[гихт]]. Дополнителен ризик за здравјето претставуваат и социјалните обврски, како што е честата консумација на [[алкохолни пијалаци]] на средбите со спонзорите и на прославите по турнирите. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons and category|Professional sumo|Sumo}} * [https://www.sumo.or.jp/En/ Nihon Sumo Kyokai Official Grand Sumo Home Page] * [https://www.nhk.or.jp/nhkworld/en/tv/sumo/ Live-Stream and Video-on-Demand from Grand Sumo Tournament on NHK Japan (english)] * [https://web.archive.org/web/20141223143125/http://www.scgroup.com/sumo/faq/ Sumo FAQ] * [http://sumodb.sumogames.de/ Searchable Sumo Database] * [http://www.sumotalk.com/ Sumo News and Analysis] [[Категорија:Сумо| ]] [[Категорија:Јапонски боречки вештини]] tqi8bcua85xaz18auxn2dtn5f27y5bf 5532936 5532935 2026-04-01T22:26:55Z Andrew012p 85224 /* Повреди и здравствени проблеми */ 5532936 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Asashoryu fight Jan08.JPG|thumb|right|300px|Борба (''тори-куми'') меѓу [[јокозуна]] [[Асашорју]] и комусуби [[Котошогику]] ([[Јапонија]], 2008).]] [[Податотека:Sumo ceremony.jpg|thumb|right|300px|Борачи во сумо на церемонијата за заедничко излегување на рингот дохјо околу судијата [[гјоџи]]. Септември 2005 г.]] [[File:Yumitori shiki.ogv|thumb|Јумитори-шики]] '''Сумо''' ({{Langx|ja|相撲}}) — вид [[Боречки вештини|боречка вештина]], во која двајца борачи ја одмеруваат својата сила на кружна површина (дохјо). Татковината на овој вид спорт е [[Јапонија]]. Јапонците го вбројуваат сумото во [[Боречки вештини|боречките вештини]]. Традицијата на сумото потекнува од древни времиња, поради што секоја борба е придружена со бројни [[ритуал]]и. Јапонија е признатиот центар на сумото и единствената земја каде што се одржуваат натпревари на професионални рикиши (борачи). Во остатокот од светот постои само љубителско сумо. Современото професионално сумо ги сврзува елементите на [[Спорт|спортот]], боречката вештина, шоуто, традицијата и бизнисот. == Историја == [[Податотека:Ancient Sumo competition.jpg|thumb|left|300px|Дворско сумо]] Првото писмено спомнување на сумото се среќава во „[[Коџики]]“ („Записи за древните нешта“), книга датирана од 712 г., која е најстариот преживеан јапонски летопис. Според легендата наведена таму, пред 2500 години боговите Такемиказучи и Такеминаката се соочиле во сумо-борба за правото на владеење со јапонските острови. Преданието вели дека во првата борба победил Такемиказучи. Сумото се спомнува во старите јапонски текстови од VIII век под името ''сумаи''. Покрај својата основна намена, сумото се поврзувало и со ритуалите на религијата [[Шинтоизам|шинто]]. До ден-денес во некои манастири може да се види ритуална борба меѓу „човек и бог“. Сумото било важен ритуал на императорскиот двор. Претставниците од сите провинции морале да учествуваат во натпреварите на дворот. Покрај храмското и дворското, постоело и улично, народно сумо — борби на силни луѓе или обични граѓани и селани за сопствена забава и забава на толпата. Постоеле и комични борби, како и женско сумо, кое било подложно на ограничувања и практично исчезнало до почетокот на XX век. Се смета дека современиот терен за сумо — ''дохјо'', се појавил околу [[XVI век]], иако формата и големината се менувале со текот на времето (честопати формата била квадратна). Правилата на сумото се определувале во епохата хеиан (794 — 1185). Било забрането влечење за коса, удирање со нозе и удари во главата. [[File:Kimura matazou.jpg|thumb|left|220px|Сумо-борачот Кимура Матацу. Ксилографија на Утагава Јошику]] До XVII век се оформиле два главни вида на сумо: ''канџин-сумо'' (јап. ''勧進相撲'' — „храмско борење“) и ''цуџи-сумо'' (јап. ''辻相撲'' — „борба на уличниот агол“). Првото било добротворно и средствата оделе за развој на градовите и храмовите. Второто било народно и многу популарно меѓу [[Ронин|ронините]]. Поради честите нереди и тепачки, уличното сумо било забрането во 1648 г. од страна на [[Токугава Иемицу]].<ref name="Кайлер">[[iarchive:sumofromritetosp0000cuyl/mode/2up|Cuyler P.L. Sumo: from rite to sport. New York: Weatherhill, 1979.]]</ref> Во 1684 г., ронинот Иказучи Гондају добил право да организира свој турнир со нови правила. Со текот на времето, во водењето на асоцијациите главна улога почнале да играат пензионираните борачи наречени ''тошијори'' („старешини“). Во периодот генроку почнале да се појавуваат ''хеја'' (јап. ''部屋'' — „соби“) — здруженија или екипи на сумо-борачи. Главните тренери на овие екипи се нарекуваат ''ојаката''. [[File:Grand-Kanjin-Sumo-Tournament-by-Utagawa-Kunisada-1846.png|thumb|right|300px|Борба на „канџин-сумо“ во 1843 г.]] Во 1757 г. во градот Едо (денешно [[Токио]]) била формирана асоцијацијата „Едо-сумо Каишо“, која подоцна станала највлијателна. Првиот официјален ранг-список — ''банзуке'', бил составен во 1761 г. Тогаш за првпат почнал да се користи поимот ''озумо'' (јап. ''大相撲'') — буквално „големо сумо“, поим со кој се означуваат официјалните професионални турнири. Во 1927 г. сите регионални асоцијации се споиле во една — денешната Јапонска асоцијација по сумо. Бројот на турнири се менувал низ годините. Од 1958 г. е воведен современиот систем со шест турнири годишно (во јануари, март, мај, јули, септември и ноември). === Палата на сумото === Палатата Рјогоку Кокугикан во Токио е средиштето на јапонското сумо. Сегашната палата е изградена во 1985 г., но салите „Кокугикан“ (Дом на националната боречка вештина) имаат историја подолга од еден век. Ова име за првпат било употребено за сумо-арената изградена во храмот Рјогоку-Екоин во 1909 г. Во периодот едо, парите од турнирите се користеле за јавни потреби (изградба и поправка на храмови). Првиот турнир на сегашната местоположба се одржал во 1768 г., а од 1833 г. храмот Екоин станал постојано место за одржување на редовните пролетни и есенски турнири. Поради тоа што борбите се одржувале на отворено, лошото време често ги продолжувало десетдневните турнири на месец и повеќе. За да се избегне зависноста од временските услови, бил изграден првиот затворен павилјон во европски стил, кој станал знаменитост на Токио. Меѓутоа, зградата двапати била уништувана од пожари (едниот предизвикан од Големиот земјотрес во Канто во 1923 г.) и еднаш од бомбардирањата во 1945 г. Сегашната палата е изградена со најсовремена технологија; традиционалниот подиум и покривот над него можат автоматски да се отстрануваат, а сеизмичката отпорност на објектот е исклучително висока. == Основни податоци == === Терен за борба === Теренот за сумо-борба претставува квадратен подиум висок од 34 до 60 см, наречен [[дохјо]]. Направен е од набиена [[глина]] од посебен вид и е покриен со тенок слој [[песок]]. Борбата се одвива во [[круг]] со [[пречник]] од 4,55 метри, чии граници се означени со плетени [[Јаже|јажиња]] од оризова слама (т.н. „тавара“). Во центарот на дохјото има две бели линии што ги означуваат почетните положби на борачите. Песокот околу кругот („змиско око“) пред борбата внимателно се израмнува со метли за да може точно да се утврди дали некој од противниците ја допрел земјата надвор од кругот. Теренот е полн со [[Шинтоизам|шинтоистички]] симболи: песокот ја симболизира чистотата; фрлањето сол — прочистувањето и протерувањето на злите духови; а настрешницата над теренот (јаката) е изработена во стил на покрив на шинтоистички храм. Четирите украсни реси на аглите ги претставуваат четирите годишни времиња: белата — есента, црната — зимата, зелената — пролетта и црвената — летото. Според древната традиција, на жените им е забранет пристапот на дохјото. === Облека и фризура === Единствената облека на борачот за време на борбата е особен појас наречен „маваши“. Тоа е цврста, широка платнена лента долга 9 метри и широка 80 см. Мавашито се замотува околу голото тело и меѓу нозете, а крајот се прицврстува со јазол на грбот. Доколку појасот се одмота за време на борбата, борачот се дисквалификува. Борачите од највисоките рангови носат маваши од [[свила]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.webcitation.org/65NjTbSGD?url=http://www.e-sanpuku.co.jp/sumo/howto_en.html|title=How to put on mawashi|work=www.webcitation.org|accessdate=2026-04-01}}</ref> Борачите од двете највисоки дивизии носат и посебен, украсен појас наречен „кешо-маваши“, кој наликува на извезен престил и се користи само при ритуалите. Носителите на највисокиот чин, [[јокозуна]], за време на церемониите носат и посебно исплетено дебело јаже (цуна). Косата се собира во традиционална [[пунџа]] на темето. Покрај естетската улога, оваа фризура служи и за ублажување на ударите при падови на глава. Облеката и фризурата на борачите се строго пропишани дури и надвор од натпреварите, во зависност од нивниот ранг. [[Податотека:Gyoji Jan08.JPG|thumb|right|300px|[[Гјоџи]] Кимура Шоносуке]] Судиите ([[гјоџи]]) носат традиционална јапонска облека во стил на дворската мода од периодот муромати. Нивната облека и обувки (или отсуството на обувки кај помладите судии) точно го откриваат нивниот ранг. Задолжителен реквизит на судијата е лепезата наречена „гумбаи“. === Правила === Во сумото е забрането удирање со што било друго освен со отворена дланка, како и удари во очите и во пределот на половите органи. Забрането е влечење за коса, уши, прсти и за делот од мавашито што ги покрива половите органи. Не смеат да се применуваат зафати за давење. Сѐ друго е дозволено, па затоа во арсеналот на борачите влегуваат шлаканици („харите“), туркања, зафати за кој било дозволен дел од телото (особено за појасот), притисок со работ на дланката во грлото („нодова“), како и фрлања и разни видови сопнувања. Борбата започнува со истовремен налет на борачите еден кон друг, по што следи судир („тачиаи“). За добар стил, како и за поуспешна тактика, се смета офанзивната борба. Триковите засновани на избегнување контакт (на пр. „тачиаи-хенка“, односно отстранување во страна на почетокот), иако се дозволени, не се сметаат за „убави“. Поради големата разновидност на техники, ретко кој владее со целиот арсенал, па постојат борачи склони кон зафати во појасот (како [[озеки]] [[Каио Хиројуки|Каио]]) или кон туркање од далечина (како [[Чијотаикаи Рјуџи|Чијотаикаи]]). За одредување на победникот се користат две основни правила: * оној што прв ќе ја допре земјата со кој било дел од телото (освен со стапалата), се смета за поразен; * оној што прв ќе ја допре земјата надвор од кругот, се смета за поразен. За тело се смета сѐ, вклучувајќи ги и врвовите на косата и појасот (освен украсните реси „сагари“). Постои и „принцип на мртво тело“ — ако еден борач падне прв, но неговиот противник веќе бил во безизлезна положба (на пр. бил подигнат и исфрлен), победата му се доделува на напаѓачот. Исто така, победата веднаш му се доделува на оној против кого е извршен забранет зафат (пр. влечење за коса). Веднаш по борбата, судијата на дохјото ([[гјоџи]]) покажува кон победникот со својата лепеза. Одлуката на судијата може да биде оспорена од советот на четворица кружни судии („шимпан“) што седат околу теренот. За разрешување на спорни ситуации, на судиите им е достапна видеоснимка од борбата. Доколку победникот не може да се утврди ниту по советувањето, се одредува повторна борба (''торинаоши''). === Животот на борачот === Учениците се примаат во сумо-школите (''хеја'') по завршување на средно училиште, или како истакнати љубители по завршување универзитет. Горната старосна граница е 23 години за дебитанти и 25 за студенти. При влезот во школата, борачот добива псевдоним — [[шикона]], под кој настапува. Борачите се нарекуваат и ''сумотори'' или ''рикиши''. Формирањето на телото се случува исклучиво преку тренинзи, со зголемување на мускулната маса и тежината. Денот започнува со изгрејсонце. По петчасовен исцрпувачки тренинг на празен стомак, борачите се бањаат во топла бања и задолжително јадат обилно (обично без ограничувања), по што следи тричасовен сон. Привилегиите во животот на борачот зависат од неговиот успех. Рангот одредува каква облека смее да носи, дали смее да користи мобилен телефон и [[интернет]], па дури и дали мора да им служи на постарите колеги во бањата или при јадењето. Овој строг хиерархиски поредок служи како мотив за посилно тренирање. Поради безбедносни причини и минати случки, на борачите им е строго забрането сами да управуваат со автомобил; тие обично користат [[такси]] или посебни [[Комбе|комбиња]]. ==== Маса на борачите ==== Во сумото нема тежински категории, па затоа еден од одлучувачките чинители е масата на борачот. Речиси сите рикиши од висок ранг тежат над 120 кг — во спротивно не може да се очекува успех. Обично во сумото доаѓаат млади момчиња со тежина околу 100 кг, додека просечната маса на професионалците изнесува околу 120–130 кг. Крајно големата тежина не гарантира успех, бидејќи ја намалува подвижноста и го зголемува ризикот од повреди. Атлетските „леснокатегорници“ (како јокозуната [[Чијонофуџи]]) често имаат предност пред потешките противници поради поголемата подвижност и надмоќната техника. Во љубителското сумо може да постои систем на тежински категории. За да ја одржат тежината, сумо-борачите внесуваат околу 20.000 калории дневно преку два оброка. Главното јадење е чанконабе, вид чорба (густа супа) богата со [[Белковина|белковини]]. За подобро таложење на тежината, борачите спијат по секој оброк, а често користат и маски со [[кислород]] за да си го олеснат дишењето по обилното јадење. ==== Повреди и здравствени проблеми ==== [[Податотека:Roho Yukio 2008 May.jpg|thumb|150px|[[Рохо Јукио|Рохо]] со преврзан лакт]] Бидејќи сумото е контактна борба на тешкокатегорници, чести се повредите на прстите, зглобовите, ’рбетот и мускулите. Поради тоа што борбата се одвива на издигнат терен (околу половина метар), падовите надвор од кругот се особено опасни. Професионалните борачи често настапуваат со повреди бидејќи пропуштањето на борба се смета за пораз, што влијае на нивниот ранг. Затоа вообичаена глетка се борачи со преврзани колена, лакти или глуждови. Прекумерната тежина предизвикува и хронични болести како [[хипертензија]] (висок крвен притисок), [[шеќерна болест]] и [[гихт]]. Дополнителен ризик за здравјето претставуваат и социјалните обврски, како што е честата консумација на [[алкохолни пијалаци]] на средбите со спонзорите и на прославите по турнирите. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons and category|Professional sumo|Sumo}} * [https://www.sumo.or.jp/En/ Nihon Sumo Kyokai Official Grand Sumo Home Page] * [https://www.nhk.or.jp/nhkworld/en/tv/sumo/ Live-Stream and Video-on-Demand from Grand Sumo Tournament on NHK Japan (english)] * [https://web.archive.org/web/20141223143125/http://www.scgroup.com/sumo/faq/ Sumo FAQ] * [http://sumodb.sumogames.de/ Searchable Sumo Database] * [http://www.sumotalk.com/ Sumo News and Analysis] [[Категорија:Сумо| ]] [[Категорија:Јапонски боречки вештини]] 2ef9t68aa273s02g7d5kr6afk78bef1 5532938 5532936 2026-04-01T22:33:31Z Andrew012p 85224 /* Историја */ 5532938 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Asashoryu fight Jan08.JPG|thumb|right|300px|Борба (''тори-куми'') меѓу [[јокозуна]] [[Асашорју]] и комусуби [[Котошогику]] ([[Јапонија]], 2008).]] [[Податотека:Sumo ceremony.jpg|thumb|right|300px|Борачи во сумо на церемонијата за заедничко излегување на рингот дохјо околу судијата [[гјоџи]]. Септември 2005 г.]] [[File:Yumitori shiki.ogv|thumb|Јумитори-шики]] '''Сумо''' ({{Langx|ja|相撲}}) — вид [[Боречки вештини|боречка вештина]], во која двајца борачи ја одмеруваат својата сила на кружна површина (дохјо). Татковината на овој вид спорт е [[Јапонија]]. Јапонците го вбројуваат сумото во [[Боречки вештини|боречките вештини]]. Традицијата на сумото потекнува од древни времиња, поради што секоја борба е придружена со бројни [[ритуал]]и. Јапонија е признатиот центар на сумото и единствената земја каде што се одржуваат натпревари на професионални рикиши (борачи). Во остатокот од светот постои само љубителско сумо. Современото професионално сумо ги сврзува елементите на [[Спорт|спортот]], боречката вештина, шоуто, традицијата и бизнисот. == Историја == [[Податотека:Ancient Sumo competition.jpg|thumb|left|300px|Дворско сумо]] Првото писмено спомнување на сумото се среќава во „[[Коџики]]“ („Записи за древните нешта“), книга датирана од 712 г., која е најстариот преживеан јапонски летопис. Според легендата наведена таму, пред 2500 години боговите Такемиказучи и Такеминаката се соочиле во сумо-борба за правото на владеење со јапонските острови. Преданието вели дека во првата борба победил Такемиказучи. Сумото се спомнува во старите јапонски текстови од VIII век под името ''сумаи''. Покрај својата основна намена, сумото се поврзувало и со ритуалите на религијата [[Шинтоизам|шинто]]. До ден-денес во некои манастири може да се види ритуална борба меѓу „човек и бог“. {{почеток на цитат}} Википедија — слободна енциклопедија што секој може да ја уредува. {{оригинален текст|en|Wikipedia is a free encyclopedia that anyone can edit.|извор=Locus}} {{крај на цитат}} Сумото било важен ритуал на императорскиот двор. Претставниците од сите провинции морале да учествуваат во натпреварите на дворот. Покрај храмското и дворското, постоело и улично, народно сумо — борби на силни луѓе или обични граѓани и селани за сопствена забава и забава на толпата. Постоеле и комични борби, како и женско сумо, кое било подложно на ограничувања и практично исчезнало до почетокот на XX век. Се смета дека современиот терен за сумо — ''дохјо'', се појавил околу [[XVI век]], иако формата и големината се менувале со текот на времето (честопати формата била квадратна). Правилата на сумото се определувале во епохата хеиан (794 — 1185). Било забрането влечење за коса, удирање со нозе и удари во главата. [[File:Kimura matazou.jpg|thumb|left|220px|Сумо-борачот Кимура Матацу. Ксилографија на Утагава Јошику]] До XVII век се оформиле два главни вида на сумо: ''канџин-сумо'' (јап. ''勧進相撲'' — „храмско борење“) и ''цуџи-сумо'' (јап. ''辻相撲'' — „борба на уличниот агол“). Првото било добротворно и средствата оделе за развој на градовите и храмовите. Второто било народно и многу популарно меѓу [[Ронин|ронините]]. Поради честите нереди и тепачки, уличното сумо било забрането во 1648 г. од страна на [[Токугава Иемицу]].<ref name="Кайлер">[[iarchive:sumofromritetosp0000cuyl/mode/2up|Cuyler P.L. Sumo: from rite to sport. New York: Weatherhill, 1979.]]</ref> Во 1684 г., ронинот Иказучи Гондају добил право да организира свој турнир со нови правила. Со текот на времето, во водењето на асоцијациите главна улога почнале да играат пензионираните борачи наречени ''тошијори'' („старешини“). Во периодот генроку почнале да се појавуваат ''хеја'' (јап. ''部屋'' — „соби“) — здруженија или екипи на сумо-борачи. Главните тренери на овие екипи се нарекуваат ''ојаката''. [[File:Grand-Kanjin-Sumo-Tournament-by-Utagawa-Kunisada-1846.png|thumb|right|300px|Борба на „канџин-сумо“ во 1843 г.]] Во 1757 г. во градот Едо (денешно [[Токио]]) била формирана асоцијацијата „Едо-сумо Каишо“, која подоцна станала највлијателна. Првиот официјален ранг-список — ''банзуке'', бил составен во 1761 г. Тогаш за првпат почнал да се користи поимот ''озумо'' (јап. ''大相撲'') — буквално „големо сумо“, поим со кој се означуваат официјалните професионални турнири. Во 1927 г. сите регионални асоцијации се споиле во една — денешната Јапонска асоцијација по сумо. Бројот на турнири се менувал низ годините. Од 1958 г. е воведен современиот систем со шест турнири годишно (во јануари, март, мај, јули, септември и ноември). === Палата на сумото === Палатата Рјогоку Кокугикан во Токио е средиштето на јапонското сумо. Сегашната палата е изградена во 1985 г., но салите „Кокугикан“ (Дом на националната боречка вештина) имаат историја подолга од еден век. Ова име за првпат било употребено за сумо-арената изградена во храмот Рјогоку-Екоин во 1909 г. Во периодот едо, парите од турнирите се користеле за јавни потреби (изградба и поправка на храмови). Првиот турнир на сегашната местоположба се одржал во 1768 г., а од 1833 г. храмот Екоин станал постојано место за одржување на редовните пролетни и есенски турнири. Поради тоа што борбите се одржувале на отворено, лошото време често ги продолжувало десетдневните турнири на месец и повеќе. За да се избегне зависноста од временските услови, бил изграден првиот затворен павилјон во европски стил, кој станал знаменитост на Токио. Меѓутоа, зградата двапати била уништувана од пожари (едниот предизвикан од Големиот земјотрес во Канто во 1923 г.) и еднаш од бомбардирањата во 1945 г. Сегашната палата е изградена со најсовремена технологија; традиционалниот подиум и покривот над него можат автоматски да се отстрануваат, а сеизмичката отпорност на објектот е исклучително висока. == Основни податоци == === Терен за борба === Теренот за сумо-борба претставува квадратен подиум висок од 34 до 60 см, наречен [[дохјо]]. Направен е од набиена [[глина]] од посебен вид и е покриен со тенок слој [[песок]]. Борбата се одвива во [[круг]] со [[пречник]] од 4,55 метри, чии граници се означени со плетени [[Јаже|јажиња]] од оризова слама (т.н. „тавара“). Во центарот на дохјото има две бели линии што ги означуваат почетните положби на борачите. Песокот околу кругот („змиско око“) пред борбата внимателно се израмнува со метли за да може точно да се утврди дали некој од противниците ја допрел земјата надвор од кругот. Теренот е полн со [[Шинтоизам|шинтоистички]] симболи: песокот ја симболизира чистотата; фрлањето сол — прочистувањето и протерувањето на злите духови; а настрешницата над теренот (јаката) е изработена во стил на покрив на шинтоистички храм. Четирите украсни реси на аглите ги претставуваат четирите годишни времиња: белата — есента, црната — зимата, зелената — пролетта и црвената — летото. Според древната традиција, на жените им е забранет пристапот на дохјото. === Облека и фризура === Единствената облека на борачот за време на борбата е особен појас наречен „маваши“. Тоа е цврста, широка платнена лента долга 9 метри и широка 80 см. Мавашито се замотува околу голото тело и меѓу нозете, а крајот се прицврстува со јазол на грбот. Доколку појасот се одмота за време на борбата, борачот се дисквалификува. Борачите од највисоките рангови носат маваши од [[свила]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.webcitation.org/65NjTbSGD?url=http://www.e-sanpuku.co.jp/sumo/howto_en.html|title=How to put on mawashi|work=www.webcitation.org|accessdate=2026-04-01}}</ref> Борачите од двете највисоки дивизии носат и посебен, украсен појас наречен „кешо-маваши“, кој наликува на извезен престил и се користи само при ритуалите. Носителите на највисокиот чин, [[јокозуна]], за време на церемониите носат и посебно исплетено дебело јаже (цуна). Косата се собира во традиционална [[пунџа]] на темето. Покрај естетската улога, оваа фризура служи и за ублажување на ударите при падови на глава. Облеката и фризурата на борачите се строго пропишани дури и надвор од натпреварите, во зависност од нивниот ранг. [[Податотека:Gyoji Jan08.JPG|thumb|right|300px|[[Гјоџи]] Кимура Шоносуке]] Судиите ([[гјоџи]]) носат традиционална јапонска облека во стил на дворската мода од периодот муромати. Нивната облека и обувки (или отсуството на обувки кај помладите судии) точно го откриваат нивниот ранг. Задолжителен реквизит на судијата е лепезата наречена „гумбаи“. === Правила === Во сумото е забрането удирање со што било друго освен со отворена дланка, како и удари во очите и во пределот на половите органи. Забрането е влечење за коса, уши, прсти и за делот од мавашито што ги покрива половите органи. Не смеат да се применуваат зафати за давење. Сѐ друго е дозволено, па затоа во арсеналот на борачите влегуваат шлаканици („харите“), туркања, зафати за кој било дозволен дел од телото (особено за појасот), притисок со работ на дланката во грлото („нодова“), како и фрлања и разни видови сопнувања. Борбата започнува со истовремен налет на борачите еден кон друг, по што следи судир („тачиаи“). За добар стил, како и за поуспешна тактика, се смета офанзивната борба. Триковите засновани на избегнување контакт (на пр. „тачиаи-хенка“, односно отстранување во страна на почетокот), иако се дозволени, не се сметаат за „убави“. Поради големата разновидност на техники, ретко кој владее со целиот арсенал, па постојат борачи склони кон зафати во појасот (како [[озеки]] [[Каио Хиројуки|Каио]]) или кон туркање од далечина (како [[Чијотаикаи Рјуџи|Чијотаикаи]]). За одредување на победникот се користат две основни правила: * оној што прв ќе ја допре земјата со кој било дел од телото (освен со стапалата), се смета за поразен; * оној што прв ќе ја допре земјата надвор од кругот, се смета за поразен. За тело се смета сѐ, вклучувајќи ги и врвовите на косата и појасот (освен украсните реси „сагари“). Постои и „принцип на мртво тело“ — ако еден борач падне прв, но неговиот противник веќе бил во безизлезна положба (на пр. бил подигнат и исфрлен), победата му се доделува на напаѓачот. Исто така, победата веднаш му се доделува на оној против кого е извршен забранет зафат (пр. влечење за коса). Веднаш по борбата, судијата на дохјото ([[гјоџи]]) покажува кон победникот со својата лепеза. Одлуката на судијата може да биде оспорена од советот на четворица кружни судии („шимпан“) што седат околу теренот. За разрешување на спорни ситуации, на судиите им е достапна видеоснимка од борбата. Доколку победникот не може да се утврди ниту по советувањето, се одредува повторна борба (''торинаоши''). === Животот на борачот === Учениците се примаат во сумо-школите (''хеја'') по завршување на средно училиште, или како истакнати љубители по завршување универзитет. Горната старосна граница е 23 години за дебитанти и 25 за студенти. При влезот во школата, борачот добива псевдоним — [[шикона]], под кој настапува. Борачите се нарекуваат и ''сумотори'' или ''рикиши''. Формирањето на телото се случува исклучиво преку тренинзи, со зголемување на мускулната маса и тежината. Денот започнува со изгрејсонце. По петчасовен исцрпувачки тренинг на празен стомак, борачите се бањаат во топла бања и задолжително јадат обилно (обично без ограничувања), по што следи тричасовен сон. Привилегиите во животот на борачот зависат од неговиот успех. Рангот одредува каква облека смее да носи, дали смее да користи мобилен телефон и [[интернет]], па дури и дали мора да им служи на постарите колеги во бањата или при јадењето. Овој строг хиерархиски поредок служи како мотив за посилно тренирање. Поради безбедносни причини и минати случки, на борачите им е строго забрането сами да управуваат со автомобил; тие обично користат [[такси]] или посебни [[Комбе|комбиња]]. ==== Маса на борачите ==== Во сумото нема тежински категории, па затоа еден од одлучувачките чинители е масата на борачот. Речиси сите рикиши од висок ранг тежат над 120 кг — во спротивно не може да се очекува успех. Обично во сумото доаѓаат млади момчиња со тежина околу 100 кг, додека просечната маса на професионалците изнесува околу 120–130 кг. Крајно големата тежина не гарантира успех, бидејќи ја намалува подвижноста и го зголемува ризикот од повреди. Атлетските „леснокатегорници“ (како јокозуната [[Чијонофуџи]]) често имаат предност пред потешките противници поради поголемата подвижност и надмоќната техника. Во љубителското сумо може да постои систем на тежински категории. За да ја одржат тежината, сумо-борачите внесуваат околу 20.000 калории дневно преку два оброка. Главното јадење е чанконабе, вид чорба (густа супа) богата со [[Белковина|белковини]]. За подобро таложење на тежината, борачите спијат по секој оброк, а често користат и маски со [[кислород]] за да си го олеснат дишењето по обилното јадење. ==== Повреди и здравствени проблеми ==== [[Податотека:Roho Yukio 2008 May.jpg|thumb|150px|[[Рохо Јукио|Рохо]] со преврзан лакт]] Бидејќи сумото е контактна борба на тешкокатегорници, чести се повредите на прстите, зглобовите, ’рбетот и мускулите. Поради тоа што борбата се одвива на издигнат терен (околу половина метар), падовите надвор од кругот се особено опасни. Професионалните борачи често настапуваат со повреди бидејќи пропуштањето на борба се смета за пораз, што влијае на нивниот ранг. Затоа вообичаена глетка се борачи со преврзани колена, лакти или глуждови. Прекумерната тежина предизвикува и хронични болести како [[хипертензија]] (висок крвен притисок), [[шеќерна болест]] и [[гихт]]. Дополнителен ризик за здравјето претставуваат и социјалните обврски, како што е честата консумација на [[алкохолни пијалаци]] на средбите со спонзорите и на прославите по турнирите. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons and category|Professional sumo|Sumo}} * [https://www.sumo.or.jp/En/ Nihon Sumo Kyokai Official Grand Sumo Home Page] * [https://www.nhk.or.jp/nhkworld/en/tv/sumo/ Live-Stream and Video-on-Demand from Grand Sumo Tournament on NHK Japan (english)] * [https://web.archive.org/web/20141223143125/http://www.scgroup.com/sumo/faq/ Sumo FAQ] * [http://sumodb.sumogames.de/ Searchable Sumo Database] * [http://www.sumotalk.com/ Sumo News and Analysis] [[Категорија:Сумо| ]] [[Категорија:Јапонски боречки вештини]] g5rkm91ltefj74unyryfrki5kf3dj1w 5532939 5532938 2026-04-01T22:33:54Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5532938|5532938]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5532939 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Asashoryu fight Jan08.JPG|thumb|right|300px|Борба (''тори-куми'') меѓу [[јокозуна]] [[Асашорју]] и комусуби [[Котошогику]] ([[Јапонија]], 2008).]] [[Податотека:Sumo ceremony.jpg|thumb|right|300px|Борачи во сумо на церемонијата за заедничко излегување на рингот дохјо околу судијата [[гјоџи]]. Септември 2005 г.]] [[File:Yumitori shiki.ogv|thumb|Јумитори-шики]] '''Сумо''' ({{Langx|ja|相撲}}) — вид [[Боречки вештини|боречка вештина]], во која двајца борачи ја одмеруваат својата сила на кружна површина (дохјо). Татковината на овој вид спорт е [[Јапонија]]. Јапонците го вбројуваат сумото во [[Боречки вештини|боречките вештини]]. Традицијата на сумото потекнува од древни времиња, поради што секоја борба е придружена со бројни [[ритуал]]и. Јапонија е признатиот центар на сумото и единствената земја каде што се одржуваат натпревари на професионални рикиши (борачи). Во остатокот од светот постои само љубителско сумо. Современото професионално сумо ги сврзува елементите на [[Спорт|спортот]], боречката вештина, шоуто, традицијата и бизнисот. == Историја == [[Податотека:Ancient Sumo competition.jpg|thumb|left|300px|Дворско сумо]] Првото писмено спомнување на сумото се среќава во „[[Коџики]]“ („Записи за древните нешта“), книга датирана од 712 г., која е најстариот преживеан јапонски летопис. Според легендата наведена таму, пред 2500 години боговите Такемиказучи и Такеминаката се соочиле во сумо-борба за правото на владеење со јапонските острови. Преданието вели дека во првата борба победил Такемиказучи. Сумото се спомнува во старите јапонски текстови од VIII век под името ''сумаи''. Покрај својата основна намена, сумото се поврзувало и со ритуалите на религијата [[Шинтоизам|шинто]]. До ден-денес во некои манастири може да се види ритуална борба меѓу „човек и бог“. Сумото било важен ритуал на императорскиот двор. Претставниците од сите провинции морале да учествуваат во натпреварите на дворот. Покрај храмското и дворското, постоело и улично, народно сумо — борби на силни луѓе или обични граѓани и селани за сопствена забава и забава на толпата. Постоеле и комични борби, како и женско сумо, кое било подложно на ограничувања и практично исчезнало до почетокот на XX век. Се смета дека современиот терен за сумо — ''дохјо'', се појавил околу [[XVI век]], иако формата и големината се менувале со текот на времето (честопати формата била квадратна). Правилата на сумото се определувале во епохата хеиан (794 — 1185). Било забрането влечење за коса, удирање со нозе и удари во главата. [[File:Kimura matazou.jpg|thumb|left|220px|Сумо-борачот Кимура Матацу. Ксилографија на Утагава Јошику]] До XVII век се оформиле два главни вида на сумо: ''канџин-сумо'' (јап. ''勧進相撲'' — „храмско борење“) и ''цуџи-сумо'' (јап. ''辻相撲'' — „борба на уличниот агол“). Првото било добротворно и средствата оделе за развој на градовите и храмовите. Второто било народно и многу популарно меѓу [[Ронин|ронините]]. Поради честите нереди и тепачки, уличното сумо било забрането во 1648 г. од страна на [[Токугава Иемицу]].<ref name="Кайлер">[[iarchive:sumofromritetosp0000cuyl/mode/2up|Cuyler P.L. Sumo: from rite to sport. New York: Weatherhill, 1979.]]</ref> Во 1684 г., ронинот Иказучи Гондају добил право да организира свој турнир со нови правила. Со текот на времето, во водењето на асоцијациите главна улога почнале да играат пензионираните борачи наречени ''тошијори'' („старешини“). Во периодот генроку почнале да се појавуваат ''хеја'' (јап. ''部屋'' — „соби“) — здруженија или екипи на сумо-борачи. Главните тренери на овие екипи се нарекуваат ''ојаката''. [[File:Grand-Kanjin-Sumo-Tournament-by-Utagawa-Kunisada-1846.png|thumb|right|300px|Борба на „канџин-сумо“ во 1843 г.]] Во 1757 г. во градот Едо (денешно [[Токио]]) била формирана асоцијацијата „Едо-сумо Каишо“, која подоцна станала највлијателна. Првиот официјален ранг-список — ''банзуке'', бил составен во 1761 г. Тогаш за првпат почнал да се користи поимот ''озумо'' (јап. ''大相撲'') — буквално „големо сумо“, поим со кој се означуваат официјалните професионални турнири. Во 1927 г. сите регионални асоцијации се споиле во една — денешната Јапонска асоцијација по сумо. Бројот на турнири се менувал низ годините. Од 1958 г. е воведен современиот систем со шест турнири годишно (во јануари, март, мај, јули, септември и ноември). === Палата на сумото === Палатата Рјогоку Кокугикан во Токио е средиштето на јапонското сумо. Сегашната палата е изградена во 1985 г., но салите „Кокугикан“ (Дом на националната боречка вештина) имаат историја подолга од еден век. Ова име за првпат било употребено за сумо-арената изградена во храмот Рјогоку-Екоин во 1909 г. Во периодот едо, парите од турнирите се користеле за јавни потреби (изградба и поправка на храмови). Првиот турнир на сегашната местоположба се одржал во 1768 г., а од 1833 г. храмот Екоин станал постојано место за одржување на редовните пролетни и есенски турнири. Поради тоа што борбите се одржувале на отворено, лошото време често ги продолжувало десетдневните турнири на месец и повеќе. За да се избегне зависноста од временските услови, бил изграден првиот затворен павилјон во европски стил, кој станал знаменитост на Токио. Меѓутоа, зградата двапати била уништувана од пожари (едниот предизвикан од Големиот земјотрес во Канто во 1923 г.) и еднаш од бомбардирањата во 1945 г. Сегашната палата е изградена со најсовремена технологија; традиционалниот подиум и покривот над него можат автоматски да се отстрануваат, а сеизмичката отпорност на објектот е исклучително висока. == Основни податоци == === Терен за борба === Теренот за сумо-борба претставува квадратен подиум висок од 34 до 60 см, наречен [[дохјо]]. Направен е од набиена [[глина]] од посебен вид и е покриен со тенок слој [[песок]]. Борбата се одвива во [[круг]] со [[пречник]] од 4,55 метри, чии граници се означени со плетени [[Јаже|јажиња]] од оризова слама (т.н. „тавара“). Во центарот на дохјото има две бели линии што ги означуваат почетните положби на борачите. Песокот околу кругот („змиско око“) пред борбата внимателно се израмнува со метли за да може точно да се утврди дали некој од противниците ја допрел земјата надвор од кругот. Теренот е полн со [[Шинтоизам|шинтоистички]] симболи: песокот ја симболизира чистотата; фрлањето сол — прочистувањето и протерувањето на злите духови; а настрешницата над теренот (јаката) е изработена во стил на покрив на шинтоистички храм. Четирите украсни реси на аглите ги претставуваат четирите годишни времиња: белата — есента, црната — зимата, зелената — пролетта и црвената — летото. Според древната традиција, на жените им е забранет пристапот на дохјото. === Облека и фризура === Единствената облека на борачот за време на борбата е особен појас наречен „маваши“. Тоа е цврста, широка платнена лента долга 9 метри и широка 80 см. Мавашито се замотува околу голото тело и меѓу нозете, а крајот се прицврстува со јазол на грбот. Доколку појасот се одмота за време на борбата, борачот се дисквалификува. Борачите од највисоките рангови носат маваши од [[свила]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.webcitation.org/65NjTbSGD?url=http://www.e-sanpuku.co.jp/sumo/howto_en.html|title=How to put on mawashi|work=www.webcitation.org|accessdate=2026-04-01}}</ref> Борачите од двете највисоки дивизии носат и посебен, украсен појас наречен „кешо-маваши“, кој наликува на извезен престил и се користи само при ритуалите. Носителите на највисокиот чин, [[јокозуна]], за време на церемониите носат и посебно исплетено дебело јаже (цуна). Косата се собира во традиционална [[пунџа]] на темето. Покрај естетската улога, оваа фризура служи и за ублажување на ударите при падови на глава. Облеката и фризурата на борачите се строго пропишани дури и надвор од натпреварите, во зависност од нивниот ранг. [[Податотека:Gyoji Jan08.JPG|thumb|right|300px|[[Гјоџи]] Кимура Шоносуке]] Судиите ([[гјоџи]]) носат традиционална јапонска облека во стил на дворската мода од периодот муромати. Нивната облека и обувки (или отсуството на обувки кај помладите судии) точно го откриваат нивниот ранг. Задолжителен реквизит на судијата е лепезата наречена „гумбаи“. === Правила === Во сумото е забрането удирање со што било друго освен со отворена дланка, како и удари во очите и во пределот на половите органи. Забрането е влечење за коса, уши, прсти и за делот од мавашито што ги покрива половите органи. Не смеат да се применуваат зафати за давење. Сѐ друго е дозволено, па затоа во арсеналот на борачите влегуваат шлаканици („харите“), туркања, зафати за кој било дозволен дел од телото (особено за појасот), притисок со работ на дланката во грлото („нодова“), како и фрлања и разни видови сопнувања. Борбата започнува со истовремен налет на борачите еден кон друг, по што следи судир („тачиаи“). За добар стил, како и за поуспешна тактика, се смета офанзивната борба. Триковите засновани на избегнување контакт (на пр. „тачиаи-хенка“, односно отстранување во страна на почетокот), иако се дозволени, не се сметаат за „убави“. Поради големата разновидност на техники, ретко кој владее со целиот арсенал, па постојат борачи склони кон зафати во појасот (како [[озеки]] [[Каио Хиројуки|Каио]]) или кон туркање од далечина (како [[Чијотаикаи Рјуџи|Чијотаикаи]]). За одредување на победникот се користат две основни правила: * оној што прв ќе ја допре земјата со кој било дел од телото (освен со стапалата), се смета за поразен; * оној што прв ќе ја допре земјата надвор од кругот, се смета за поразен. За тело се смета сѐ, вклучувајќи ги и врвовите на косата и појасот (освен украсните реси „сагари“). Постои и „принцип на мртво тело“ — ако еден борач падне прв, но неговиот противник веќе бил во безизлезна положба (на пр. бил подигнат и исфрлен), победата му се доделува на напаѓачот. Исто така, победата веднаш му се доделува на оној против кого е извршен забранет зафат (пр. влечење за коса). Веднаш по борбата, судијата на дохјото ([[гјоџи]]) покажува кон победникот со својата лепеза. Одлуката на судијата може да биде оспорена од советот на четворица кружни судии („шимпан“) што седат околу теренот. За разрешување на спорни ситуации, на судиите им е достапна видеоснимка од борбата. Доколку победникот не може да се утврди ниту по советувањето, се одредува повторна борба (''торинаоши''). === Животот на борачот === Учениците се примаат во сумо-школите (''хеја'') по завршување на средно училиште, или како истакнати љубители по завршување универзитет. Горната старосна граница е 23 години за дебитанти и 25 за студенти. При влезот во школата, борачот добива псевдоним — [[шикона]], под кој настапува. Борачите се нарекуваат и ''сумотори'' или ''рикиши''. Формирањето на телото се случува исклучиво преку тренинзи, со зголемување на мускулната маса и тежината. Денот започнува со изгрејсонце. По петчасовен исцрпувачки тренинг на празен стомак, борачите се бањаат во топла бања и задолжително јадат обилно (обично без ограничувања), по што следи тричасовен сон. Привилегиите во животот на борачот зависат од неговиот успех. Рангот одредува каква облека смее да носи, дали смее да користи мобилен телефон и [[интернет]], па дури и дали мора да им служи на постарите колеги во бањата или при јадењето. Овој строг хиерархиски поредок служи како мотив за посилно тренирање. Поради безбедносни причини и минати случки, на борачите им е строго забрането сами да управуваат со автомобил; тие обично користат [[такси]] или посебни [[Комбе|комбиња]]. ==== Маса на борачите ==== Во сумото нема тежински категории, па затоа еден од одлучувачките чинители е масата на борачот. Речиси сите рикиши од висок ранг тежат над 120 кг — во спротивно не може да се очекува успех. Обично во сумото доаѓаат млади момчиња со тежина околу 100 кг, додека просечната маса на професионалците изнесува околу 120–130 кг. Крајно големата тежина не гарантира успех, бидејќи ја намалува подвижноста и го зголемува ризикот од повреди. Атлетските „леснокатегорници“ (како јокозуната [[Чијонофуџи]]) често имаат предност пред потешките противници поради поголемата подвижност и надмоќната техника. Во љубителското сумо може да постои систем на тежински категории. За да ја одржат тежината, сумо-борачите внесуваат околу 20.000 калории дневно преку два оброка. Главното јадење е чанконабе, вид чорба (густа супа) богата со [[Белковина|белковини]]. За подобро таложење на тежината, борачите спијат по секој оброк, а често користат и маски со [[кислород]] за да си го олеснат дишењето по обилното јадење. ==== Повреди и здравствени проблеми ==== [[Податотека:Roho Yukio 2008 May.jpg|thumb|150px|[[Рохо Јукио|Рохо]] со преврзан лакт]] Бидејќи сумото е контактна борба на тешкокатегорници, чести се повредите на прстите, зглобовите, ’рбетот и мускулите. Поради тоа што борбата се одвива на издигнат терен (околу половина метар), падовите надвор од кругот се особено опасни. Професионалните борачи често настапуваат со повреди бидејќи пропуштањето на борба се смета за пораз, што влијае на нивниот ранг. Затоа вообичаена глетка се борачи со преврзани колена, лакти или глуждови. Прекумерната тежина предизвикува и хронични болести како [[хипертензија]] (висок крвен притисок), [[шеќерна болест]] и [[гихт]]. Дополнителен ризик за здравјето претставуваат и социјалните обврски, како што е честата консумација на [[алкохолни пијалаци]] на средбите со спонзорите и на прославите по турнирите. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons and category|Professional sumo|Sumo}} * [https://www.sumo.or.jp/En/ Nihon Sumo Kyokai Official Grand Sumo Home Page] * [https://www.nhk.or.jp/nhkworld/en/tv/sumo/ Live-Stream and Video-on-Demand from Grand Sumo Tournament on NHK Japan (english)] * [https://web.archive.org/web/20141223143125/http://www.scgroup.com/sumo/faq/ Sumo FAQ] * [http://sumodb.sumogames.de/ Searchable Sumo Database] * [http://www.sumotalk.com/ Sumo News and Analysis] [[Категорија:Сумо| ]] [[Категорија:Јапонски боречки вештини]] 2ef9t68aa273s02g7d5kr6afk78bef1 Разговор:Сумо 1 1390406 5532933 2026-04-01T22:14:18Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5532933 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Предлошка:Marriage/styles.css 10 1390407 5532952 2026-04-02T00:31:50Z Buli 2648 Создадена страница со: /* {{pp-template}} */ .marriage-line-margin2px { line-height: 0; margin-bottom: -2px; } .marriage-line-margin3px { line-height: 0; margin-bottom: -3px; } .marriage-display-inline { display: inline; } 5532952 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .marriage-line-margin2px { line-height: 0; margin-bottom: -2px; } .marriage-line-margin3px { line-height: 0; margin-bottom: -3px; } .marriage-display-inline { display: inline; } svkk90r9qcgelhufx0yirkmdwf7ntrk Предлошка:Str ≠ len 10 1390408 5532953 2026-04-02T00:33:34Z Buli 2648 Создадена страница со: {{{{{|safesubst:}}}#ifexpr: {{{{{|safesubst:}}}#invoke:String|len|s={{{1|}}}}} != {{{2|0}}} <noinclude><!-- str >= len --></noinclude> | {{{3|}}} | {{{4|}}} }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> 5532953 wikitext text/x-wiki {{{{{|safesubst:}}}#ifexpr: {{{{{|safesubst:}}}#invoke:String|len|s={{{1|}}}}} != {{{2|0}}} <noinclude><!-- str >= len --></noinclude> | {{{3|}}} | {{{4|}}} }}<noinclude> {{documentation}} <!-- Add categories and interwikis to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> bjndedolj3rubo3o1o2kt0n4hoa36ki Предлошка:If preview 10 1390409 5532957 2026-04-02T00:40:39Z Buli 2648 Создадена страница со: <onlyinclude>{{safesubst:<noinclude/>#invoke:If preview|pmain}}</onlyinclude><!-- -->{{documentation}} 5532957 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>{{safesubst:<noinclude/>#invoke:If preview|pmain}}</onlyinclude><!-- -->{{documentation}} opaiwzyia6qakzm3qgsorsehmbeeac0 Разговор:Операција „Бура“ 1 1390411 5532982 2026-04-02T06:05:10Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Хрватска}} 5532982 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Хрватска}} mrjsmi4dulfc2q24rsb7wz4nbefqxt7 Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 за Хрватска 14 1390412 5532983 2026-04-02T06:05:32Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Хрватска]] 5532983 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Хрватска]] djnmwoonqpi66j7r7k9hqbpxi4n6pp1 Категорија:Воени операции во Хрватската војна за независност 14 1390413 5532989 2026-04-02T06:20:21Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Хрватска војна за независност]] [[Категорија:Воени операции во Југословенските војни|Хрватска]] [[Категорија:Воени операции на Хрватска|Независност]] 5532989 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Хрватска војна за независност]] [[Категорија:Воени операции во Југословенските војни|Хрватска]] [[Категорија:Воени операции на Хрватска|Независност]] n4vqome4u7a4di2yl96yogoduj8g3xl Категорија:Воени операции во Југословенските војни 14 1390414 5532990 2026-04-02T06:21:47Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Југословенски војни]] [[Категорија:Воени операции по војна|Југославија]] 5532990 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Југословенски војни]] [[Категорија:Воени операции по војна|Југославија]] fz4lpkfrttwt6gox6u9yhh5mil4uzd5 Категорија:Воени операции на Хрватска 14 1390415 5532992 2026-04-02T06:23:32Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Воена историја на Хрватска]] [[Категорија:Воени операции по земја|Хрватска]] 5532992 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Воена историја на Хрватска]] [[Категорија:Воени операции по земја|Хрватска]] 3pix3vdnpb3f7gxt6vbog2mrbhjki59 Категорија:Воена историја на Хрватска 14 1390416 5532993 2026-04-02T06:24:34Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Историја на Хрватска по тема]] [[Категорија:Воена историја по земја|Хрватска]] [[Категорија:Војска на Хрватска]] [[Категорија:Воена историја на Европа]] 5532993 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Историја на Хрватска по тема]] [[Категорија:Воена историја по земја|Хрватска]] [[Категорија:Војска на Хрватска]] [[Категорија:Воена историја на Европа]] ndm1u55uhr1orntgj8rzyvix5wnmh5h Категорија:Воени злосторства во Хрватската војна за независност 14 1390417 5532999 2026-04-02T06:27:14Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Хрватски воени злосторства|Хрватската војна за независност]] [[Категорија:Воени злосторства во Југословенските војни|Хрватска]] 5532999 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Хрватски воени злосторства|Хрватската војна за независност]] [[Категорија:Воени злосторства во Југословенските војни|Хрватска]] ihfxd6jc6ijg3sgj5oo5f5mb96p49a2 Категорија:Хрватски воени злосторства 14 1390418 5533002 2026-04-02T06:28:17Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Category:воени злосторства по земја]] [[Категорија:Воена историја на Хрватска|злосторства]] [[Категорија:Кршење на човековите права во Хрватска|воени злосторства]] 5533002 wikitext text/x-wiki [[Category:воени злосторства по земја]] [[Категорија:Воена историја на Хрватска|злосторства]] [[Категорија:Кршење на човековите права во Хрватска|воени злосторства]] 2g4m6pzow28gdkoacqalz2ftxqpj0my Категорија:Кршење на човековите права во Хрватска 14 1390419 5533005 2026-04-02T06:29:29Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Кршење на човековите права по земја|Хрватска]] [[Категорија:Човекови права во Хрватска| Кршење ]] 5533005 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Кршење на човековите права по земја|Хрватска]] [[Категорија:Човекови права во Хрватска| Кршење ]] 6b8pg853dp6yv44q5xw5lwvot4829ko Категорија:Човекови права во Хрватска 14 1390420 5533006 2026-04-02T06:30:18Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Хрватско општество]] [[Категорија:Човекови права по земја|Хрватска]] [[Категорија:Политика на Хрватска]] [[Категорија:Хрватско право]] 5533006 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Хрватско општество]] [[Категорија:Човекови права по земја|Хрватска]] [[Категорија:Политика на Хрватска]] [[Категорија:Хрватско право]] t2ghi32693wmwu3rdz4u02l0ka0y12p Категорија:Хрватско право 14 1390421 5533007 2026-04-02T06:31:20Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Право по земја|Србија]] [[Категорија:Управување со Хрватска|Право]] 5533007 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Право по земја|Србија]] [[Категорија:Управување со Хрватска|Право]] ixql2765jsbqipd7qeideubdglhnaw2 Категорија:Воени операции во Босанската војна 14 1390422 5533009 2026-04-02T06:35:41Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Босанска војна]] [[Категорија:Воени операции во Југословенските војни|Босна]] 5533009 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Босанска војна]] [[Категорија:Воени операции во Југословенските војни|Босна]] mr8gg2y3qr5r3c0y8rjt1jbkh5pzah8 Категорија:Етничко чистење во Југословенските војни 14 1390423 5533011 2026-04-02T06:37:28Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Воени злосторства во Југословенските војни]] [[Категорија:Етничко чистење во Европа|Југословенските војни]] 5533011 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Воени злосторства во Југословенските војни]] [[Категорија:Етничко чистење во Европа|Југословенските војни]] 8rn1fy3z2rn8nmhs6oyedtopiod09oa Категорија:Етничко чистење во Европа 14 1390424 5533012 2026-04-02T06:38:55Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Category:Етничко чистење по континент|Европа]] [[Категорија:Историја на Европа по тема]] [[Category:Расизам во Европа]] 5533012 wikitext text/x-wiki [[Category:Етничко чистење по континент|Европа]] [[Категорија:Историја на Европа по тема]] [[Category:Расизам во Европа]] 63zia0m0w9mwksl9jwmvnv66wtznwpg Ķīšezers, Riga 0 1390425 5533020 2026-04-02T06:50:26Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Ķīšezers, Riga]] на [[Кишезерс]] 5533020 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Кишезерс]] fahpmk6ud03xwed12m2otsbke9gt9n9 Јејн Брик 0 1390426 5533029 2026-04-02T07:01:05Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Јејн Брик]] на [[Џејн Брик]] презапишувајќи врз пренасочување 5533029 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Џејн Брик]] s6hpgdkai57pcavgln5f9vbz3ck6typ National Book Council 0 1390427 5533031 2026-04-02T07:02:32Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[National Book Council]] на [[Национален совет за книги (Малта)]] 5533031 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Национален совет за книги (Малта)]] qgkoouany0nxz2eer442u8iq33s1xs7 Noesis Cultural Society 0 1390428 5533035 2026-04-02T07:08:16Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Noesis Cultural Society]] на [[Културно друштво Ноесис]] 5533035 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Културно друштво Ноесис]] 7ssyick7mpkg0d3gizkx04ekgzn445i Encyclopedia of Slovenia 0 1390429 5533044 2026-04-02T07:34:27Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Encyclopedia of Slovenia]] на [[Енциклопедија на Словенија]]: Погрешно напишан наслов 5533044 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Енциклопедија на Словенија]] gwif2i4pltod1yg9ticz12r3ve7hogq National Archives of Hungary 0 1390430 5533047 2026-04-02T07:39:02Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[National Archives of Hungary]] на [[Национални архиви на Унгарија]]: Погрешно напишан наслов 5533047 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Национални архиви на Унгарија]] friohol01244iybxjzfl94b1te7gk8m Русификација на Украина 0 1390431 5533053 2026-04-02T08:09:12Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1345841274|Russification of Ukraine]]“ 5533053 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Українськомовні1959—2001.gif|десно|мини|300x300пкс|Процент на говорници на украински јазик меѓу населението на Украина по региони според [[Попис|пописите]] од 1959-2001 година. Во периодот по Втората светска војна, русификацијата на етничките Украинци, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians' assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60's-70's of the XXth century|last=Nadia Kindrachuk|date=2015|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|last=Ilnytskyi|first=V.I.|last2=Talalay|first2=Y.O.|date=2025|publisher=Sumy State University|language=uk}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|last=Nadia Kindrachuk|date=2022|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref>, како и масовната имиграција на етнички Руси, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|archive-date=2024-06-29|accessdate=2024-10-02}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Зайончковская Ж.А.|date=2000|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|journal=Проблемы Прогнозирования|issue=4|pages=1–15}}</ref> значително го промениле етничкиот и јазичниот состав на населението на Украина. Промената била особено евидентна во Донбас, каде што говорниците на украински јазик станале малцинство.]] [[Русификација]] '''на [[Украина]]''' ({{Langx|uk|русифікація України or зросійщення України}}; {{Langx|ru|русификация Украины}}) - систем на мерки, дејствија и закони преземени од [[Руска Империја|царските руски]], подоцна [[Советски Сојуз|советските]] и денешните власти на [[Руската Федерација]] за зајакнување на руските национални, политички и јазични позиции во Украина. Како и во другите земји од [[Источна Европа]] историски управувани од руски политички режими, русификацијата во Украина има за цел културна асимилација на местното население и се спроведува преку широк спектар на мерки, вклучувајќи воведување на [[руски јазик]] во училишното образование и државните институции, промоција на мешани бракови, идеолошка, политичка и културна индоктринација, раселување на населението итн. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> == Позадина == [[Податотека:Location_of_Cossack_Hetmanate.png|десно|мини|[[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1654 година во споредба со денешните граници]] Во 1648 година, рутенскиот командант [[Богдан Хмелницки]] започнал вооружено востание против [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]], познато како Хмелничко востание. Ова востание било успешно во ставањето крај на полската власт во Дњепарска Украина, а локалното [[Козаци|козачко]] население го основало [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2023/07/russia-ukraine-and-poland-the-end-of-a-tragic-triangle?lang=en|title=Russia, Ukraine, and Poland: The End of a Tragic Triangle|last=Nyberg|first=René|date=July 28, 2023|publisher=Carnegie Endowment for Peace}}</ref> До 1654 година, Козачкиот Хетманат контролирал територија која опфаќала голем дел од денешна [[Украина]]. За да го зголемат притисокот врз полските сили, Козаците воделе преговори со [[Царство Русија|Царството Русија]] за да ја добијат нивната поддршка. Ова кулминирало со потпишувањето на Перејаславскиот договор, според кој козачкиот водач Хмелницки обезбедил руска воена поддршка во замена за заклетва на верност кон [[Цар на Русија|царот на Русија]]. <ref name="Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rp.pl/kraj/art5992381-kozaczyzna-rzeczpospolita-moskwa|title=Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa|last=Piotr Kroll|date=August 6, 2012|publisher=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]]|language=pl|trans-title=Cossack Country, the Republic, Moscow}}</ref> Овој договор ја налутило [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]] и довел до [[Руско-полската војна (1654–1667)|Руско-полската војна]]. Резултирачкото примирје од Андрушово во 1667 година ги дефинирало териториите на секоја држава, каде што Русија добила контрола врз левиот брег на Украина, вклучувајќи го целиот град [[Киев]], а Полска-Литванија ја задржиле својата контрола врз Десниот брег на Украина . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://scalar.fas.harvard.edu/imperiia/a-letter-from-afanasy-ordin-nashchokin-to-feodor-iii-in-regards-to-the-treaty-of-andrusovo|title=A letter from Afanasy Ordin-Nashchokin to Feodor III in regards to the Treaty of Andrusovo|date=June 3, 2018|publisher=Imperiia Project}}</ref> Ова го започнало присуството на Русија во Украина, што во голема мера придонело за процесот на русификација. Според мислењето на научникот [[Владимир Вернадски]] (1863–1945), до 17 век, Московја веќе имала долгогодишна политика за апсорбирање на Украина и рушење на темелите за местниот културен живот. == Руско царство == За да ја осовремени својата држава, [[Петар Велики|Петар I]], првиот руски цар, ангажирал голем број украински интелектуалци, кои ја осмислиле идејата за политички континуитет од [[Киевски Рус|Киев]] до [[Москва]] и го развиле концептот на „[[Мала Русија]]“ (Украина) наспроти „Голема Русија“ ( Московија) како дел од заеднички државен проект. Како резултат на тоа, [[Руска Империја|Руското Царство]] можело да се смета за идеја на Украинците, кои го нагласиле својот симболичен статус како заеднички основачи и сопственици на царството. Сепак, со текот на времето „Мала Русија“ била деградирана на статус на обична покраина, а нејзините елити морале да се задоволат со улогата на регионални администратори. Овој процес кулминирал со укинување на автономијата на [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1764 година и бил придружен со русификација на местната елита, како и со масовно преселување на [[Руси|етнички Руси]] во украинските земји. <ref>{{Наведено списание|last=[[Mykola Riabchuk]]|date=2022|title=White Skins, Black Languages. Traumatic Experiences of Colonial Subjugation|journal=Istor|issue=89–90|pages=236–237}}</ref> === Петар I и неговите наследници === [[Податотека:Києво-Печерська_Лавра._Друкарня_(XVIII_ст.,_зараз_-_Музей_книги_та_друкарства_України).JPG|мини|Историска печатница на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]], чии активности биле ограничени под власта на Петар I]] Зголеменото ограничување на украинската автономија по [[Битка кај Полтава|битката кај Полтава]] во 1709 година придонело за процесот на русификација. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> Во 1720 година, [[Цар|царот]] Петар I издал декрет со кој наредил отстранување на сите малоруски (украински) јазични елементи во теолошката книжевност печатена во малоруските типографски установи. Во 1734 година, царицата [[Ана Ивановна]] издала тајна инструкција до Управниот совет на Хетманската канцеларија предводена од [[Кнез|принцот]] Шаховски, со која му наредила да воведе политика на асимилација меѓу Украинците и Русите преку промоција на мешани бракови. <ref>{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|page=2604}}</ref> === Катерина Велика === ==== Статус на Козачкиот Хетманат ==== Помеѓу оние кои ѝ помогнале на [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] да се искачи на рускиот престол преку државен удар бил [[Кирил Разумовски]], претседател на Царската академија на науките и хетман на автономната козачка држава, Хетманатот. Плановите на хетманот за козачка Украина биле големи и вклучувале зацврстување на нејзината автономија и институции. Многумина во Хетманатот се надевале на владеењето на Катерина, но наскоро ќе ја реализираат нејзината политика кон нив. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Во есента 1762 година, неколку месеци по доаѓањето на власт на Катерина, еден писар во [[Глухив]], главниот град на Хетманатот, по име Семен Дивович, ја напишал поемата „Разговор помеѓу Голема Русија и Мала Русија“.<blockquote>„Голема Русија:“ Знаеш ли со кого зборуваш или си заборавил? Јас сум Русија, на крајот на краиштата: дали ме игнорираш?“ Мала Русија:<poem> Знам дека си Русија; тоа е и моето име. Зошто ме заплашуваш? Јас самиот се обидувам да се покажам храбар. Не ти се покорив тебе, туку на твојот суверен, Под чие покровителство си роден од твоите предци. Не мисли дека си мој господар: Твојот суверен и мојот е наш заеднички владетел“ </poem></blockquote>Некои историчари ги сметаат овие пасуси како показател дека Хетманатот и оние во него верувале дека се поврзани со Руското Царство не преку заедничка нација или татковина, туку само [[Личен сојуз|преку името и личноста на владетелот]]. ==== Укинување на Хетманатот ==== [[Податотека:Catherine_II_Depicted_during_the_Performance_against_the_Russification_of_Ukraine.jpg|мини|Реинтеграција на упатството на Катерина II до Александар Вјаземски на 9 ноември 2015 година, Денот на украинската книжевност и јазик, во близина на администрацијата на претседателот на Украина. Жена со „зашиена уста“ го држи текстот на упатството.]] Во февруари 1764 година, неколку месеци пред укинувањето на функцијата хетман, Катерина му пишала на генералниот обвинител на Сенатот, принцот [[Александар Вјаземски]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|title=Сборник русского исторического общества. — 1871. — Выпуск 7. — С. 348.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522093734/https://runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|archive-date=2022-05-22|accessdate=2017-10-12}}</ref> <ref name="svit2">{{Наведена мрежна страница|url=http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|title=Історія України - II. Руїна|last=Krypyakevych|first=Ivan P.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923025607/http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|archive-date=September 23, 2016}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title="Пам'ятки історичної думки України"|last=Shevchenko|first=Fedir P.|last2=Yakymovych|first2=Bohdan Z.|year=1990|isbn=5-7773-0004-9|location=[[Lviv]]}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://readbookz.com/book/200/7637.html|title=Історія України. Частина І: Від найдавніших часів до кінця XVIII століття -- 2. Остаточна ліквідація царизмом автономного устрою Лівобережжя і Слобожанщини|last=Rybalka|first=Ivan K.|year=1995|location=[[Kharkiv]]|page=448|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916083431/http://readbookz.com/book/200/7637.html|archive-date=September 16, 2016}}</ref> <ref name="pm2">{{Наведена книга|url=http://www.e-reading.club/book.php?book=1021644|title=Коліївщина. Гайдамацьке повстання|last=Mirchuk|first=Petro|year=1768|chapter=2. «Привести до того, щоб Малоросія обрусіла!»|chapter-url=http://www.e-reading.club/chapter.php/1021644/35/Mirchuk_-_Koliivschina._Gaydamacke_povstannya_1768_r..html}}</ref><blockquote>„Мала Русија, Ливонија и Финска се покраини управувани од потврдени привилегии и би било несоодветно да се прекршат со тоа што ќе се укинат сите одеднаш. Да се нарекуваат странски и да се постапува со нив врз таа основа е повеќе од погрешно - би било чиста глупост. Овие покраини, како и Смоленск, треба да се русифицираат што е можно понежно за да престанат да гледаат во шумата како волци. Кога Хетманите ќе исчезнат од Мала Русија, треба да се вложи секој напор да се избрише од сеќавањето тој период и хетманите, а не да се унапреди некого на таа функција.“</blockquote>Во 1764 година, Катерина го повикала Разумовски во [[Санкт Петербург]] и го отстранила од функцијата хетман. Потоа, во ноември, таа објавила декрет со кој официјално го укинала местото на хетман и ја поврзела регионалната влада како Малоруска губернија во Руското Царство. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|title=УКАЗ КАТЕРИНИ II ПРО ЛІКВІДАЦІЮ ГЕТЬМАНСТВА ТА УТВОРЕННЯ МАЛОРОСІЙСЬКОЇ КОЛЕГІЇ|date=March 27, 2008|publisher=Історія та гуманітарні дисципліни|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001132320/https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|archive-date=October 1, 2015}}</ref> Овие територии подоцна биле прецртани како Киевска, Черниговска и Новгородско-Северска губернија во царството. По вклучувањето на Хетманатот во составот на Русија, козачките офицери постепено се поврзеле во руската структура, иако честопати со тешкотии бидејќи многумина ја одржувале приврзаноста кон својата традиционална татковина. Сите институции на Хетманатот биле укинати во рок од една деценија. Според историчарот Сергеј Плохи, „укинувањето на Хетманатот и постепеното поништување на неговата институција и воена структура ја заврши идејата за партнерство и еднаквост помеѓу Голема и Мала Русија, замислена од генерации украински интелектуалци“. ==== Програма на Румијанцев ==== По укинувањето на Хетманатот и уништувањето на [[Запорошка Сича|Запорошката Сича]], украинските земји биле подложени на обновениот Колегиум на Мала Русија предводен од [[Петар Румјанцев]]. Колегиумот имал задача да го воведе рускиот јазик како задолжителен јазик во училишното образование и издаваштвото. Наставата во [[Национален универзитет „Киево-Могиланска академија“|Киево-Могиланската академија]] била исто така префрлена на руски јазик. Во втората половина на 18 век, рускиот јазик бил воведен во документацијата на конзисториите, а свештениците биле обврзани да ја користат [[Црковнословенски јазик|руската верзија]] на [[Црковнословенски јазик|црковнословенскиот јазик]] во проповедите . Во 1769 година, Светиот Синод го одбил барањето на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]] да дозволи печатење граматички книги на народен украински јазик за местното население. Првично се концентрирала на Левиот брег на Украина и [[Слободска Украина]] а во следните децении русификацијата се проширила и на поранешниот Десен брег, кој бил под полска власт. ==== По полската поделба ==== [[Податотека:Religie_w_I_Rz-plitej_1750.svg|мини|Карта на доминантни религии во Полско-литванската заедница од 1750 година, со унијатите (грко-католиците) прикажани во портокалова боја и православните во зелена боја]] Во 1795 година, по [[Кошќушково востание|Кошќушковото востание]] и последователната [[Трета поделба на Полска|Трета поделба]] на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]], Русија ги контролирала повеќето украински земји освен [[Источна Галиција|украинска Галиција]], која станала дел од [[Хабсбуршка Монархија|Австрија]] за време на [[Прва поделба на Полска|Првата поделба]] во 1772 година. Зголемувањето на руската територија за време на Првата поделба било дефинирано според принципот на воена одбранбеност, но Втората и Третата поделба биле засновани на историски, религиозен и етнички идентитет. За време на Втората поделба, [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] наредила да се искова медал со приказ [[Двоглав орел|на двоглавиот орел]] од рускиот царски грб, кој во своите раце држел две карти: едната била од територијата анектирана од Русија од Првата поделба, а другата била територијата од Втората поделба. На медалот биле испишани зборовите: „''Го враќам она што беше откинато''“. Пишувајќи за идниот цар на Русија во нејзините „''Белешки за руската историја''“, Катерина II ги оправдала територијалните добивки на поделбата со историски претензии за време на периодот на [[Киевски Рус|Киевска Русија]]. Ова создало поглед на Полјаците како непријателска нација, а Украинците како братска, што станало поистакнато по [[Опсада на Варшава (1794)|освојувањето на Варшава]] во 1794 година. Дополнително, Катерина користела и религиозно оправдување, тврдејќи дека Русија ги штити оние „''кои ја исповедаат истата вера како нашата, од корупцијата и угнетувањето со кое им се заканува''“, осврнувајќи се на приврзаниците на [[Руска православна црква|руското православие]]. Сепак, православните верници честопати биле малцинство на новоанексираните територии, каде што земјите стекнати по Втората поделба вклучувале 300.000 православни, но и најмалку 2 милиони унијати, а земјите стекнати по Третата поделба речиси и да немале православни верници. За да се справи со ова, Катерина објавила во декрет во април 1794 година дека генералниот гувернер на новоанексираните територии треба да се стреми кон „''најсоодветно искоренување на унијатската вера''“. За да спречи протести и немири, таа исто така обезбедила заштита на православните верници и преобратеници сметајќи ја „''дури и најмалата пречка, угнетување или навреда''“ против нив „''како кривично дело''“. Како резултат на тоа, унијатските цркви брзо исчезнале, а повеќе од 3.500 унијатски цркви биле префрлени на Православната црква во [[Западна Украина|Западна]] и [[Средна Украина]] од 1770-тите до 1790-тите. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=t124cP06gg0C&pg=284|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|last=Magocsi|first=Paul Robert|date=1996|publisher=[[University of Toronto Press]]|isbn=0-8020-7820-6|page=284}}</ref> До 1796 година, речиси и да немало унијатски парохии во Десниот брег на Украина . Сепак, овој напор бил помалку успешен во Средна Белорусија и Волинија, каде што останале 1,4 милиони унијати до крајот на владеењето на Катерина, што е пад од само 600.000 лица од Третата поделба. === Павле I === [[Податотека:Gudovich_Andrey_Ivanovich.jpg|мини|Андреј Гудович, за кој се шпекулирало дека е кандидат за регентство поради обновениот Хетманат во Украина под Павле I]] Доаѓањето на синот на Катерина, [[Павле I (Русија)|Павле,]] на престолот по нејзината смрт во 1796 година првично било гледано во позитивно светло од страна на украинските поддржувачи на [[Автономија|автономијата]], кои се надевале дека новиот монарх, широко познат по антагонизмот кон неговата мајка, ќе ги напушти своите централистички политики. Голем дел од високите функционери на Павле, како што се [[Александар Безбородко]], [[Дмитриј Трошчински]], [[Виктор Кочубеј]] и [[Иван Гудович]], биле од украинско потекло, а кружеле гласини дека царот ќе го обнови Хетманатот под водство на својот втор син, а братот на Гудович ќе служи како [[регент]]. Сепак, овие надежи не се оствариле, бидејќи Павле бил главно загрижен за надворешните работи на земјата и ги продолжил централистичките политики на неговата мајка. <ref name="enc1">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1918}}</ref> Павле ја продолжил практиката на проширување на феудалните поседи, а во 1796 година дозволил поробување на селаните во [[Јужна Украина]]. Сепак, некои промени се случиле во времето на владеењето на новиот монарх: по неговото доаѓање на престолот, тој ги укинал административните реформи на Катерина, заменувајќи ги вицекралствата со губернации и враќајќи елементи на местниот судски систем, и го запрел прогонот на Унијатската црква. Во исто време, обидите на Павле да воведе полициски режим со строга [[цензура]] го направиле многу непопуларен и меѓу обичните луѓе, благородниците и војската, што довело до негово соборување и атентат. === Александар I === Под влијание на круг пријатели и дворјани, меѓу кои и Михаил Сперански и Василиј Каразин, во првите години од своето владеење Александар вовел голем број [[Либерализам|либерални]] реформи. Сепак, како резултат на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], особено по [[Француска инвазија на Русија|француската инвазија на Русија]] и руското учество во [[Војна на Шестата коалиција|Војната на Шестата коалиција]], што резултирало со [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]], новиот цар постепено усвоил реакционерни ставови, што влијаело врз неговата внатрешна политика, особено во однос на Украина. Помеѓу тие политики било воведувањето на воени населби, од кои голем број се наоѓале во украински земји, забраната за [[Слободно ѕидарство|масонство]], укинување на Малоруската губернија и нејзината поделба на Черниговска и Полтавска губернија, укинување на изборите за благородничките судови и местната администрација, распуштањето на Киевската академија и нејзината замена со [[Киевска духовна академија|Киевската духовна академија]], административното потчинување на Десниот брег на Украина на [[Конгресна Полска]] итн. <ref name="enc2">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1839}}</ref> [[Податотека:Kiev_Theological_Academy.jpg|мини|Новата зграда на Киевската духовна академија, чија изградба започнала за време на Александар I]] Во исто време, администрацијата на Александар зачувала некои елементи на местна автономија во украинските земји, задржувајќи го местото на воен гувернер во Мала Русија и враќајќи го [[Магдебуршки закон|Магдебуршкиот закон]] во [[Киев]]. Царската влада дозволила превозна трговија меѓу украинските земји и [[Западна Европа]], ја прогласила [[Одеса]] за слободно пристаниште и основала нови универзитети во Харков, Нижин и [[Одески национален универзитет|Одеса]]. Владеењето на Александар довело до подем на украинската национална свест, што се покажало меѓу другото преку создавањето на голем број тајни друштва и појавата на патриотски дела како што е ''„Историја на Рутените“''. === Николај I === [[Николај I (Русија)|Николај I]], кој дошол на власт по задушувањето на [[Декабристичко востание|Декабристичкото востание]], вовел реакционерни политики и во надворешната и во внатрешната сфера. Неговата влада направила обид да ги укине сите специфики на Украина со забрана на местните традиции, укинување на Магдебуршкиот закон, поништување на Статутите на Литванија, укинување на Унијатската црква и потиснување на [[Украинско национално движење|украинското национално движење]]. Активирањето на колонијалните политики и неуспехот да се подобрат условите на општото население довеле до појава на селански движења во Украина, најзначајно за време на [[Бунт на Киевските козаци|бунтот на Киевските козаци]] од 1855 година. Во исто време, политиките на Николај оставиле и некои позитивни резултати за развојот на украинската култура, како што се основањето на нови универзитети и создавањето археографски комисии, [[Архив|архиви]] и историски друштва, иако нивните активности биле обележани и со општа реакционерна и антиукраинска политика на владата. <ref>{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1994|volume=4|page=1530}}</ref> ==== Русификација под Уваров ==== [[Податотека:Ksavery_Jan_Kaniewski._Partret_grafa_Uvarava_(cropped).jpg|мини|Портрет на грофот Уваров како претседател на [[Руска академија на науките|Царската академија на науките]], 1844 година]] Една недела по падот на Варшава и крајот на [[Ноемвриско востание|Ноемвриското востание]], на [[14 септември]] [[1831]] година, царската влада создала посебно тело познато како Комитет за западните покраини или „Западен комитет“, основано по усна и тајна наредба на Николај и задолжено за „''испитување на разни предлози во врска со покраините вратени од Полска''“. Главната цел на авторитативното тело била брза и целосна интеграција на новите украински покраини во царството. Политиката на русификација што Екатерина ја формулирала за Хетманатот веќе требало да стане официјална политика за новоанексираните територии на Полска со украинско мнозинство. Административните, правните и социјалните мерки биле искористени за усогласување на новите региони со руските покраини. Во 1840-тите, Николај го надгледувал укинувањето на урбаната самоуправа и укинувањето на местниот правен кодекс, кој датира од времето на полско-литванската контрола врз регионот и се користел и во Хетманатот. Важно е што владата вовела и политики за промовирање на културната русификација на регионот. Ова вклучувало создавање на нов историски наратив, воспоставување нови универзитетски и училишни региони и преобраќање на украинските унијати во православие. Одговорноста за наоѓање начини за обединување на различните гранки на рускиот националист и идеолог [[Павел Пестел]], „вистинските Руси“, по Полското востание му припаѓала на министерот за образование на Николај I, [[Сергеј Уваров|грофот Уваров]]. Уваров верувал дека пречките за интегрирање на Украинците од западните провинции во царството се значајни и дека ќе бидат надминати единствено преку идните генерации, пишувајќи му на царот дека „сите славни владетели од Римјаните до Наполеон - оние кои имале намера да ги обединат племињата што ги освоиле со победничкото племе - ги вложиле сите свои надежи и сите плодови од својот труд во идните генерации, наместо во денешната генерација“. Почнувајќи од 1831 година, Уваров започнал да бара автор кој би можел да обезбеди историско оправдување за анексијата и интеграцијата на западните провинции кон царството. Првиот избор на Уваров бил професорот [[Михаил Погодин]], кој бил повикан во ноември 1834 година и го доставил своето дело во 1835 година. Сепак, Погодин не ги задоволил барањата на министерот бидејќи неговата книга ја претставувала историјата на североисточна Русија како посебна и одвоена од онаа на југозападна Русија (Украина), поткопувајќи ја главната цел на проектот за обединување на двете. Како одговор на тоа, Уваров издал посебна награда од 10.000 рубли за секој што би можел да ја претстави историјата на западните провинции како дел од руската историја. Наградата му била доделена на [[Николај Устријалов]], кој во декември 1836 година го претставил првиот том од четиритомното дело кое подоцна ќе биде распространето како стандарден учебник во сите образовни области низ целото царство. Книгата ги оживеало идеите воспоставени за време на владеењето на Катерина од [[Николај Карамзин]] за повторно обединување на Русија и етатистичкиот пристап кон руската историја, кој бил оспорен за време на либералниот [[Александар I (Русија)|Александар I.]] Освен историјата, рускиот јазик и култура биле употребени и како алатки во новата политика на владата за русификација на западните провинции. Рускиот јазик бил воведен како јазик на наставата наместо полскиот, а образовните области и универзитети кои помогнале во популаризацијата на полската култура и јазик на чело со тогашниот министер за образование, украинскиот [[Петро Завадовски]], и неговите полски колеги [[Адам Јежи Чарториски|Јежи Чарториски]] и [[Северин Потоцки]], биле затворени. Во ноември 1833 година, Николај I го одобрил предлогот на Сергеј Уваров за отворање нов универзитет во градот Киев, за кој Пушкин се плашел дека може да падне во полски раце, бидејќи посетителите слушале повеќе полски јазик на улиците отколку руски или украински. Во Киевските провинции имало 43.000 полски благородници и само 1.000 руски. [[Податотека:Франц_де_Мезер_-_Бессарабка,_вид_на_Київський_університет.jpg|мини|Панорама на Киев за време на руското владеење, со Киевскиот универзитет (тогаш познат како Универзитет [[Владимир Велики|Свети Владимир)]] во позадина]] На 15 јули 1834 година, [[Киевски универзитет|новиот универзитет]] го отворил рускиот цар Николај I. Грофот Сергеј Уваров го нарекол универзитетот како „''ментална тврдина''“ чија цел била „''колку што е можно повеќе да ги измазни острите карактеристики по кои полската младина се разликува од руската, а особено да ја потисне идејата за посебна националност меѓу нив, да ги доближи сè поблиску до руските идеи и обичаи, да ги проникне со заедничкиот дух на рускиот народ''“. Во 1832–1833 година, аматерскиот археолог Кондратиј Лохвицки извршил ископувања на [[Златна порта (Киев)|Златната порта]] во Киев. Ископувањата ги посетил самиот цар Николај I, кој му доделил награда и ги финансирал неговите дела. Ископувањата имале за цел да ја прикажат наводната „руска“ историја на градот, кој бил претежно полски; како што пишува историчарот Сергеј Плохи, „''Неговата русификација буквално се одвивала одоздола, бидејќи античките урнатини, точно или неточно датирани од тоа време, се појавиле од под површината''“. ==== Вклучување на Унијатската црква во православната ==== По Полското востание, Руското Царство повторно морало да се справи со прашањето на Унијатската црква, која броела 1,5 милиони следбеници. Кога водачите на полското благородништво во западните провинции издале повик за вооружување во 1830 година, тоа било дочекано со поддршка од многу местни Украинци и унијатски свештеници. Меѓу оние кои целосно го поддржале востанието биле василиските монаси од [[Почаевска лавра|Почаевската лавра]] во [[Волинија]], чија печатница објавила повик до жителите на Украина во кој ги повикувало да ги поддржат Полјаците. Монасите не само што пречекале полска воена единица во манастирот во април 1831 година, туку осум од нив им се придружиле на бунтовниците, јавајќи коњи, додека сè уште биле облечени во своите религиозни облеки. Во септември 1831 година, Николај I потпишал декрет со кој бил распуштен унијатскиот манастир во [[Почаев]] и неговите згради биле предадени на [[Руската православна црква]]. Околу половина од 95-те унијатски манастири што постоеле пред Полското востание во 1830-тите биле затворени по востанието. [[Податотека:BATYUSHKOV(1890)_p363.jpg|мини|Портрет на Јосиф Семашко (во средина) и други свештеници кои работеле на „повторно обединување“ на унијатите со Руската православна црква]] Николај I ги забрзал своите претходни планови за преобраќање на целото унијатско население во православие преку основање на институција за обединување на православните и унијатските цркви. Николај го пронашол совршениот кандидат за задачата во [[Јосиф Семашко]], 29-годишен човек чиј татко бил унијат, но ја изгубил својата парохија поради одбивањето да се преобрати во православие. Иако и самиот бил унијат, Семашко бил импресиониран од величието на православните цркви во [[Санкт Петербург|Петроград]] во споредба со унијатските цркви на кои им недостасувала поддршка од државата или католичките земјопоседници. Јосиф бил испратен да служи како канцеларија на Духовниот колеџ во Санкт Петербург, институција задолжена за надгледување на активностите на римокатоличките и унијатските цркви во царството. Како подготовка за обединување на унијатската и православната црква, Семашко предложил основање на унијатски духовен колеџ кој требало да биде одделен од католичкиот, како и создавање на унијатска [[богословија]] за обука на унијатски свештеници во православен дух. Во 1832 година, по Ноемвриското востание, предлогот на Семашко Унијатскиот духовен колеџ да биде потчинет на православниот синод бил одобрен од Николај I. Промоцијата на Семашко за „православието“ на унијатските парохии се одвивала рака под рака со културната русификација на западните провинции. Тој ги убедувал свештениците да подигнат иконостас во православен стил, да ги заменат старите унијатски богослужбени книги со руски и да пуштат бради. Со воведувањето на рускиот начин на служба, рускиот јазик последователно бил воведен во сфери каде што претходно не бил познат или присутен. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Семашко, исто така, водел кампања на антиполска пропаганда помеѓу унијатските свештеници, обидувајќи се да го претвори нивниот рутенски (украински) идентитет во руски. Семашко наишол на бројни пречки во својата кампања и ја искористил својата единствена моќ да назначува унијатски свештеници во нивните парохии и да ги отстранува оние што ги сметал за противници на неговата политика, последователно лишувајќи им ги ним и на нивните семејства приходите. Тој интензивно соработувал со граѓанските власти и полицијата за да го скрши отпорот меѓу унијатското свештенство. Во 1835 година, Семашко бил поканет да се придружи на таен владин комитет задолжен за обединување на Унијатската и Православната црква. Две години подоцна, старата идеја на Семашко за потчинување на Унијатската црква на Православниот синод, која царот ја одобрил во 1832 година, била спроведена. Со помош на православните власти и поддршката на цивилната администрација, Семашко свикал Унијатски црковен собор на кој било разгледало тоа прашање. Синодот се одржал во февруари 1839 година. Со помош на властите, Семашко собрал 1.305 изјави од унијатски свештеници во кои ја изјавувале својата подготвеност да се приклучат кон православната црква; сепак, и покрај притисокот од апсења и прогонство, 593 свештеници одбиле да ја потпишат изјавата. На [[12 февруари]] [[1839]] година, синодот го усвоил Законот за Унијата и издал апел до царот подготвен од Семашко, кој ќе резултира со затворање на 1.600 унијатски парохиски убиства и приклучување на 1,5 милиони парохијани, од кои многумина не биле консултирани во телото на царското православие. ==== Репресија врз украинофилите ==== Два дена пред неговата свадба, која била закажана за 30 март 1847 година, украинофилот Микола Костомаров бил уапсен во Киев и испратен во Петроград. Наредбата ја дал грофот [[Алексеј Орлов]], раководител на Третиот оддел на Царската канцеларија - телото одговорно за политички надзор. Украинскиот поет [[Тарас Шевченко]] бил уапсен на 5 април 1847 година и исто така испратен во Петроград. Генералниот губернатор на Киев (во тоа време Подилија и Волинија), Дмитриј Бибиков, тогаш бил во Петроград и известувал за проглас пронајден на ѕидот на една зграда во Киев, на кој пишувало: ''„Браќа! Дојде голем час, час во кој ви е дадена можност да го измиете срамот нанесен врз прашината на нашите предци врз нашата родна Украина, од страна на подлите раце на нашите вечни непријатели. Кој од нас нема да подаде рака за овој голем потфат? Бог и добрите луѓе се со нас! Секогаш лојалните синови на Украина, непријатели на кацапи (навредлив термин за Русите)''.“ Бибиков бил вратен во Киев со наредба да го преземе надзорот врз Киевскиот образовен округ и, на состанок со студентите на универзитетот, дал строго предупредување против „лабаво размислување“ и се заканил: „''Доколку успеам да наведам 5 милиони луѓе (населението на десниот брег на Украина), тогаш ќе ви го направам тоа и вам: или јас ќе пукнам, или сите вие ќе експлодирате''.“ Истрагите на Третиот оддел за активностите на Шевченко и Костомаров откриле постоење на тајна организација позната како [[Братство на Свети Кирил и Методиј]]. Целта на организацијата била создавање доброволна федерација на словенски народи, со Украина во нејзиното јадро. Истрагите за Братството биле завршени во мај 1847 година, кога началникот на Третиот оддел на Царската канцеларија, грофот Алексеј Орлов, му известил на царот: „''Откривањето на словенско, или поточно, украинско-словенско, друштво започна со студент на Киевскиот универзитет, Алексеј Петров''.“ Петров бил сиромашен син на поранешен полициски службеник, кој делел стан во истата зграда со еден од членовите на организацијата и ја пријави групата. [[Податотека:Zakon_bozy_Books_of_the_Genesis_of_the_Ukrainian_People.jpg|мини|Ракопис на Книгите за Битието на украинскиот народ создаден од Костомаров, а подоцна користен во истрагата против Друштвото на Свети Кирил и Методиј]] Историчарите тврдат дека Орлов или намерно или случајно ја потценил заканата што ја претставувало братството, известувајќи го царот дека „''политичкото зло само по себе, за среќа, не успеало да се развие до степен што ги прикажуваат прелиминарните извештаи''“. „Политичкото зло“ на кое се осврнувал Орлов било содржано во ''Книги за Битието на украинскиот народ'', кои предвидувале создавање на словенска конфедерација врз основа на принципот на народно претставување, без место за царот. Книгите ги карактеризирале [[Украинци|Украинците]] како различни и од [[Руси|Русите]] и од [[Полјаци|Полјаците]] и ги сметале за предодредени да ја водат идната словенска федерација, бидејќи, за разлика од Русите, кои биле доминирани од автократски цар и Полјаците, кои имале доминантна каста на благородни земјопоседници, Украинците биле нација koja ги негувала своите демократски козачки традиции. Орлов дал препорааа за кзнување на „украинофилите“ - термин што го измислил за да се однесува на основните членови на Братството - преку затворање, внатрешен егзил и принудна воена служба. Иако властите не верувале дека Шевченко е член на друштвото, тие биле длабоко вознемирени од неговите стихови вои ја возвишувале Украина и го напаѓале царот за експлоатација на неговата татковина. Орлов бил загрижен и за влијанието на неговото величење на козачките традиции на Украина: „''Заедно со омилените песни, можеби биле посеани и последователно вкоренети идеи во Мала Русија за наводно среќните времиња на хетманите, среќата од враќањето на тие времиња и капацитетот на Украина да постои како посебна држава''.“ [[Категорија:Русификација]] [[Категорија:Општествена историја на Украина]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 92sg98lpdg4keiz9rkrrru52b6jq73q 5533063 5533053 2026-04-02T08:48:47Z Тиверополник 1815 /* Репресија врз украинофилите */ 5533063 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Українськомовні1959—2001.gif|десно|мини|300x300пкс|Процент на говорници на украински јазик меѓу населението на Украина по региони според [[Попис|пописите]] од 1959-2001 година. Во периодот по Втората светска војна, русификацијата на етничките Украинци, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians' assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60's-70's of the XXth century|last=Nadia Kindrachuk|date=2015|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|last=Ilnytskyi|first=V.I.|last2=Talalay|first2=Y.O.|date=2025|publisher=Sumy State University|language=uk}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|last=Nadia Kindrachuk|date=2022|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref>, како и масовната имиграција на етнички Руси, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|archive-date=2024-06-29|accessdate=2024-10-02}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Зайончковская Ж.А.|date=2000|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|journal=Проблемы Прогнозирования|issue=4|pages=1–15}}</ref> значително го промениле етничкиот и јазичниот состав на населението на Украина. Промената била особено евидентна во Донбас, каде што говорниците на украински јазик станале малцинство.]] [[Русификација]] '''на [[Украина]]''' ({{Langx|uk|русифікація України or зросійщення України}}; {{Langx|ru|русификация Украины}}) - систем на мерки, дејствија и закони преземени од [[Руска Империја|царските руски]], подоцна [[Советски Сојуз|советските]] и денешните власти на [[Руската Федерација]] за зајакнување на руските национални, политички и јазични позиции во Украина. Како и во другите земји од [[Источна Европа]] историски управувани од руски политички режими, русификацијата во Украина има за цел културна асимилација на местното население и се спроведува преку широк спектар на мерки, вклучувајќи воведување на [[руски јазик]] во училишното образование и државните институции, промоција на мешани бракови, идеолошка, политичка и културна индоктринација, раселување на населението итн. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> == Позадина == [[Податотека:Location_of_Cossack_Hetmanate.png|десно|мини|[[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1654 година во споредба со денешните граници]] Во 1648 година, рутенскиот командант [[Богдан Хмелницки]] започнал вооружено востание против [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]], познато како Хмелничко востание. Ова востание било успешно во ставањето крај на полската власт во Дњепарска Украина, а локалното [[Козаци|козачко]] население го основало [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2023/07/russia-ukraine-and-poland-the-end-of-a-tragic-triangle?lang=en|title=Russia, Ukraine, and Poland: The End of a Tragic Triangle|last=Nyberg|first=René|date=July 28, 2023|publisher=Carnegie Endowment for Peace}}</ref> До 1654 година, Козачкиот Хетманат контролирал територија која опфаќала голем дел од денешна [[Украина]]. За да го зголемат притисокот врз полските сили, Козаците воделе преговори со [[Царство Русија|Царството Русија]] за да ја добијат нивната поддршка. Ова кулминирало со потпишувањето на Перејаславскиот договор, според кој козачкиот водач Хмелницки обезбедил руска воена поддршка во замена за заклетва на верност кон [[Цар на Русија|царот на Русија]]. <ref name="Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rp.pl/kraj/art5992381-kozaczyzna-rzeczpospolita-moskwa|title=Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa|last=Piotr Kroll|date=August 6, 2012|publisher=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]]|language=pl|trans-title=Cossack Country, the Republic, Moscow}}</ref> Овој договор ја налутило [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]] и довел до [[Руско-полската војна (1654–1667)|Руско-полската војна]]. Резултирачкото примирје од Андрушово во 1667 година ги дефинирало териториите на секоја држава, каде што Русија добила контрола врз левиот брег на Украина, вклучувајќи го целиот град [[Киев]], а Полска-Литванија ја задржиле својата контрола врз Десниот брег на Украина . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://scalar.fas.harvard.edu/imperiia/a-letter-from-afanasy-ordin-nashchokin-to-feodor-iii-in-regards-to-the-treaty-of-andrusovo|title=A letter from Afanasy Ordin-Nashchokin to Feodor III in regards to the Treaty of Andrusovo|date=June 3, 2018|publisher=Imperiia Project}}</ref> Ова го започнало присуството на Русија во Украина, што во голема мера придонело за процесот на русификација. Според мислењето на научникот [[Владимир Вернадски]] (1863–1945), до 17 век, Московја веќе имала долгогодишна политика за апсорбирање на Украина и рушење на темелите за местниот културен живот. == Руско царство == За да ја осовремени својата држава, [[Петар Велики|Петар I]], првиот руски цар, ангажирал голем број украински интелектуалци, кои ја осмислиле идејата за политички континуитет од [[Киевски Рус|Киев]] до [[Москва]] и го развиле концептот на „[[Мала Русија]]“ (Украина) наспроти „Голема Русија“ ( Московија) како дел од заеднички државен проект. Како резултат на тоа, [[Руска Империја|Руското Царство]] можело да се смета за идеја на Украинците, кои го нагласиле својот симболичен статус како заеднички основачи и сопственици на царството. Сепак, со текот на времето „Мала Русија“ била деградирана на статус на обична покраина, а нејзините елити морале да се задоволат со улогата на регионални администратори. Овој процес кулминирал со укинување на автономијата на [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1764 година и бил придружен со русификација на местната елита, како и со масовно преселување на [[Руси|етнички Руси]] во украинските земји. <ref>{{Наведено списание|last=[[Mykola Riabchuk]]|date=2022|title=White Skins, Black Languages. Traumatic Experiences of Colonial Subjugation|journal=Istor|issue=89–90|pages=236–237}}</ref> === Петар I и неговите наследници === [[Податотека:Києво-Печерська_Лавра._Друкарня_(XVIII_ст.,_зараз_-_Музей_книги_та_друкарства_України).JPG|мини|Историска печатница на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]], чии активности биле ограничени под власта на Петар I]] Зголеменото ограничување на украинската автономија по [[Битка кај Полтава|битката кај Полтава]] во 1709 година придонело за процесот на русификација. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> Во 1720 година, [[Цар|царот]] Петар I издал декрет со кој наредил отстранување на сите малоруски (украински) јазични елементи во теолошката книжевност печатена во малоруските типографски установи. Во 1734 година, царицата [[Ана Ивановна]] издала тајна инструкција до Управниот совет на Хетманската канцеларија предводена од [[Кнез|принцот]] Шаховски, со која му наредила да воведе политика на асимилација меѓу Украинците и Русите преку промоција на мешани бракови. <ref>{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|page=2604}}</ref> === Катерина Велика === ==== Статус на Козачкиот Хетманат ==== Помеѓу оние кои ѝ помогнале на [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] да се искачи на рускиот престол преку државен удар бил [[Кирил Разумовски]], претседател на Царската академија на науките и хетман на автономната козачка држава, Хетманатот. Плановите на хетманот за козачка Украина биле големи и вклучувале зацврстување на нејзината автономија и институции. Многумина во Хетманатот се надевале на владеењето на Катерина, но наскоро ќе ја реализираат нејзината политика кон нив. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Во есента 1762 година, неколку месеци по доаѓањето на власт на Катерина, еден писар во [[Глухив]], главниот град на Хетманатот, по име Семен Дивович, ја напишал поемата „Разговор помеѓу Голема Русија и Мала Русија“.<blockquote>„Голема Русија:“ Знаеш ли со кого зборуваш или си заборавил? Јас сум Русија, на крајот на краиштата: дали ме игнорираш?“ Мала Русија:<poem> Знам дека си Русија; тоа е и моето име. Зошто ме заплашуваш? Јас самиот се обидувам да се покажам храбар. Не ти се покорив тебе, туку на твојот суверен, Под чие покровителство си роден од твоите предци. Не мисли дека си мој господар: Твојот суверен и мојот е наш заеднички владетел“ </poem></blockquote>Некои историчари ги сметаат овие пасуси како показател дека Хетманатот и оние во него верувале дека се поврзани со Руското Царство не преку заедничка нација или татковина, туку само [[Личен сојуз|преку името и личноста на владетелот]]. ==== Укинување на Хетманатот ==== [[Податотека:Catherine_II_Depicted_during_the_Performance_against_the_Russification_of_Ukraine.jpg|мини|Реинтеграција на упатството на Катерина II до Александар Вјаземски на 9 ноември 2015 година, Денот на украинската книжевност и јазик, во близина на администрацијата на претседателот на Украина. Жена со „зашиена уста“ го држи текстот на упатството.]] Во февруари 1764 година, неколку месеци пред укинувањето на функцијата хетман, Катерина му пишала на генералниот обвинител на Сенатот, принцот [[Александар Вјаземски]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|title=Сборник русского исторического общества. — 1871. — Выпуск 7. — С. 348.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522093734/https://runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|archive-date=2022-05-22|accessdate=2017-10-12}}</ref> <ref name="svit2">{{Наведена мрежна страница|url=http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|title=Історія України - II. Руїна|last=Krypyakevych|first=Ivan P.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923025607/http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|archive-date=September 23, 2016}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title="Пам'ятки історичної думки України"|last=Shevchenko|first=Fedir P.|last2=Yakymovych|first2=Bohdan Z.|year=1990|isbn=5-7773-0004-9|location=[[Lviv]]}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://readbookz.com/book/200/7637.html|title=Історія України. Частина І: Від найдавніших часів до кінця XVIII століття -- 2. Остаточна ліквідація царизмом автономного устрою Лівобережжя і Слобожанщини|last=Rybalka|first=Ivan K.|year=1995|location=[[Kharkiv]]|page=448|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916083431/http://readbookz.com/book/200/7637.html|archive-date=September 16, 2016}}</ref> <ref name="pm2">{{Наведена книга|url=http://www.e-reading.club/book.php?book=1021644|title=Коліївщина. Гайдамацьке повстання|last=Mirchuk|first=Petro|year=1768|chapter=2. «Привести до того, щоб Малоросія обрусіла!»|chapter-url=http://www.e-reading.club/chapter.php/1021644/35/Mirchuk_-_Koliivschina._Gaydamacke_povstannya_1768_r..html}}</ref><blockquote>„Мала Русија, Ливонија и Финска се покраини управувани од потврдени привилегии и би било несоодветно да се прекршат со тоа што ќе се укинат сите одеднаш. Да се нарекуваат странски и да се постапува со нив врз таа основа е повеќе од погрешно - би било чиста глупост. Овие покраини, како и Смоленск, треба да се русифицираат што е можно понежно за да престанат да гледаат во шумата како волци. Кога Хетманите ќе исчезнат од Мала Русија, треба да се вложи секој напор да се избрише од сеќавањето тој период и хетманите, а не да се унапреди некого на таа функција.“</blockquote>Во 1764 година, Катерина го повикала Разумовски во [[Санкт Петербург]] и го отстранила од функцијата хетман. Потоа, во ноември, таа објавила декрет со кој официјално го укинала местото на хетман и ја поврзела регионалната влада како Малоруска губернија во Руското Царство. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|title=УКАЗ КАТЕРИНИ II ПРО ЛІКВІДАЦІЮ ГЕТЬМАНСТВА ТА УТВОРЕННЯ МАЛОРОСІЙСЬКОЇ КОЛЕГІЇ|date=March 27, 2008|publisher=Історія та гуманітарні дисципліни|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001132320/https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|archive-date=October 1, 2015}}</ref> Овие територии подоцна биле прецртани како Киевска, Черниговска и Новгородско-Северска губернија во царството. По вклучувањето на Хетманатот во составот на Русија, козачките офицери постепено се поврзеле во руската структура, иако честопати со тешкотии бидејќи многумина ја одржувале приврзаноста кон својата традиционална татковина. Сите институции на Хетманатот биле укинати во рок од една деценија. Според историчарот Сергеј Плохи, „укинувањето на Хетманатот и постепеното поништување на неговата институција и воена структура ја заврши идејата за партнерство и еднаквост помеѓу Голема и Мала Русија, замислена од генерации украински интелектуалци“. ==== Програма на Румијанцев ==== По укинувањето на Хетманатот и уништувањето на [[Запорошка Сича|Запорошката Сича]], украинските земји биле подложени на обновениот Колегиум на Мала Русија предводен од [[Петар Румјанцев]]. Колегиумот имал задача да го воведе рускиот јазик како задолжителен јазик во училишното образование и издаваштвото. Наставата во [[Национален универзитет „Киево-Могиланска академија“|Киево-Могиланската академија]] била исто така префрлена на руски јазик. Во втората половина на 18 век, рускиот јазик бил воведен во документацијата на конзисториите, а свештениците биле обврзани да ја користат [[Црковнословенски јазик|руската верзија]] на [[Црковнословенски јазик|црковнословенскиот јазик]] во проповедите . Во 1769 година, Светиот Синод го одбил барањето на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]] да дозволи печатење граматички книги на народен украински јазик за местното население. Првично се концентрирала на Левиот брег на Украина и [[Слободска Украина]] а во следните децении русификацијата се проширила и на поранешниот Десен брег, кој бил под полска власт. ==== По полската поделба ==== [[Податотека:Religie_w_I_Rz-plitej_1750.svg|мини|Карта на доминантни религии во Полско-литванската заедница од 1750 година, со унијатите (грко-католиците) прикажани во портокалова боја и православните во зелена боја]] Во 1795 година, по [[Кошќушково востание|Кошќушковото востание]] и последователната [[Трета поделба на Полска|Трета поделба]] на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]], Русија ги контролирала повеќето украински земји освен [[Источна Галиција|украинска Галиција]], која станала дел од [[Хабсбуршка Монархија|Австрија]] за време на [[Прва поделба на Полска|Првата поделба]] во 1772 година. Зголемувањето на руската територија за време на Првата поделба било дефинирано според принципот на воена одбранбеност, но Втората и Третата поделба биле засновани на историски, религиозен и етнички идентитет. За време на Втората поделба, [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] наредила да се искова медал со приказ [[Двоглав орел|на двоглавиот орел]] од рускиот царски грб, кој во своите раце држел две карти: едната била од територијата анектирана од Русија од Првата поделба, а другата била територијата од Втората поделба. На медалот биле испишани зборовите: „''Го враќам она што беше откинато''“. Пишувајќи за идниот цар на Русија во нејзините „''Белешки за руската историја''“, Катерина II ги оправдала територијалните добивки на поделбата со историски претензии за време на периодот на [[Киевски Рус|Киевска Русија]]. Ова создало поглед на Полјаците како непријателска нација, а Украинците како братска, што станало поистакнато по [[Опсада на Варшава (1794)|освојувањето на Варшава]] во 1794 година. Дополнително, Катерина користела и религиозно оправдување, тврдејќи дека Русија ги штити оние „''кои ја исповедаат истата вера како нашата, од корупцијата и угнетувањето со кое им се заканува''“, осврнувајќи се на приврзаниците на [[Руска православна црква|руското православие]]. Сепак, православните верници честопати биле малцинство на новоанексираните територии, каде што земјите стекнати по Втората поделба вклучувале 300.000 православни, но и најмалку 2 милиони унијати, а земјите стекнати по Третата поделба речиси и да немале православни верници. За да се справи со ова, Катерина објавила во декрет во април 1794 година дека генералниот гувернер на новоанексираните територии треба да се стреми кон „''најсоодветно искоренување на унијатската вера''“. За да спречи протести и немири, таа исто така обезбедила заштита на православните верници и преобратеници сметајќи ја „''дури и најмалата пречка, угнетување или навреда''“ против нив „''како кривично дело''“. Како резултат на тоа, унијатските цркви брзо исчезнале, а повеќе од 3.500 унијатски цркви биле префрлени на Православната црква во [[Западна Украина|Западна]] и [[Средна Украина]] од 1770-тите до 1790-тите. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=t124cP06gg0C&pg=284|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|last=Magocsi|first=Paul Robert|date=1996|publisher=[[University of Toronto Press]]|isbn=0-8020-7820-6|page=284}}</ref> До 1796 година, речиси и да немало унијатски парохии во Десниот брег на Украина . Сепак, овој напор бил помалку успешен во Средна Белорусија и Волинија, каде што останале 1,4 милиони унијати до крајот на владеењето на Катерина, што е пад од само 600.000 лица од Третата поделба. === Павле I === [[Податотека:Gudovich_Andrey_Ivanovich.jpg|мини|Андреј Гудович, за кој се шпекулирало дека е кандидат за регентство поради обновениот Хетманат во Украина под Павле I]] Доаѓањето на синот на Катерина, [[Павле I (Русија)|Павле,]] на престолот по нејзината смрт во 1796 година првично било гледано во позитивно светло од страна на украинските поддржувачи на [[Автономија|автономијата]], кои се надевале дека новиот монарх, широко познат по антагонизмот кон неговата мајка, ќе ги напушти своите централистички политики. Голем дел од високите функционери на Павле, како што се [[Александар Безбородко]], [[Дмитриј Трошчински]], [[Виктор Кочубеј]] и [[Иван Гудович]], биле од украинско потекло, а кружеле гласини дека царот ќе го обнови Хетманатот под водство на својот втор син, а братот на Гудович ќе служи како [[регент]]. Сепак, овие надежи не се оствариле, бидејќи Павле бил главно загрижен за надворешните работи на земјата и ги продолжил централистичките политики на неговата мајка. <ref name="enc1">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1918}}</ref> Павле ја продолжил практиката на проширување на феудалните поседи, а во 1796 година дозволил поробување на селаните во [[Јужна Украина]]. Сепак, некои промени се случиле во времето на владеењето на новиот монарх: по неговото доаѓање на престолот, тој ги укинал административните реформи на Катерина, заменувајќи ги вицекралствата со губернации и враќајќи елементи на местниот судски систем, и го запрел прогонот на Унијатската црква. Во исто време, обидите на Павле да воведе полициски режим со строга [[цензура]] го направиле многу непопуларен и меѓу обичните луѓе, благородниците и војската, што довело до негово соборување и атентат. === Александар I === Под влијание на круг пријатели и дворјани, меѓу кои и Михаил Сперански и Василиј Каразин, во првите години од своето владеење Александар вовел голем број [[Либерализам|либерални]] реформи. Сепак, како резултат на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], особено по [[Француска инвазија на Русија|француската инвазија на Русија]] и руското учество во [[Војна на Шестата коалиција|Војната на Шестата коалиција]], што резултирало со [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]], новиот цар постепено усвоил реакционерни ставови, што влијаело врз неговата внатрешна политика, особено во однос на Украина. Помеѓу тие политики било воведувањето на воени населби, од кои голем број се наоѓале во украински земји, забраната за [[Слободно ѕидарство|масонство]], укинување на Малоруската губернија и нејзината поделба на Черниговска и Полтавска губернија, укинување на изборите за благородничките судови и местната администрација, распуштањето на Киевската академија и нејзината замена со [[Киевска духовна академија|Киевската духовна академија]], административното потчинување на Десниот брег на Украина на [[Конгресна Полска]] итн. <ref name="enc2">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1839}}</ref> [[Податотека:Kiev_Theological_Academy.jpg|мини|Новата зграда на Киевската духовна академија, чија изградба започнала за време на Александар I]] Во исто време, администрацијата на Александар зачувала некои елементи на местна автономија во украинските земји, задржувајќи го местото на воен гувернер во Мала Русија и враќајќи го [[Магдебуршки закон|Магдебуршкиот закон]] во [[Киев]]. Царската влада дозволила превозна трговија меѓу украинските земји и [[Западна Европа]], ја прогласила [[Одеса]] за слободно пристаниште и основала нови универзитети во Харков, Нижин и [[Одески национален универзитет|Одеса]]. Владеењето на Александар довело до подем на украинската национална свест, што се покажало меѓу другото преку создавањето на голем број тајни друштва и појавата на патриотски дела како што е ''„Историја на Рутените“''. === Николај I === [[Николај I (Русија)|Николај I]], кој дошол на власт по задушувањето на [[Декабристичко востание|Декабристичкото востание]], вовел реакционерни политики и во надворешната и во внатрешната сфера. Неговата влада направила обид да ги укине сите специфики на Украина со забрана на местните традиции, укинување на Магдебуршкиот закон, поништување на Статутите на Литванија, укинување на Унијатската црква и потиснување на [[Украинско национално движење|украинското национално движење]]. Активирањето на колонијалните политики и неуспехот да се подобрат условите на општото население довеле до појава на селански движења во Украина, најзначајно за време на [[Бунт на Киевските козаци|бунтот на Киевските козаци]] од 1855 година. Во исто време, политиките на Николај оставиле и некои позитивни резултати за развојот на украинската култура, како што се основањето на нови универзитети и создавањето археографски комисии, [[Архив|архиви]] и историски друштва, иако нивните активности биле обележани и со општа реакционерна и антиукраинска политика на владата. <ref>{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1994|volume=4|page=1530}}</ref> ==== Русификација под Уваров ==== [[Податотека:Ksavery_Jan_Kaniewski._Partret_grafa_Uvarava_(cropped).jpg|мини|Портрет на грофот Уваров како претседател на [[Руска академија на науките|Царската академија на науките]], 1844 година]] Една недела по падот на Варшава и крајот на [[Ноемвриско востание|Ноемвриското востание]], на [[14 септември]] [[1831]] година, царската влада создала посебно тело познато како Комитет за западните покраини или „Западен комитет“, основано по усна и тајна наредба на Николај и задолжено за „''испитување на разни предлози во врска со покраините вратени од Полска''“. Главната цел на авторитативното тело била брза и целосна интеграција на новите украински покраини во царството. Политиката на русификација што Екатерина ја формулирала за Хетманатот веќе требало да стане официјална политика за новоанексираните територии на Полска со украинско мнозинство. Административните, правните и социјалните мерки биле искористени за усогласување на новите региони со руските покраини. Во 1840-тите, Николај го надгледувал укинувањето на урбаната самоуправа и укинувањето на местниот правен кодекс, кој датира од времето на полско-литванската контрола врз регионот и се користел и во Хетманатот. Важно е што владата вовела и политики за промовирање на културната русификација на регионот. Ова вклучувало создавање на нов историски наратив, воспоставување нови универзитетски и училишни региони и преобраќање на украинските унијати во православие. Одговорноста за наоѓање начини за обединување на различните гранки на рускиот националист и идеолог [[Павел Пестел]], „вистинските Руси“, по Полското востание му припаѓала на министерот за образование на Николај I, [[Сергеј Уваров|грофот Уваров]]. Уваров верувал дека пречките за интегрирање на Украинците од западните провинции во царството се значајни и дека ќе бидат надминати единствено преку идните генерации, пишувајќи му на царот дека „сите славни владетели од Римјаните до Наполеон - оние кои имале намера да ги обединат племињата што ги освоиле со победничкото племе - ги вложиле сите свои надежи и сите плодови од својот труд во идните генерации, наместо во денешната генерација“. Почнувајќи од 1831 година, Уваров започнал да бара автор кој би можел да обезбеди историско оправдување за анексијата и интеграцијата на западните провинции кон царството. Првиот избор на Уваров бил професорот [[Михаил Погодин]], кој бил повикан во ноември 1834 година и го доставил своето дело во 1835 година. Сепак, Погодин не ги задоволил барањата на министерот бидејќи неговата книга ја претставувала историјата на североисточна Русија како посебна и одвоена од онаа на југозападна Русија (Украина), поткопувајќи ја главната цел на проектот за обединување на двете. Како одговор на тоа, Уваров издал посебна награда од 10.000 рубли за секој што би можел да ја претстави историјата на западните провинции како дел од руската историја. Наградата му била доделена на [[Николај Устријалов]], кој во декември 1836 година го претставил првиот том од четиритомното дело кое подоцна ќе биде распространето како стандарден учебник во сите образовни области низ целото царство. Книгата ги оживеало идеите воспоставени за време на владеењето на Катерина од [[Николај Карамзин]] за повторно обединување на Русија и етатистичкиот пристап кон руската историја, кој бил оспорен за време на либералниот [[Александар I (Русија)|Александар I.]] Освен историјата, рускиот јазик и култура биле употребени и како алатки во новата политика на владата за русификација на западните провинции. Рускиот јазик бил воведен како јазик на наставата наместо полскиот, а образовните области и универзитети кои помогнале во популаризацијата на полската култура и јазик на чело со тогашниот министер за образование, украинскиот [[Петро Завадовски]], и неговите полски колеги [[Адам Јежи Чарториски|Јежи Чарториски]] и [[Северин Потоцки]], биле затворени. Во ноември 1833 година, Николај I го одобрил предлогот на Сергеј Уваров за отворање нов универзитет во градот Киев, за кој Пушкин се плашел дека може да падне во полски раце, бидејќи посетителите слушале повеќе полски јазик на улиците отколку руски или украински. Во Киевските провинции имало 43.000 полски благородници и само 1.000 руски. [[Податотека:Франц_де_Мезер_-_Бессарабка,_вид_на_Київський_університет.jpg|мини|Панорама на Киев за време на руското владеење, со Киевскиот универзитет (тогаш познат како Универзитет [[Владимир Велики|Свети Владимир)]] во позадина]] На 15 јули 1834 година, [[Киевски универзитет|новиот универзитет]] го отворил рускиот цар Николај I. Грофот Сергеј Уваров го нарекол универзитетот како „''ментална тврдина''“ чија цел била „''колку што е можно повеќе да ги измазни острите карактеристики по кои полската младина се разликува од руската, а особено да ја потисне идејата за посебна националност меѓу нив, да ги доближи сè поблиску до руските идеи и обичаи, да ги проникне со заедничкиот дух на рускиот народ''“. Во 1832–1833 година, аматерскиот археолог Кондратиј Лохвицки извршил ископувања на [[Златна порта (Киев)|Златната порта]] во Киев. Ископувањата ги посетил самиот цар Николај I, кој му доделил награда и ги финансирал неговите дела. Ископувањата имале за цел да ја прикажат наводната „руска“ историја на градот, кој бил претежно полски; како што пишува историчарот Сергеј Плохи, „''Неговата русификација буквално се одвивала одоздола, бидејќи античките урнатини, точно или неточно датирани од тоа време, се појавиле од под површината''“. ==== Вклучување на Унијатската црква во православната ==== По Полското востание, Руското Царство повторно морало да се справи со прашањето на Унијатската црква, која броела 1,5 милиони следбеници. Кога водачите на полското благородништво во западните провинции издале повик за вооружување во 1830 година, тоа било дочекано со поддршка од многу местни Украинци и унијатски свештеници. Меѓу оние кои целосно го поддржале востанието биле василиските монаси од [[Почаевска лавра|Почаевската лавра]] во [[Волинија]], чија печатница објавила повик до жителите на Украина во кој ги повикувало да ги поддржат Полјаците. Монасите не само што пречекале полска воена единица во манастирот во април 1831 година, туку осум од нив им се придружиле на бунтовниците, јавајќи коњи, додека сè уште биле облечени во своите религиозни облеки. Во септември 1831 година, Николај I потпишал декрет со кој бил распуштен унијатскиот манастир во [[Почаев]] и неговите згради биле предадени на [[Руската православна црква]]. Околу половина од 95-те унијатски манастири што постоеле пред Полското востание во 1830-тите биле затворени по востанието. [[Податотека:BATYUSHKOV(1890)_p363.jpg|мини|Портрет на Јосиф Семашко (во средина) и други свештеници кои работеле на „повторно обединување“ на унијатите со Руската православна црква]] Николај I ги забрзал своите претходни планови за преобраќање на целото унијатско население во православие преку основање на институција за обединување на православните и унијатските цркви. Николај го пронашол совршениот кандидат за задачата во [[Јосиф Семашко]], 29-годишен човек чиј татко бил унијат, но ја изгубил својата парохија поради одбивањето да се преобрати во православие. Иако и самиот бил унијат, Семашко бил импресиониран од величието на православните цркви во [[Санкт Петербург|Петроград]] во споредба со унијатските цркви на кои им недостасувала поддршка од државата или католичките земјопоседници. Јосиф бил испратен да служи како канцеларија на Духовниот колеџ во Санкт Петербург, институција задолжена за надгледување на активностите на римокатоличките и унијатските цркви во царството. Како подготовка за обединување на унијатската и православната црква, Семашко предложил основање на унијатски духовен колеџ кој требало да биде одделен од католичкиот, како и создавање на унијатска [[богословија]] за обука на унијатски свештеници во православен дух. Во 1832 година, по Ноемвриското востание, предлогот на Семашко Унијатскиот духовен колеџ да биде потчинет на православниот синод бил одобрен од Николај I. Промоцијата на Семашко за „православието“ на унијатските парохии се одвивала рака под рака со културната русификација на западните провинции. Тој ги убедувал свештениците да подигнат иконостас во православен стил, да ги заменат старите унијатски богослужбени книги со руски и да пуштат бради. Со воведувањето на рускиот начин на служба, рускиот јазик последователно бил воведен во сфери каде што претходно не бил познат или присутен. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Семашко, исто така, водел кампања на антиполска пропаганда помеѓу унијатските свештеници, обидувајќи се да го претвори нивниот рутенски (украински) идентитет во руски. Семашко наишол на бројни пречки во својата кампања и ја искористил својата единствена моќ да назначува унијатски свештеници во нивните парохии и да ги отстранува оние што ги сметал за противници на неговата политика, последователно лишувајќи им ги ним и на нивните семејства приходите. Тој интензивно соработувал со граѓанските власти и полицијата за да го скрши отпорот меѓу унијатското свештенство. Во 1835 година, Семашко бил поканет да се придружи на таен владин комитет задолжен за обединување на Унијатската и Православната црква. Две години подоцна, старата идеја на Семашко за потчинување на Унијатската црква на Православниот синод, која царот ја одобрил во 1832 година, била спроведена. Со помош на православните власти и поддршката на цивилната администрација, Семашко свикал Унијатски црковен собор на кој било разгледало тоа прашање. Синодот се одржал во февруари 1839 година. Со помош на властите, Семашко собрал 1.305 изјави од унијатски свештеници во кои ја изјавувале својата подготвеност да се приклучат кон православната црква; сепак, и покрај притисокот од апсења и прогонство, 593 свештеници одбиле да ја потпишат изјавата. На [[12 февруари]] [[1839]] година, синодот го усвоил Законот за Унијата и издал апел до царот подготвен од Семашко, кој ќе резултира со затворање на 1.600 унијатски парохиски убиства и приклучување на 1,5 милиони парохијани, од кои многумина не биле консултирани во телото на царското православие. ==== Репресија врз украинофилите ==== Два дена пред неговата свадба, која била закажана за 30 март 1847 година, украинофилот Микола Костомаров бил уапсен во Киев и испратен во Петроград. Наредбата ја дал грофот [[Алексеј Орлов]], раководител на Третиот оддел на Царската канцеларија - телото одговорно за политички надзор. Украинскиот поет [[Тарас Шевченко]] бил уапсен на 5 април 1847 година и исто така испратен во Петроград. Генералниот губернатор на Киев (во тоа време Подилија и Волинија), Дмитриј Бибиков, тогаш бил во Петроград и известувал за проглас пронајден на ѕидот на една зграда во Киев, на кој пишувало: ''„Браќа! Дојде голем час, час во кој ви е дадена можност да го измиете срамот нанесен врз прашината на нашите предци врз нашата родна Украина, од страна на подлите раце на нашите вечни непријатели. Кој од нас нема да подаде рака за овој голем потфат? Бог и добрите луѓе се со нас! Секогаш лојалните синови на Украина, непријатели на кацапи (навредлив термин за Русите)''.“<ref name=":0"/> Бибиков бил вратен во Киев со наредба да го преземе надзорот врз Киевскиот образовен округ и, на состанок со студентите на универзитетот, дал строго предупредување против „лабаво размислување“ и се заканил: „''Доколку успеам да наведам 5 милиони луѓе (населението на десниот брег на Украина), тогаш ќе ви го направам тоа и вам: или јас ќе пукнам, или сите вие ќе експлодирате''.“<ref name=":0"/> Истрагите на Третиот оддел за активностите на Шевченко и Костомаров откриле постоење на тајна организација позната како [[Братство на Свети Кирил и Методиј]]. Целта на организацијата била создавање доброволна федерација на словенски народи, со Украина во нејзиното јадро. Истрагите за Братството биле завршени во мај 1847 година, кога началникот на Третиот оддел на Царската канцеларија, грофот Алексеј Орлов, му известил на царот: „''Откривањето на словенско, или поточно, украинско-словенско, друштво започна со студент на Киевскиот универзитет, Алексеј Петров''.“<ref name=":0"/> Петров бил сиромашен син на поранешен полициски службеник, кој делел стан во истата зграда со еден од членовите на организацијата и ја пријави групата. [[Податотека:Zakon_bozy_Books_of_the_Genesis_of_the_Ukrainian_People.jpg|мини|Ракопис на Книгите за Битието на украинскиот народ создаден од Костомаров, а подоцна користен во истрагата против Друштвото на Свети Кирил и Методиј]] Историчарите тврдат дека Орлов или намерно или случајно ја потценил заканата што ја претставувало братството, известувајќи го царот дека „''политичкото зло само по себе, за среќа, не успеало да се развие до степен што ги прикажуваат прелиминарните извештаи''“. „Политичкото зло“ на кое се осврнувал Орлов било содржано во ''Книги за Битието на украинскиот народ'', кои предвидувале создавање на словенска конфедерација врз основа на принципот на народно претставување, без место за царот. Книгите ги карактеризирале [[Украинци|Украинците]] како различни и од [[Руси|Русите]] и од [[Полјаци|Полјаците]] и ги сметале за предодредени да ја водат идната словенска федерација, бидејќи, за разлика од Русите, кои биле доминирани од автократски цар и Полјаците, кои имале доминантна каста на благородни земјопоседници, Украинците биле нација која ги негувала своите демократски козачки традиции.<ref name=":0"/> Орлов дал препорааа за кзнување на „украинофилите“ - термин што го измислил за да се однесува на основните членови на Братството - преку затворање, внатрешен егзил и принудна воена служба. Иако властите не верувале дека Шевченко е член на друштвото, тие биле длабоко вознемирени од неговите стихови вои ја возвишувале Украина и го напаѓале царот за експлоатација на неговата татковина. Орлов бил загрижен и за влијанието на неговото величење на козачките традиции на Украина: „''Заедно со омилените песни, можеби биле посеани и последователно вкоренети идеи во Мала Русија за наводно среќните времиња на хетманите, среќата од враќањето на тие времиња и капацитетот на Украина да постои како посебна држава''.“<ref name=":0"/> Властите го објавиле постоењето на Братството на Светите Кирил и Методиј, како и казната која им била изречена на неговите членови. Костомаров, клучната фигура, бил затворен во [[Петропавловска тврдина|Петропавловската тврдина]] во [[Санкт Петербург]] и протеран во градот [[Саратов]]. Други добиле казни од една до три години и внатрешен прогон од Украина во Русија.<ref name=":0"/> Властите верувале дека активностите на братството се дел од нивната поширока борба со полското благородништво. Царот Николај I напишал: „''Долго време не верувавме дека таква работа се одвива во Украина, но сега нема сомнение за тоа''“. <ref name=":0"/> Службениците на Третиот оддел подготвиле меморандум со цел да го потиснат ширењето на украинофилските идеи, во кој пишувало „''Преку министерот за народно образование, да се предупредат сите оние копи се занимаваат со словенството, антиката и националноста, како и професорите, наставниците и цензорите, дека во своите книги и предавања внимателно избегнуваат какво било споменување на Мала Русија, Полска и други земји потчинети на Русија што може да се разберат во смисла опасна за интегритетот и мирот на царството, а напротив, тие се стремат колку што е можно повеќе да ги насочат сите лекции од науката и историјата кон вистинската лојалност на сите тие племиња кон Русија''.“<ref name=":0"/> Во 1854 година, Уваров му напишал на министерот за внатрешни работи потсетувајќи го на царски декрет во кој се кажува дека „''писателите треба да бидат највнимателни кога се занимаваат со прашањето за малоруската етничка припадност и јазик, за да не биде љубовта кон Мала Русија поважна од наклонетоста кон татковината - царството''“.<ref name=":0"/> === Александар II === Поразот на Русија во [[Кримската војна]] и влошувањето на нејзината меѓународна положба го охрабриле полското општество во неговите барања за претходни слободи. Во јануари 1863 година, [[Полјаци|Полјаците]] повторно [[Јануарско востание|се побуниле]], при што востанието се проширило во украинските провинции на царството и траело повеќе од една година за да се задушат. По востанието следеле репресии врз водачите и учесниците, како и нова кампања за русификација на провинциите анектирани за време на поделбите.<ref name=":0"/> За време на владеењето на [[Александар II]], Русија почнала да го добива карактерот на [[Серуска нација|тројна нација од Големи, Мали и Бели Руси]]. Во раните години на Александар, кон крајот на 1850-тите, митрополитот Јосиф Семашко, кој успеал да ги доведе повеќето од унијатите во царството под надлежност на [[Руска православна црква|руското православие]], забележал нова закана за царскиот режим - хлопоманите. Хлопоманите биле млади полски благородници кои се откажале од својата католичка религија и ја прифатиле православната вера, како и идентитетот на Украинците, како што е Влодимир Антонович, кој го променил своето име во Володимир Антонович. Семашко успеал да го потисне движењето со политизирање.<ref name=":0"/> Во 1859 година, Силвестриј Гоготски, професор на Киевскиот универзитет и клучен водач на панруското движење, предложил формула за спречување на ширењето на украинското движење. Според него, веднаш требало да се преземат мерки за едукација на луѓето од двете страни на Днепар, да се подржи идејата за единство на трите руски племиња бидејќи без тоа единство, многу брзо Русија ќе пропаднала и трето рускиот литературен јазик требало да биде ист за сите во букварите. Верата и јазикот требало да станатобврзувачки елементи.<ref name=":0"/> ==== Валуев циркулар ==== [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|[[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]], издаден од министерот за внатрешни работи на Руското Царство, во кој се наведува дека украинскиот јазик „никогаш не постоел, не постои и не може да постои“.]] Во 1862 година, сите украински неделни училишта, кои во тоа време броеле над 100, биле укинати и забранети. Циркуларот бил насочен главно против украинските интелектуалци и нивните напори да го воведат својот јазик во црквите и училиштата. Циркуларот го насочил вниманието на цензорите кон објавувањето на украински јазик, почнувајќи од дела за тесна група интелектуалци до книжевност за масите. Валуев напишал: „''никогаш не постоел, не постои и не може да постои посебен малоруски јазик“, „т.н. украински јазик''“. [[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]] имал за цел да го спречи распространувањето на публикации на украински јазик помеѓу обичните луѓе и забранил објавување на образовни и религиозни текстови на [[украински јазик]]. Според историчарот Сергиј Плохи, Валуевиот циркуларпостигнал длабоки влијанија врз развојот на украинската култура и идентитет. Кога за првпат бил воведен во 1863 година, триесет и три публикации на украински јазик се појавиле во печат; до 1868 година нивниот број бил намален на еден. Владата ефикасно го запрела развојот на украинскиот јазик и високата култура..<ref name=":0"/> Во [[1861]] година, украинофилите му се обратиле на митрополитот Арсениј Киевски за помош во распространувањето на букварот на Шевченко. Откако се обратиле до владата за совет, Комитетот за цензура препорачал Арсениј да го одбие барањето, тврдејќи дека публикациите на украински јазик би можеле да ја поткопаат државата. Настанот што довел до издавањето на Валуевиот циркулар бил писмо испратено до Третиот оддел на Царскиот канцелар, наводно во име на православни свештеници, со кое се барало забрана за превод на Евангелијата на украински јазик, кое потоа го разгледувал Светиот синод. Писмото потоа било проследено до генералниот губернатор на Киев, Николај Аненков, кој верувал дека доколку единственоста на украинскиот јазик се признае преку преводот, може да се бара автономија и потенцијална независност. Аненков го пријавил своето отворање на царот [[Александар II (Русија)|Александар II]], кој му наложил на шефот на Третиот оддел да се обрати до шефовите на владите. Така, самиот Александар II го сметал мислењето на Анеков за релевантно.<ref name=":0"/> Како резултат на Валуевиот циркулар, плановите за објавување на украинскиот превод на Евангелијата, подготвен од украинскиот културен активист Пилип Морачевски, биле откажани, а сите публикации на украински јазик наменети за масите биле забранети. На Валуевиот циркулар му претходело медиумска кампања организирана од Третиот оддел, предложена од Николај Аненков. ==== Репресија под Александар II ==== [[File:Mikhail Vl. Iuzefovich.jpeg|thumb|Портрет на Михаил Јузефович, еден од главните иницијатори на Емскиот декрет]] Во мај 1875 година, три месеци по острата статија на Николај Ригелман, објавена во „''Руски хералд''“ на Михаил Катков, во која се напаѓал украинофилизмот, заменик-министерот за образование испратил писмо до раководителот на Киевскиот образовен округ, со приложена статија од Ригелман, во кое барал имиња на професори украинофили. Како резултат на писмото, професорот по античка историја, [[Михаило Драхоманов]], бил отпуштен..<ref name=":0"/> [[Категорија:Русификација]] [[Категорија:Општествена историја на Украина]] ic3yrnaorjn1qizv5hlzcxhlnz1tn8c 5533064 5533063 2026-04-02T08:58:51Z Тиверополник 1815 /* Репресија под Александар II */ 5533064 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Українськомовні1959—2001.gif|десно|мини|300x300пкс|Процент на говорници на украински јазик меѓу населението на Украина по региони според [[Попис|пописите]] од 1959-2001 година. Во периодот по Втората светска војна, русификацијата на етничките Украинци, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians' assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60's-70's of the XXth century|last=Nadia Kindrachuk|date=2015|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|last=Ilnytskyi|first=V.I.|last2=Talalay|first2=Y.O.|date=2025|publisher=Sumy State University|language=uk}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|last=Nadia Kindrachuk|date=2022|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref>, како и масовната имиграција на етнички Руси, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|archive-date=2024-06-29|accessdate=2024-10-02}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Зайончковская Ж.А.|date=2000|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|journal=Проблемы Прогнозирования|issue=4|pages=1–15}}</ref> значително го промениле етничкиот и јазичниот состав на населението на Украина. Промената била особено евидентна во Донбас, каде што говорниците на украински јазик станале малцинство.]] [[Русификација]] '''на [[Украина]]''' ({{Langx|uk|русифікація України or зросійщення України}}; {{Langx|ru|русификация Украины}}) - систем на мерки, дејствија и закони преземени од [[Руска Империја|царските руски]], подоцна [[Советски Сојуз|советските]] и денешните власти на [[Руската Федерација]] за зајакнување на руските национални, политички и јазични позиции во Украина. Како и во другите земји од [[Источна Европа]] историски управувани од руски политички режими, русификацијата во Украина има за цел културна асимилација на местното население и се спроведува преку широк спектар на мерки, вклучувајќи воведување на [[руски јазик]] во училишното образование и државните институции, промоција на мешани бракови, идеолошка, политичка и културна индоктринација, раселување на населението итн. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> == Позадина == [[Податотека:Location_of_Cossack_Hetmanate.png|десно|мини|[[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1654 година во споредба со денешните граници]] Во 1648 година, рутенскиот командант [[Богдан Хмелницки]] започнал вооружено востание против [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]], познато како Хмелничко востание. Ова востание било успешно во ставањето крај на полската власт во Дњепарска Украина, а локалното [[Козаци|козачко]] население го основало [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2023/07/russia-ukraine-and-poland-the-end-of-a-tragic-triangle?lang=en|title=Russia, Ukraine, and Poland: The End of a Tragic Triangle|last=Nyberg|first=René|date=July 28, 2023|publisher=Carnegie Endowment for Peace}}</ref> До 1654 година, Козачкиот Хетманат контролирал територија која опфаќала голем дел од денешна [[Украина]]. За да го зголемат притисокот врз полските сили, Козаците воделе преговори со [[Царство Русија|Царството Русија]] за да ја добијат нивната поддршка. Ова кулминирало со потпишувањето на Перејаславскиот договор, според кој козачкиот водач Хмелницки обезбедил руска воена поддршка во замена за заклетва на верност кон [[Цар на Русија|царот на Русија]]. <ref name="Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rp.pl/kraj/art5992381-kozaczyzna-rzeczpospolita-moskwa|title=Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa|last=Piotr Kroll|date=August 6, 2012|publisher=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]]|language=pl|trans-title=Cossack Country, the Republic, Moscow}}</ref> Овој договор ја налутило [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]] и довел до [[Руско-полската војна (1654–1667)|Руско-полската војна]]. Резултирачкото примирје од Андрушово во 1667 година ги дефинирало териториите на секоја држава, каде што Русија добила контрола врз левиот брег на Украина, вклучувајќи го целиот град [[Киев]], а Полска-Литванија ја задржиле својата контрола врз Десниот брег на Украина . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://scalar.fas.harvard.edu/imperiia/a-letter-from-afanasy-ordin-nashchokin-to-feodor-iii-in-regards-to-the-treaty-of-andrusovo|title=A letter from Afanasy Ordin-Nashchokin to Feodor III in regards to the Treaty of Andrusovo|date=June 3, 2018|publisher=Imperiia Project}}</ref> Ова го започнало присуството на Русија во Украина, што во голема мера придонело за процесот на русификација. Според мислењето на научникот [[Владимир Вернадски]] (1863–1945), до 17 век, Московја веќе имала долгогодишна политика за апсорбирање на Украина и рушење на темелите за местниот културен живот. == Руско царство == За да ја осовремени својата држава, [[Петар Велики|Петар I]], првиот руски цар, ангажирал голем број украински интелектуалци, кои ја осмислиле идејата за политички континуитет од [[Киевски Рус|Киев]] до [[Москва]] и го развиле концептот на „[[Мала Русија]]“ (Украина) наспроти „Голема Русија“ ( Московија) како дел од заеднички државен проект. Како резултат на тоа, [[Руска Империја|Руското Царство]] можело да се смета за идеја на Украинците, кои го нагласиле својот симболичен статус како заеднички основачи и сопственици на царството. Сепак, со текот на времето „Мала Русија“ била деградирана на статус на обична покраина, а нејзините елити морале да се задоволат со улогата на регионални администратори. Овој процес кулминирал со укинување на автономијата на [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1764 година и бил придружен со русификација на местната елита, како и со масовно преселување на [[Руси|етнички Руси]] во украинските земји. <ref>{{Наведено списание|last=[[Mykola Riabchuk]]|date=2022|title=White Skins, Black Languages. Traumatic Experiences of Colonial Subjugation|journal=Istor|issue=89–90|pages=236–237}}</ref> === Петар I и неговите наследници === [[Податотека:Києво-Печерська_Лавра._Друкарня_(XVIII_ст.,_зараз_-_Музей_книги_та_друкарства_України).JPG|мини|Историска печатница на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]], чии активности биле ограничени под власта на Петар I]] Зголеменото ограничување на украинската автономија по [[Битка кај Полтава|битката кај Полтава]] во 1709 година придонело за процесот на русификација. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> Во 1720 година, [[Цар|царот]] Петар I издал декрет со кој наредил отстранување на сите малоруски (украински) јазични елементи во теолошката книжевност печатена во малоруските типографски установи. Во 1734 година, царицата [[Ана Ивановна]] издала тајна инструкција до Управниот совет на Хетманската канцеларија предводена од [[Кнез|принцот]] Шаховски, со која му наредила да воведе политика на асимилација меѓу Украинците и Русите преку промоција на мешани бракови. <ref>{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|page=2604}}</ref> === Катерина Велика === ==== Статус на Козачкиот Хетманат ==== Помеѓу оние кои ѝ помогнале на [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] да се искачи на рускиот престол преку државен удар бил [[Кирил Разумовски]], претседател на Царската академија на науките и хетман на автономната козачка држава, Хетманатот. Плановите на хетманот за козачка Украина биле големи и вклучувале зацврстување на нејзината автономија и институции. Многумина во Хетманатот се надевале на владеењето на Катерина, но наскоро ќе ја реализираат нејзината политика кон нив. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Во есента 1762 година, неколку месеци по доаѓањето на власт на Катерина, еден писар во [[Глухив]], главниот град на Хетманатот, по име Семен Дивович, ја напишал поемата „Разговор помеѓу Голема Русија и Мала Русија“.<blockquote>„Голема Русија:“ Знаеш ли со кого зборуваш или си заборавил? Јас сум Русија, на крајот на краиштата: дали ме игнорираш?“ Мала Русија:<poem> Знам дека си Русија; тоа е и моето име. Зошто ме заплашуваш? Јас самиот се обидувам да се покажам храбар. Не ти се покорив тебе, туку на твојот суверен, Под чие покровителство си роден од твоите предци. Не мисли дека си мој господар: Твојот суверен и мојот е наш заеднички владетел“ </poem></blockquote>Некои историчари ги сметаат овие пасуси како показател дека Хетманатот и оние во него верувале дека се поврзани со Руското Царство не преку заедничка нација или татковина, туку само [[Личен сојуз|преку името и личноста на владетелот]]. ==== Укинување на Хетманатот ==== [[Податотека:Catherine_II_Depicted_during_the_Performance_against_the_Russification_of_Ukraine.jpg|мини|Реинтеграција на упатството на Катерина II до Александар Вјаземски на 9 ноември 2015 година, Денот на украинската книжевност и јазик, во близина на администрацијата на претседателот на Украина. Жена со „зашиена уста“ го држи текстот на упатството.]] Во февруари 1764 година, неколку месеци пред укинувањето на функцијата хетман, Катерина му пишала на генералниот обвинител на Сенатот, принцот [[Александар Вјаземски]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|title=Сборник русского исторического общества. — 1871. — Выпуск 7. — С. 348.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522093734/https://runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|archive-date=2022-05-22|accessdate=2017-10-12}}</ref> <ref name="svit2">{{Наведена мрежна страница|url=http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|title=Історія України - II. Руїна|last=Krypyakevych|first=Ivan P.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923025607/http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|archive-date=September 23, 2016}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title="Пам'ятки історичної думки України"|last=Shevchenko|first=Fedir P.|last2=Yakymovych|first2=Bohdan Z.|year=1990|isbn=5-7773-0004-9|location=[[Lviv]]}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://readbookz.com/book/200/7637.html|title=Історія України. Частина І: Від найдавніших часів до кінця XVIII століття -- 2. Остаточна ліквідація царизмом автономного устрою Лівобережжя і Слобожанщини|last=Rybalka|first=Ivan K.|year=1995|location=[[Kharkiv]]|page=448|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916083431/http://readbookz.com/book/200/7637.html|archive-date=September 16, 2016}}</ref> <ref name="pm2">{{Наведена книга|url=http://www.e-reading.club/book.php?book=1021644|title=Коліївщина. Гайдамацьке повстання|last=Mirchuk|first=Petro|year=1768|chapter=2. «Привести до того, щоб Малоросія обрусіла!»|chapter-url=http://www.e-reading.club/chapter.php/1021644/35/Mirchuk_-_Koliivschina._Gaydamacke_povstannya_1768_r..html}}</ref><blockquote>„Мала Русија, Ливонија и Финска се покраини управувани од потврдени привилегии и би било несоодветно да се прекршат со тоа што ќе се укинат сите одеднаш. Да се нарекуваат странски и да се постапува со нив врз таа основа е повеќе од погрешно - би било чиста глупост. Овие покраини, како и Смоленск, треба да се русифицираат што е можно понежно за да престанат да гледаат во шумата како волци. Кога Хетманите ќе исчезнат од Мала Русија, треба да се вложи секој напор да се избрише од сеќавањето тој период и хетманите, а не да се унапреди некого на таа функција.“</blockquote>Во 1764 година, Катерина го повикала Разумовски во [[Санкт Петербург]] и го отстранила од функцијата хетман. Потоа, во ноември, таа објавила декрет со кој официјално го укинала местото на хетман и ја поврзела регионалната влада како Малоруска губернија во Руското Царство. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|title=УКАЗ КАТЕРИНИ II ПРО ЛІКВІДАЦІЮ ГЕТЬМАНСТВА ТА УТВОРЕННЯ МАЛОРОСІЙСЬКОЇ КОЛЕГІЇ|date=March 27, 2008|publisher=Історія та гуманітарні дисципліни|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001132320/https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|archive-date=October 1, 2015}}</ref> Овие територии подоцна биле прецртани како Киевска, Черниговска и Новгородско-Северска губернија во царството. По вклучувањето на Хетманатот во составот на Русија, козачките офицери постепено се поврзеле во руската структура, иако честопати со тешкотии бидејќи многумина ја одржувале приврзаноста кон својата традиционална татковина. Сите институции на Хетманатот биле укинати во рок од една деценија. Според историчарот Сергеј Плохи, „укинувањето на Хетманатот и постепеното поништување на неговата институција и воена структура ја заврши идејата за партнерство и еднаквост помеѓу Голема и Мала Русија, замислена од генерации украински интелектуалци“. ==== Програма на Румијанцев ==== По укинувањето на Хетманатот и уништувањето на [[Запорошка Сича|Запорошката Сича]], украинските земји биле подложени на обновениот Колегиум на Мала Русија предводен од [[Петар Румјанцев]]. Колегиумот имал задача да го воведе рускиот јазик како задолжителен јазик во училишното образование и издаваштвото. Наставата во [[Национален универзитет „Киево-Могиланска академија“|Киево-Могиланската академија]] била исто така префрлена на руски јазик. Во втората половина на 18 век, рускиот јазик бил воведен во документацијата на конзисториите, а свештениците биле обврзани да ја користат [[Црковнословенски јазик|руската верзија]] на [[Црковнословенски јазик|црковнословенскиот јазик]] во проповедите . Во 1769 година, Светиот Синод го одбил барањето на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]] да дозволи печатење граматички книги на народен украински јазик за местното население. Првично се концентрирала на Левиот брег на Украина и [[Слободска Украина]] а во следните децении русификацијата се проширила и на поранешниот Десен брег, кој бил под полска власт. ==== По полската поделба ==== [[Податотека:Religie_w_I_Rz-plitej_1750.svg|мини|Карта на доминантни религии во Полско-литванската заедница од 1750 година, со унијатите (грко-католиците) прикажани во портокалова боја и православните во зелена боја]] Во 1795 година, по [[Кошќушково востание|Кошќушковото востание]] и последователната [[Трета поделба на Полска|Трета поделба]] на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]], Русија ги контролирала повеќето украински земји освен [[Источна Галиција|украинска Галиција]], која станала дел од [[Хабсбуршка Монархија|Австрија]] за време на [[Прва поделба на Полска|Првата поделба]] во 1772 година. Зголемувањето на руската територија за време на Првата поделба било дефинирано според принципот на воена одбранбеност, но Втората и Третата поделба биле засновани на историски, религиозен и етнички идентитет. За време на Втората поделба, [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] наредила да се искова медал со приказ [[Двоглав орел|на двоглавиот орел]] од рускиот царски грб, кој во своите раце држел две карти: едната била од територијата анектирана од Русија од Првата поделба, а другата била територијата од Втората поделба. На медалот биле испишани зборовите: „''Го враќам она што беше откинато''“. Пишувајќи за идниот цар на Русија во нејзините „''Белешки за руската историја''“, Катерина II ги оправдала територијалните добивки на поделбата со историски претензии за време на периодот на [[Киевски Рус|Киевска Русија]]. Ова создало поглед на Полјаците како непријателска нација, а Украинците како братска, што станало поистакнато по [[Опсада на Варшава (1794)|освојувањето на Варшава]] во 1794 година. Дополнително, Катерина користела и религиозно оправдување, тврдејќи дека Русија ги штити оние „''кои ја исповедаат истата вера како нашата, од корупцијата и угнетувањето со кое им се заканува''“, осврнувајќи се на приврзаниците на [[Руска православна црква|руското православие]]. Сепак, православните верници честопати биле малцинство на новоанексираните територии, каде што земјите стекнати по Втората поделба вклучувале 300.000 православни, но и најмалку 2 милиони унијати, а земјите стекнати по Третата поделба речиси и да немале православни верници. За да се справи со ова, Катерина објавила во декрет во април 1794 година дека генералниот гувернер на новоанексираните територии треба да се стреми кон „''најсоодветно искоренување на унијатската вера''“. За да спречи протести и немири, таа исто така обезбедила заштита на православните верници и преобратеници сметајќи ја „''дури и најмалата пречка, угнетување или навреда''“ против нив „''како кривично дело''“. Како резултат на тоа, унијатските цркви брзо исчезнале, а повеќе од 3.500 унијатски цркви биле префрлени на Православната црква во [[Западна Украина|Западна]] и [[Средна Украина]] од 1770-тите до 1790-тите. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=t124cP06gg0C&pg=284|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|last=Magocsi|first=Paul Robert|date=1996|publisher=[[University of Toronto Press]]|isbn=0-8020-7820-6|page=284}}</ref> До 1796 година, речиси и да немало унијатски парохии во Десниот брег на Украина . Сепак, овој напор бил помалку успешен во Средна Белорусија и Волинија, каде што останале 1,4 милиони унијати до крајот на владеењето на Катерина, што е пад од само 600.000 лица од Третата поделба. === Павле I === [[Податотека:Gudovich_Andrey_Ivanovich.jpg|мини|Андреј Гудович, за кој се шпекулирало дека е кандидат за регентство поради обновениот Хетманат во Украина под Павле I]] Доаѓањето на синот на Катерина, [[Павле I (Русија)|Павле,]] на престолот по нејзината смрт во 1796 година првично било гледано во позитивно светло од страна на украинските поддржувачи на [[Автономија|автономијата]], кои се надевале дека новиот монарх, широко познат по антагонизмот кон неговата мајка, ќе ги напушти своите централистички политики. Голем дел од високите функционери на Павле, како што се [[Александар Безбородко]], [[Дмитриј Трошчински]], [[Виктор Кочубеј]] и [[Иван Гудович]], биле од украинско потекло, а кружеле гласини дека царот ќе го обнови Хетманатот под водство на својот втор син, а братот на Гудович ќе служи како [[регент]]. Сепак, овие надежи не се оствариле, бидејќи Павле бил главно загрижен за надворешните работи на земјата и ги продолжил централистичките политики на неговата мајка. <ref name="enc1">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1918}}</ref> Павле ја продолжил практиката на проширување на феудалните поседи, а во 1796 година дозволил поробување на селаните во [[Јужна Украина]]. Сепак, некои промени се случиле во времето на владеењето на новиот монарх: по неговото доаѓање на престолот, тој ги укинал административните реформи на Катерина, заменувајќи ги вицекралствата со губернации и враќајќи елементи на местниот судски систем, и го запрел прогонот на Унијатската црква. Во исто време, обидите на Павле да воведе полициски режим со строга [[цензура]] го направиле многу непопуларен и меѓу обичните луѓе, благородниците и војската, што довело до негово соборување и атентат. === Александар I === Под влијание на круг пријатели и дворјани, меѓу кои и Михаил Сперански и Василиј Каразин, во првите години од своето владеење Александар вовел голем број [[Либерализам|либерални]] реформи. Сепак, како резултат на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], особено по [[Француска инвазија на Русија|француската инвазија на Русија]] и руското учество во [[Војна на Шестата коалиција|Војната на Шестата коалиција]], што резултирало со [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]], новиот цар постепено усвоил реакционерни ставови, што влијаело врз неговата внатрешна политика, особено во однос на Украина. Помеѓу тие политики било воведувањето на воени населби, од кои голем број се наоѓале во украински земји, забраната за [[Слободно ѕидарство|масонство]], укинување на Малоруската губернија и нејзината поделба на Черниговска и Полтавска губернија, укинување на изборите за благородничките судови и местната администрација, распуштањето на Киевската академија и нејзината замена со [[Киевска духовна академија|Киевската духовна академија]], административното потчинување на Десниот брег на Украина на [[Конгресна Полска]] итн. <ref name="enc2">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1839}}</ref> [[Податотека:Kiev_Theological_Academy.jpg|мини|Новата зграда на Киевската духовна академија, чија изградба започнала за време на Александар I]] Во исто време, администрацијата на Александар зачувала некои елементи на местна автономија во украинските земји, задржувајќи го местото на воен гувернер во Мала Русија и враќајќи го [[Магдебуршки закон|Магдебуршкиот закон]] во [[Киев]]. Царската влада дозволила превозна трговија меѓу украинските земји и [[Западна Европа]], ја прогласила [[Одеса]] за слободно пристаниште и основала нови универзитети во Харков, Нижин и [[Одески национален универзитет|Одеса]]. Владеењето на Александар довело до подем на украинската национална свест, што се покажало меѓу другото преку создавањето на голем број тајни друштва и појавата на патриотски дела како што е ''„Историја на Рутените“''. === Николај I === [[Николај I (Русија)|Николај I]], кој дошол на власт по задушувањето на [[Декабристичко востание|Декабристичкото востание]], вовел реакционерни политики и во надворешната и во внатрешната сфера. Неговата влада направила обид да ги укине сите специфики на Украина со забрана на местните традиции, укинување на Магдебуршкиот закон, поништување на Статутите на Литванија, укинување на Унијатската црква и потиснување на [[Украинско национално движење|украинското национално движење]]. Активирањето на колонијалните политики и неуспехот да се подобрат условите на општото население довеле до појава на селански движења во Украина, најзначајно за време на [[Бунт на Киевските козаци|бунтот на Киевските козаци]] од 1855 година. Во исто време, политиките на Николај оставиле и некои позитивни резултати за развојот на украинската култура, како што се основањето на нови универзитети и создавањето археографски комисии, [[Архив|архиви]] и историски друштва, иако нивните активности биле обележани и со општа реакционерна и антиукраинска политика на владата. <ref>{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1994|volume=4|page=1530}}</ref> ==== Русификација под Уваров ==== [[Податотека:Ksavery_Jan_Kaniewski._Partret_grafa_Uvarava_(cropped).jpg|мини|Портрет на грофот Уваров како претседател на [[Руска академија на науките|Царската академија на науките]], 1844 година]] Една недела по падот на Варшава и крајот на [[Ноемвриско востание|Ноемвриското востание]], на [[14 септември]] [[1831]] година, царската влада создала посебно тело познато како Комитет за западните покраини или „Западен комитет“, основано по усна и тајна наредба на Николај и задолжено за „''испитување на разни предлози во врска со покраините вратени од Полска''“. Главната цел на авторитативното тело била брза и целосна интеграција на новите украински покраини во царството. Политиката на русификација што Екатерина ја формулирала за Хетманатот веќе требало да стане официјална политика за новоанексираните територии на Полска со украинско мнозинство. Административните, правните и социјалните мерки биле искористени за усогласување на новите региони со руските покраини. Во 1840-тите, Николај го надгледувал укинувањето на урбаната самоуправа и укинувањето на местниот правен кодекс, кој датира од времето на полско-литванската контрола врз регионот и се користел и во Хетманатот. Важно е што владата вовела и политики за промовирање на културната русификација на регионот. Ова вклучувало создавање на нов историски наратив, воспоставување нови универзитетски и училишни региони и преобраќање на украинските унијати во православие. Одговорноста за наоѓање начини за обединување на различните гранки на рускиот националист и идеолог [[Павел Пестел]], „вистинските Руси“, по Полското востание му припаѓала на министерот за образование на Николај I, [[Сергеј Уваров|грофот Уваров]]. Уваров верувал дека пречките за интегрирање на Украинците од западните провинции во царството се значајни и дека ќе бидат надминати единствено преку идните генерации, пишувајќи му на царот дека „сите славни владетели од Римјаните до Наполеон - оние кои имале намера да ги обединат племињата што ги освоиле со победничкото племе - ги вложиле сите свои надежи и сите плодови од својот труд во идните генерации, наместо во денешната генерација“. Почнувајќи од 1831 година, Уваров започнал да бара автор кој би можел да обезбеди историско оправдување за анексијата и интеграцијата на западните провинции кон царството. Првиот избор на Уваров бил професорот [[Михаил Погодин]], кој бил повикан во ноември 1834 година и го доставил своето дело во 1835 година. Сепак, Погодин не ги задоволил барањата на министерот бидејќи неговата книга ја претставувала историјата на североисточна Русија како посебна и одвоена од онаа на југозападна Русија (Украина), поткопувајќи ја главната цел на проектот за обединување на двете. Како одговор на тоа, Уваров издал посебна награда од 10.000 рубли за секој што би можел да ја претстави историјата на западните провинции како дел од руската историја. Наградата му била доделена на [[Николај Устријалов]], кој во декември 1836 година го претставил првиот том од четиритомното дело кое подоцна ќе биде распространето како стандарден учебник во сите образовни области низ целото царство. Книгата ги оживеало идеите воспоставени за време на владеењето на Катерина од [[Николај Карамзин]] за повторно обединување на Русија и етатистичкиот пристап кон руската историја, кој бил оспорен за време на либералниот [[Александар I (Русија)|Александар I.]] Освен историјата, рускиот јазик и култура биле употребени и како алатки во новата политика на владата за русификација на западните провинции. Рускиот јазик бил воведен како јазик на наставата наместо полскиот, а образовните области и универзитети кои помогнале во популаризацијата на полската култура и јазик на чело со тогашниот министер за образование, украинскиот [[Петро Завадовски]], и неговите полски колеги [[Адам Јежи Чарториски|Јежи Чарториски]] и [[Северин Потоцки]], биле затворени. Во ноември 1833 година, Николај I го одобрил предлогот на Сергеј Уваров за отворање нов универзитет во градот Киев, за кој Пушкин се плашел дека може да падне во полски раце, бидејќи посетителите слушале повеќе полски јазик на улиците отколку руски или украински. Во Киевските провинции имало 43.000 полски благородници и само 1.000 руски. [[Податотека:Франц_де_Мезер_-_Бессарабка,_вид_на_Київський_університет.jpg|мини|Панорама на Киев за време на руското владеење, со Киевскиот универзитет (тогаш познат како Универзитет [[Владимир Велики|Свети Владимир)]] во позадина]] На 15 јули 1834 година, [[Киевски универзитет|новиот универзитет]] го отворил рускиот цар Николај I. Грофот Сергеј Уваров го нарекол универзитетот како „''ментална тврдина''“ чија цел била „''колку што е можно повеќе да ги измазни острите карактеристики по кои полската младина се разликува од руската, а особено да ја потисне идејата за посебна националност меѓу нив, да ги доближи сè поблиску до руските идеи и обичаи, да ги проникне со заедничкиот дух на рускиот народ''“. Во 1832–1833 година, аматерскиот археолог Кондратиј Лохвицки извршил ископувања на [[Златна порта (Киев)|Златната порта]] во Киев. Ископувањата ги посетил самиот цар Николај I, кој му доделил награда и ги финансирал неговите дела. Ископувањата имале за цел да ја прикажат наводната „руска“ историја на градот, кој бил претежно полски; како што пишува историчарот Сергеј Плохи, „''Неговата русификација буквално се одвивала одоздола, бидејќи античките урнатини, точно или неточно датирани од тоа време, се појавиле од под површината''“. ==== Вклучување на Унијатската црква во православната ==== По Полското востание, Руското Царство повторно морало да се справи со прашањето на Унијатската црква, која броела 1,5 милиони следбеници. Кога водачите на полското благородништво во западните провинции издале повик за вооружување во 1830 година, тоа било дочекано со поддршка од многу местни Украинци и унијатски свештеници. Меѓу оние кои целосно го поддржале востанието биле василиските монаси од [[Почаевска лавра|Почаевската лавра]] во [[Волинија]], чија печатница објавила повик до жителите на Украина во кој ги повикувало да ги поддржат Полјаците. Монасите не само што пречекале полска воена единица во манастирот во април 1831 година, туку осум од нив им се придружиле на бунтовниците, јавајќи коњи, додека сè уште биле облечени во своите религиозни облеки. Во септември 1831 година, Николај I потпишал декрет со кој бил распуштен унијатскиот манастир во [[Почаев]] и неговите згради биле предадени на [[Руската православна црква]]. Околу половина од 95-те унијатски манастири што постоеле пред Полското востание во 1830-тите биле затворени по востанието. [[Податотека:BATYUSHKOV(1890)_p363.jpg|мини|Портрет на Јосиф Семашко (во средина) и други свештеници кои работеле на „повторно обединување“ на унијатите со Руската православна црква]] Николај I ги забрзал своите претходни планови за преобраќање на целото унијатско население во православие преку основање на институција за обединување на православните и унијатските цркви. Николај го пронашол совршениот кандидат за задачата во [[Јосиф Семашко]], 29-годишен човек чиј татко бил унијат, но ја изгубил својата парохија поради одбивањето да се преобрати во православие. Иако и самиот бил унијат, Семашко бил импресиониран од величието на православните цркви во [[Санкт Петербург|Петроград]] во споредба со унијатските цркви на кои им недостасувала поддршка од државата или католичките земјопоседници. Јосиф бил испратен да служи како канцеларија на Духовниот колеџ во Санкт Петербург, институција задолжена за надгледување на активностите на римокатоличките и унијатските цркви во царството. Како подготовка за обединување на унијатската и православната црква, Семашко предложил основање на унијатски духовен колеџ кој требало да биде одделен од католичкиот, како и создавање на унијатска [[богословија]] за обука на унијатски свештеници во православен дух. Во 1832 година, по Ноемвриското востание, предлогот на Семашко Унијатскиот духовен колеџ да биде потчинет на православниот синод бил одобрен од Николај I. Промоцијата на Семашко за „православието“ на унијатските парохии се одвивала рака под рака со културната русификација на западните провинции. Тој ги убедувал свештениците да подигнат иконостас во православен стил, да ги заменат старите унијатски богослужбени книги со руски и да пуштат бради. Со воведувањето на рускиот начин на служба, рускиот јазик последователно бил воведен во сфери каде што претходно не бил познат или присутен. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Семашко, исто така, водел кампања на антиполска пропаганда помеѓу унијатските свештеници, обидувајќи се да го претвори нивниот рутенски (украински) идентитет во руски. Семашко наишол на бројни пречки во својата кампања и ја искористил својата единствена моќ да назначува унијатски свештеници во нивните парохии и да ги отстранува оние што ги сметал за противници на неговата политика, последователно лишувајќи им ги ним и на нивните семејства приходите. Тој интензивно соработувал со граѓанските власти и полицијата за да го скрши отпорот меѓу унијатското свештенство. Во 1835 година, Семашко бил поканет да се придружи на таен владин комитет задолжен за обединување на Унијатската и Православната црква. Две години подоцна, старата идеја на Семашко за потчинување на Унијатската црква на Православниот синод, која царот ја одобрил во 1832 година, била спроведена. Со помош на православните власти и поддршката на цивилната администрација, Семашко свикал Унијатски црковен собор на кој било разгледало тоа прашање. Синодот се одржал во февруари 1839 година. Со помош на властите, Семашко собрал 1.305 изјави од унијатски свештеници во кои ја изјавувале својата подготвеност да се приклучат кон православната црква; сепак, и покрај притисокот од апсења и прогонство, 593 свештеници одбиле да ја потпишат изјавата. На [[12 февруари]] [[1839]] година, синодот го усвоил Законот за Унијата и издал апел до царот подготвен од Семашко, кој ќе резултира со затворање на 1.600 унијатски парохиски убиства и приклучување на 1,5 милиони парохијани, од кои многумина не биле консултирани во телото на царското православие. ==== Репресија врз украинофилите ==== Два дена пред неговата свадба, која била закажана за 30 март 1847 година, украинофилот Микола Костомаров бил уапсен во Киев и испратен во Петроград. Наредбата ја дал грофот [[Алексеј Орлов]], раководител на Третиот оддел на Царската канцеларија - телото одговорно за политички надзор. Украинскиот поет [[Тарас Шевченко]] бил уапсен на 5 април 1847 година и исто така испратен во Петроград. Генералниот губернатор на Киев (во тоа време Подилија и Волинија), Дмитриј Бибиков, тогаш бил во Петроград и известувал за проглас пронајден на ѕидот на една зграда во Киев, на кој пишувало: ''„Браќа! Дојде голем час, час во кој ви е дадена можност да го измиете срамот нанесен врз прашината на нашите предци врз нашата родна Украина, од страна на подлите раце на нашите вечни непријатели. Кој од нас нема да подаде рака за овој голем потфат? Бог и добрите луѓе се со нас! Секогаш лојалните синови на Украина, непријатели на кацапи (навредлив термин за Русите)''.“<ref name=":0"/> Бибиков бил вратен во Киев со наредба да го преземе надзорот врз Киевскиот образовен округ и, на состанок со студентите на универзитетот, дал строго предупредување против „лабаво размислување“ и се заканил: „''Доколку успеам да наведам 5 милиони луѓе (населението на десниот брег на Украина), тогаш ќе ви го направам тоа и вам: или јас ќе пукнам, или сите вие ќе експлодирате''.“<ref name=":0"/> Истрагите на Третиот оддел за активностите на Шевченко и Костомаров откриле постоење на тајна организација позната како [[Братство на Свети Кирил и Методиј]]. Целта на организацијата била создавање доброволна федерација на словенски народи, со Украина во нејзиното јадро. Истрагите за Братството биле завршени во мај 1847 година, кога началникот на Третиот оддел на Царската канцеларија, грофот Алексеј Орлов, му известил на царот: „''Откривањето на словенско, или поточно, украинско-словенско, друштво започна со студент на Киевскиот универзитет, Алексеј Петров''.“<ref name=":0"/> Петров бил сиромашен син на поранешен полициски службеник, кој делел стан во истата зграда со еден од членовите на организацијата и ја пријави групата. [[Податотека:Zakon_bozy_Books_of_the_Genesis_of_the_Ukrainian_People.jpg|мини|Ракопис на Книгите за Битието на украинскиот народ создаден од Костомаров, а подоцна користен во истрагата против Друштвото на Свети Кирил и Методиј]] Историчарите тврдат дека Орлов или намерно или случајно ја потценил заканата што ја претставувало братството, известувајќи го царот дека „''политичкото зло само по себе, за среќа, не успеало да се развие до степен што ги прикажуваат прелиминарните извештаи''“. „Политичкото зло“ на кое се осврнувал Орлов било содржано во ''Книги за Битието на украинскиот народ'', кои предвидувале создавање на словенска конфедерација врз основа на принципот на народно претставување, без место за царот. Книгите ги карактеризирале [[Украинци|Украинците]] како различни и од [[Руси|Русите]] и од [[Полјаци|Полјаците]] и ги сметале за предодредени да ја водат идната словенска федерација, бидејќи, за разлика од Русите, кои биле доминирани од автократски цар и Полјаците, кои имале доминантна каста на благородни земјопоседници, Украинците биле нација која ги негувала своите демократски козачки традиции.<ref name=":0"/> Орлов дал препорааа за кзнување на „украинофилите“ - термин што го измислил за да се однесува на основните членови на Братството - преку затворање, внатрешен егзил и принудна воена служба. Иако властите не верувале дека Шевченко е член на друштвото, тие биле длабоко вознемирени од неговите стихови вои ја возвишувале Украина и го напаѓале царот за експлоатација на неговата татковина. Орлов бил загрижен и за влијанието на неговото величење на козачките традиции на Украина: „''Заедно со омилените песни, можеби биле посеани и последователно вкоренети идеи во Мала Русија за наводно среќните времиња на хетманите, среќата од враќањето на тие времиња и капацитетот на Украина да постои како посебна држава''.“<ref name=":0"/> Властите го објавиле постоењето на Братството на Светите Кирил и Методиј, како и казната која им била изречена на неговите членови. Костомаров, клучната фигура, бил затворен во [[Петропавловска тврдина|Петропавловската тврдина]] во [[Санкт Петербург]] и протеран во градот [[Саратов]]. Други добиле казни од една до три години и внатрешен прогон од Украина во Русија.<ref name=":0"/> Властите верувале дека активностите на братството се дел од нивната поширока борба со полското благородништво. Царот Николај I напишал: „''Долго време не верувавме дека таква работа се одвива во Украина, но сега нема сомнение за тоа''“. <ref name=":0"/> Службениците на Третиот оддел подготвиле меморандум со цел да го потиснат ширењето на украинофилските идеи, во кој пишувало „''Преку министерот за народно образование, да се предупредат сите оние копи се занимаваат со словенството, антиката и националноста, како и професорите, наставниците и цензорите, дека во своите книги и предавања внимателно избегнуваат какво било споменување на Мала Русија, Полска и други земји потчинети на Русија што може да се разберат во смисла опасна за интегритетот и мирот на царството, а напротив, тие се стремат колку што е можно повеќе да ги насочат сите лекции од науката и историјата кон вистинската лојалност на сите тие племиња кон Русија''.“<ref name=":0"/> Во 1854 година, Уваров му напишал на министерот за внатрешни работи потсетувајќи го на царски декрет во кој се кажува дека „''писателите треба да бидат највнимателни кога се занимаваат со прашањето за малоруската етничка припадност и јазик, за да не биде љубовта кон Мала Русија поважна од наклонетоста кон татковината - царството''“.<ref name=":0"/> === Александар II === Поразот на Русија во [[Кримската војна]] и влошувањето на нејзината меѓународна положба го охрабриле полското општество во неговите барања за претходни слободи. Во јануари 1863 година, [[Полјаци|Полјаците]] повторно [[Јануарско востание|се побуниле]], при што востанието се проширило во украинските провинции на царството и траело повеќе од една година за да се задушат. По востанието следеле репресии врз водачите и учесниците, како и нова кампања за русификација на провинциите анектирани за време на поделбите.<ref name=":0"/> За време на владеењето на [[Александар II]], Русија почнала да го добива карактерот на [[Серуска нација|тројна нација од Големи, Мали и Бели Руси]]. Во раните години на Александар, кон крајот на 1850-тите, митрополитот Јосиф Семашко, кој успеал да ги доведе повеќето од унијатите во царството под надлежност на [[Руска православна црква|руското православие]], забележал нова закана за царскиот режим - хлопоманите. Хлопоманите биле млади полски благородници кои се откажале од својата католичка религија и ја прифатиле православната вера, како и идентитетот на Украинците, како што е Влодимир Антонович, кој го променил своето име во Володимир Антонович. Семашко успеал да го потисне движењето со политизирање.<ref name=":0"/> Во 1859 година, Силвестриј Гоготски, професор на Киевскиот универзитет и клучен водач на панруското движење, предложил формула за спречување на ширењето на украинското движење. Според него, веднаш требало да се преземат мерки за едукација на луѓето од двете страни на Днепар, да се подржи идејата за единство на трите руски племиња бидејќи без тоа единство, многу брзо Русија ќе пропаднала и трето рускиот литературен јазик требало да биде ист за сите во букварите. Верата и јазикот требало да станатобврзувачки елементи.<ref name=":0"/> ==== Валуев циркулар ==== [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|[[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]], издаден од министерот за внатрешни работи на Руското Царство, во кој се наведува дека украинскиот јазик „никогаш не постоел, не постои и не може да постои“.]] Во 1862 година, сите украински неделни училишта, кои во тоа време броеле над 100, биле укинати и забранети. Циркуларот бил насочен главно против украинските интелектуалци и нивните напори да го воведат својот јазик во црквите и училиштата. Циркуларот го насочил вниманието на цензорите кон објавувањето на украински јазик, почнувајќи од дела за тесна група интелектуалци до книжевност за масите. Валуев напишал: „''никогаш не постоел, не постои и не може да постои посебен малоруски јазик“, „т.н. украински јазик''“. [[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]] имал за цел да го спречи распространувањето на публикации на украински јазик помеѓу обичните луѓе и забранил објавување на образовни и религиозни текстови на [[украински јазик]]. Според историчарот Сергиј Плохи, Валуевиот циркуларпостигнал длабоки влијанија врз развојот на украинската култура и идентитет. Кога за првпат бил воведен во 1863 година, триесет и три публикации на украински јазик се појавиле во печат; до 1868 година нивниот број бил намален на еден. Владата ефикасно го запрела развојот на украинскиот јазик и високата култура..<ref name=":0"/> Во [[1861]] година, украинофилите му се обратиле на митрополитот Арсениј Киевски за помош во распространувањето на букварот на Шевченко. Откако се обратиле до владата за совет, Комитетот за цензура препорачал Арсениј да го одбие барањето, тврдејќи дека публикациите на украински јазик би можеле да ја поткопаат државата. Настанот што довел до издавањето на Валуевиот циркулар бил писмо испратено до Третиот оддел на Царскиот канцелар, наводно во име на православни свештеници, со кое се барало забрана за превод на Евангелијата на украински јазик, кое потоа го разгледувал Светиот синод. Писмото потоа било проследено до генералниот губернатор на Киев, Николај Аненков, кој верувал дека доколку единственоста на украинскиот јазик се признае преку преводот, може да се бара автономија и потенцијална независност. Аненков го пријавил своето отворање на царот [[Александар II (Русија)|Александар II]], кој му наложил на шефот на Третиот оддел да се обрати до шефовите на владите. Така, самиот Александар II го сметал мислењето на Анеков за релевантно.<ref name=":0"/> Како резултат на Валуевиот циркулар, плановите за објавување на украинскиот превод на Евангелијата, подготвен од украинскиот културен активист Пилип Морачевски, биле откажани, а сите публикации на украински јазик наменети за масите биле забранети. На Валуевиот циркулар му претходело медиумска кампања организирана од Третиот оддел, предложена од Николај Аненков. ==== Репресија под Александар II ==== [[File:Mikhail Vl. Iuzefovich.jpeg|thumb|Портрет на Михаил Јузефович, еден од главните иницијатори на Емскиот декрет]] Во мај 1875 година, три месеци по острата статија на Николај Ригелман, објавена во „''Руски хералд''“ на Михаил Катков, во која се напаѓал украинофилизмот, заменик-министерот за образование испратил писмо до раководителот на Киевскиот образовен округ, со приложена статија од Ригелман, во кое барал имиња на професори украинофили. Како резултат на писмото, професорот по античка историја, [[Михаило Драхоманов]], бил отпуштен..<ref name=":0"/> Во август 1875 година, Александар II наредил создавање на Специјален совет за да се испита објавувањето на [[украинска книжевност]] и активностите на украинофилите. Советот ги вклучувал раководителот на Третиот оддел, [[Александар Потапов (политичар)|Александар Потапов]], пензионираниот воен офицер [[Михаил Јузефович]], генералниот куратор на Светиот синод и министерот за внатрешни работи и образование.<ref name=":0"/> Разгледувањата на советот започнале во април [[1876]] година, а во записникот од работата на советот стоело: „''Исто така е очигледна крајната цел кон која се насочени украинофилите: тие сега се обидуваат да ги одделат Малорусите преку постепениот, но до одреден степен прецизен метод на раздвојување на малорускиот говор и литература. Дозволувањето создавање на посебна народна литература на украински дијалект би значело воспоставување цврста основа за развој на уверувањето дека отуѓувањето на Украина од Русија би можело да биде можно во иднина''“.<ref name=":0"/> На [[18 мај]] [[1876]] година, Александар II, додека бил на одмор во [[Германија]], потпишал указ подготвен од Специјалниот совет познат како [[Емски указ]]. Указот започнувал со одлуката „''да се стави крај на активноста на украинофилите, која претставува опасност за државата''“. Забраните воведени со Валуевиот циркулар станале трајни, а биле воведени и нови. Указот: * го забранил увозот на сите публикации на украински јазик во царството * го забранил објавувањето не само на религиозни текстови, граматики и книги на украински за обичниот народ, туку и на ''[[Белетристика|убава книжевност]]'' за повисоките општествени слоеви, со цел да се спречи развојот на украинската литература на сите нивоа * постоечките публикации на украински јазик требало да бидат отстранети од училишните библиотеки * забрана на театарски претстави, песни и читање поезија на украински јазик<ref name=":0"/> Александар II исто така наредил репресивни мерки против украинофилските активисти. Михајло Драгоманов и [[Павло Чубински]] биле протерани од Украина, Киевската филијала на Царското географско друштво (центар на интелектуална активност во [[Киев]], како и жариште на украинофилството) била распуштена, весникот ''Киевски телеграф'' бил затворен, а раководителите на образовните окрузи во Киев, [[Харков]] и [[Одеса]] биле задолжени да ги следат сомнителните украинофили и да известуваат за нив. Наставничките позиции во Украина требало да бидат пополнети исклучиво со Руси, додека украинските наставници биле испраќани да предаваат во Русија.<ref name=":0"/> Воведувањето на Валуевиот циркулар и Емскиот указ сериозно го попречило развојот на украинската книжевност во децениите до [[Руска револуција (1905)|Руската револуција од 1905 година]].<ref name=ency/> ==== Москвофилија и русофилија во Австриското Царство ==== [[File:Stauropegion Institute 1886.jpg|thumb|Програма на културни настани од 1886 година испечатена на [[јазичије]] од Ставропигскиотѕ институт, еден од главните органи на [[галициски русофили|галициските русофили]]]] Еден дел од Емскиот указ го разгледувал весникот ''Слово'', објавуван во тогашниот главен град на [[Кралство Галиција и Лодомерија|Австриска Галиција]] — [[Лавов]]. Според указот, Русија требало „''да го поддржува весникот ''Слово'', кој се издава во Галиција со ориентација непријателска кон украинофилите, обезбедувајќи му барем постојана субвенција, макар и мала, без која не би можел да продолжи да постои и би морал да престане со издавање''“. Субвенцијата изнесувала 2.000 гулдени и била лично одобрена од Александар II. По австриската [[Австро-пруска војна|Седумнеделна војна]] со [[Прусија]], кралството било преобразено во двојна монархија, а назначувањето на полски гувернер да управува со Галиција било сфатено од страна на русинската елита како предавство. Весникот ''Слово'' ја промовирал русофилијата и оддалечување од западот. По Седумнеделната војна, рускиот амбасадор во Австрија, Ернст Штакелберг, го советувал министерот за надворешни работи да не ја дели Австрија ниту да започнува медиумска кампања во одбрана на Русините, тврдејќи дека тие самите ќе преминат на нивна страна благодарение на австриската толеранција кон полонизмот.<ref name=":0"/> Движењето не било добро прифатено и многу русофилски личности емигрирале во [[Руска Империја|Руското Царство]], каде што биле пречекани. Сепак, владата претпочитала да ги држи подалеку од немирната деснобрежна Украина и ги насочувала кон северниот [[Холм|холмски]] регион, каде што останала последната група гркокатолици во Руското Царство. Русофилските свештеници и семинаристи, кои биле родени како гркокатолици, но како дел од нивната идеологија, како и поради повисоката плата, преминале во православие, се населиле меѓу преостанатите унијати, ширејќи империјално-руски идентитет и принудувајќи ги да се преобратат. Во 1881 година, 143 од 291 православен свештеник во областа биле поранешни гркокатолици кои преминале поради значително повисоката плата што ја добивале во споредба со онаа во Галиција, како и поради други мотиви.<ref name=":0"/> [[Категорија:Русификација]] [[Категорија:Општествена историја на Украина]] k5f3o4j41t84utfbbz3mlmlrl68hxca 5533070 5533064 2026-04-02T09:26:49Z Тиверополник 1815 /* Москвофилија и русофилија во Австриското Царство */ 5533070 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Українськомовні1959—2001.gif|десно|мини|300x300пкс|Процент на говорници на украински јазик меѓу населението на Украина по региони според [[Попис|пописите]] од 1959-2001 година. Во периодот по Втората светска војна, русификацијата на етничките Украинци, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians' assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60's-70's of the XXth century|last=Nadia Kindrachuk|date=2015|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|last=Ilnytskyi|first=V.I.|last2=Talalay|first2=Y.O.|date=2025|publisher=Sumy State University|language=uk}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|last=Nadia Kindrachuk|date=2022|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref>, како и масовната имиграција на етнички Руси, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|archive-date=2024-06-29|accessdate=2024-10-02}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Зайончковская Ж.А.|date=2000|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|journal=Проблемы Прогнозирования|issue=4|pages=1–15}}</ref> значително го промениле етничкиот и јазичниот состав на населението на Украина. Промената била особено евидентна во Донбас, каде што говорниците на украински јазик станале малцинство.]] [[Русификација]] '''на [[Украина]]''' ({{Langx|uk|русифікація України or зросійщення України}}; {{Langx|ru|русификация Украины}}) - систем на мерки, дејствија и закони преземени од [[Руска Империја|царските руски]], подоцна [[Советски Сојуз|советските]] и денешните власти на [[Руската Федерација]] за зајакнување на руските национални, политички и јазични позиции во Украина. Како и во другите земји од [[Источна Европа]] историски управувани од руски политички режими, русификацијата во Украина има за цел културна асимилација на местното население и се спроведува преку широк спектар на мерки, вклучувајќи воведување на [[руски јазик]] во училишното образование и државните институции, промоција на мешани бракови, идеолошка, политичка и културна индоктринација, раселување на населението итн. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> == Позадина == [[Податотека:Location_of_Cossack_Hetmanate.png|десно|мини|[[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1654 година во споредба со денешните граници]] Во 1648 година, рутенскиот командант [[Богдан Хмелницки]] започнал вооружено востание против [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]], познато како Хмелничко востание. Ова востание било успешно во ставањето крај на полската власт во Дњепарска Украина, а локалното [[Козаци|козачко]] население го основало [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2023/07/russia-ukraine-and-poland-the-end-of-a-tragic-triangle?lang=en|title=Russia, Ukraine, and Poland: The End of a Tragic Triangle|last=Nyberg|first=René|date=July 28, 2023|publisher=Carnegie Endowment for Peace}}</ref> До 1654 година, Козачкиот Хетманат контролирал територија која опфаќала голем дел од денешна [[Украина]]. За да го зголемат притисокот врз полските сили, Козаците воделе преговори со [[Царство Русија|Царството Русија]] за да ја добијат нивната поддршка. Ова кулминирало со потпишувањето на Перејаславскиот договор, според кој козачкиот водач Хмелницки обезбедил руска воена поддршка во замена за заклетва на верност кон [[Цар на Русија|царот на Русија]]. <ref name="Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rp.pl/kraj/art5992381-kozaczyzna-rzeczpospolita-moskwa|title=Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa|last=Piotr Kroll|date=August 6, 2012|publisher=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]]|language=pl|trans-title=Cossack Country, the Republic, Moscow}}</ref> Овој договор ја налутило [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]] и довел до [[Руско-полската војна (1654–1667)|Руско-полската војна]]. Резултирачкото примирје од Андрушово во 1667 година ги дефинирало териториите на секоја држава, каде што Русија добила контрола врз левиот брег на Украина, вклучувајќи го целиот град [[Киев]], а Полска-Литванија ја задржиле својата контрола врз Десниот брег на Украина . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://scalar.fas.harvard.edu/imperiia/a-letter-from-afanasy-ordin-nashchokin-to-feodor-iii-in-regards-to-the-treaty-of-andrusovo|title=A letter from Afanasy Ordin-Nashchokin to Feodor III in regards to the Treaty of Andrusovo|date=June 3, 2018|publisher=Imperiia Project}}</ref> Ова го започнало присуството на Русија во Украина, што во голема мера придонело за процесот на русификација. Според мислењето на научникот [[Владимир Вернадски]] (1863–1945), до 17 век, Московја веќе имала долгогодишна политика за апсорбирање на Украина и рушење на темелите за местниот културен живот. == Руско царство == За да ја осовремени својата држава, [[Петар Велики|Петар I]], првиот руски цар, ангажирал голем број украински интелектуалци, кои ја осмислиле идејата за политички континуитет од [[Киевски Рус|Киев]] до [[Москва]] и го развиле концептот на „[[Мала Русија]]“ (Украина) наспроти „Голема Русија“ ( Московија) како дел од заеднички државен проект. Како резултат на тоа, [[Руска Империја|Руското Царство]] можело да се смета за идеја на Украинците, кои го нагласиле својот симболичен статус како заеднички основачи и сопственици на царството. Сепак, со текот на времето „Мала Русија“ била деградирана на статус на обична покраина, а нејзините елити морале да се задоволат со улогата на регионални администратори. Овој процес кулминирал со укинување на автономијата на [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1764 година и бил придружен со русификација на местната елита, како и со масовно преселување на [[Руси|етнички Руси]] во украинските земји. <ref>{{Наведено списание|last=[[Mykola Riabchuk]]|date=2022|title=White Skins, Black Languages. Traumatic Experiences of Colonial Subjugation|journal=Istor|issue=89–90|pages=236–237}}</ref> === Петар I и неговите наследници === [[Податотека:Києво-Печерська_Лавра._Друкарня_(XVIII_ст.,_зараз_-_Музей_книги_та_друкарства_України).JPG|мини|Историска печатница на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]], чии активности биле ограничени под власта на Петар I]] Зголеменото ограничување на украинската автономија по [[Битка кај Полтава|битката кај Полтава]] во 1709 година придонело за процесот на русификација. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> Во 1720 година, [[Цар|царот]] Петар I издал декрет со кој наредил отстранување на сите малоруски (украински) јазични елементи во теолошката книжевност печатена во малоруските типографски установи. Во 1734 година, царицата [[Ана Ивановна]] издала тајна инструкција до Управниот совет на Хетманската канцеларија предводена од [[Кнез|принцот]] Шаховски, со која му наредила да воведе политика на асимилација меѓу Украинците и Русите преку промоција на мешани бракови. <ref>{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|page=2604}}</ref> === Катерина Велика === ==== Статус на Козачкиот Хетманат ==== Помеѓу оние кои ѝ помогнале на [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] да се искачи на рускиот престол преку државен удар бил [[Кирил Разумовски]], претседател на Царската академија на науките и хетман на автономната козачка држава, Хетманатот. Плановите на хетманот за козачка Украина биле големи и вклучувале зацврстување на нејзината автономија и институции. Многумина во Хетманатот се надевале на владеењето на Катерина, но наскоро ќе ја реализираат нејзината политика кон нив. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Во есента 1762 година, неколку месеци по доаѓањето на власт на Катерина, еден писар во [[Глухив]], главниот град на Хетманатот, по име Семен Дивович, ја напишал поемата „Разговор помеѓу Голема Русија и Мала Русија“.<blockquote>„Голема Русија:“ Знаеш ли со кого зборуваш или си заборавил? Јас сум Русија, на крајот на краиштата: дали ме игнорираш?“ Мала Русија:<poem> Знам дека си Русија; тоа е и моето име. Зошто ме заплашуваш? Јас самиот се обидувам да се покажам храбар. Не ти се покорив тебе, туку на твојот суверен, Под чие покровителство си роден од твоите предци. Не мисли дека си мој господар: Твојот суверен и мојот е наш заеднички владетел“ </poem></blockquote>Некои историчари ги сметаат овие пасуси како показател дека Хетманатот и оние во него верувале дека се поврзани со Руското Царство не преку заедничка нација или татковина, туку само [[Личен сојуз|преку името и личноста на владетелот]]. ==== Укинување на Хетманатот ==== [[Податотека:Catherine_II_Depicted_during_the_Performance_against_the_Russification_of_Ukraine.jpg|мини|Реинтеграција на упатството на Катерина II до Александар Вјаземски на 9 ноември 2015 година, Денот на украинската книжевност и јазик, во близина на администрацијата на претседателот на Украина. Жена со „зашиена уста“ го држи текстот на упатството.]] Во февруари 1764 година, неколку месеци пред укинувањето на функцијата хетман, Катерина му пишала на генералниот обвинител на Сенатот, принцот [[Александар Вјаземски]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|title=Сборник русского исторического общества. — 1871. — Выпуск 7. — С. 348.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522093734/https://runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|archive-date=2022-05-22|accessdate=2017-10-12}}</ref> <ref name="svit2">{{Наведена мрежна страница|url=http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|title=Історія України - II. Руїна|last=Krypyakevych|first=Ivan P.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923025607/http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|archive-date=September 23, 2016}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title="Пам'ятки історичної думки України"|last=Shevchenko|first=Fedir P.|last2=Yakymovych|first2=Bohdan Z.|year=1990|isbn=5-7773-0004-9|location=[[Lviv]]}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://readbookz.com/book/200/7637.html|title=Історія України. Частина І: Від найдавніших часів до кінця XVIII століття -- 2. Остаточна ліквідація царизмом автономного устрою Лівобережжя і Слобожанщини|last=Rybalka|first=Ivan K.|year=1995|location=[[Kharkiv]]|page=448|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916083431/http://readbookz.com/book/200/7637.html|archive-date=September 16, 2016}}</ref> <ref name="pm2">{{Наведена книга|url=http://www.e-reading.club/book.php?book=1021644|title=Коліївщина. Гайдамацьке повстання|last=Mirchuk|first=Petro|year=1768|chapter=2. «Привести до того, щоб Малоросія обрусіла!»|chapter-url=http://www.e-reading.club/chapter.php/1021644/35/Mirchuk_-_Koliivschina._Gaydamacke_povstannya_1768_r..html}}</ref><blockquote>„Мала Русија, Ливонија и Финска се покраини управувани од потврдени привилегии и би било несоодветно да се прекршат со тоа што ќе се укинат сите одеднаш. Да се нарекуваат странски и да се постапува со нив врз таа основа е повеќе од погрешно - би било чиста глупост. Овие покраини, како и Смоленск, треба да се русифицираат што е можно понежно за да престанат да гледаат во шумата како волци. Кога Хетманите ќе исчезнат од Мала Русија, треба да се вложи секој напор да се избрише од сеќавањето тој период и хетманите, а не да се унапреди некого на таа функција.“</blockquote>Во 1764 година, Катерина го повикала Разумовски во [[Санкт Петербург]] и го отстранила од функцијата хетман. Потоа, во ноември, таа објавила декрет со кој официјално го укинала местото на хетман и ја поврзела регионалната влада како Малоруска губернија во Руското Царство. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|title=УКАЗ КАТЕРИНИ II ПРО ЛІКВІДАЦІЮ ГЕТЬМАНСТВА ТА УТВОРЕННЯ МАЛОРОСІЙСЬКОЇ КОЛЕГІЇ|date=March 27, 2008|publisher=Історія та гуманітарні дисципліни|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001132320/https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|archive-date=October 1, 2015}}</ref> Овие територии подоцна биле прецртани како Киевска, Черниговска и Новгородско-Северска губернија во царството. По вклучувањето на Хетманатот во составот на Русија, козачките офицери постепено се поврзеле во руската структура, иако честопати со тешкотии бидејќи многумина ја одржувале приврзаноста кон својата традиционална татковина. Сите институции на Хетманатот биле укинати во рок од една деценија. Според историчарот Сергеј Плохи, „укинувањето на Хетманатот и постепеното поништување на неговата институција и воена структура ја заврши идејата за партнерство и еднаквост помеѓу Голема и Мала Русија, замислена од генерации украински интелектуалци“. ==== Програма на Румијанцев ==== По укинувањето на Хетманатот и уништувањето на [[Запорошка Сича|Запорошката Сича]], украинските земји биле подложени на обновениот Колегиум на Мала Русија предводен од [[Петар Румјанцев]]. Колегиумот имал задача да го воведе рускиот јазик како задолжителен јазик во училишното образование и издаваштвото. Наставата во [[Национален универзитет „Киево-Могиланска академија“|Киево-Могиланската академија]] била исто така префрлена на руски јазик. Во втората половина на 18 век, рускиот јазик бил воведен во документацијата на конзисториите, а свештениците биле обврзани да ја користат [[Црковнословенски јазик|руската верзија]] на [[Црковнословенски јазик|црковнословенскиот јазик]] во проповедите . Во 1769 година, Светиот Синод го одбил барањето на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]] да дозволи печатење граматички книги на народен украински јазик за местното население. Првично се концентрирала на Левиот брег на Украина и [[Слободска Украина]] а во следните децении русификацијата се проширила и на поранешниот Десен брег, кој бил под полска власт. ==== По полската поделба ==== [[Податотека:Religie_w_I_Rz-plitej_1750.svg|мини|Карта на доминантни религии во Полско-литванската заедница од 1750 година, со унијатите (грко-католиците) прикажани во портокалова боја и православните во зелена боја]] Во 1795 година, по [[Кошќушково востание|Кошќушковото востание]] и последователната [[Трета поделба на Полска|Трета поделба]] на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]], Русија ги контролирала повеќето украински земји освен [[Источна Галиција|украинска Галиција]], која станала дел од [[Хабсбуршка Монархија|Австрија]] за време на [[Прва поделба на Полска|Првата поделба]] во 1772 година. Зголемувањето на руската територија за време на Првата поделба било дефинирано според принципот на воена одбранбеност, но Втората и Третата поделба биле засновани на историски, религиозен и етнички идентитет. За време на Втората поделба, [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] наредила да се искова медал со приказ [[Двоглав орел|на двоглавиот орел]] од рускиот царски грб, кој во своите раце држел две карти: едната била од територијата анектирана од Русија од Првата поделба, а другата била територијата од Втората поделба. На медалот биле испишани зборовите: „''Го враќам она што беше откинато''“. Пишувајќи за идниот цар на Русија во нејзините „''Белешки за руската историја''“, Катерина II ги оправдала територијалните добивки на поделбата со историски претензии за време на периодот на [[Киевски Рус|Киевска Русија]]. Ова создало поглед на Полјаците како непријателска нација, а Украинците како братска, што станало поистакнато по [[Опсада на Варшава (1794)|освојувањето на Варшава]] во 1794 година. Дополнително, Катерина користела и религиозно оправдување, тврдејќи дека Русија ги штити оние „''кои ја исповедаат истата вера како нашата, од корупцијата и угнетувањето со кое им се заканува''“, осврнувајќи се на приврзаниците на [[Руска православна црква|руското православие]]. Сепак, православните верници честопати биле малцинство на новоанексираните територии, каде што земјите стекнати по Втората поделба вклучувале 300.000 православни, но и најмалку 2 милиони унијати, а земјите стекнати по Третата поделба речиси и да немале православни верници. За да се справи со ова, Катерина објавила во декрет во април 1794 година дека генералниот гувернер на новоанексираните територии треба да се стреми кон „''најсоодветно искоренување на унијатската вера''“. За да спречи протести и немири, таа исто така обезбедила заштита на православните верници и преобратеници сметајќи ја „''дури и најмалата пречка, угнетување или навреда''“ против нив „''како кривично дело''“. Како резултат на тоа, унијатските цркви брзо исчезнале, а повеќе од 3.500 унијатски цркви биле префрлени на Православната црква во [[Западна Украина|Западна]] и [[Средна Украина]] од 1770-тите до 1790-тите. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=t124cP06gg0C&pg=284|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|last=Magocsi|first=Paul Robert|date=1996|publisher=[[University of Toronto Press]]|isbn=0-8020-7820-6|page=284}}</ref> До 1796 година, речиси и да немало унијатски парохии во Десниот брег на Украина . Сепак, овој напор бил помалку успешен во Средна Белорусија и Волинија, каде што останале 1,4 милиони унијати до крајот на владеењето на Катерина, што е пад од само 600.000 лица од Третата поделба. === Павле I === [[Податотека:Gudovich_Andrey_Ivanovich.jpg|мини|Андреј Гудович, за кој се шпекулирало дека е кандидат за регентство поради обновениот Хетманат во Украина под Павле I]] Доаѓањето на синот на Катерина, [[Павле I (Русија)|Павле,]] на престолот по нејзината смрт во 1796 година првично било гледано во позитивно светло од страна на украинските поддржувачи на [[Автономија|автономијата]], кои се надевале дека новиот монарх, широко познат по антагонизмот кон неговата мајка, ќе ги напушти своите централистички политики. Голем дел од високите функционери на Павле, како што се [[Александар Безбородко]], [[Дмитриј Трошчински]], [[Виктор Кочубеј]] и [[Иван Гудович]], биле од украинско потекло, а кружеле гласини дека царот ќе го обнови Хетманатот под водство на својот втор син, а братот на Гудович ќе служи како [[регент]]. Сепак, овие надежи не се оствариле, бидејќи Павле бил главно загрижен за надворешните работи на земјата и ги продолжил централистичките политики на неговата мајка. <ref name="enc1">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1918}}</ref> Павле ја продолжил практиката на проширување на феудалните поседи, а во 1796 година дозволил поробување на селаните во [[Јужна Украина]]. Сепак, некои промени се случиле во времето на владеењето на новиот монарх: по неговото доаѓање на престолот, тој ги укинал административните реформи на Катерина, заменувајќи ги вицекралствата со губернации и враќајќи елементи на местниот судски систем, и го запрел прогонот на Унијатската црква. Во исто време, обидите на Павле да воведе полициски режим со строга [[цензура]] го направиле многу непопуларен и меѓу обичните луѓе, благородниците и војската, што довело до негово соборување и атентат. === Александар I === Под влијание на круг пријатели и дворјани, меѓу кои и Михаил Сперански и Василиј Каразин, во првите години од своето владеење Александар вовел голем број [[Либерализам|либерални]] реформи. Сепак, како резултат на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], особено по [[Француска инвазија на Русија|француската инвазија на Русија]] и руското учество во [[Војна на Шестата коалиција|Војната на Шестата коалиција]], што резултирало со [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]], новиот цар постепено усвоил реакционерни ставови, што влијаело врз неговата внатрешна политика, особено во однос на Украина. Помеѓу тие политики било воведувањето на воени населби, од кои голем број се наоѓале во украински земји, забраната за [[Слободно ѕидарство|масонство]], укинување на Малоруската губернија и нејзината поделба на Черниговска и Полтавска губернија, укинување на изборите за благородничките судови и местната администрација, распуштањето на Киевската академија и нејзината замена со [[Киевска духовна академија|Киевската духовна академија]], административното потчинување на Десниот брег на Украина на [[Конгресна Полска]] итн. <ref name="enc2">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1839}}</ref> [[Податотека:Kiev_Theological_Academy.jpg|мини|Новата зграда на Киевската духовна академија, чија изградба започнала за време на Александар I]] Во исто време, администрацијата на Александар зачувала некои елементи на местна автономија во украинските земји, задржувајќи го местото на воен гувернер во Мала Русија и враќајќи го [[Магдебуршки закон|Магдебуршкиот закон]] во [[Киев]]. Царската влада дозволила превозна трговија меѓу украинските земји и [[Западна Европа]], ја прогласила [[Одеса]] за слободно пристаниште и основала нови универзитети во Харков, Нижин и [[Одески национален универзитет|Одеса]]. Владеењето на Александар довело до подем на украинската национална свест, што се покажало меѓу другото преку создавањето на голем број тајни друштва и појавата на патриотски дела како што е ''„Историја на Рутените“''. === Николај I === [[Николај I (Русија)|Николај I]], кој дошол на власт по задушувањето на [[Декабристичко востание|Декабристичкото востание]], вовел реакционерни политики и во надворешната и во внатрешната сфера. Неговата влада направила обид да ги укине сите специфики на Украина со забрана на местните традиции, укинување на Магдебуршкиот закон, поништување на Статутите на Литванија, укинување на Унијатската црква и потиснување на [[Украинско национално движење|украинското национално движење]]. Активирањето на колонијалните политики и неуспехот да се подобрат условите на општото население довеле до појава на селански движења во Украина, најзначајно за време на [[Бунт на Киевските козаци|бунтот на Киевските козаци]] од 1855 година. Во исто време, политиките на Николај оставиле и некои позитивни резултати за развојот на украинската култура, како што се основањето на нови универзитети и создавањето археографски комисии, [[Архив|архиви]] и историски друштва, иако нивните активности биле обележани и со општа реакционерна и антиукраинска политика на владата. <ref>{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1994|volume=4|page=1530}}</ref> ==== Русификација под Уваров ==== [[Податотека:Ksavery_Jan_Kaniewski._Partret_grafa_Uvarava_(cropped).jpg|мини|Портрет на грофот Уваров како претседател на [[Руска академија на науките|Царската академија на науките]], 1844 година]] Една недела по падот на Варшава и крајот на [[Ноемвриско востание|Ноемвриското востание]], на [[14 септември]] [[1831]] година, царската влада создала посебно тело познато како Комитет за западните покраини или „Западен комитет“, основано по усна и тајна наредба на Николај и задолжено за „''испитување на разни предлози во врска со покраините вратени од Полска''“. Главната цел на авторитативното тело била брза и целосна интеграција на новите украински покраини во царството. Политиката на русификација што Екатерина ја формулирала за Хетманатот веќе требало да стане официјална политика за новоанексираните територии на Полска со украинско мнозинство. Административните, правните и социјалните мерки биле искористени за усогласување на новите региони со руските покраини. Во 1840-тите, Николај го надгледувал укинувањето на урбаната самоуправа и укинувањето на местниот правен кодекс, кој датира од времето на полско-литванската контрола врз регионот и се користел и во Хетманатот. Важно е што владата вовела и политики за промовирање на културната русификација на регионот. Ова вклучувало создавање на нов историски наратив, воспоставување нови универзитетски и училишни региони и преобраќање на украинските унијати во православие. Одговорноста за наоѓање начини за обединување на различните гранки на рускиот националист и идеолог [[Павел Пестел]], „вистинските Руси“, по Полското востание му припаѓала на министерот за образование на Николај I, [[Сергеј Уваров|грофот Уваров]]. Уваров верувал дека пречките за интегрирање на Украинците од западните провинции во царството се значајни и дека ќе бидат надминати единствено преку идните генерации, пишувајќи му на царот дека „сите славни владетели од Римјаните до Наполеон - оние кои имале намера да ги обединат племињата што ги освоиле со победничкото племе - ги вложиле сите свои надежи и сите плодови од својот труд во идните генерации, наместо во денешната генерација“. Почнувајќи од 1831 година, Уваров започнал да бара автор кој би можел да обезбеди историско оправдување за анексијата и интеграцијата на западните провинции кон царството. Првиот избор на Уваров бил професорот [[Михаил Погодин]], кој бил повикан во ноември 1834 година и го доставил своето дело во 1835 година. Сепак, Погодин не ги задоволил барањата на министерот бидејќи неговата книга ја претставувала историјата на североисточна Русија како посебна и одвоена од онаа на југозападна Русија (Украина), поткопувајќи ја главната цел на проектот за обединување на двете. Како одговор на тоа, Уваров издал посебна награда од 10.000 рубли за секој што би можел да ја претстави историјата на западните провинции како дел од руската историја. Наградата му била доделена на [[Николај Устријалов]], кој во декември 1836 година го претставил првиот том од четиритомното дело кое подоцна ќе биде распространето како стандарден учебник во сите образовни области низ целото царство. Книгата ги оживеало идеите воспоставени за време на владеењето на Катерина од [[Николај Карамзин]] за повторно обединување на Русија и етатистичкиот пристап кон руската историја, кој бил оспорен за време на либералниот [[Александар I (Русија)|Александар I.]] Освен историјата, рускиот јазик и култура биле употребени и како алатки во новата политика на владата за русификација на западните провинции. Рускиот јазик бил воведен како јазик на наставата наместо полскиот, а образовните области и универзитети кои помогнале во популаризацијата на полската култура и јазик на чело со тогашниот министер за образование, украинскиот [[Петро Завадовски]], и неговите полски колеги [[Адам Јежи Чарториски|Јежи Чарториски]] и [[Северин Потоцки]], биле затворени. Во ноември 1833 година, Николај I го одобрил предлогот на Сергеј Уваров за отворање нов универзитет во градот Киев, за кој Пушкин се плашел дека може да падне во полски раце, бидејќи посетителите слушале повеќе полски јазик на улиците отколку руски или украински. Во Киевските провинции имало 43.000 полски благородници и само 1.000 руски. [[Податотека:Франц_де_Мезер_-_Бессарабка,_вид_на_Київський_університет.jpg|мини|Панорама на Киев за време на руското владеење, со Киевскиот универзитет (тогаш познат како Универзитет [[Владимир Велики|Свети Владимир)]] во позадина]] На 15 јули 1834 година, [[Киевски универзитет|новиот универзитет]] го отворил рускиот цар Николај I. Грофот Сергеј Уваров го нарекол универзитетот како „''ментална тврдина''“ чија цел била „''колку што е можно повеќе да ги измазни острите карактеристики по кои полската младина се разликува од руската, а особено да ја потисне идејата за посебна националност меѓу нив, да ги доближи сè поблиску до руските идеи и обичаи, да ги проникне со заедничкиот дух на рускиот народ''“. Во 1832–1833 година, аматерскиот археолог Кондратиј Лохвицки извршил ископувања на [[Златна порта (Киев)|Златната порта]] во Киев. Ископувањата ги посетил самиот цар Николај I, кој му доделил награда и ги финансирал неговите дела. Ископувањата имале за цел да ја прикажат наводната „руска“ историја на градот, кој бил претежно полски; како што пишува историчарот Сергеј Плохи, „''Неговата русификација буквално се одвивала одоздола, бидејќи античките урнатини, точно или неточно датирани од тоа време, се појавиле од под површината''“. ==== Вклучување на Унијатската црква во православната ==== По Полското востание, Руското Царство повторно морало да се справи со прашањето на Унијатската црква, која броела 1,5 милиони следбеници. Кога водачите на полското благородништво во западните провинции издале повик за вооружување во 1830 година, тоа било дочекано со поддршка од многу местни Украинци и унијатски свештеници. Меѓу оние кои целосно го поддржале востанието биле василиските монаси од [[Почаевска лавра|Почаевската лавра]] во [[Волинија]], чија печатница објавила повик до жителите на Украина во кој ги повикувало да ги поддржат Полјаците. Монасите не само што пречекале полска воена единица во манастирот во април 1831 година, туку осум од нив им се придружиле на бунтовниците, јавајќи коњи, додека сè уште биле облечени во своите религиозни облеки. Во септември 1831 година, Николај I потпишал декрет со кој бил распуштен унијатскиот манастир во [[Почаев]] и неговите згради биле предадени на [[Руската православна црква]]. Околу половина од 95-те унијатски манастири што постоеле пред Полското востание во 1830-тите биле затворени по востанието. [[Податотека:BATYUSHKOV(1890)_p363.jpg|мини|Портрет на Јосиф Семашко (во средина) и други свештеници кои работеле на „повторно обединување“ на унијатите со Руската православна црква]] Николај I ги забрзал своите претходни планови за преобраќање на целото унијатско население во православие преку основање на институција за обединување на православните и унијатските цркви. Николај го пронашол совршениот кандидат за задачата во [[Јосиф Семашко]], 29-годишен човек чиј татко бил унијат, но ја изгубил својата парохија поради одбивањето да се преобрати во православие. Иако и самиот бил унијат, Семашко бил импресиониран од величието на православните цркви во [[Санкт Петербург|Петроград]] во споредба со унијатските цркви на кои им недостасувала поддршка од државата или католичките земјопоседници. Јосиф бил испратен да служи како канцеларија на Духовниот колеџ во Санкт Петербург, институција задолжена за надгледување на активностите на римокатоличките и унијатските цркви во царството. Како подготовка за обединување на унијатската и православната црква, Семашко предложил основање на унијатски духовен колеџ кој требало да биде одделен од католичкиот, како и создавање на унијатска [[богословија]] за обука на унијатски свештеници во православен дух. Во 1832 година, по Ноемвриското востание, предлогот на Семашко Унијатскиот духовен колеџ да биде потчинет на православниот синод бил одобрен од Николај I. Промоцијата на Семашко за „православието“ на унијатските парохии се одвивала рака под рака со културната русификација на западните провинции. Тој ги убедувал свештениците да подигнат иконостас во православен стил, да ги заменат старите унијатски богослужбени книги со руски и да пуштат бради. Со воведувањето на рускиот начин на служба, рускиот јазик последователно бил воведен во сфери каде што претходно не бил познат или присутен. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Семашко, исто така, водел кампања на антиполска пропаганда помеѓу унијатските свештеници, обидувајќи се да го претвори нивниот рутенски (украински) идентитет во руски. Семашко наишол на бројни пречки во својата кампања и ја искористил својата единствена моќ да назначува унијатски свештеници во нивните парохии и да ги отстранува оние што ги сметал за противници на неговата политика, последователно лишувајќи им ги ним и на нивните семејства приходите. Тој интензивно соработувал со граѓанските власти и полицијата за да го скрши отпорот меѓу унијатското свештенство. Во 1835 година, Семашко бил поканет да се придружи на таен владин комитет задолжен за обединување на Унијатската и Православната црква. Две години подоцна, старата идеја на Семашко за потчинување на Унијатската црква на Православниот синод, која царот ја одобрил во 1832 година, била спроведена. Со помош на православните власти и поддршката на цивилната администрација, Семашко свикал Унијатски црковен собор на кој било разгледало тоа прашање. Синодот се одржал во февруари 1839 година. Со помош на властите, Семашко собрал 1.305 изјави од унијатски свештеници во кои ја изјавувале својата подготвеност да се приклучат кон православната црква; сепак, и покрај притисокот од апсења и прогонство, 593 свештеници одбиле да ја потпишат изјавата. На [[12 февруари]] [[1839]] година, синодот го усвоил Законот за Унијата и издал апел до царот подготвен од Семашко, кој ќе резултира со затворање на 1.600 унијатски парохиски убиства и приклучување на 1,5 милиони парохијани, од кои многумина не биле консултирани во телото на царското православие. ==== Репресија врз украинофилите ==== Два дена пред неговата свадба, која била закажана за 30 март 1847 година, украинофилот Микола Костомаров бил уапсен во Киев и испратен во Петроград. Наредбата ја дал грофот [[Алексеј Орлов]], раководител на Третиот оддел на Царската канцеларија - телото одговорно за политички надзор. Украинскиот поет [[Тарас Шевченко]] бил уапсен на 5 април 1847 година и исто така испратен во Петроград. Генералниот губернатор на Киев (во тоа време Подилија и Волинија), Дмитриј Бибиков, тогаш бил во Петроград и известувал за проглас пронајден на ѕидот на една зграда во Киев, на кој пишувало: ''„Браќа! Дојде голем час, час во кој ви е дадена можност да го измиете срамот нанесен врз прашината на нашите предци врз нашата родна Украина, од страна на подлите раце на нашите вечни непријатели. Кој од нас нема да подаде рака за овој голем потфат? Бог и добрите луѓе се со нас! Секогаш лојалните синови на Украина, непријатели на кацапи (навредлив термин за Русите)''.“<ref name=":0"/> Бибиков бил вратен во Киев со наредба да го преземе надзорот врз Киевскиот образовен округ и, на состанок со студентите на универзитетот, дал строго предупредување против „лабаво размислување“ и се заканил: „''Доколку успеам да наведам 5 милиони луѓе (населението на десниот брег на Украина), тогаш ќе ви го направам тоа и вам: или јас ќе пукнам, или сите вие ќе експлодирате''.“<ref name=":0"/> Истрагите на Третиот оддел за активностите на Шевченко и Костомаров откриле постоење на тајна организација позната како [[Братство на Свети Кирил и Методиј]]. Целта на организацијата била создавање доброволна федерација на словенски народи, со Украина во нејзиното јадро. Истрагите за Братството биле завршени во мај 1847 година, кога началникот на Третиот оддел на Царската канцеларија, грофот Алексеј Орлов, му известил на царот: „''Откривањето на словенско, или поточно, украинско-словенско, друштво започна со студент на Киевскиот универзитет, Алексеј Петров''.“<ref name=":0"/> Петров бил сиромашен син на поранешен полициски службеник, кој делел стан во истата зграда со еден од членовите на организацијата и ја пријави групата. [[Податотека:Zakon_bozy_Books_of_the_Genesis_of_the_Ukrainian_People.jpg|мини|Ракопис на Книгите за Битието на украинскиот народ создаден од Костомаров, а подоцна користен во истрагата против Друштвото на Свети Кирил и Методиј]] Историчарите тврдат дека Орлов или намерно или случајно ја потценил заканата што ја претставувало братството, известувајќи го царот дека „''политичкото зло само по себе, за среќа, не успеало да се развие до степен што ги прикажуваат прелиминарните извештаи''“. „Политичкото зло“ на кое се осврнувал Орлов било содржано во ''Книги за Битието на украинскиот народ'', кои предвидувале создавање на словенска конфедерација врз основа на принципот на народно претставување, без место за царот. Книгите ги карактеризирале [[Украинци|Украинците]] како различни и од [[Руси|Русите]] и од [[Полјаци|Полјаците]] и ги сметале за предодредени да ја водат идната словенска федерација, бидејќи, за разлика од Русите, кои биле доминирани од автократски цар и Полјаците, кои имале доминантна каста на благородни земјопоседници, Украинците биле нација која ги негувала своите демократски козачки традиции.<ref name=":0"/> Орлов дал препорааа за кзнување на „украинофилите“ - термин што го измислил за да се однесува на основните членови на Братството - преку затворање, внатрешен егзил и принудна воена служба. Иако властите не верувале дека Шевченко е член на друштвото, тие биле длабоко вознемирени од неговите стихови вои ја возвишувале Украина и го напаѓале царот за експлоатација на неговата татковина. Орлов бил загрижен и за влијанието на неговото величење на козачките традиции на Украина: „''Заедно со омилените песни, можеби биле посеани и последователно вкоренети идеи во Мала Русија за наводно среќните времиња на хетманите, среќата од враќањето на тие времиња и капацитетот на Украина да постои како посебна држава''.“<ref name=":0"/> Властите го објавиле постоењето на Братството на Светите Кирил и Методиј, како и казната која им била изречена на неговите членови. Костомаров, клучната фигура, бил затворен во [[Петропавловска тврдина|Петропавловската тврдина]] во [[Санкт Петербург]] и протеран во градот [[Саратов]]. Други добиле казни од една до три години и внатрешен прогон од Украина во Русија.<ref name=":0"/> Властите верувале дека активностите на братството се дел од нивната поширока борба со полското благородништво. Царот Николај I напишал: „''Долго време не верувавме дека таква работа се одвива во Украина, но сега нема сомнение за тоа''“. <ref name=":0"/> Службениците на Третиот оддел подготвиле меморандум со цел да го потиснат ширењето на украинофилските идеи, во кој пишувало „''Преку министерот за народно образование, да се предупредат сите оние копи се занимаваат со словенството, антиката и националноста, како и професорите, наставниците и цензорите, дека во своите книги и предавања внимателно избегнуваат какво било споменување на Мала Русија, Полска и други земји потчинети на Русија што може да се разберат во смисла опасна за интегритетот и мирот на царството, а напротив, тие се стремат колку што е можно повеќе да ги насочат сите лекции од науката и историјата кон вистинската лојалност на сите тие племиња кон Русија''.“<ref name=":0"/> Во 1854 година, Уваров му напишал на министерот за внатрешни работи потсетувајќи го на царски декрет во кој се кажува дека „''писателите треба да бидат највнимателни кога се занимаваат со прашањето за малоруската етничка припадност и јазик, за да не биде љубовта кон Мала Русија поважна од наклонетоста кон татковината - царството''“.<ref name=":0"/> === Александар II === Поразот на Русија во [[Кримската војна]] и влошувањето на нејзината меѓународна положба го охрабриле полското општество во неговите барања за претходни слободи. Во јануари 1863 година, [[Полјаци|Полјаците]] повторно [[Јануарско востание|се побуниле]], при што востанието се проширило во украинските провинции на царството и траело повеќе од една година за да се задушат. По востанието следеле репресии врз водачите и учесниците, како и нова кампања за русификација на провинциите анектирани за време на поделбите.<ref name=":0"/> За време на владеењето на [[Александар II]], Русија почнала да го добива карактерот на [[Серуска нација|тројна нација од Големи, Мали и Бели Руси]]. Во раните години на Александар, кон крајот на 1850-тите, митрополитот Јосиф Семашко, кој успеал да ги доведе повеќето од унијатите во царството под надлежност на [[Руска православна црква|руското православие]], забележал нова закана за царскиот режим - хлопоманите. Хлопоманите биле млади полски благородници кои се откажале од својата католичка религија и ја прифатиле православната вера, како и идентитетот на Украинците, како што е Влодимир Антонович, кој го променил своето име во Володимир Антонович. Семашко успеал да го потисне движењето со политизирање.<ref name=":0"/> Во 1859 година, Силвестриј Гоготски, професор на Киевскиот универзитет и клучен водач на панруското движење, предложил формула за спречување на ширењето на украинското движење. Според него, веднаш требало да се преземат мерки за едукација на луѓето од двете страни на Днепар, да се подржи идејата за единство на трите руски племиња бидејќи без тоа единство, многу брзо Русија ќе пропаднала и трето рускиот литературен јазик требало да биде ист за сите во букварите. Верата и јазикот требало да станатобврзувачки елементи.<ref name=":0"/> ==== Валуев циркулар ==== [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|[[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]], издаден од министерот за внатрешни работи на Руското Царство, во кој се наведува дека украинскиот јазик „никогаш не постоел, не постои и не може да постои“.]] Во 1862 година, сите украински неделни училишта, кои во тоа време броеле над 100, биле укинати и забранети. Циркуларот бил насочен главно против украинските интелектуалци и нивните напори да го воведат својот јазик во црквите и училиштата. Циркуларот го насочил вниманието на цензорите кон објавувањето на украински јазик, почнувајќи од дела за тесна група интелектуалци до книжевност за масите. Валуев напишал: „''никогаш не постоел, не постои и не може да постои посебен малоруски јазик“, „т.н. украински јазик''“. [[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]] имал за цел да го спречи распространувањето на публикации на украински јазик помеѓу обичните луѓе и забранил објавување на образовни и религиозни текстови на [[украински јазик]]. Според историчарот Сергиј Плохи, Валуевиот циркуларпостигнал длабоки влијанија врз развојот на украинската култура и идентитет. Кога за првпат бил воведен во 1863 година, триесет и три публикации на украински јазик се појавиле во печат; до 1868 година нивниот број бил намален на еден. Владата ефикасно го запрела развојот на украинскиот јазик и високата култура..<ref name=":0"/> Во [[1861]] година, украинофилите му се обратиле на митрополитот Арсениј Киевски за помош во распространувањето на букварот на Шевченко. Откако се обратиле до владата за совет, Комитетот за цензура препорачал Арсениј да го одбие барањето, тврдејќи дека публикациите на украински јазик би можеле да ја поткопаат државата. Настанот што довел до издавањето на Валуевиот циркулар бил писмо испратено до Третиот оддел на Царскиот канцелар, наводно во име на православни свештеници, со кое се барало забрана за превод на Евангелијата на украински јазик, кое потоа го разгледувал Светиот синод. Писмото потоа било проследено до генералниот губернатор на Киев, Николај Аненков, кој верувал дека доколку единственоста на украинскиот јазик се признае преку преводот, може да се бара автономија и потенцијална независност. Аненков го пријавил своето отворање на царот [[Александар II (Русија)|Александар II]], кој му наложил на шефот на Третиот оддел да се обрати до шефовите на владите. Така, самиот Александар II го сметал мислењето на Анеков за релевантно.<ref name=":0"/> Како резултат на Валуевиот циркулар, плановите за објавување на украинскиот превод на Евангелијата, подготвен од украинскиот културен активист Пилип Морачевски, биле откажани, а сите публикации на украински јазик наменети за масите биле забранети. На Валуевиот циркулар му претходело медиумска кампања организирана од Третиот оддел, предложена од Николај Аненков. ==== Репресија под Александар II ==== [[File:Mikhail Vl. Iuzefovich.jpeg|thumb|Портрет на Михаил Јузефович, еден од главните иницијатори на Емскиот декрет]] Во мај 1875 година, три месеци по острата статија на Николај Ригелман, објавена во „''Руски хералд''“ на Михаил Катков, во која се напаѓал украинофилизмот, заменик-министерот за образование испратил писмо до раководителот на Киевскиот образовен округ, со приложена статија од Ригелман, во кое барал имиња на професори украинофили. Како резултат на писмото, професорот по античка историја, [[Михаило Драхоманов]], бил отпуштен..<ref name=":0"/> Во август 1875 година, Александар II наредил создавање на Специјален совет за да се испита објавувањето на [[украинска книжевност]] и активностите на украинофилите. Советот ги вклучувал раководителот на Третиот оддел, [[Александар Потапов (политичар)|Александар Потапов]], пензионираниот воен офицер [[Михаил Јузефович]], генералниот куратор на Светиот синод и министерот за внатрешни работи и образование.<ref name=":0"/> Разгледувањата на советот започнале во април [[1876]] година, а во записникот од работата на советот стоело: „''Исто така е очигледна крајната цел кон која се насочени украинофилите: тие сега се обидуваат да ги одделат Малорусите преку постепениот, но до одреден степен прецизен метод на раздвојување на малорускиот говор и литература. Дозволувањето создавање на посебна народна литература на украински дијалект би значело воспоставување цврста основа за развој на уверувањето дека отуѓувањето на Украина од Русија би можело да биде можно во иднина''“.<ref name=":0"/> На [[18 мај]] [[1876]] година, Александар II, додека бил на одмор во [[Германија]], потпишал указ подготвен од Специјалниот совет познат како [[Емски указ]]. Указот започнувал со одлуката „''да се стави крај на активноста на украинофилите, која претставува опасност за државата''“. Забраните воведени со Валуевиот циркулар станале трајни, а биле воведени и нови. Указот: * го забранил увозот на сите публикации на украински јазик во царството * го забранил објавувањето не само на религиозни текстови, граматики и книги на украински за обичниот народ, туку и на ''[[Белетристика|убава книжевност]]'' за повисоките општествени слоеви, со цел да се спречи развојот на украинската литература на сите нивоа * постоечките публикации на украински јазик требало да бидат отстранети од училишните библиотеки * забрана на театарски претстави, песни и читање поезија на украински јазик<ref name=":0"/> Александар II исто така наредил репресивни мерки против украинофилските активисти. Михајло Драгоманов и [[Павло Чубински]] биле протерани од Украина, Киевската филијала на Царското географско друштво (центар на интелектуална активност во [[Киев]], како и жариште на украинофилството) била распуштена, весникот ''Киевски телеграф'' бил затворен, а раководителите на образовните окрузи во Киев, [[Харков]] и [[Одеса]] биле задолжени да ги следат сомнителните украинофили и да известуваат за нив. Наставничките позиции во Украина требало да бидат пополнети исклучиво со Руси, додека украинските наставници биле испраќани да предаваат во Русија.<ref name=":0"/> Воведувањето на Валуевиот циркулар и Емскиот указ сериозно го попречило развојот на украинската книжевност во децениите до [[Руска револуција (1905)|Руската револуција од 1905 година]].<ref name=ency/> ==== Москвофилија и русофилија во Австриското Царство ==== [[File:Stauropegion Institute 1886.jpg|thumb|Програма на културни настани од 1886 година испечатена на [[јазичије]] од Ставропигскиотѕ институт, еден од главните органи на [[галициски русофили|галициските русофили]]]] Еден дел од Емскиот указ го разгледувал весникот ''Слово'', објавуван во тогашниот главен град на [[Кралство Галиција и Лодомерија|Австриска Галиција]] — [[Лавов]]. Според указот, Русија требало „''да го поддржува весникот ''Слово'', кој се издава во Галиција со ориентација непријателска кон украинофилите, обезбедувајќи му барем постојана субвенција, макар и мала, без која не би можел да продолжи да постои и би морал да престане со издавање''“. Субвенцијата изнесувала 2.000 гулдени и била лично одобрена од Александар II. По австриската [[Австро-пруска војна|Седумнеделна војна]] со [[Прусија]], кралството било преобразено во двојна монархија, а назначувањето на полски гувернер да управува со Галиција било сфатено од страна на русинската елита како предавство. Весникот ''Слово'' ја промовирал русофилијата и оддалечување од западот. По Седумнеделната војна, рускиот амбасадор во Австрија, Ернст Штакелберг, го советувал министерот за надворешни работи да не ја дели Австрија ниту да започнува медиумска кампања во одбрана на Русините, тврдејќи дека тие самите ќе преминат на нивна страна благодарение на австриската толеранција кон полонизмот.<ref name=":0"/> Движењето не било добро прифатено и многу русофилски личности емигрирале во [[Руска Империја|Руското Царство]], каде што биле пречекани. Сепак, владата претпочитала да ги држи подалеку од немирната деснобрежна Украина и ги насочувала кон северниот [[Холм|холмски]] регион, каде што останала последната група гркокатолици во Руското Царство. Русофилските свештеници и семинаристи, кои биле родени како гркокатолици, но како дел од нивната идеологија, како и поради повисоката плата, преминале во православие, се населиле меѓу преостанатите унијати, ширејќи империјално-руски идентитет и принудувајќи ги да се преобратат. Во 1881 година, 143 од 291 православен свештеник во областа биле поранешни гркокатолици кои преминале поради значително повисоката плата што ја добивале во споредба со онаа во Галиција, како и поради други мотиви.<ref name=":0"/> ===Александар III=== [[Александар III (Русија)|Александар III]] го следел тестаментот на својот татко и продолжил со угнетувачката антиукраинска политика. Неговата влада ја ограничила моќта на локалните власти, намалувајќи ја автономијата на судовите, градските совети и земствата.<ref name=ency3>{{Cite book|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|pages=1839–1842}}</ref> Емсоватас уредба, иако изменета во [[1881]] година за да се дозволат театарски претстави на украински јазик, останала важечка до 1905 година. Појавата на украинскиот професионален театар под водство на [[Марко Кропивницки]], која следела по делумното олабавување на забраната за јазик,<ref>{{Cite web|title=Підписали обмеження щодо використання української мови|date=2020-05-30|url=https://gazeta.ua/articles/history/_pidpisali-obmezhennya-schodo-vikoristannya-ukrayinskoyi-movi/967606|access-date=2025-12-07}}</ref> наскоро предизвикала нов бран репресија од страна на властите. Во 1883 година, Александар Дрентелн, генералниот губернатор на Киев, ги забранил украинските претстави во регионот, а во 1884 година самиот Александар III издал указ со кој се забрануваат театарските претстави на украински јазик во сите „малруски“ губернии. Во сферата на издаваштвото, печатењето на украински речници било дозволено, но оригиналните литературни дела можеле да се печатат само во руски правопис. Во 1888 година, царските власти вовеле забрана за употреба на украинскиот јазик во владините институции и го забраниле крштевањето на деца под украински имиња.<ref name=esu>{{Cite book|title=Заборона української мови|date=12 December 2010 |volume=10 |publisher=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України |isbn=978-966-02-2074-4 |url=https://esu.com.ua/article-17240|access-date=2025-10-07}}</ref> === Николај II === ==== Украинци во Думата ==== [[File:1st Duma Podolskaya gubeniya.jpg|thumb|Етнички украински членови на [[Државна Дума (Руско Царство)|Думата]] претставени од [[Подолска губернија]]]] По [[Крвава недела (1905)|Крвавата недела од 1905 година]] и револуционерните превирања што следеле, [[Николај II (Русија)|Николај II]] издал указ со кој неговите поданици можеле слободно да ја изберат својата религија и, уште поважно, да ја напуштат [[Руската православна црква]] доколку сакаат, без политички последици. Како одговор на тоа, меѓу 100.000 и 150.000 Украинци повторно преминале во унијатство во Холмскиот регион. Регионалните службеници и православното свештенство, кои го посветиле својот живот учејќи ги овие луѓе дека се и православни и Руси, се почувствувале предадени, вклучително и православниот епископ на Холм [[Евлогиј Георгиевски]], кој во писмо до Светиот синод напишал: „''Самата доверба во нашите свештеници е поткопана. Триесет години тие му повторуваа на народот дека Холмската [[Подлашка]] земја секогаш ќе биде православна и руска, а сега народот гледа, напротив, целосно, намерно преземање од страна на непријателите на православната руска кауза во таа земја''“. Генералниот обвинител на Светиот синод бил [[Константин Победоносцев]], кој бил еден од архитектите на политиката на русификација во западните провинции.<ref name=":0"/> На изборите за Првата Дума во 1906 година, украинските провинции на царството избрале шеесет и два пратеници, од кои четириесет и четири се приклучиле на украинскиот парламентарен клуб, чија цел била да ја промовира украинската политичка и културна агенда во престолнината. Рускиот националист [[Михаил Меншиков]] бил разгневен од примерот што го дале Украинците; тој напишал: ''„[[Белоруси|Белорусите]] тргнаа по примерот на хохлите, зборувајќи за свој круг во Државната дума. Постојат и белоруски сепаратисти, гледате. Доволно е да се насмее и мачка''“. За разлика од Украинците и Полјаците, Белорусите не успеале да формираат клуб или округ.<ref name=":0"/> [[Михајло Хрушевски]] подготвил парламентарна резолуција за украинска автономија, но не успеал да ја претстави бидејќи царските власти ја распуштиле Првата Дума на 8 јули 1906 година, само седумдесет и два дена по нејзиното отворање. Царот бил разгневен од постапките на неруските пратеници; во неговиот манифест за распуштање стоело: „''Претставниците на народот, наместо да се посветат на продуктивно законодавство, навлегоа во области надвор од нивната надлежност и започнаа да ги испитуваат дејствијата на локалните власти воспоставени од нас, како и да даваат коментари за несовршеностите на основните закони, кои можат да се изменат само со нашата царска волја''“.<ref name=":0"/> Украинските пратеници повторно се обиделе да ја промовираат украинската автономија во краткотрајната Втора Дума. Сепак, распуштањето на Втората Дума било проследено со промена на изборното законодавство, кое ги фаворизирало големите земјопоседници и го отежнувало изборот на украинофилски пратеници. Ниту во Третата, ниту во Четвртата Дума немало украинска пратеничка група. Затоа, во 1908 година мнозинството во Думата го одбило предлогот за воведување на [[украинскиот јазик]] во училиштата, а во 1909 година повторно ја одбило неговата употреба во судовите. Во февруари 1914 година владата ја забранила прославата во Киев на стогодишнината од раѓањето на [[Тарас Шевченко]].<ref name=":0"/> ==== Сојуз на рускиот народ ==== [[File:Издание Союза Русского народа.jpg|thumb|Публикација од 1909 година на одеската филијала на Сојузот на рускиот народ]] Со цел да се спречи полското благородништво и малите украински земјопоседници да ги монополизираат гласовите за Думата во западните провинции, руските националисти го основале [[Сојуз на рускиот народ|Сојузот на рускиот народ]] во 1905 година. Тој бил топло прифатен од Николај II во декември 1905 година и одиграл клучна улога во мобилизирањето поддршка за монархијата под знамето на национализмот. Според статутот на Сојузот „''доброто на татковината лежи во цврстото зачувување на православието, неограничената руска автократија и националниот начин на живот“'' и „''Сојузот не прави разлика меѓу Великорусите, Белорусите и Малорусите''''“.<ref name=":0"/> Особено Деснобрежна Украина станала главна база на дејствување на Сојузот, со најголема филијала во украинскиот регион [[Волинија]], со центар во Почаевскиот манастир. Она што го објаснува големиот број членови во западните провинции е тоа што, како и во [[Волинија]], локалните ограноци биле водени и координирани од свештеници кои ги вклучувале своите парохијани во Сојузот преку притисок. Еден полициски извештај го опишува тоа: „''Членовите се локални православни парохијани, како и полуписмени и неписмени луѓе од селата, кои самите не покажуваат иницијатива. Раководителите на локалните ограноци внесуваат патриотски чувства кај населението преку разговори со селаните и проповеди со цел да се зајакнат темелите на Русија''“.<ref name=":0"/> Сојузот не само што успеал да привлече многу членови преку претворање на религиозната лојалност во лојалност кон царството и наметнување на [[Серуска нација|сесловенски руски идентитет]] врз украинското селанство, туку бил вкоренет и во економските услови на регионот. Во [[Волинија]] и [[Подолија]] просечниот земјишен посед изнесувал 9 акри, додека во [[Јужна Украина]] бил 40 акри. Пропагандистите на Сојузот ги посочувале главните „''виновници''“ за проблемите на селаните: полските земјопоседници и еврејските посредници на кои им го продавале својот производ. Локалното население верувало дека Сојузот ќе ги заштити нивните економски интереси и затоа ја жртвувале својата идентичност.<ref name=":0"/> ==== Украинското движење ==== Во 1907 година, оние што се спротивставувале на признавањето на украинскиот како посебен јазик објавиле повеќе брошури, напишани од филологот [[Тимофеј Флорински]] и [[Антон Будилович]], иако уште во април 1905 година Императорската академија на науките практично го прифатила украинскиот јазик како посебен.<ref name=":0"/> Руските националистички клубови во метрополата ги нарекувале учесниците во украинското движење „[[Иван Мазепа|мазепинци]]“, што претставувало изразито политичка навреда. Во 1909 година царството свечено ја одбележала двестегодишнината од победата на [[Петар Велики|Петар I]] во [[битка кај Полтава|битката кај Полтава]]. Иронично, најголемиот дел од украинските политички лидери од тоа време, како и некои полски политичари како [[Роман Дмовски]], барале автономија во рамките на федерализирано Руско Царство.<ref name=":0"/> И покрај Револуцијата од 1905 година, многу ограничувања насочени против украинскиот јазик и литературата останале во сила.<ref name=ency/> Иако Емскиот указ [[де факто]] престанал да важи, тој никогаш не бил формално укинат поради противење од страна на царската власт. Во 1910 година кабинетот на [[Пјотр Столипин]] ги забранил украинските издавачки куќи и го забранил читањето предавања на украински јазик.<ref name=esu/> Руските националисти го прикажувале украинското движење како голема закана за руската нација и држава, но исто така укажувале и на неговата слабост: дека било ограничено на студенти и интелектуалци, со мала поддршка кај широките народни маси, особено кај селанството. Во 1905 година украинските активисти постигнале успех на село, отворајќи културни друштва, спроведувајќи кампањи меѓу селаните и издавајќи весник на украински јазик. Но со крајот на активната фаза на Првата руска револуција (1905–1907), украинското влијание на село било значително ограничено од владата, додека рускиот национализам ги зафатил руралните области.<ref name=":0"/> Сепак, влијанието на русификацијата врз земјата било ограничено, бидејќи етничките Руси и русифицираните припадници на повисоките класи биле концентрирани во градовите и индустриските области. Украинскиот јазик продолжил да доминира меѓу селаните, кои сочинувале 95% од населението на Украина под руска власт, при што црковните служби и образованието имале мало влијание врз културата на обичниот народ. Поголема улога во ширењето на русификацијата имала воената служба.<ref name=ency/> ==== Првата светска војна ==== [[File:Appeal to the people of Lviv 1914 09 03.jpg|thumb|Апел до украинските жители на Лавов во пресрет на влегувањето на руските трупи во градот за време на Првата светска војна]] По указот со кој во 1914 година Николај II го забранил украинскиот печат,<ref name=esu/> целото издаваштво на украински јазик во [[Руска Империја|Руското Царство]] било целосно забрането.<ref name=ency/> На [[18 август]] [[1914]] година руските сили ја преминале границата со Австрија. Војната на јужниот дел од фронтот требало еднаш засекогаш да го реши „''руското прашање''“, обединувајќи ги сите „Руси“ под царот. Инвазијата на Австрија од страна на Русија претставувала уникатна можност да се уништат украинските движења во [[Австроунгарија]], со тоа што нивните територии би биле вклучени во Руското Царство.<ref name=":0"/> Во есента 1914 година, регионот Галиција бил ставен под административна власт на рускиот гроф [[Георгиј Бобрински]], кој ја сметал русификацијата за своја главна задача. При преземањето на функцијата тој изјавил: „''Овде ќе го воспоставам рускиот јазик, закон и систем''“. Негов сојузник во оваа нова кампања бил неговиот внук Владимир Бобрински, член на Думата, кој го предводел Галициското добротворно друштво што го поддржувало русофилското движење во Волинија и вршел притисок врз руската влада да го прави истото. Епископот Евлогиј од Холм бил поставен да ја води православната мисија во Галиција и тројцата добиле ретка можност да ги спроведат своите идеи за русификација.<ref name=":0"/> Името на градот [[Лемберг]] брзо било променето во руското Лавов, имињата на улиците и плоштадите во Галиција и [[Буковина]] биле сменети со цел да се промовираат руски културни и политички личности како [[Александар Пушкин]]. Рускиот јазик бил воведен во образовниот систем со цел да го замени украинскиот, а биле организирани и специјални курсеви за локалните наставници за да го совладаат рускиот јазик. Украинските весници биле затворени, а книгите на украински јазик објавени надвор од Руското Царство биле забранети и конфискувани, што фактички го прекинало украинското издаваштво во Галиција и Буковина. Дури и кореспонденцијата на украински јазик била забранета. Украинофилските организации биле затворени, а нивните членови уапсени. Поглаварот на [[Украинска гркокатоличка црква|Украинската гркокатоличка црква]], митрополитот [[Андреј Шептицки]], бил уапсен и испратен во средна Русија, каде што поминал неколку години во прогонство во православен манастир.<ref name=":0"/> Библиотеката на Шевченковото научно друштво била уништена.<ref name=esu/> За разлика од судбината на украинофилските организации, русофилските лидери и организации биле поддржувани и финансирани. Внукот на гувернерот на Галиција, Владимир Бобрински, лично патувал во затворите во новоокупираните региони за да ги ослободи русофилските активисти затворени од австриските власти, кои му помагале во пропагандата во поддршка на „Белиот цар“.<ref name=":0"/> Со цел да се одржи стабилноста зад фронтот и да се спречи губење на територии, врховниот командант [[Големи кнез на Русија Николај Николаевич (1856–1929)|големиот кнез Николај Николаевич]] наредил да се воведат ограничувања на православната мисија во регионот, дозволувајќи му на архиепископот Евлогиј од Холм да презема гркокатолички парохии само ако тие немаат гркокатолички свештеник (бидејќи повеќето избегале или биле уапсени од Австријците). Ова претставувало значајна промена во споредба со наводните 30.000 преминувања во православие во првите недели од окупацијата.<ref name=":0"/> [[Павел Милјуков]], лидерот на Конституционално-демократската партија, не се согласувал со својот сопартиец [[Петар Струве]], кој верувал дека репресијата врз украинското движење во Галиција ќе значи негов крај. Милјуков сметал дека треба да се запознае со литературата на движењето. Тој не верувал дека [[украинско кооперативно движење|украинското кооперативно движење]] може да биде уништено со воена окупација. Затоа изготвил и предложил резолуција до Централниот комитет на својата партија со барање „''да се стави крај на антидржавниот систем на русификација на окупираните територии, повторно да се воспостават затворените национални институции и строго да се почитуваат личните и имотните права на населението''“.<ref name=":0"/> [[Украински национализам|Украинските националисти]] во Руското Царство не можеле да им помогнат на своите сонародници во Галиција и Буковина, бидејќи и самите биле во одбранбена позиција, обидувајќи се да ја докажат својата лојалност кон царството. Уште пред почетокот на војната, руските националисти во [[Киев]] и други градови предупредувале за можноста Украина да се оддели од Русија и да се приклучи кон [[Австроунгарија]]. Со почетокот на војната, властите, водени од тие стравови, ги затвориле украинските публикации како весникот ''Рада'', ги прогонувале украинските организации и активисти и ги нарекувале „мазепинци“.<ref name=":0"/> [[Михајло Хрушевски]] бил уапсен по неговото пристигнување во Киев во ноември 1914 година од руската полиција под обвинение за проавстриски симпатии. „Доказите“ биле наводно пронајдени во неговиот багаж, кој содржел брошура на украински јазик со наслов „''Како царот го лаже народот''“. Сепак, тоа било само формалност, бидејќи наредбата за негово апсење била издадена веднаш по заземањето на Лавов, каде што биле пронајдени фотографии од Хрушевски со украински активисти. Полицијата го сметала за лидер на галициските „мазепинци“ и планирала да го испрати во [[Сибир]], но по интервенција на руската либерална интелигенција бил испратен во градот [[Симбирск]].<ref name=":0"/> [[Николај II]] ја посетил Галиција во 1915 година, при што настанот бил снимен и станал тема на слики и разгледници како симболичен врв на долгата кампања на московските цареви, започната со [[Иван III]], за обединување на земјите на поранешната [[Киевска Русија]] и создавање голема руска нација. Но надежите на руските „''обединители''“ биле брзо разбиени и само еден месец по триумфалниот влез на царот во Лавов, Австријците повторно го презеле градот. Во летото 1915 година, руските националисти во Думата се здружиле со Конституционалните демократи во [[Сојуз од 17 октомври]], кој барал влада одговорна пред народот.<ref name=":0"/> [[Категорија:Русификација]] [[Категорија:Општествена историја на Украина]] pbxb9u4i2ghv7fggvxysqqeq5ew9wsj 5533097 5533070 2026-04-02T09:43:08Z Тиверополник 1815 /* Првата светска војна */ 5533097 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Українськомовні1959—2001.gif|десно|мини|300x300пкс|Процент на говорници на украински јазик меѓу населението на Украина по региони според [[Попис|пописите]] од 1959-2001 година. Во периодот по Втората светска војна, русификацијата на етничките Украинци, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians' assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60's-70's of the XXth century|last=Nadia Kindrachuk|date=2015|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|last=Ilnytskyi|first=V.I.|last2=Talalay|first2=Y.O.|date=2025|publisher=Sumy State University|language=uk}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|last=Nadia Kindrachuk|date=2022|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref>, како и масовната имиграција на етнички Руси, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|archive-date=2024-06-29|accessdate=2024-10-02}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Зайончковская Ж.А.|date=2000|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|journal=Проблемы Прогнозирования|issue=4|pages=1–15}}</ref> значително го промениле етничкиот и јазичниот состав на населението на Украина. Промената била особено евидентна во Донбас, каде што говорниците на украински јазик станале малцинство.]] [[Русификација]] '''на [[Украина]]''' ({{Langx|uk|русифікація України or зросійщення України}}; {{Langx|ru|русификация Украины}}) - систем на мерки, дејствија и закони преземени од [[Руска Империја|царските руски]], подоцна [[Советски Сојуз|советските]] и денешните власти на [[Руската Федерација]] за зајакнување на руските национални, политички и јазични позиции во Украина. Како и во другите земји од [[Источна Европа]] историски управувани од руски политички режими, русификацијата во Украина има за цел културна асимилација на местното население и се спроведува преку широк спектар на мерки, вклучувајќи воведување на [[руски јазик]] во училишното образование и државните институции, промоција на мешани бракови, идеолошка, политичка и културна индоктринација, раселување на населението итн. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> == Позадина == [[Податотека:Location_of_Cossack_Hetmanate.png|десно|мини|[[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1654 година во споредба со денешните граници]] Во 1648 година, рутенскиот командант [[Богдан Хмелницки]] започнал вооружено востание против [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]], познато како Хмелничко востание. Ова востание било успешно во ставањето крај на полската власт во Дњепарска Украина, а локалното [[Козаци|козачко]] население го основало [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2023/07/russia-ukraine-and-poland-the-end-of-a-tragic-triangle?lang=en|title=Russia, Ukraine, and Poland: The End of a Tragic Triangle|last=Nyberg|first=René|date=July 28, 2023|publisher=Carnegie Endowment for Peace}}</ref> До 1654 година, Козачкиот Хетманат контролирал територија која опфаќала голем дел од денешна [[Украина]]. За да го зголемат притисокот врз полските сили, Козаците воделе преговори со [[Царство Русија|Царството Русија]] за да ја добијат нивната поддршка. Ова кулминирало со потпишувањето на Перејаславскиот договор, според кој козачкиот водач Хмелницки обезбедил руска воена поддршка во замена за заклетва на верност кон [[Цар на Русија|царот на Русија]]. <ref name="Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rp.pl/kraj/art5992381-kozaczyzna-rzeczpospolita-moskwa|title=Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa|last=Piotr Kroll|date=August 6, 2012|publisher=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]]|language=pl|trans-title=Cossack Country, the Republic, Moscow}}</ref> Овој договор ја налутило [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]] и довел до [[Руско-полската војна (1654–1667)|Руско-полската војна]]. Резултирачкото примирје од Андрушово во 1667 година ги дефинирало териториите на секоја држава, каде што Русија добила контрола врз левиот брег на Украина, вклучувајќи го целиот град [[Киев]], а Полска-Литванија ја задржиле својата контрола врз Десниот брег на Украина . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://scalar.fas.harvard.edu/imperiia/a-letter-from-afanasy-ordin-nashchokin-to-feodor-iii-in-regards-to-the-treaty-of-andrusovo|title=A letter from Afanasy Ordin-Nashchokin to Feodor III in regards to the Treaty of Andrusovo|date=June 3, 2018|publisher=Imperiia Project}}</ref> Ова го започнало присуството на Русија во Украина, што во голема мера придонело за процесот на русификација. Според мислењето на научникот [[Владимир Вернадски]] (1863–1945), до 17 век, Московја веќе имала долгогодишна политика за апсорбирање на Украина и рушење на темелите за местниот културен живот. == Руско царство == За да ја осовремени својата држава, [[Петар Велики|Петар I]], првиот руски цар, ангажирал голем број украински интелектуалци, кои ја осмислиле идејата за политички континуитет од [[Киевски Рус|Киев]] до [[Москва]] и го развиле концептот на „[[Мала Русија]]“ (Украина) наспроти „Голема Русија“ ( Московија) како дел од заеднички државен проект. Како резултат на тоа, [[Руска Империја|Руското Царство]] можело да се смета за идеја на Украинците, кои го нагласиле својот симболичен статус како заеднички основачи и сопственици на царството. Сепак, со текот на времето „Мала Русија“ била деградирана на статус на обична покраина, а нејзините елити морале да се задоволат со улогата на регионални администратори. Овој процес кулминирал со укинување на автономијата на [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1764 година и бил придружен со русификација на местната елита, како и со масовно преселување на [[Руси|етнички Руси]] во украинските земји. <ref>{{Наведено списание|last=[[Mykola Riabchuk]]|date=2022|title=White Skins, Black Languages. Traumatic Experiences of Colonial Subjugation|journal=Istor|issue=89–90|pages=236–237}}</ref> === Петар I и неговите наследници === [[Податотека:Києво-Печерська_Лавра._Друкарня_(XVIII_ст.,_зараз_-_Музей_книги_та_друкарства_України).JPG|мини|Историска печатница на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]], чии активности биле ограничени под власта на Петар I]] Зголеменото ограничување на украинската автономија по [[Битка кај Полтава|битката кај Полтава]] во 1709 година придонело за процесот на русификација. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> Во 1720 година, [[Цар|царот]] Петар I издал декрет со кој наредил отстранување на сите малоруски (украински) јазични елементи во теолошката книжевност печатена во малоруските типографски установи. Во 1734 година, царицата [[Ана Ивановна]] издала тајна инструкција до Управниот совет на Хетманската канцеларија предводена од [[Кнез|принцот]] Шаховски, со која му наредила да воведе политика на асимилација меѓу Украинците и Русите преку промоција на мешани бракови. <ref>{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|page=2604}}</ref> === Катерина Велика === ==== Статус на Козачкиот Хетманат ==== Помеѓу оние кои ѝ помогнале на [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] да се искачи на рускиот престол преку државен удар бил [[Кирил Разумовски]], претседател на Царската академија на науките и хетман на автономната козачка држава, Хетманатот. Плановите на хетманот за козачка Украина биле големи и вклучувале зацврстување на нејзината автономија и институции. Многумина во Хетманатот се надевале на владеењето на Катерина, но наскоро ќе ја реализираат нејзината политика кон нив. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Во есента 1762 година, неколку месеци по доаѓањето на власт на Катерина, еден писар во [[Глухив]], главниот град на Хетманатот, по име Семен Дивович, ја напишал поемата „Разговор помеѓу Голема Русија и Мала Русија“.<blockquote>„Голема Русија:“ Знаеш ли со кого зборуваш или си заборавил? Јас сум Русија, на крајот на краиштата: дали ме игнорираш?“ Мала Русија:<poem> Знам дека си Русија; тоа е и моето име. Зошто ме заплашуваш? Јас самиот се обидувам да се покажам храбар. Не ти се покорив тебе, туку на твојот суверен, Под чие покровителство си роден од твоите предци. Не мисли дека си мој господар: Твојот суверен и мојот е наш заеднички владетел“ </poem></blockquote>Некои историчари ги сметаат овие пасуси како показател дека Хетманатот и оние во него верувале дека се поврзани со Руското Царство не преку заедничка нација или татковина, туку само [[Личен сојуз|преку името и личноста на владетелот]]. ==== Укинување на Хетманатот ==== [[Податотека:Catherine_II_Depicted_during_the_Performance_against_the_Russification_of_Ukraine.jpg|мини|Реинтеграција на упатството на Катерина II до Александар Вјаземски на 9 ноември 2015 година, Денот на украинската книжевност и јазик, во близина на администрацијата на претседателот на Украина. Жена со „зашиена уста“ го држи текстот на упатството.]] Во февруари 1764 година, неколку месеци пред укинувањето на функцијата хетман, Катерина му пишала на генералниот обвинител на Сенатот, принцот [[Александар Вјаземски]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|title=Сборник русского исторического общества. — 1871. — Выпуск 7. — С. 348.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522093734/https://runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|archive-date=2022-05-22|accessdate=2017-10-12}}</ref> <ref name="svit2">{{Наведена мрежна страница|url=http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|title=Історія України - II. Руїна|last=Krypyakevych|first=Ivan P.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923025607/http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|archive-date=September 23, 2016}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title="Пам'ятки історичної думки України"|last=Shevchenko|first=Fedir P.|last2=Yakymovych|first2=Bohdan Z.|year=1990|isbn=5-7773-0004-9|location=[[Lviv]]}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://readbookz.com/book/200/7637.html|title=Історія України. Частина І: Від найдавніших часів до кінця XVIII століття -- 2. Остаточна ліквідація царизмом автономного устрою Лівобережжя і Слобожанщини|last=Rybalka|first=Ivan K.|year=1995|location=[[Kharkiv]]|page=448|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916083431/http://readbookz.com/book/200/7637.html|archive-date=September 16, 2016}}</ref> <ref name="pm2">{{Наведена книга|url=http://www.e-reading.club/book.php?book=1021644|title=Коліївщина. Гайдамацьке повстання|last=Mirchuk|first=Petro|year=1768|chapter=2. «Привести до того, щоб Малоросія обрусіла!»|chapter-url=http://www.e-reading.club/chapter.php/1021644/35/Mirchuk_-_Koliivschina._Gaydamacke_povstannya_1768_r..html}}</ref><blockquote>„Мала Русија, Ливонија и Финска се покраини управувани од потврдени привилегии и би било несоодветно да се прекршат со тоа што ќе се укинат сите одеднаш. Да се нарекуваат странски и да се постапува со нив врз таа основа е повеќе од погрешно - би било чиста глупост. Овие покраини, како и Смоленск, треба да се русифицираат што е можно понежно за да престанат да гледаат во шумата како волци. Кога Хетманите ќе исчезнат од Мала Русија, треба да се вложи секој напор да се избрише од сеќавањето тој период и хетманите, а не да се унапреди некого на таа функција.“</blockquote>Во 1764 година, Катерина го повикала Разумовски во [[Санкт Петербург]] и го отстранила од функцијата хетман. Потоа, во ноември, таа објавила декрет со кој официјално го укинала местото на хетман и ја поврзела регионалната влада како Малоруска губернија во Руското Царство. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|title=УКАЗ КАТЕРИНИ II ПРО ЛІКВІДАЦІЮ ГЕТЬМАНСТВА ТА УТВОРЕННЯ МАЛОРОСІЙСЬКОЇ КОЛЕГІЇ|date=March 27, 2008|publisher=Історія та гуманітарні дисципліни|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001132320/https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|archive-date=October 1, 2015}}</ref> Овие територии подоцна биле прецртани како Киевска, Черниговска и Новгородско-Северска губернија во царството. По вклучувањето на Хетманатот во составот на Русија, козачките офицери постепено се поврзеле во руската структура, иако честопати со тешкотии бидејќи многумина ја одржувале приврзаноста кон својата традиционална татковина. Сите институции на Хетманатот биле укинати во рок од една деценија. Според историчарот Сергеј Плохи, „укинувањето на Хетманатот и постепеното поништување на неговата институција и воена структура ја заврши идејата за партнерство и еднаквост помеѓу Голема и Мала Русија, замислена од генерации украински интелектуалци“. ==== Програма на Румијанцев ==== По укинувањето на Хетманатот и уништувањето на [[Запорошка Сича|Запорошката Сича]], украинските земји биле подложени на обновениот Колегиум на Мала Русија предводен од [[Петар Румјанцев]]. Колегиумот имал задача да го воведе рускиот јазик како задолжителен јазик во училишното образование и издаваштвото. Наставата во [[Национален универзитет „Киево-Могиланска академија“|Киево-Могиланската академија]] била исто така префрлена на руски јазик. Во втората половина на 18 век, рускиот јазик бил воведен во документацијата на конзисториите, а свештениците биле обврзани да ја користат [[Црковнословенски јазик|руската верзија]] на [[Црковнословенски јазик|црковнословенскиот јазик]] во проповедите . Во 1769 година, Светиот Синод го одбил барањето на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]] да дозволи печатење граматички книги на народен украински јазик за местното население. Првично се концентрирала на Левиот брег на Украина и [[Слободска Украина]] а во следните децении русификацијата се проширила и на поранешниот Десен брег, кој бил под полска власт. ==== По полската поделба ==== [[Податотека:Religie_w_I_Rz-plitej_1750.svg|мини|Карта на доминантни религии во Полско-литванската заедница од 1750 година, со унијатите (грко-католиците) прикажани во портокалова боја и православните во зелена боја]] Во 1795 година, по [[Кошќушково востание|Кошќушковото востание]] и последователната [[Трета поделба на Полска|Трета поделба]] на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]], Русија ги контролирала повеќето украински земји освен [[Источна Галиција|украинска Галиција]], која станала дел од [[Хабсбуршка Монархија|Австрија]] за време на [[Прва поделба на Полска|Првата поделба]] во 1772 година. Зголемувањето на руската територија за време на Првата поделба било дефинирано според принципот на воена одбранбеност, но Втората и Третата поделба биле засновани на историски, религиозен и етнички идентитет. За време на Втората поделба, [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] наредила да се искова медал со приказ [[Двоглав орел|на двоглавиот орел]] од рускиот царски грб, кој во своите раце држел две карти: едната била од територијата анектирана од Русија од Првата поделба, а другата била територијата од Втората поделба. На медалот биле испишани зборовите: „''Го враќам она што беше откинато''“. Пишувајќи за идниот цар на Русија во нејзините „''Белешки за руската историја''“, Катерина II ги оправдала територијалните добивки на поделбата со историски претензии за време на периодот на [[Киевски Рус|Киевска Русија]]. Ова создало поглед на Полјаците како непријателска нација, а Украинците како братска, што станало поистакнато по [[Опсада на Варшава (1794)|освојувањето на Варшава]] во 1794 година. Дополнително, Катерина користела и религиозно оправдување, тврдејќи дека Русија ги штити оние „''кои ја исповедаат истата вера како нашата, од корупцијата и угнетувањето со кое им се заканува''“, осврнувајќи се на приврзаниците на [[Руска православна црква|руското православие]]. Сепак, православните верници честопати биле малцинство на новоанексираните територии, каде што земјите стекнати по Втората поделба вклучувале 300.000 православни, но и најмалку 2 милиони унијати, а земјите стекнати по Третата поделба речиси и да немале православни верници. За да се справи со ова, Катерина објавила во декрет во април 1794 година дека генералниот гувернер на новоанексираните територии треба да се стреми кон „''најсоодветно искоренување на унијатската вера''“. За да спречи протести и немири, таа исто така обезбедила заштита на православните верници и преобратеници сметајќи ја „''дури и најмалата пречка, угнетување или навреда''“ против нив „''како кривично дело''“. Како резултат на тоа, унијатските цркви брзо исчезнале, а повеќе од 3.500 унијатски цркви биле префрлени на Православната црква во [[Западна Украина|Западна]] и [[Средна Украина]] од 1770-тите до 1790-тите. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=t124cP06gg0C&pg=284|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|last=Magocsi|first=Paul Robert|date=1996|publisher=[[University of Toronto Press]]|isbn=0-8020-7820-6|page=284}}</ref> До 1796 година, речиси и да немало унијатски парохии во Десниот брег на Украина . Сепак, овој напор бил помалку успешен во Средна Белорусија и Волинија, каде што останале 1,4 милиони унијати до крајот на владеењето на Катерина, што е пад од само 600.000 лица од Третата поделба. === Павле I === [[Податотека:Gudovich_Andrey_Ivanovich.jpg|мини|Андреј Гудович, за кој се шпекулирало дека е кандидат за регентство поради обновениот Хетманат во Украина под Павле I]] Доаѓањето на синот на Катерина, [[Павле I (Русија)|Павле,]] на престолот по нејзината смрт во 1796 година првично било гледано во позитивно светло од страна на украинските поддржувачи на [[Автономија|автономијата]], кои се надевале дека новиот монарх, широко познат по антагонизмот кон неговата мајка, ќе ги напушти своите централистички политики. Голем дел од високите функционери на Павле, како што се [[Александар Безбородко]], [[Дмитриј Трошчински]], [[Виктор Кочубеј]] и [[Иван Гудович]], биле од украинско потекло, а кружеле гласини дека царот ќе го обнови Хетманатот под водство на својот втор син, а братот на Гудович ќе служи како [[регент]]. Сепак, овие надежи не се оствариле, бидејќи Павле бил главно загрижен за надворешните работи на земјата и ги продолжил централистичките политики на неговата мајка. <ref name="enc1">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1918}}</ref> Павле ја продолжил практиката на проширување на феудалните поседи, а во 1796 година дозволил поробување на селаните во [[Јужна Украина]]. Сепак, некои промени се случиле во времето на владеењето на новиот монарх: по неговото доаѓање на престолот, тој ги укинал административните реформи на Катерина, заменувајќи ги вицекралствата со губернации и враќајќи елементи на местниот судски систем, и го запрел прогонот на Унијатската црква. Во исто време, обидите на Павле да воведе полициски режим со строга [[цензура]] го направиле многу непопуларен и меѓу обичните луѓе, благородниците и војската, што довело до негово соборување и атентат. === Александар I === Под влијание на круг пријатели и дворјани, меѓу кои и Михаил Сперански и Василиј Каразин, во првите години од своето владеење Александар вовел голем број [[Либерализам|либерални]] реформи. Сепак, како резултат на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], особено по [[Француска инвазија на Русија|француската инвазија на Русија]] и руското учество во [[Војна на Шестата коалиција|Војната на Шестата коалиција]], што резултирало со [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]], новиот цар постепено усвоил реакционерни ставови, што влијаело врз неговата внатрешна политика, особено во однос на Украина. Помеѓу тие политики било воведувањето на воени населби, од кои голем број се наоѓале во украински земји, забраната за [[Слободно ѕидарство|масонство]], укинување на Малоруската губернија и нејзината поделба на Черниговска и Полтавска губернија, укинување на изборите за благородничките судови и местната администрација, распуштањето на Киевската академија и нејзината замена со [[Киевска духовна академија|Киевската духовна академија]], административното потчинување на Десниот брег на Украина на [[Конгресна Полска]] итн. <ref name="enc2">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1839}}</ref> [[Податотека:Kiev_Theological_Academy.jpg|мини|Новата зграда на Киевската духовна академија, чија изградба започнала за време на Александар I]] Во исто време, администрацијата на Александар зачувала некои елементи на местна автономија во украинските земји, задржувајќи го местото на воен гувернер во Мала Русија и враќајќи го [[Магдебуршки закон|Магдебуршкиот закон]] во [[Киев]]. Царската влада дозволила превозна трговија меѓу украинските земји и [[Западна Европа]], ја прогласила [[Одеса]] за слободно пристаниште и основала нови универзитети во Харков, Нижин и [[Одески национален универзитет|Одеса]]. Владеењето на Александар довело до подем на украинската национална свест, што се покажало меѓу другото преку создавањето на голем број тајни друштва и појавата на патриотски дела како што е ''„Историја на Рутените“''. === Николај I === [[Николај I (Русија)|Николај I]], кој дошол на власт по задушувањето на [[Декабристичко востание|Декабристичкото востание]], вовел реакционерни политики и во надворешната и во внатрешната сфера. Неговата влада направила обид да ги укине сите специфики на Украина со забрана на местните традиции, укинување на Магдебуршкиот закон, поништување на Статутите на Литванија, укинување на Унијатската црква и потиснување на [[Украинско национално движење|украинското национално движење]]. Активирањето на колонијалните политики и неуспехот да се подобрат условите на општото население довеле до појава на селански движења во Украина, најзначајно за време на [[Бунт на Киевските козаци|бунтот на Киевските козаци]] од 1855 година. Во исто време, политиките на Николај оставиле и некои позитивни резултати за развојот на украинската култура, како што се основањето на нови универзитети и создавањето археографски комисии, [[Архив|архиви]] и историски друштва, иако нивните активности биле обележани и со општа реакционерна и антиукраинска политика на владата. <ref>{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1994|volume=4|page=1530}}</ref> ==== Русификација под Уваров ==== [[Податотека:Ksavery_Jan_Kaniewski._Partret_grafa_Uvarava_(cropped).jpg|мини|Портрет на грофот Уваров како претседател на [[Руска академија на науките|Царската академија на науките]], 1844 година]] Една недела по падот на Варшава и крајот на [[Ноемвриско востание|Ноемвриското востание]], на [[14 септември]] [[1831]] година, царската влада создала посебно тело познато како Комитет за западните покраини или „Западен комитет“, основано по усна и тајна наредба на Николај и задолжено за „''испитување на разни предлози во врска со покраините вратени од Полска''“. Главната цел на авторитативното тело била брза и целосна интеграција на новите украински покраини во царството. Политиката на русификација што Екатерина ја формулирала за Хетманатот веќе требало да стане официјална политика за новоанексираните територии на Полска со украинско мнозинство. Административните, правните и социјалните мерки биле искористени за усогласување на новите региони со руските покраини. Во 1840-тите, Николај го надгледувал укинувањето на урбаната самоуправа и укинувањето на местниот правен кодекс, кој датира од времето на полско-литванската контрола врз регионот и се користел и во Хетманатот. Важно е што владата вовела и политики за промовирање на културната русификација на регионот. Ова вклучувало создавање на нов историски наратив, воспоставување нови универзитетски и училишни региони и преобраќање на украинските унијати во православие. Одговорноста за наоѓање начини за обединување на различните гранки на рускиот националист и идеолог [[Павел Пестел]], „вистинските Руси“, по Полското востание му припаѓала на министерот за образование на Николај I, [[Сергеј Уваров|грофот Уваров]]. Уваров верувал дека пречките за интегрирање на Украинците од западните провинции во царството се значајни и дека ќе бидат надминати единствено преку идните генерации, пишувајќи му на царот дека „сите славни владетели од Римјаните до Наполеон - оние кои имале намера да ги обединат племињата што ги освоиле со победничкото племе - ги вложиле сите свои надежи и сите плодови од својот труд во идните генерации, наместо во денешната генерација“. Почнувајќи од 1831 година, Уваров започнал да бара автор кој би можел да обезбеди историско оправдување за анексијата и интеграцијата на западните провинции кон царството. Првиот избор на Уваров бил професорот [[Михаил Погодин]], кој бил повикан во ноември 1834 година и го доставил своето дело во 1835 година. Сепак, Погодин не ги задоволил барањата на министерот бидејќи неговата книга ја претставувала историјата на североисточна Русија како посебна и одвоена од онаа на југозападна Русија (Украина), поткопувајќи ја главната цел на проектот за обединување на двете. Како одговор на тоа, Уваров издал посебна награда од 10.000 рубли за секој што би можел да ја претстави историјата на западните провинции како дел од руската историја. Наградата му била доделена на [[Николај Устријалов]], кој во декември 1836 година го претставил првиот том од четиритомното дело кое подоцна ќе биде распространето како стандарден учебник во сите образовни области низ целото царство. Книгата ги оживеало идеите воспоставени за време на владеењето на Катерина од [[Николај Карамзин]] за повторно обединување на Русија и етатистичкиот пристап кон руската историја, кој бил оспорен за време на либералниот [[Александар I (Русија)|Александар I.]] Освен историјата, рускиот јазик и култура биле употребени и како алатки во новата политика на владата за русификација на западните провинции. Рускиот јазик бил воведен како јазик на наставата наместо полскиот, а образовните области и универзитети кои помогнале во популаризацијата на полската култура и јазик на чело со тогашниот министер за образование, украинскиот [[Петро Завадовски]], и неговите полски колеги [[Адам Јежи Чарториски|Јежи Чарториски]] и [[Северин Потоцки]], биле затворени. Во ноември 1833 година, Николај I го одобрил предлогот на Сергеј Уваров за отворање нов универзитет во градот Киев, за кој Пушкин се плашел дека може да падне во полски раце, бидејќи посетителите слушале повеќе полски јазик на улиците отколку руски или украински. Во Киевските провинции имало 43.000 полски благородници и само 1.000 руски. [[Податотека:Франц_де_Мезер_-_Бессарабка,_вид_на_Київський_університет.jpg|мини|Панорама на Киев за време на руското владеење, со Киевскиот универзитет (тогаш познат како Универзитет [[Владимир Велики|Свети Владимир)]] во позадина]] На 15 јули 1834 година, [[Киевски универзитет|новиот универзитет]] го отворил рускиот цар Николај I. Грофот Сергеј Уваров го нарекол универзитетот како „''ментална тврдина''“ чија цел била „''колку што е можно повеќе да ги измазни острите карактеристики по кои полската младина се разликува од руската, а особено да ја потисне идејата за посебна националност меѓу нив, да ги доближи сè поблиску до руските идеи и обичаи, да ги проникне со заедничкиот дух на рускиот народ''“. Во 1832–1833 година, аматерскиот археолог Кондратиј Лохвицки извршил ископувања на [[Златна порта (Киев)|Златната порта]] во Киев. Ископувањата ги посетил самиот цар Николај I, кој му доделил награда и ги финансирал неговите дела. Ископувањата имале за цел да ја прикажат наводната „руска“ историја на градот, кој бил претежно полски; како што пишува историчарот Сергеј Плохи, „''Неговата русификација буквално се одвивала одоздола, бидејќи античките урнатини, точно или неточно датирани од тоа време, се појавиле од под површината''“. ==== Вклучување на Унијатската црква во православната ==== По Полското востание, Руското Царство повторно морало да се справи со прашањето на Унијатската црква, која броела 1,5 милиони следбеници. Кога водачите на полското благородништво во западните провинции издале повик за вооружување во 1830 година, тоа било дочекано со поддршка од многу местни Украинци и унијатски свештеници. Меѓу оние кои целосно го поддржале востанието биле василиските монаси од [[Почаевска лавра|Почаевската лавра]] во [[Волинија]], чија печатница објавила повик до жителите на Украина во кој ги повикувало да ги поддржат Полјаците. Монасите не само што пречекале полска воена единица во манастирот во април 1831 година, туку осум од нив им се придружиле на бунтовниците, јавајќи коњи, додека сè уште биле облечени во своите религиозни облеки. Во септември 1831 година, Николај I потпишал декрет со кој бил распуштен унијатскиот манастир во [[Почаев]] и неговите згради биле предадени на [[Руската православна црква]]. Околу половина од 95-те унијатски манастири што постоеле пред Полското востание во 1830-тите биле затворени по востанието. [[Податотека:BATYUSHKOV(1890)_p363.jpg|мини|Портрет на Јосиф Семашко (во средина) и други свештеници кои работеле на „повторно обединување“ на унијатите со Руската православна црква]] Николај I ги забрзал своите претходни планови за преобраќање на целото унијатско население во православие преку основање на институција за обединување на православните и унијатските цркви. Николај го пронашол совршениот кандидат за задачата во [[Јосиф Семашко]], 29-годишен човек чиј татко бил унијат, но ја изгубил својата парохија поради одбивањето да се преобрати во православие. Иако и самиот бил унијат, Семашко бил импресиониран од величието на православните цркви во [[Санкт Петербург|Петроград]] во споредба со унијатските цркви на кои им недостасувала поддршка од државата или католичките земјопоседници. Јосиф бил испратен да служи како канцеларија на Духовниот колеџ во Санкт Петербург, институција задолжена за надгледување на активностите на римокатоличките и унијатските цркви во царството. Како подготовка за обединување на унијатската и православната црква, Семашко предложил основање на унијатски духовен колеџ кој требало да биде одделен од католичкиот, како и создавање на унијатска [[богословија]] за обука на унијатски свештеници во православен дух. Во 1832 година, по Ноемвриското востание, предлогот на Семашко Унијатскиот духовен колеџ да биде потчинет на православниот синод бил одобрен од Николај I. Промоцијата на Семашко за „православието“ на унијатските парохии се одвивала рака под рака со културната русификација на западните провинции. Тој ги убедувал свештениците да подигнат иконостас во православен стил, да ги заменат старите унијатски богослужбени книги со руски и да пуштат бради. Со воведувањето на рускиот начин на служба, рускиот јазик последователно бил воведен во сфери каде што претходно не бил познат или присутен. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Семашко, исто така, водел кампања на антиполска пропаганда помеѓу унијатските свештеници, обидувајќи се да го претвори нивниот рутенски (украински) идентитет во руски. Семашко наишол на бројни пречки во својата кампања и ја искористил својата единствена моќ да назначува унијатски свештеници во нивните парохии и да ги отстранува оние што ги сметал за противници на неговата политика, последователно лишувајќи им ги ним и на нивните семејства приходите. Тој интензивно соработувал со граѓанските власти и полицијата за да го скрши отпорот меѓу унијатското свештенство. Во 1835 година, Семашко бил поканет да се придружи на таен владин комитет задолжен за обединување на Унијатската и Православната црква. Две години подоцна, старата идеја на Семашко за потчинување на Унијатската црква на Православниот синод, која царот ја одобрил во 1832 година, била спроведена. Со помош на православните власти и поддршката на цивилната администрација, Семашко свикал Унијатски црковен собор на кој било разгледало тоа прашање. Синодот се одржал во февруари 1839 година. Со помош на властите, Семашко собрал 1.305 изјави од унијатски свештеници во кои ја изјавувале својата подготвеност да се приклучат кон православната црква; сепак, и покрај притисокот од апсења и прогонство, 593 свештеници одбиле да ја потпишат изјавата. На [[12 февруари]] [[1839]] година, синодот го усвоил Законот за Унијата и издал апел до царот подготвен од Семашко, кој ќе резултира со затворање на 1.600 унијатски парохиски убиства и приклучување на 1,5 милиони парохијани, од кои многумина не биле консултирани во телото на царското православие. ==== Репресија врз украинофилите ==== Два дена пред неговата свадба, која била закажана за 30 март 1847 година, украинофилот Микола Костомаров бил уапсен во Киев и испратен во Петроград. Наредбата ја дал грофот [[Алексеј Орлов]], раководител на Третиот оддел на Царската канцеларија - телото одговорно за политички надзор. Украинскиот поет [[Тарас Шевченко]] бил уапсен на 5 април 1847 година и исто така испратен во Петроград. Генералниот губернатор на Киев (во тоа време Подилија и Волинија), Дмитриј Бибиков, тогаш бил во Петроград и известувал за проглас пронајден на ѕидот на една зграда во Киев, на кој пишувало: ''„Браќа! Дојде голем час, час во кој ви е дадена можност да го измиете срамот нанесен врз прашината на нашите предци врз нашата родна Украина, од страна на подлите раце на нашите вечни непријатели. Кој од нас нема да подаде рака за овој голем потфат? Бог и добрите луѓе се со нас! Секогаш лојалните синови на Украина, непријатели на кацапи (навредлив термин за Русите)''.“<ref name=":0"/> Бибиков бил вратен во Киев со наредба да го преземе надзорот врз Киевскиот образовен округ и, на состанок со студентите на универзитетот, дал строго предупредување против „лабаво размислување“ и се заканил: „''Доколку успеам да наведам 5 милиони луѓе (населението на десниот брег на Украина), тогаш ќе ви го направам тоа и вам: или јас ќе пукнам, или сите вие ќе експлодирате''.“<ref name=":0"/> Истрагите на Третиот оддел за активностите на Шевченко и Костомаров откриле постоење на тајна организација позната како [[Братство на Свети Кирил и Методиј]]. Целта на организацијата била создавање доброволна федерација на словенски народи, со Украина во нејзиното јадро. Истрагите за Братството биле завршени во мај 1847 година, кога началникот на Третиот оддел на Царската канцеларија, грофот Алексеј Орлов, му известил на царот: „''Откривањето на словенско, или поточно, украинско-словенско, друштво започна со студент на Киевскиот универзитет, Алексеј Петров''.“<ref name=":0"/> Петров бил сиромашен син на поранешен полициски службеник, кој делел стан во истата зграда со еден од членовите на организацијата и ја пријави групата. [[Податотека:Zakon_bozy_Books_of_the_Genesis_of_the_Ukrainian_People.jpg|мини|Ракопис на Книгите за Битието на украинскиот народ создаден од Костомаров, а подоцна користен во истрагата против Друштвото на Свети Кирил и Методиј]] Историчарите тврдат дека Орлов или намерно или случајно ја потценил заканата што ја претставувало братството, известувајќи го царот дека „''политичкото зло само по себе, за среќа, не успеало да се развие до степен што ги прикажуваат прелиминарните извештаи''“. „Политичкото зло“ на кое се осврнувал Орлов било содржано во ''Книги за Битието на украинскиот народ'', кои предвидувале создавање на словенска конфедерација врз основа на принципот на народно претставување, без место за царот. Книгите ги карактеризирале [[Украинци|Украинците]] како различни и од [[Руси|Русите]] и од [[Полјаци|Полјаците]] и ги сметале за предодредени да ја водат идната словенска федерација, бидејќи, за разлика од Русите, кои биле доминирани од автократски цар и Полјаците, кои имале доминантна каста на благородни земјопоседници, Украинците биле нација која ги негувала своите демократски козачки традиции.<ref name=":0"/> Орлов дал препорааа за кзнување на „украинофилите“ - термин што го измислил за да се однесува на основните членови на Братството - преку затворање, внатрешен егзил и принудна воена служба. Иако властите не верувале дека Шевченко е член на друштвото, тие биле длабоко вознемирени од неговите стихови вои ја возвишувале Украина и го напаѓале царот за експлоатација на неговата татковина. Орлов бил загрижен и за влијанието на неговото величење на козачките традиции на Украина: „''Заедно со омилените песни, можеби биле посеани и последователно вкоренети идеи во Мала Русија за наводно среќните времиња на хетманите, среќата од враќањето на тие времиња и капацитетот на Украина да постои како посебна држава''.“<ref name=":0"/> Властите го објавиле постоењето на Братството на Светите Кирил и Методиј, како и казната која им била изречена на неговите членови. Костомаров, клучната фигура, бил затворен во [[Петропавловска тврдина|Петропавловската тврдина]] во [[Санкт Петербург]] и протеран во градот [[Саратов]]. Други добиле казни од една до три години и внатрешен прогон од Украина во Русија.<ref name=":0"/> Властите верувале дека активностите на братството се дел од нивната поширока борба со полското благородништво. Царот Николај I напишал: „''Долго време не верувавме дека таква работа се одвива во Украина, но сега нема сомнение за тоа''“. <ref name=":0"/> Службениците на Третиот оддел подготвиле меморандум со цел да го потиснат ширењето на украинофилските идеи, во кој пишувало „''Преку министерот за народно образование, да се предупредат сите оние копи се занимаваат со словенството, антиката и националноста, како и професорите, наставниците и цензорите, дека во своите книги и предавања внимателно избегнуваат какво било споменување на Мала Русија, Полска и други земји потчинети на Русија што може да се разберат во смисла опасна за интегритетот и мирот на царството, а напротив, тие се стремат колку што е можно повеќе да ги насочат сите лекции од науката и историјата кон вистинската лојалност на сите тие племиња кон Русија''.“<ref name=":0"/> Во 1854 година, Уваров му напишал на министерот за внатрешни работи потсетувајќи го на царски декрет во кој се кажува дека „''писателите треба да бидат највнимателни кога се занимаваат со прашањето за малоруската етничка припадност и јазик, за да не биде љубовта кон Мала Русија поважна од наклонетоста кон татковината - царството''“.<ref name=":0"/> === Александар II === Поразот на Русија во [[Кримската војна]] и влошувањето на нејзината меѓународна положба го охрабриле полското општество во неговите барања за претходни слободи. Во јануари 1863 година, [[Полјаци|Полјаците]] повторно [[Јануарско востание|се побуниле]], при што востанието се проширило во украинските провинции на царството и траело повеќе од една година за да се задушат. По востанието следеле репресии врз водачите и учесниците, како и нова кампања за русификација на провинциите анектирани за време на поделбите.<ref name=":0"/> За време на владеењето на [[Александар II]], Русија почнала да го добива карактерот на [[Серуска нација|тројна нација од Големи, Мали и Бели Руси]]. Во раните години на Александар, кон крајот на 1850-тите, митрополитот Јосиф Семашко, кој успеал да ги доведе повеќето од унијатите во царството под надлежност на [[Руска православна црква|руското православие]], забележал нова закана за царскиот режим - хлопоманите. Хлопоманите биле млади полски благородници кои се откажале од својата католичка религија и ја прифатиле православната вера, како и идентитетот на Украинците, како што е Влодимир Антонович, кој го променил своето име во Володимир Антонович. Семашко успеал да го потисне движењето со политизирање.<ref name=":0"/> Во 1859 година, Силвестриј Гоготски, професор на Киевскиот универзитет и клучен водач на панруското движење, предложил формула за спречување на ширењето на украинското движење. Според него, веднаш требало да се преземат мерки за едукација на луѓето од двете страни на Днепар, да се подржи идејата за единство на трите руски племиња бидејќи без тоа единство, многу брзо Русија ќе пропаднала и трето рускиот литературен јазик требало да биде ист за сите во букварите. Верата и јазикот требало да станатобврзувачки елементи.<ref name=":0"/> ==== Валуев циркулар ==== [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|[[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]], издаден од министерот за внатрешни работи на Руското Царство, во кој се наведува дека украинскиот јазик „никогаш не постоел, не постои и не може да постои“.]] Во 1862 година, сите украински неделни училишта, кои во тоа време броеле над 100, биле укинати и забранети. Циркуларот бил насочен главно против украинските интелектуалци и нивните напори да го воведат својот јазик во црквите и училиштата. Циркуларот го насочил вниманието на цензорите кон објавувањето на украински јазик, почнувајќи од дела за тесна група интелектуалци до книжевност за масите. Валуев напишал: „''никогаш не постоел, не постои и не може да постои посебен малоруски јазик“, „т.н. украински јазик''“. [[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]] имал за цел да го спречи распространувањето на публикации на украински јазик помеѓу обичните луѓе и забранил објавување на образовни и религиозни текстови на [[украински јазик]]. Според историчарот Сергиј Плохи, Валуевиот циркуларпостигнал длабоки влијанија врз развојот на украинската култура и идентитет. Кога за првпат бил воведен во 1863 година, триесет и три публикации на украински јазик се појавиле во печат; до 1868 година нивниот број бил намален на еден. Владата ефикасно го запрела развојот на украинскиот јазик и високата култура..<ref name=":0"/> Во [[1861]] година, украинофилите му се обратиле на митрополитот Арсениј Киевски за помош во распространувањето на букварот на Шевченко. Откако се обратиле до владата за совет, Комитетот за цензура препорачал Арсениј да го одбие барањето, тврдејќи дека публикациите на украински јазик би можеле да ја поткопаат државата. Настанот што довел до издавањето на Валуевиот циркулар бил писмо испратено до Третиот оддел на Царскиот канцелар, наводно во име на православни свештеници, со кое се барало забрана за превод на Евангелијата на украински јазик, кое потоа го разгледувал Светиот синод. Писмото потоа било проследено до генералниот губернатор на Киев, Николај Аненков, кој верувал дека доколку единственоста на украинскиот јазик се признае преку преводот, може да се бара автономија и потенцијална независност. Аненков го пријавил своето отворање на царот [[Александар II (Русија)|Александар II]], кој му наложил на шефот на Третиот оддел да се обрати до шефовите на владите. Така, самиот Александар II го сметал мислењето на Анеков за релевантно.<ref name=":0"/> Како резултат на Валуевиот циркулар, плановите за објавување на украинскиот превод на Евангелијата, подготвен од украинскиот културен активист Пилип Морачевски, биле откажани, а сите публикации на украински јазик наменети за масите биле забранети. На Валуевиот циркулар му претходело медиумска кампања организирана од Третиот оддел, предложена од Николај Аненков. ==== Репресија под Александар II ==== [[File:Mikhail Vl. Iuzefovich.jpeg|thumb|Портрет на Михаил Јузефович, еден од главните иницијатори на Емскиот декрет]] Во мај 1875 година, три месеци по острата статија на Николај Ригелман, објавена во „''Руски хералд''“ на Михаил Катков, во која се напаѓал украинофилизмот, заменик-министерот за образование испратил писмо до раководителот на Киевскиот образовен округ, со приложена статија од Ригелман, во кое барал имиња на професори украинофили. Како резултат на писмото, професорот по античка историја, [[Михаило Драхоманов]], бил отпуштен..<ref name=":0"/> Во август 1875 година, Александар II наредил создавање на Специјален совет за да се испита објавувањето на [[украинска книжевност]] и активностите на украинофилите. Советот ги вклучувал раководителот на Третиот оддел, [[Александар Потапов (политичар)|Александар Потапов]], пензионираниот воен офицер [[Михаил Јузефович]], генералниот куратор на Светиот синод и министерот за внатрешни работи и образование.<ref name=":0"/> Разгледувањата на советот започнале во април [[1876]] година, а во записникот од работата на советот стоело: „''Исто така е очигледна крајната цел кон која се насочени украинофилите: тие сега се обидуваат да ги одделат Малорусите преку постепениот, но до одреден степен прецизен метод на раздвојување на малорускиот говор и литература. Дозволувањето создавање на посебна народна литература на украински дијалект би значело воспоставување цврста основа за развој на уверувањето дека отуѓувањето на Украина од Русија би можело да биде можно во иднина''“.<ref name=":0"/> На [[18 мај]] [[1876]] година, Александар II, додека бил на одмор во [[Германија]], потпишал указ подготвен од Специјалниот совет познат како [[Емски указ]]. Указот започнувал со одлуката „''да се стави крај на активноста на украинофилите, која претставува опасност за државата''“. Забраните воведени со Валуевиот циркулар станале трајни, а биле воведени и нови. Указот: * го забранил увозот на сите публикации на украински јазик во царството * го забранил објавувањето не само на религиозни текстови, граматики и книги на украински за обичниот народ, туку и на ''[[Белетристика|убава книжевност]]'' за повисоките општествени слоеви, со цел да се спречи развојот на украинската литература на сите нивоа * постоечките публикации на украински јазик требало да бидат отстранети од училишните библиотеки * забрана на театарски претстави, песни и читање поезија на украински јазик<ref name=":0"/> Александар II исто така наредил репресивни мерки против украинофилските активисти. Михајло Драгоманов и [[Павло Чубински]] биле протерани од Украина, Киевската филијала на Царското географско друштво (центар на интелектуална активност во [[Киев]], како и жариште на украинофилството) била распуштена, весникот ''Киевски телеграф'' бил затворен, а раководителите на образовните окрузи во Киев, [[Харков]] и [[Одеса]] биле задолжени да ги следат сомнителните украинофили и да известуваат за нив. Наставничките позиции во Украина требало да бидат пополнети исклучиво со Руси, додека украинските наставници биле испраќани да предаваат во Русија.<ref name=":0"/> Воведувањето на Валуевиот циркулар и Емскиот указ сериозно го попречило развојот на украинската книжевност во децениите до [[Руска револуција (1905)|Руската револуција од 1905 година]].<ref name=ency/> ==== Москвофилија и русофилија во Австриското Царство ==== [[File:Stauropegion Institute 1886.jpg|thumb|Програма на културни настани од 1886 година испечатена на [[јазичије]] од Ставропигскиотѕ институт, еден од главните органи на [[галициски русофили|галициските русофили]]]] Еден дел од Емскиот указ го разгледувал весникот ''Слово'', објавуван во тогашниот главен град на [[Кралство Галиција и Лодомерија|Австриска Галиција]] — [[Лавов]]. Според указот, Русија требало „''да го поддржува весникот ''Слово'', кој се издава во Галиција со ориентација непријателска кон украинофилите, обезбедувајќи му барем постојана субвенција, макар и мала, без која не би можел да продолжи да постои и би морал да престане со издавање''“. Субвенцијата изнесувала 2.000 гулдени и била лично одобрена од Александар II. По австриската [[Австро-пруска војна|Седумнеделна војна]] со [[Прусија]], кралството било преобразено во двојна монархија, а назначувањето на полски гувернер да управува со Галиција било сфатено од страна на русинската елита како предавство. Весникот ''Слово'' ја промовирал русофилијата и оддалечување од западот. По Седумнеделната војна, рускиот амбасадор во Австрија, Ернст Штакелберг, го советувал министерот за надворешни работи да не ја дели Австрија ниту да започнува медиумска кампања во одбрана на Русините, тврдејќи дека тие самите ќе преминат на нивна страна благодарение на австриската толеранција кон полонизмот.<ref name=":0"/> Движењето не било добро прифатено и многу русофилски личности емигрирале во [[Руска Империја|Руското Царство]], каде што биле пречекани. Сепак, владата претпочитала да ги држи подалеку од немирната деснобрежна Украина и ги насочувала кон северниот [[Холм|холмски]] регион, каде што останала последната група гркокатолици во Руското Царство. Русофилските свештеници и семинаристи, кои биле родени како гркокатолици, но како дел од нивната идеологија, како и поради повисоката плата, преминале во православие, се населиле меѓу преостанатите унијати, ширејќи империјално-руски идентитет и принудувајќи ги да се преобратат. Во 1881 година, 143 од 291 православен свештеник во областа биле поранешни гркокатолици кои преминале поради значително повисоката плата што ја добивале во споредба со онаа во Галиција, како и поради други мотиви.<ref name=":0"/> ===Александар III=== [[Александар III (Русија)|Александар III]] го следел тестаментот на својот татко и продолжил со угнетувачката антиукраинска политика. Неговата влада ја ограничила моќта на локалните власти, намалувајќи ја автономијата на судовите, градските совети и земствата.<ref name=ency3>{{Cite book|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|pages=1839–1842}}</ref> Емсоватас уредба, иако изменета во [[1881]] година за да се дозволат театарски претстави на украински јазик, останала важечка до 1905 година. Појавата на украинскиот професионален театар под водство на [[Марко Кропивницки]], која следела по делумното олабавување на забраната за јазик,<ref>{{Cite web|title=Підписали обмеження щодо використання української мови|date=2020-05-30|url=https://gazeta.ua/articles/history/_pidpisali-obmezhennya-schodo-vikoristannya-ukrayinskoyi-movi/967606|access-date=2025-12-07}}</ref> наскоро предизвикала нов бран репресија од страна на властите. Во 1883 година, Александар Дрентелн, генералниот губернатор на Киев, ги забранил украинските претстави во регионот, а во 1884 година самиот Александар III издал указ со кој се забрануваат театарските претстави на украински јазик во сите „малруски“ губернии. Во сферата на издаваштвото, печатењето на украински речници било дозволено, но оригиналните литературни дела можеле да се печатат само во руски правопис. Во 1888 година, царските власти вовеле забрана за употреба на украинскиот јазик во владините институции и го забраниле крштевањето на деца под украински имиња.<ref name=esu>{{Cite book|title=Заборона української мови|date=12 December 2010 |volume=10 |publisher=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України |isbn=978-966-02-2074-4 |url=https://esu.com.ua/article-17240|access-date=2025-10-07}}</ref> === Николај II === ==== Украинци во Думата ==== [[File:1st Duma Podolskaya gubeniya.jpg|thumb|Етнички украински членови на [[Државна Дума (Руско Царство)|Думата]] претставени од [[Подолска губернија]]]] По [[Крвава недела (1905)|Крвавата недела од 1905 година]] и револуционерните превирања што следеле, [[Николај II (Русија)|Николај II]] издал указ со кој неговите поданици можеле слободно да ја изберат својата религија и, уште поважно, да ја напуштат [[Руската православна црква]] доколку сакаат, без политички последици. Како одговор на тоа, меѓу 100.000 и 150.000 Украинци повторно преминале во унијатство во Холмскиот регион. Регионалните службеници и православното свештенство, кои го посветиле својот живот учејќи ги овие луѓе дека се и православни и Руси, се почувствувале предадени, вклучително и православниот епископ на Холм [[Евлогиј Георгиевски]], кој во писмо до Светиот синод напишал: „''Самата доверба во нашите свештеници е поткопана. Триесет години тие му повторуваа на народот дека Холмската [[Подлашка]] земја секогаш ќе биде православна и руска, а сега народот гледа, напротив, целосно, намерно преземање од страна на непријателите на православната руска кауза во таа земја''“. Генералниот обвинител на Светиот синод бил [[Константин Победоносцев]], кој бил еден од архитектите на политиката на русификација во западните провинции.<ref name=":0"/> На изборите за Првата Дума во 1906 година, украинските провинции на царството избрале шеесет и два пратеници, од кои четириесет и четири се приклучиле на украинскиот парламентарен клуб, чија цел била да ја промовира украинската политичка и културна агенда во престолнината. Рускиот националист [[Михаил Меншиков]] бил разгневен од примерот што го дале Украинците; тој напишал: ''„[[Белоруси|Белорусите]] тргнаа по примерот на хохлите, зборувајќи за свој круг во Државната дума. Постојат и белоруски сепаратисти, гледате. Доволно е да се насмее и мачка''“. За разлика од Украинците и Полјаците, Белорусите не успеале да формираат клуб или округ.<ref name=":0"/> [[Михајло Хрушевски]] подготвил парламентарна резолуција за украинска автономија, но не успеал да ја претстави бидејќи царските власти ја распуштиле Првата Дума на 8 јули 1906 година, само седумдесет и два дена по нејзиното отворање. Царот бил разгневен од постапките на неруските пратеници; во неговиот манифест за распуштање стоело: „''Претставниците на народот, наместо да се посветат на продуктивно законодавство, навлегоа во области надвор од нивната надлежност и започнаа да ги испитуваат дејствијата на локалните власти воспоставени од нас, како и да даваат коментари за несовршеностите на основните закони, кои можат да се изменат само со нашата царска волја''“.<ref name=":0"/> Украинските пратеници повторно се обиделе да ја промовираат украинската автономија во краткотрајната Втора Дума. Сепак, распуштањето на Втората Дума било проследено со промена на изборното законодавство, кое ги фаворизирало големите земјопоседници и го отежнувало изборот на украинофилски пратеници. Ниту во Третата, ниту во Четвртата Дума немало украинска пратеничка група. Затоа, во 1908 година мнозинството во Думата го одбило предлогот за воведување на [[украинскиот јазик]] во училиштата, а во 1909 година повторно ја одбило неговата употреба во судовите. Во февруари 1914 година владата ја забранила прославата во Киев на стогодишнината од раѓањето на [[Тарас Шевченко]].<ref name=":0"/> ==== Сојуз на рускиот народ ==== [[File:Издание Союза Русского народа.jpg|thumb|Публикација од 1909 година на одеската филијала на Сојузот на рускиот народ]] Со цел да се спречи полското благородништво и малите украински земјопоседници да ги монополизираат гласовите за Думата во западните провинции, руските националисти го основале [[Сојуз на рускиот народ|Сојузот на рускиот народ]] во 1905 година. Тој бил топло прифатен од Николај II во декември 1905 година и одиграл клучна улога во мобилизирањето поддршка за монархијата под знамето на национализмот. Според статутот на Сојузот „''доброто на татковината лежи во цврстото зачувување на православието, неограничената руска автократија и националниот начин на живот“'' и „''Сојузот не прави разлика меѓу Великорусите, Белорусите и Малорусите''''“.<ref name=":0"/> Особено Деснобрежна Украина станала главна база на дејствување на Сојузот, со најголема филијала во украинскиот регион [[Волинија]], со центар во Почаевскиот манастир. Она што го објаснува големиот број членови во западните провинции е тоа што, како и во [[Волинија]], локалните ограноци биле водени и координирани од свештеници кои ги вклучувале своите парохијани во Сојузот преку притисок. Еден полициски извештај го опишува тоа: „''Членовите се локални православни парохијани, како и полуписмени и неписмени луѓе од селата, кои самите не покажуваат иницијатива. Раководителите на локалните ограноци внесуваат патриотски чувства кај населението преку разговори со селаните и проповеди со цел да се зајакнат темелите на Русија''“.<ref name=":0"/> Сојузот не само што успеал да привлече многу членови преку претворање на религиозната лојалност во лојалност кон царството и наметнување на [[Серуска нација|сесловенски руски идентитет]] врз украинското селанство, туку бил вкоренет и во економските услови на регионот. Во [[Волинија]] и [[Подолија]] просечниот земјишен посед изнесувал 9 акри, додека во [[Јужна Украина]] бил 40 акри. Пропагандистите на Сојузот ги посочувале главните „''виновници''“ за проблемите на селаните: полските земјопоседници и еврејските посредници на кои им го продавале својот производ. Локалното население верувало дека Сојузот ќе ги заштити нивните економски интереси и затоа ја жртвувале својата идентичност.<ref name=":0"/> ==== Украинското движење ==== Во 1907 година, оние што се спротивставувале на признавањето на украинскиот како посебен јазик објавиле повеќе брошури, напишани од филологот [[Тимофеј Флорински]] и [[Антон Будилович]], иако уште во април 1905 година Императорската академија на науките практично го прифатила украинскиот јазик како посебен.<ref name=":0"/> Руските националистички клубови во метрополата ги нарекувале учесниците во украинското движење „[[Иван Мазепа|мазепинци]]“, што претставувало изразито политичка навреда. Во 1909 година царството свечено ја одбележала двестегодишнината од победата на [[Петар Велики|Петар I]] во [[битка кај Полтава|битката кај Полтава]]. Иронично, најголемиот дел од украинските политички лидери од тоа време, како и некои полски политичари како [[Роман Дмовски]], барале автономија во рамките на федерализирано Руско Царство.<ref name=":0"/> И покрај Револуцијата од 1905 година, многу ограничувања насочени против украинскиот јазик и литературата останале во сила.<ref name=ency/> Иако Емскиот указ [[де факто]] престанал да важи, тој никогаш не бил формално укинат поради противење од страна на царската власт. Во 1910 година кабинетот на [[Пјотр Столипин]] ги забранил украинските издавачки куќи и го забранил читањето предавања на украински јазик.<ref name=esu/> Руските националисти го прикажувале украинското движење како голема закана за руската нација и држава, но исто така укажувале и на неговата слабост: дека било ограничено на студенти и интелектуалци, со мала поддршка кај широките народни маси, особено кај селанството. Во 1905 година украинските активисти постигнале успех на село, отворајќи културни друштва, спроведувајќи кампањи меѓу селаните и издавајќи весник на украински јазик. Но со крајот на активната фаза на Првата руска револуција (1905–1907), украинското влијание на село било значително ограничено од владата, додека рускиот национализам ги зафатил руралните области.<ref name=":0"/> Сепак, влијанието на русификацијата врз земјата било ограничено, бидејќи етничките Руси и русифицираните припадници на повисоките класи биле концентрирани во градовите и индустриските области. Украинскиот јазик продолжил да доминира меѓу селаните, кои сочинувале 95% од населението на Украина под руска власт, при што црковните служби и образованието имале мало влијание врз културата на обичниот народ. Поголема улога во ширењето на русификацијата имала воената служба.<ref name=ency/> ==== Првата светска војна ==== [[File:Appeal to the people of Lviv 1914 09 03.jpg|thumb|Апел до украинските жители на Лавов во пресрет на влегувањето на руските трупи во градот за време на Првата светска војна]] По указот со кој во 1914 година Николај II го забранил украинскиот печат,<ref name=esu/> целото издаваштво на украински јазик во [[Руска Империја|Руското Царство]] било целосно забрането.<ref name=ency/> На [[18 август]] [[1914]] година руските сили ја преминале границата со Австрија. Војната на јужниот дел од фронтот требало еднаш засекогаш да го реши „''руското прашање''“, обединувајќи ги сите „Руси“ под царот. Инвазијата на Австрија од страна на Русија претставувала уникатна можност да се уништат украинските движења во [[Австроунгарија]], со тоа што нивните територии би биле вклучени во Руското Царство.<ref name=":0"/> Во есента 1914 година, регионот Галиција бил ставен под административна власт на рускиот гроф [[Георгиј Бобрински]], кој ја сметал русификацијата за своја главна задача. При преземањето на функцијата тој изјавил: „''Овде ќе го воспоставам рускиот јазик, закон и систем''“. Негов сојузник во оваа нова кампања бил неговиот внук Владимир Бобрински, член на Думата, кој го предводел Галициското добротворно друштво што го поддржувало русофилското движење во Волинија и вршел притисок врз руската влада да го прави истото. Епископот Евлогиј од Холм бил поставен да ја води православната мисија во Галиција и тројцата добиле ретка можност да ги спроведат своите идеи за русификација.<ref name=":0"/> Името на градот [[Лемберг]] брзо било променето во руското Лавов, имињата на улиците и плоштадите во Галиција и [[Буковина]] биле сменети со цел да се промовираат руски културни и политички личности како [[Александар Пушкин]]. Рускиот јазик бил воведен во образовниот систем со цел да го замени украинскиот, а биле организирани и специјални курсеви за локалните наставници за да го совладаат рускиот јазик. Украинските весници биле затворени, а книгите на украински јазик објавени надвор од Руското Царство биле забранети и конфискувани, што фактички го прекинало украинското издаваштво во Галиција и Буковина. Дури и кореспонденцијата на украински јазик била забранета. Украинофилските организации биле затворени, а нивните членови уапсени. Поглаварот на [[Украинска гркокатоличка црква|Украинската гркокатоличка црква]], митрополитот [[Андреј Шептицки]], бил уапсен и испратен во средна Русија, каде што поминал неколку години во прогонство во православен манастир.<ref name=":0"/> Библиотеката на Шевченковото научно друштво била уништена.<ref name=esu/> За разлика од судбината на украинофилските организации, русофилските лидери и организации биле поддржувани и финансирани. Внукот на гувернерот на Галиција, Владимир Бобрински, лично патувал во затворите во новоокупираните региони за да ги ослободи русофилските активисти затворени од австриските власти, кои му помагале во пропагандата во поддршка на „Белиот цар“.<ref name=":0"/> Со цел да се одржи стабилноста зад фронтот и да се спречи губење на територии, врховниот командант [[Големи кнез на Русија Николај Николаевич (1856–1929)|големиот кнез Николај Николаевич]] наредил да се воведат ограничувања на православната мисија во регионот, дозволувајќи му на архиепископот Евлогиј од Холм да презема гркокатолички парохии само ако тие немаат гркокатолички свештеник (бидејќи повеќето избегале или биле уапсени од Австријците). Ова претставувало значајна промена во споредба со наводните 30.000 преминувања во православие во првите недели од окупацијата.<ref name=":0"/> [[Павел Милјуков]], лидерот на Конституционално-демократската партија, не се согласувал со својот сопартиец [[Петар Струве]], кој верувал дека репресијата врз украинското движење во Галиција ќе значи негов крај. Милјуков сметал дека треба да се запознае со литературата на движењето. Тој не верувал дека [[украинско кооперативно движење|украинското кооперативно движење]] може да биде уништено со воена окупација. Затоа изготвил и предложил резолуција до Централниот комитет на својата партија со барање „''да се стави крај на антидржавниот систем на русификација на окупираните територии, повторно да се воспостават затворените национални институции и строго да се почитуваат личните и имотните права на населението''“.<ref name=":0"/> [[Украински национализам|Украинските националисти]] во Руското Царство не можеле да им помогнат на своите сонародници во Галиција и Буковина, бидејќи и самите биле во одбранбена позиција, обидувајќи се да ја докажат својата лојалност кон царството. Уште пред почетокот на војната, руските националисти во [[Киев]] и други градови предупредувале за можноста Украина да се оддели од Русија и да се приклучи кон [[Австроунгарија]]. Со почетокот на војната, властите, водени од тие стравови, ги затвориле украинските публикации како весникот ''Рада'', ги прогонувале украинските организации и активисти и ги нарекувале „мазепинци“.<ref name=":0"/> [[Михајло Хрушевски]] бил уапсен по неговото пристигнување во Киев во ноември 1914 година од руската полиција под обвинение за проавстриски симпатии. „Доказите“ биле наводно пронајдени во неговиот багаж, кој содржел брошура на украински јазик со наслов „''Како царот го лаже народот''“. Сепак, тоа било само формалност, бидејќи наредбата за негово апсење била издадена веднаш по заземањето на Лавов, каде што биле пронајдени фотографии од Хрушевски со украински активисти. Полицијата го сметала за лидер на галициските „мазепинци“ и планирала да го испрати во [[Сибир]], но по интервенција на руската либерална интелигенција бил испратен во градот [[Симбирск]].<ref name=":0"/> [[Николај II]] ја посетил Галиција во 1915 година, при што настанот бил снимен и станал тема на слики и разгледници како симболичен врв на долгата кампања на московските цареви, започната со [[Иван III]], за обединување на земјите на поранешната [[Киевска Русија]] и создавање голема руска нација. Но надежите на руските „''обединители''“ биле брзо разбиени и само еден месец по триумфалниот влез на царот во Лавов, Австријците повторно го презеле градот. Во летото 1915 година, руските националисти во Думата се здружиле со Конституционалните демократи во [[Сојуз од 17 октомври]], кој барал влада одговорна пред народот.<ref name=":0"/> === Револуционерен период и војна за независност === [[File:Budynok Grushevskogo.jpg|thumb|Урнатини од зградата на Хрушевски по гранатирањето на Киев од страна на руските болшевици во 1918 година]] Како реакција на преземањето на власта од страна на [[Болшевици|болшевиците]] на [[7 ноември]] [[1917]] година, по веќе прогласената автономија, [[Украинска Народна Република|Украинската Народна Република]] прогласила целосна независност, барајќи ги провинциите на средна Украина, како и традиционално населени украински територии како [[Харков]], [[Одеса]] и басенот на реката [[Донецк]]. Сепак, поважно е што Централната рада одбила да соработува со новата влада во [[Санкт Петербург|Петроград]]. Додека [[Ленин]] ја гледал Радата како потенцијален сојузник во неговиот напад врз [[Привремена влада|Привремената влада]] и во јуни 1917 година ја признал украинската нација како посебна, неговиот став драстично се променил по преземањето на власта од страна на болшевиците. Болшевиците во Киев се обиделе да ја повторат истата формула што ја користеле во Петроград за да ја преземат контролата, обидувајќи се да добијат мнозинство во Конгресот на советите, но се нашле во малцинство во Киев. Потоа се преселиле во Харков, индустриски центар поблиску до руската граница, каде што го прогласиле создавањето на [[Украинска Советска Социјалистичка Република|Украинската Советска Социјалистичка Република]]. Централната рада одбила да ја признае оваа држава, сметајќи ја за „болшевичка копија“.<ref name=":0"/> Во „Манифестот до украинскиот народ со ултиматум до [[Централна Рада|Централната рада]]“, составен од [[Ленин]], [[Лав Троцки|Троцки]] и [[Сталин]], болшевичките лидери парадоксално истовремено го признавале правото на украинскиот народ на самоопределување и го негирале во име на револуцијата. Бидејќи немал доволно сила во Украина, Ленин испратил руски воени единици кон [[Киев]] предводени од поранешниот шеф на безбедноста на Привремената влада, [[Михаил Муравјов]]. Во јануари 1918 година, неговите трупи започнале напад кон Киев и на почетокот на февруари [[Битка кај Киев (1918)|го зазеле главниот град]] на Украинската Народна Република, испукувајќи 15.000 артилериски гранати врз градот. Топџиите на Муравјов ја гаѓале куќата на Михајло Хрушевски, ја бомбардирале и ја запалиле, при што загинало неговото семејство.<ref name=":0"/> По заземањето на градот, трупите на Муравјов стрелале луѓе на улиците на Киев поради користење на [[украинскиот јазик]], што тие го сметале за доказ за националистичка контрареволуција. Во февруари 1918 година, [[Володимир Затонски]] бил уапсен на улиците на Киев поради тоа што зборувал и пишувал на украински, но бил спасен од погубување благодарение на документ потпишан од Ленин што го носел со себе.<ref name=":0"/> По влегувањето во Киев, Муравјов побарал 5 милиони рубљи за издршка на својата војска и им наредил на своите трупи „''безмилосно да ги уништат сите офицери и кадети, хајдамаци, монархисти и непријатели на револуцијата во Киев''“. Во овој период биле погубени околу 5.000 луѓе осомничени за лојалност кон стариот режим или Централната Рада.<ref name=":0"/> Во јануари 1919 година, [[Бела армија|Белата армија]] формирана во Донскиот регион започнала напад кон Украина под водство на генералот [[Антон Деникин]]. Деникин бил силен поддржувач на неделива Русија, ги мразел болшевиците и го сметал украинското движење за закана, било во Украина или во неговата периферија, во [[Кубањ]], првично населена од [[украински козаци]] кои сакале да се обединат со Украина. Во летото 1918 година, Деникин испратил трупи во Кубањ за да спречи можно преземање на власта од страна на болшевиците или режимот на Скоропадски, а во есента ја распуштил проукраинската [[Кубањска рада]] и ги погубил нејзините лидери.<ref name=":0"/> [[File:To the Inhabitants of Little Russia.jpg|thumb|Апелот на Деникин „''До жителите на Малорусија''“, објавен во весникот ''[[Киевљанин]]'']] Кога Деникин го [[Освојување на Киев од Белата армија|зазел Киев]] во август 1919 година, тврдокорниот руски националист [[Василиј Шулгин]] добил можност да ја спроведе својата визија за украинското прашање во остатокот од Украина. Шулгин бил главниот автор на апелот на Деникин „''До жителите на Малорусија''“, објавен непосредно пред влегувањето на Деникин во [[Киев]]. Во него било прогласено дека рускиот јазик е јазик на државните институции и образовниот систем. Оваа политика претставувала тежок удар за украинското културно движење по неговиот позитивен третман од страна на Централната рада и [[Украинска Држава|режимот на Скоропадски]]. Во Киев и други градови под контрола на Деникин, неговата војска затворала украински весници, училишта и институции. Сите натписи на украински јазик биле заменети со руски, а сопствениците кои се спротивставувале биле заплашувани.<ref name=":0"/> Како што украинските поплаки за нивниот третман и прекршувањето на нивните граѓански и културни права стигнувале до западните земји, кои го поддржувале Деникин, тие се обиделе да го ограничат „''антиукраинскиот жар на командантите на Доброболната армија''“.<ref name=":0"/> ==Советски период== Воведувањето на советската власт во Украина во периодот 1919–1920 година повторно ја зацврстило доминацијата на [[рускиот јазик]] и етничките Руси по краткиот период на украинско возобновување по [[Октомвриска револуција|револуцијата од 1917]] година. Во периодот 1919–1923 година рускиот бил јазик на документите на партиските и државните институции и доминирал во официјалниот печат, книгите и другите публикации. Ситуацијата се променила по [[12-ти Конгрес на Руската комунистичка партија (болшевици)|12-тиот Конгрес на Руската комунистичка партија (болшевици)]], кој ја вовел политиката на [[коренизација]] („индигенизација“). Иако имала цел да ја зајакне партијата на локално ниво, оваа политика била во спротивност со концептот на [[Совети|советски народ]] со заедничко руско наследство. Под [[Јосиф Сталин|Сталин]], коренизацијата била потисната од идејата за обединет [[Советски Сојуз]], каде што конкурентните национални култури повеќе не биле толерирани, а рускиот јазик сè повеќе станувал единствениот официјален јазик на советскиот социјализам.<ref name="CalicNeutatz2011">{{cite book|author1=Marie-Janine Calic|author2=Dietmar Neutatz|author3=Julia Obertreis|title=The Crisis of Socialist Modernity: The Soviet Union and Yugoslavia in the 1970s|url=https://books.google.com/books?id=iPkEFdSDqqEC&pg=PA163|year=2011|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=978-3-525-31042-7|pages=163–4}}</ref> Периодот на [[Колективизација|колективизација]] и [[индустријализација]] довел до широка кампања против „''националистичките отстапувања''“, што во Украина значело крај на политиката на коренизација и напад врз политичката и културната елита. Првиот бран чистки (1929–1934) ја погодил револуционерната генерација во партијата, меѓу кои имало многу поддржувачи на [[Украинизација|украинизацијата]]. Советските власти особено го таргетирале комесарот за образование [[Микола Скрипник]], поради неговата поддршка за реформите на украинскиот јазик; тој извршил самоубиство во 1933 година. [[Сталинови чистки|Следниот бран чистки (1936–1938)]] ја уништил новата политичка генерација, а украинското раководство било заменето со кадри испратени од [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Русија]].<ref name="Magocsi2010">{{cite book|author=Paul Robert Magocsi|title=History of Ukraine - 2nd, Revised Edition: The Land and Its Peoples|url=https://books.google.com/books?id=Z0mKRsElYNkC&pg=PT567|date=18 June 2010|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9879-6|pages=496–7}}</ref> Русификацијата на Украина се засилила во 1938 година под [[Никита Хрушчов]], тогашен секретар на Комунистичката партија на Украина, но била кратко прекината за време на [[Втората светска војна]], кога [[Сили на Оската|силите на Оската]] окупирале големи делови од земјата. По војната, Западна Украина повторно била вклучена во Советскиот Сојуз, а многу истакнати украински интелектуалци биле прогонети или испратени во Сибир. [[Леонид Брежњев]] ја продолжил политиката на русификација.<ref name="Braithwaite2002">{{cite book|author=Rodric Braithwaite|title=Across the Moscow River: The World Turned Upside Down|url=https://archive.org/details/acrossmoscowrive00brai|url-access=registration|year=2002|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-09496-1|page=[https://archive.org/details/acrossmoscowrive00brai/page/168 168]}}</ref> Во 1960-тите години, украинскиот јазик почнал повторно да се користи пошироко, но како одговор советските власти го зголемиле значењето на руското образование. По 1980 година, рускиот јазик станал задолжителен од прво одделение.<ref name="Lewytzkyj1984"/> Во 1990 година [[рускиот јазик]] станал официјален јазик на целиот [[Советски Сојуз]], при што републиките имале право да прогласат сопствени службени јазици.<ref name="Lewytzkyj1984">{{cite book|author=Borys Lewytzkyj|title=Politics and Society in Soviet Ukraine, 1953-1980|url=https://books.google.com/books?id=VTnUONGOPiQC&pg=PA205|date=1 January 1984|publisher=CIUS Press|isbn=978-0-920862-33-9|page=205}}</ref> In 1990 [[Russian language|Russian]] became legally the official all-Union language of the [[Soviet Union]], with constituent republics having rights to declare their own official languages.<ref>[https://books.google.com/books?id=Nn3xDTiL0PQC&q=%22official+language%22&pg=PA1 Language Policy in the Soviet Union] by [[L.A. Grenoble]]</ref><ref>[http://legal-ussr.narod.ru/data01/tex10935.htm ЗАКОН СССР ОТ 24.04.1990 О ЯЗЫКАХ НАРОДОВ СССР] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508201331/http://legal-ussr.narod.ru/data01/tex10935.htm |date=2016-05-08 }}</ref> === Владимир Ленин === [[Категорија:Русификација]] [[Категорија:Општествена историја на Украина]] 5a9fk9biouy15qwnfujg4jvb8dcnsu8 5533098 5533097 2026-04-02T09:57:10Z Тиверополник 1815 /* Советски период */ 5533098 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Українськомовні1959—2001.gif|десно|мини|300x300пкс|Процент на говорници на украински јазик меѓу населението на Украина по региони според [[Попис|пописите]] од 1959-2001 година. Во периодот по Втората светска војна, русификацијата на етничките Украинци, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians' assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60's-70's of the XXth century|last=Nadia Kindrachuk|date=2015|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|last=Ilnytskyi|first=V.I.|last2=Talalay|first2=Y.O.|date=2025|publisher=Sumy State University|language=uk}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|last=Nadia Kindrachuk|date=2022|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref>, како и масовната имиграција на етнички Руси, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|archive-date=2024-06-29|accessdate=2024-10-02}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Зайончковская Ж.А.|date=2000|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|journal=Проблемы Прогнозирования|issue=4|pages=1–15}}</ref> значително го промениле етничкиот и јазичниот состав на населението на Украина. Промената била особено евидентна во Донбас, каде што говорниците на украински јазик станале малцинство.]] [[Русификација]] '''на [[Украина]]''' ({{Langx|uk|русифікація України or зросійщення України}}; {{Langx|ru|русификация Украины}}) - систем на мерки, дејствија и закони преземени од [[Руска Империја|царските руски]], подоцна [[Советски Сојуз|советските]] и денешните власти на [[Руската Федерација]] за зајакнување на руските национални, политички и јазични позиции во Украина. Како и во другите земји од [[Источна Европа]] историски управувани од руски политички режими, русификацијата во Украина има за цел културна асимилација на местното население и се спроведува преку широк спектар на мерки, вклучувајќи воведување на [[руски јазик]] во училишното образование и државните институции, промоција на мешани бракови, идеолошка, политичка и културна индоктринација, раселување на населението итн. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> == Позадина == [[Податотека:Location_of_Cossack_Hetmanate.png|десно|мини|[[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1654 година во споредба со денешните граници]] Во 1648 година, рутенскиот командант [[Богдан Хмелницки]] започнал вооружено востание против [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]], познато како Хмелничко востание. Ова востание било успешно во ставањето крај на полската власт во Дњепарска Украина, а локалното [[Козаци|козачко]] население го основало [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2023/07/russia-ukraine-and-poland-the-end-of-a-tragic-triangle?lang=en|title=Russia, Ukraine, and Poland: The End of a Tragic Triangle|last=Nyberg|first=René|date=July 28, 2023|publisher=Carnegie Endowment for Peace}}</ref> До 1654 година, Козачкиот Хетманат контролирал територија која опфаќала голем дел од денешна [[Украина]]. За да го зголемат притисокот врз полските сили, Козаците воделе преговори со [[Царство Русија|Царството Русија]] за да ја добијат нивната поддршка. Ова кулминирало со потпишувањето на Перејаславскиот договор, според кој козачкиот водач Хмелницки обезбедил руска воена поддршка во замена за заклетва на верност кон [[Цар на Русија|царот на Русија]]. <ref name="Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rp.pl/kraj/art5992381-kozaczyzna-rzeczpospolita-moskwa|title=Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa|last=Piotr Kroll|date=August 6, 2012|publisher=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]]|language=pl|trans-title=Cossack Country, the Republic, Moscow}}</ref> Овој договор ја налутило [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]] и довел до [[Руско-полската војна (1654–1667)|Руско-полската војна]]. Резултирачкото примирје од Андрушово во 1667 година ги дефинирало териториите на секоја држава, каде што Русија добила контрола врз левиот брег на Украина, вклучувајќи го целиот град [[Киев]], а Полска-Литванија ја задржиле својата контрола врз Десниот брег на Украина . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://scalar.fas.harvard.edu/imperiia/a-letter-from-afanasy-ordin-nashchokin-to-feodor-iii-in-regards-to-the-treaty-of-andrusovo|title=A letter from Afanasy Ordin-Nashchokin to Feodor III in regards to the Treaty of Andrusovo|date=June 3, 2018|publisher=Imperiia Project}}</ref> Ова го започнало присуството на Русија во Украина, што во голема мера придонело за процесот на русификација. Според мислењето на научникот [[Владимир Вернадски]] (1863–1945), до 17 век, Московја веќе имала долгогодишна политика за апсорбирање на Украина и рушење на темелите за местниот културен живот. == Руско царство == За да ја осовремени својата држава, [[Петар Велики|Петар I]], првиот руски цар, ангажирал голем број украински интелектуалци, кои ја осмислиле идејата за политички континуитет од [[Киевски Рус|Киев]] до [[Москва]] и го развиле концептот на „[[Мала Русија]]“ (Украина) наспроти „Голема Русија“ ( Московија) како дел од заеднички државен проект. Како резултат на тоа, [[Руска Империја|Руското Царство]] можело да се смета за идеја на Украинците, кои го нагласиле својот симболичен статус како заеднички основачи и сопственици на царството. Сепак, со текот на времето „Мала Русија“ била деградирана на статус на обична покраина, а нејзините елити морале да се задоволат со улогата на регионални администратори. Овој процес кулминирал со укинување на автономијата на [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1764 година и бил придружен со русификација на местната елита, како и со масовно преселување на [[Руси|етнички Руси]] во украинските земји. <ref>{{Наведено списание|last=[[Mykola Riabchuk]]|date=2022|title=White Skins, Black Languages. Traumatic Experiences of Colonial Subjugation|journal=Istor|issue=89–90|pages=236–237}}</ref> === Петар I и неговите наследници === [[Податотека:Києво-Печерська_Лавра._Друкарня_(XVIII_ст.,_зараз_-_Музей_книги_та_друкарства_України).JPG|мини|Историска печатница на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]], чии активности биле ограничени под власта на Петар I]] Зголеменото ограничување на украинската автономија по [[Битка кај Полтава|битката кај Полтава]] во 1709 година придонело за процесот на русификација. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> Во 1720 година, [[Цар|царот]] Петар I издал декрет со кој наредил отстранување на сите малоруски (украински) јазични елементи во теолошката книжевност печатена во малоруските типографски установи. Во 1734 година, царицата [[Ана Ивановна]] издала тајна инструкција до Управниот совет на Хетманската канцеларија предводена од [[Кнез|принцот]] Шаховски, со која му наредила да воведе политика на асимилација меѓу Украинците и Русите преку промоција на мешани бракови. <ref>{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|page=2604}}</ref> === Катерина Велика === ==== Статус на Козачкиот Хетманат ==== Помеѓу оние кои ѝ помогнале на [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] да се искачи на рускиот престол преку државен удар бил [[Кирил Разумовски]], претседател на Царската академија на науките и хетман на автономната козачка држава, Хетманатот. Плановите на хетманот за козачка Украина биле големи и вклучувале зацврстување на нејзината автономија и институции. Многумина во Хетманатот се надевале на владеењето на Катерина, но наскоро ќе ја реализираат нејзината политика кон нив. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Во есента 1762 година, неколку месеци по доаѓањето на власт на Катерина, еден писар во [[Глухив]], главниот град на Хетманатот, по име Семен Дивович, ја напишал поемата „Разговор помеѓу Голема Русија и Мала Русија“.<blockquote>„Голема Русија:“ Знаеш ли со кого зборуваш или си заборавил? Јас сум Русија, на крајот на краиштата: дали ме игнорираш?“ Мала Русија:<poem> Знам дека си Русија; тоа е и моето име. Зошто ме заплашуваш? Јас самиот се обидувам да се покажам храбар. Не ти се покорив тебе, туку на твојот суверен, Под чие покровителство си роден од твоите предци. Не мисли дека си мој господар: Твојот суверен и мојот е наш заеднички владетел“ </poem></blockquote>Некои историчари ги сметаат овие пасуси како показател дека Хетманатот и оние во него верувале дека се поврзани со Руското Царство не преку заедничка нација или татковина, туку само [[Личен сојуз|преку името и личноста на владетелот]]. ==== Укинување на Хетманатот ==== [[Податотека:Catherine_II_Depicted_during_the_Performance_against_the_Russification_of_Ukraine.jpg|мини|Реинтеграција на упатството на Катерина II до Александар Вјаземски на 9 ноември 2015 година, Денот на украинската книжевност и јазик, во близина на администрацијата на претседателот на Украина. Жена со „зашиена уста“ го држи текстот на упатството.]] Во февруари 1764 година, неколку месеци пред укинувањето на функцијата хетман, Катерина му пишала на генералниот обвинител на Сенатот, принцот [[Александар Вјаземски]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|title=Сборник русского исторического общества. — 1871. — Выпуск 7. — С. 348.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522093734/https://runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|archive-date=2022-05-22|accessdate=2017-10-12}}</ref> <ref name="svit2">{{Наведена мрежна страница|url=http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|title=Історія України - II. Руїна|last=Krypyakevych|first=Ivan P.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923025607/http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|archive-date=September 23, 2016}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title="Пам'ятки історичної думки України"|last=Shevchenko|first=Fedir P.|last2=Yakymovych|first2=Bohdan Z.|year=1990|isbn=5-7773-0004-9|location=[[Lviv]]}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://readbookz.com/book/200/7637.html|title=Історія України. Частина І: Від найдавніших часів до кінця XVIII століття -- 2. Остаточна ліквідація царизмом автономного устрою Лівобережжя і Слобожанщини|last=Rybalka|first=Ivan K.|year=1995|location=[[Kharkiv]]|page=448|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916083431/http://readbookz.com/book/200/7637.html|archive-date=September 16, 2016}}</ref> <ref name="pm2">{{Наведена книга|url=http://www.e-reading.club/book.php?book=1021644|title=Коліївщина. Гайдамацьке повстання|last=Mirchuk|first=Petro|year=1768|chapter=2. «Привести до того, щоб Малоросія обрусіла!»|chapter-url=http://www.e-reading.club/chapter.php/1021644/35/Mirchuk_-_Koliivschina._Gaydamacke_povstannya_1768_r..html}}</ref><blockquote>„Мала Русија, Ливонија и Финска се покраини управувани од потврдени привилегии и би било несоодветно да се прекршат со тоа што ќе се укинат сите одеднаш. Да се нарекуваат странски и да се постапува со нив врз таа основа е повеќе од погрешно - би било чиста глупост. Овие покраини, како и Смоленск, треба да се русифицираат што е можно понежно за да престанат да гледаат во шумата како волци. Кога Хетманите ќе исчезнат од Мала Русија, треба да се вложи секој напор да се избрише од сеќавањето тој период и хетманите, а не да се унапреди некого на таа функција.“</blockquote>Во 1764 година, Катерина го повикала Разумовски во [[Санкт Петербург]] и го отстранила од функцијата хетман. Потоа, во ноември, таа објавила декрет со кој официјално го укинала местото на хетман и ја поврзела регионалната влада како Малоруска губернија во Руското Царство. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|title=УКАЗ КАТЕРИНИ II ПРО ЛІКВІДАЦІЮ ГЕТЬМАНСТВА ТА УТВОРЕННЯ МАЛОРОСІЙСЬКОЇ КОЛЕГІЇ|date=March 27, 2008|publisher=Історія та гуманітарні дисципліни|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001132320/https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|archive-date=October 1, 2015}}</ref> Овие територии подоцна биле прецртани како Киевска, Черниговска и Новгородско-Северска губернија во царството. По вклучувањето на Хетманатот во составот на Русија, козачките офицери постепено се поврзеле во руската структура, иако честопати со тешкотии бидејќи многумина ја одржувале приврзаноста кон својата традиционална татковина. Сите институции на Хетманатот биле укинати во рок од една деценија. Според историчарот Сергеј Плохи, „укинувањето на Хетманатот и постепеното поништување на неговата институција и воена структура ја заврши идејата за партнерство и еднаквост помеѓу Голема и Мала Русија, замислена од генерации украински интелектуалци“. ==== Програма на Румијанцев ==== По укинувањето на Хетманатот и уништувањето на [[Запорошка Сича|Запорошката Сича]], украинските земји биле подложени на обновениот Колегиум на Мала Русија предводен од [[Петар Румјанцев]]. Колегиумот имал задача да го воведе рускиот јазик како задолжителен јазик во училишното образование и издаваштвото. Наставата во [[Национален универзитет „Киево-Могиланска академија“|Киево-Могиланската академија]] била исто така префрлена на руски јазик. Во втората половина на 18 век, рускиот јазик бил воведен во документацијата на конзисториите, а свештениците биле обврзани да ја користат [[Црковнословенски јазик|руската верзија]] на [[Црковнословенски јазик|црковнословенскиот јазик]] во проповедите . Во 1769 година, Светиот Синод го одбил барањето на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]] да дозволи печатење граматички книги на народен украински јазик за местното население. Првично се концентрирала на Левиот брег на Украина и [[Слободска Украина]] а во следните децении русификацијата се проширила и на поранешниот Десен брег, кој бил под полска власт. ==== По полската поделба ==== [[Податотека:Religie_w_I_Rz-plitej_1750.svg|мини|Карта на доминантни религии во Полско-литванската заедница од 1750 година, со унијатите (грко-католиците) прикажани во портокалова боја и православните во зелена боја]] Во 1795 година, по [[Кошќушково востание|Кошќушковото востание]] и последователната [[Трета поделба на Полска|Трета поделба]] на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]], Русија ги контролирала повеќето украински земји освен [[Источна Галиција|украинска Галиција]], која станала дел од [[Хабсбуршка Монархија|Австрија]] за време на [[Прва поделба на Полска|Првата поделба]] во 1772 година. Зголемувањето на руската територија за време на Првата поделба било дефинирано според принципот на воена одбранбеност, но Втората и Третата поделба биле засновани на историски, религиозен и етнички идентитет. За време на Втората поделба, [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] наредила да се искова медал со приказ [[Двоглав орел|на двоглавиот орел]] од рускиот царски грб, кој во своите раце држел две карти: едната била од територијата анектирана од Русија од Првата поделба, а другата била територијата од Втората поделба. На медалот биле испишани зборовите: „''Го враќам она што беше откинато''“. Пишувајќи за идниот цар на Русија во нејзините „''Белешки за руската историја''“, Катерина II ги оправдала територијалните добивки на поделбата со историски претензии за време на периодот на [[Киевски Рус|Киевска Русија]]. Ова создало поглед на Полјаците како непријателска нација, а Украинците како братска, што станало поистакнато по [[Опсада на Варшава (1794)|освојувањето на Варшава]] во 1794 година. Дополнително, Катерина користела и религиозно оправдување, тврдејќи дека Русија ги штити оние „''кои ја исповедаат истата вера како нашата, од корупцијата и угнетувањето со кое им се заканува''“, осврнувајќи се на приврзаниците на [[Руска православна црква|руското православие]]. Сепак, православните верници честопати биле малцинство на новоанексираните територии, каде што земјите стекнати по Втората поделба вклучувале 300.000 православни, но и најмалку 2 милиони унијати, а земјите стекнати по Третата поделба речиси и да немале православни верници. За да се справи со ова, Катерина објавила во декрет во април 1794 година дека генералниот гувернер на новоанексираните територии треба да се стреми кон „''најсоодветно искоренување на унијатската вера''“. За да спречи протести и немири, таа исто така обезбедила заштита на православните верници и преобратеници сметајќи ја „''дури и најмалата пречка, угнетување или навреда''“ против нив „''како кривично дело''“. Како резултат на тоа, унијатските цркви брзо исчезнале, а повеќе од 3.500 унијатски цркви биле префрлени на Православната црква во [[Западна Украина|Западна]] и [[Средна Украина]] од 1770-тите до 1790-тите. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=t124cP06gg0C&pg=284|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|last=Magocsi|first=Paul Robert|date=1996|publisher=[[University of Toronto Press]]|isbn=0-8020-7820-6|page=284}}</ref> До 1796 година, речиси и да немало унијатски парохии во Десниот брег на Украина . Сепак, овој напор бил помалку успешен во Средна Белорусија и Волинија, каде што останале 1,4 милиони унијати до крајот на владеењето на Катерина, што е пад од само 600.000 лица од Третата поделба. === Павле I === [[Податотека:Gudovich_Andrey_Ivanovich.jpg|мини|Андреј Гудович, за кој се шпекулирало дека е кандидат за регентство поради обновениот Хетманат во Украина под Павле I]] Доаѓањето на синот на Катерина, [[Павле I (Русија)|Павле,]] на престолот по нејзината смрт во 1796 година првично било гледано во позитивно светло од страна на украинските поддржувачи на [[Автономија|автономијата]], кои се надевале дека новиот монарх, широко познат по антагонизмот кон неговата мајка, ќе ги напушти своите централистички политики. Голем дел од високите функционери на Павле, како што се [[Александар Безбородко]], [[Дмитриј Трошчински]], [[Виктор Кочубеј]] и [[Иван Гудович]], биле од украинско потекло, а кружеле гласини дека царот ќе го обнови Хетманатот под водство на својот втор син, а братот на Гудович ќе служи како [[регент]]. Сепак, овие надежи не се оствариле, бидејќи Павле бил главно загрижен за надворешните работи на земјата и ги продолжил централистичките политики на неговата мајка. <ref name="enc1">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1918}}</ref> Павле ја продолжил практиката на проширување на феудалните поседи, а во 1796 година дозволил поробување на селаните во [[Јужна Украина]]. Сепак, некои промени се случиле во времето на владеењето на новиот монарх: по неговото доаѓање на престолот, тој ги укинал административните реформи на Катерина, заменувајќи ги вицекралствата со губернации и враќајќи елементи на местниот судски систем, и го запрел прогонот на Унијатската црква. Во исто време, обидите на Павле да воведе полициски режим со строга [[цензура]] го направиле многу непопуларен и меѓу обичните луѓе, благородниците и војската, што довело до негово соборување и атентат. === Александар I === Под влијание на круг пријатели и дворјани, меѓу кои и Михаил Сперански и Василиј Каразин, во првите години од своето владеење Александар вовел голем број [[Либерализам|либерални]] реформи. Сепак, како резултат на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], особено по [[Француска инвазија на Русија|француската инвазија на Русија]] и руското учество во [[Војна на Шестата коалиција|Војната на Шестата коалиција]], што резултирало со [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]], новиот цар постепено усвоил реакционерни ставови, што влијаело врз неговата внатрешна политика, особено во однос на Украина. Помеѓу тие политики било воведувањето на воени населби, од кои голем број се наоѓале во украински земји, забраната за [[Слободно ѕидарство|масонство]], укинување на Малоруската губернија и нејзината поделба на Черниговска и Полтавска губернија, укинување на изборите за благородничките судови и местната администрација, распуштањето на Киевската академија и нејзината замена со [[Киевска духовна академија|Киевската духовна академија]], административното потчинување на Десниот брег на Украина на [[Конгресна Полска]] итн. <ref name="enc2">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1839}}</ref> [[Податотека:Kiev_Theological_Academy.jpg|мини|Новата зграда на Киевската духовна академија, чија изградба започнала за време на Александар I]] Во исто време, администрацијата на Александар зачувала некои елементи на местна автономија во украинските земји, задржувајќи го местото на воен гувернер во Мала Русија и враќајќи го [[Магдебуршки закон|Магдебуршкиот закон]] во [[Киев]]. Царската влада дозволила превозна трговија меѓу украинските земји и [[Западна Европа]], ја прогласила [[Одеса]] за слободно пристаниште и основала нови универзитети во Харков, Нижин и [[Одески национален универзитет|Одеса]]. Владеењето на Александар довело до подем на украинската национална свест, што се покажало меѓу другото преку создавањето на голем број тајни друштва и појавата на патриотски дела како што е ''„Историја на Рутените“''. === Николај I === [[Николај I (Русија)|Николај I]], кој дошол на власт по задушувањето на [[Декабристичко востание|Декабристичкото востание]], вовел реакционерни политики и во надворешната и во внатрешната сфера. Неговата влада направила обид да ги укине сите специфики на Украина со забрана на местните традиции, укинување на Магдебуршкиот закон, поништување на Статутите на Литванија, укинување на Унијатската црква и потиснување на [[Украинско национално движење|украинското национално движење]]. Активирањето на колонијалните политики и неуспехот да се подобрат условите на општото население довеле до појава на селански движења во Украина, најзначајно за време на [[Бунт на Киевските козаци|бунтот на Киевските козаци]] од 1855 година. Во исто време, политиките на Николај оставиле и некои позитивни резултати за развојот на украинската култура, како што се основањето на нови универзитети и создавањето археографски комисии, [[Архив|архиви]] и историски друштва, иако нивните активности биле обележани и со општа реакционерна и антиукраинска политика на владата. <ref>{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1994|volume=4|page=1530}}</ref> ==== Русификација под Уваров ==== [[Податотека:Ksavery_Jan_Kaniewski._Partret_grafa_Uvarava_(cropped).jpg|мини|Портрет на грофот Уваров како претседател на [[Руска академија на науките|Царската академија на науките]], 1844 година]] Една недела по падот на Варшава и крајот на [[Ноемвриско востание|Ноемвриското востание]], на [[14 септември]] [[1831]] година, царската влада создала посебно тело познато како Комитет за западните покраини или „Западен комитет“, основано по усна и тајна наредба на Николај и задолжено за „''испитување на разни предлози во врска со покраините вратени од Полска''“. Главната цел на авторитативното тело била брза и целосна интеграција на новите украински покраини во царството. Политиката на русификација што Екатерина ја формулирала за Хетманатот веќе требало да стане официјална политика за новоанексираните територии на Полска со украинско мнозинство. Административните, правните и социјалните мерки биле искористени за усогласување на новите региони со руските покраини. Во 1840-тите, Николај го надгледувал укинувањето на урбаната самоуправа и укинувањето на местниот правен кодекс, кој датира од времето на полско-литванската контрола врз регионот и се користел и во Хетманатот. Важно е што владата вовела и политики за промовирање на културната русификација на регионот. Ова вклучувало создавање на нов историски наратив, воспоставување нови универзитетски и училишни региони и преобраќање на украинските унијати во православие. Одговорноста за наоѓање начини за обединување на различните гранки на рускиот националист и идеолог [[Павел Пестел]], „вистинските Руси“, по Полското востание му припаѓала на министерот за образование на Николај I, [[Сергеј Уваров|грофот Уваров]]. Уваров верувал дека пречките за интегрирање на Украинците од западните провинции во царството се значајни и дека ќе бидат надминати единствено преку идните генерации, пишувајќи му на царот дека „сите славни владетели од Римјаните до Наполеон - оние кои имале намера да ги обединат племињата што ги освоиле со победничкото племе - ги вложиле сите свои надежи и сите плодови од својот труд во идните генерации, наместо во денешната генерација“. Почнувајќи од 1831 година, Уваров започнал да бара автор кој би можел да обезбеди историско оправдување за анексијата и интеграцијата на западните провинции кон царството. Првиот избор на Уваров бил професорот [[Михаил Погодин]], кој бил повикан во ноември 1834 година и го доставил своето дело во 1835 година. Сепак, Погодин не ги задоволил барањата на министерот бидејќи неговата книга ја претставувала историјата на североисточна Русија како посебна и одвоена од онаа на југозападна Русија (Украина), поткопувајќи ја главната цел на проектот за обединување на двете. Како одговор на тоа, Уваров издал посебна награда од 10.000 рубли за секој што би можел да ја претстави историјата на западните провинции како дел од руската историја. Наградата му била доделена на [[Николај Устријалов]], кој во декември 1836 година го претставил првиот том од четиритомното дело кое подоцна ќе биде распространето како стандарден учебник во сите образовни области низ целото царство. Книгата ги оживеало идеите воспоставени за време на владеењето на Катерина од [[Николај Карамзин]] за повторно обединување на Русија и етатистичкиот пристап кон руската историја, кој бил оспорен за време на либералниот [[Александар I (Русија)|Александар I.]] Освен историјата, рускиот јазик и култура биле употребени и како алатки во новата политика на владата за русификација на западните провинции. Рускиот јазик бил воведен како јазик на наставата наместо полскиот, а образовните области и универзитети кои помогнале во популаризацијата на полската култура и јазик на чело со тогашниот министер за образование, украинскиот [[Петро Завадовски]], и неговите полски колеги [[Адам Јежи Чарториски|Јежи Чарториски]] и [[Северин Потоцки]], биле затворени. Во ноември 1833 година, Николај I го одобрил предлогот на Сергеј Уваров за отворање нов универзитет во градот Киев, за кој Пушкин се плашел дека може да падне во полски раце, бидејќи посетителите слушале повеќе полски јазик на улиците отколку руски или украински. Во Киевските провинции имало 43.000 полски благородници и само 1.000 руски. [[Податотека:Франц_де_Мезер_-_Бессарабка,_вид_на_Київський_університет.jpg|мини|Панорама на Киев за време на руското владеење, со Киевскиот универзитет (тогаш познат како Универзитет [[Владимир Велики|Свети Владимир)]] во позадина]] На 15 јули 1834 година, [[Киевски универзитет|новиот универзитет]] го отворил рускиот цар Николај I. Грофот Сергеј Уваров го нарекол универзитетот како „''ментална тврдина''“ чија цел била „''колку што е можно повеќе да ги измазни острите карактеристики по кои полската младина се разликува од руската, а особено да ја потисне идејата за посебна националност меѓу нив, да ги доближи сè поблиску до руските идеи и обичаи, да ги проникне со заедничкиот дух на рускиот народ''“. Во 1832–1833 година, аматерскиот археолог Кондратиј Лохвицки извршил ископувања на [[Златна порта (Киев)|Златната порта]] во Киев. Ископувањата ги посетил самиот цар Николај I, кој му доделил награда и ги финансирал неговите дела. Ископувањата имале за цел да ја прикажат наводната „руска“ историја на градот, кој бил претежно полски; како што пишува историчарот Сергеј Плохи, „''Неговата русификација буквално се одвивала одоздола, бидејќи античките урнатини, точно или неточно датирани од тоа време, се појавиле од под површината''“. ==== Вклучување на Унијатската црква во православната ==== По Полското востание, Руското Царство повторно морало да се справи со прашањето на Унијатската црква, која броела 1,5 милиони следбеници. Кога водачите на полското благородништво во западните провинции издале повик за вооружување во 1830 година, тоа било дочекано со поддршка од многу местни Украинци и унијатски свештеници. Меѓу оние кои целосно го поддржале востанието биле василиските монаси од [[Почаевска лавра|Почаевската лавра]] во [[Волинија]], чија печатница објавила повик до жителите на Украина во кој ги повикувало да ги поддржат Полјаците. Монасите не само што пречекале полска воена единица во манастирот во април 1831 година, туку осум од нив им се придружиле на бунтовниците, јавајќи коњи, додека сè уште биле облечени во своите религиозни облеки. Во септември 1831 година, Николај I потпишал декрет со кој бил распуштен унијатскиот манастир во [[Почаев]] и неговите згради биле предадени на [[Руската православна црква]]. Околу половина од 95-те унијатски манастири што постоеле пред Полското востание во 1830-тите биле затворени по востанието. [[Податотека:BATYUSHKOV(1890)_p363.jpg|мини|Портрет на Јосиф Семашко (во средина) и други свештеници кои работеле на „повторно обединување“ на унијатите со Руската православна црква]] Николај I ги забрзал своите претходни планови за преобраќање на целото унијатско население во православие преку основање на институција за обединување на православните и унијатските цркви. Николај го пронашол совршениот кандидат за задачата во [[Јосиф Семашко]], 29-годишен човек чиј татко бил унијат, но ја изгубил својата парохија поради одбивањето да се преобрати во православие. Иако и самиот бил унијат, Семашко бил импресиониран од величието на православните цркви во [[Санкт Петербург|Петроград]] во споредба со унијатските цркви на кои им недостасувала поддршка од државата или католичките земјопоседници. Јосиф бил испратен да служи како канцеларија на Духовниот колеџ во Санкт Петербург, институција задолжена за надгледување на активностите на римокатоличките и унијатските цркви во царството. Како подготовка за обединување на унијатската и православната црква, Семашко предложил основање на унијатски духовен колеџ кој требало да биде одделен од католичкиот, како и создавање на унијатска [[богословија]] за обука на унијатски свештеници во православен дух. Во 1832 година, по Ноемвриското востание, предлогот на Семашко Унијатскиот духовен колеџ да биде потчинет на православниот синод бил одобрен од Николај I. Промоцијата на Семашко за „православието“ на унијатските парохии се одвивала рака под рака со културната русификација на западните провинции. Тој ги убедувал свештениците да подигнат иконостас во православен стил, да ги заменат старите унијатски богослужбени книги со руски и да пуштат бради. Со воведувањето на рускиот начин на служба, рускиот јазик последователно бил воведен во сфери каде што претходно не бил познат или присутен. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Семашко, исто така, водел кампања на антиполска пропаганда помеѓу унијатските свештеници, обидувајќи се да го претвори нивниот рутенски (украински) идентитет во руски. Семашко наишол на бројни пречки во својата кампања и ја искористил својата единствена моќ да назначува унијатски свештеници во нивните парохии и да ги отстранува оние што ги сметал за противници на неговата политика, последователно лишувајќи им ги ним и на нивните семејства приходите. Тој интензивно соработувал со граѓанските власти и полицијата за да го скрши отпорот меѓу унијатското свештенство. Во 1835 година, Семашко бил поканет да се придружи на таен владин комитет задолжен за обединување на Унијатската и Православната црква. Две години подоцна, старата идеја на Семашко за потчинување на Унијатската црква на Православниот синод, која царот ја одобрил во 1832 година, била спроведена. Со помош на православните власти и поддршката на цивилната администрација, Семашко свикал Унијатски црковен собор на кој било разгледало тоа прашање. Синодот се одржал во февруари 1839 година. Со помош на властите, Семашко собрал 1.305 изјави од унијатски свештеници во кои ја изјавувале својата подготвеност да се приклучат кон православната црква; сепак, и покрај притисокот од апсења и прогонство, 593 свештеници одбиле да ја потпишат изјавата. На [[12 февруари]] [[1839]] година, синодот го усвоил Законот за Унијата и издал апел до царот подготвен од Семашко, кој ќе резултира со затворање на 1.600 унијатски парохиски убиства и приклучување на 1,5 милиони парохијани, од кои многумина не биле консултирани во телото на царското православие. ==== Репресија врз украинофилите ==== Два дена пред неговата свадба, која била закажана за 30 март 1847 година, украинофилот Микола Костомаров бил уапсен во Киев и испратен во Петроград. Наредбата ја дал грофот [[Алексеј Орлов]], раководител на Третиот оддел на Царската канцеларија - телото одговорно за политички надзор. Украинскиот поет [[Тарас Шевченко]] бил уапсен на 5 април 1847 година и исто така испратен во Петроград. Генералниот губернатор на Киев (во тоа време Подилија и Волинија), Дмитриј Бибиков, тогаш бил во Петроград и известувал за проглас пронајден на ѕидот на една зграда во Киев, на кој пишувало: ''„Браќа! Дојде голем час, час во кој ви е дадена можност да го измиете срамот нанесен врз прашината на нашите предци врз нашата родна Украина, од страна на подлите раце на нашите вечни непријатели. Кој од нас нема да подаде рака за овој голем потфат? Бог и добрите луѓе се со нас! Секогаш лојалните синови на Украина, непријатели на кацапи (навредлив термин за Русите)''.“<ref name=":0"/> Бибиков бил вратен во Киев со наредба да го преземе надзорот врз Киевскиот образовен округ и, на состанок со студентите на универзитетот, дал строго предупредување против „лабаво размислување“ и се заканил: „''Доколку успеам да наведам 5 милиони луѓе (населението на десниот брег на Украина), тогаш ќе ви го направам тоа и вам: или јас ќе пукнам, или сите вие ќе експлодирате''.“<ref name=":0"/> Истрагите на Третиот оддел за активностите на Шевченко и Костомаров откриле постоење на тајна организација позната како [[Братство на Свети Кирил и Методиј]]. Целта на организацијата била создавање доброволна федерација на словенски народи, со Украина во нејзиното јадро. Истрагите за Братството биле завршени во мај 1847 година, кога началникот на Третиот оддел на Царската канцеларија, грофот Алексеј Орлов, му известил на царот: „''Откривањето на словенско, или поточно, украинско-словенско, друштво започна со студент на Киевскиот универзитет, Алексеј Петров''.“<ref name=":0"/> Петров бил сиромашен син на поранешен полициски службеник, кој делел стан во истата зграда со еден од членовите на организацијата и ја пријави групата. [[Податотека:Zakon_bozy_Books_of_the_Genesis_of_the_Ukrainian_People.jpg|мини|Ракопис на Книгите за Битието на украинскиот народ создаден од Костомаров, а подоцна користен во истрагата против Друштвото на Свети Кирил и Методиј]] Историчарите тврдат дека Орлов или намерно или случајно ја потценил заканата што ја претставувало братството, известувајќи го царот дека „''политичкото зло само по себе, за среќа, не успеало да се развие до степен што ги прикажуваат прелиминарните извештаи''“. „Политичкото зло“ на кое се осврнувал Орлов било содржано во ''Книги за Битието на украинскиот народ'', кои предвидувале создавање на словенска конфедерација врз основа на принципот на народно претставување, без место за царот. Книгите ги карактеризирале [[Украинци|Украинците]] како различни и од [[Руси|Русите]] и од [[Полјаци|Полјаците]] и ги сметале за предодредени да ја водат идната словенска федерација, бидејќи, за разлика од Русите, кои биле доминирани од автократски цар и Полјаците, кои имале доминантна каста на благородни земјопоседници, Украинците биле нација која ги негувала своите демократски козачки традиции.<ref name=":0"/> Орлов дал препорааа за кзнување на „украинофилите“ - термин што го измислил за да се однесува на основните членови на Братството - преку затворање, внатрешен егзил и принудна воена служба. Иако властите не верувале дека Шевченко е член на друштвото, тие биле длабоко вознемирени од неговите стихови вои ја возвишувале Украина и го напаѓале царот за експлоатација на неговата татковина. Орлов бил загрижен и за влијанието на неговото величење на козачките традиции на Украина: „''Заедно со омилените песни, можеби биле посеани и последователно вкоренети идеи во Мала Русија за наводно среќните времиња на хетманите, среќата од враќањето на тие времиња и капацитетот на Украина да постои како посебна држава''.“<ref name=":0"/> Властите го објавиле постоењето на Братството на Светите Кирил и Методиј, како и казната која им била изречена на неговите членови. Костомаров, клучната фигура, бил затворен во [[Петропавловска тврдина|Петропавловската тврдина]] во [[Санкт Петербург]] и протеран во градот [[Саратов]]. Други добиле казни од една до три години и внатрешен прогон од Украина во Русија.<ref name=":0"/> Властите верувале дека активностите на братството се дел од нивната поширока борба со полското благородништво. Царот Николај I напишал: „''Долго време не верувавме дека таква работа се одвива во Украина, но сега нема сомнение за тоа''“. <ref name=":0"/> Службениците на Третиот оддел подготвиле меморандум со цел да го потиснат ширењето на украинофилските идеи, во кој пишувало „''Преку министерот за народно образование, да се предупредат сите оние копи се занимаваат со словенството, антиката и националноста, како и професорите, наставниците и цензорите, дека во своите книги и предавања внимателно избегнуваат какво било споменување на Мала Русија, Полска и други земји потчинети на Русија што може да се разберат во смисла опасна за интегритетот и мирот на царството, а напротив, тие се стремат колку што е можно повеќе да ги насочат сите лекции од науката и историјата кон вистинската лојалност на сите тие племиња кон Русија''.“<ref name=":0"/> Во 1854 година, Уваров му напишал на министерот за внатрешни работи потсетувајќи го на царски декрет во кој се кажува дека „''писателите треба да бидат највнимателни кога се занимаваат со прашањето за малоруската етничка припадност и јазик, за да не биде љубовта кон Мала Русија поважна од наклонетоста кон татковината - царството''“.<ref name=":0"/> === Александар II === Поразот на Русија во [[Кримската војна]] и влошувањето на нејзината меѓународна положба го охрабриле полското општество во неговите барања за претходни слободи. Во јануари 1863 година, [[Полјаци|Полјаците]] повторно [[Јануарско востание|се побуниле]], при што востанието се проширило во украинските провинции на царството и траело повеќе од една година за да се задушат. По востанието следеле репресии врз водачите и учесниците, како и нова кампања за русификација на провинциите анектирани за време на поделбите.<ref name=":0"/> За време на владеењето на [[Александар II]], Русија почнала да го добива карактерот на [[Серуска нација|тројна нација од Големи, Мали и Бели Руси]]. Во раните години на Александар, кон крајот на 1850-тите, митрополитот Јосиф Семашко, кој успеал да ги доведе повеќето од унијатите во царството под надлежност на [[Руска православна црква|руското православие]], забележал нова закана за царскиот режим - хлопоманите. Хлопоманите биле млади полски благородници кои се откажале од својата католичка религија и ја прифатиле православната вера, како и идентитетот на Украинците, како што е Влодимир Антонович, кој го променил своето име во Володимир Антонович. Семашко успеал да го потисне движењето со политизирање.<ref name=":0"/> Во 1859 година, Силвестриј Гоготски, професор на Киевскиот универзитет и клучен водач на панруското движење, предложил формула за спречување на ширењето на украинското движење. Според него, веднаш требало да се преземат мерки за едукација на луѓето од двете страни на Днепар, да се подржи идејата за единство на трите руски племиња бидејќи без тоа единство, многу брзо Русија ќе пропаднала и трето рускиот литературен јазик требало да биде ист за сите во букварите. Верата и јазикот требало да станатобврзувачки елементи.<ref name=":0"/> ==== Валуев циркулар ==== [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|[[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]], издаден од министерот за внатрешни работи на Руското Царство, во кој се наведува дека украинскиот јазик „никогаш не постоел, не постои и не може да постои“.]] Во 1862 година, сите украински неделни училишта, кои во тоа време броеле над 100, биле укинати и забранети. Циркуларот бил насочен главно против украинските интелектуалци и нивните напори да го воведат својот јазик во црквите и училиштата. Циркуларот го насочил вниманието на цензорите кон објавувањето на украински јазик, почнувајќи од дела за тесна група интелектуалци до книжевност за масите. Валуев напишал: „''никогаш не постоел, не постои и не може да постои посебен малоруски јазик“, „т.н. украински јазик''“. [[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]] имал за цел да го спречи распространувањето на публикации на украински јазик помеѓу обичните луѓе и забранил објавување на образовни и религиозни текстови на [[украински јазик]]. Според историчарот Сергиј Плохи, Валуевиот циркуларпостигнал длабоки влијанија врз развојот на украинската култура и идентитет. Кога за првпат бил воведен во 1863 година, триесет и три публикации на украински јазик се појавиле во печат; до 1868 година нивниот број бил намален на еден. Владата ефикасно го запрела развојот на украинскиот јазик и високата култура..<ref name=":0"/> Во [[1861]] година, украинофилите му се обратиле на митрополитот Арсениј Киевски за помош во распространувањето на букварот на Шевченко. Откако се обратиле до владата за совет, Комитетот за цензура препорачал Арсениј да го одбие барањето, тврдејќи дека публикациите на украински јазик би можеле да ја поткопаат државата. Настанот што довел до издавањето на Валуевиот циркулар бил писмо испратено до Третиот оддел на Царскиот канцелар, наводно во име на православни свештеници, со кое се барало забрана за превод на Евангелијата на украински јазик, кое потоа го разгледувал Светиот синод. Писмото потоа било проследено до генералниот губернатор на Киев, Николај Аненков, кој верувал дека доколку единственоста на украинскиот јазик се признае преку преводот, може да се бара автономија и потенцијална независност. Аненков го пријавил своето отворање на царот [[Александар II (Русија)|Александар II]], кој му наложил на шефот на Третиот оддел да се обрати до шефовите на владите. Така, самиот Александар II го сметал мислењето на Анеков за релевантно.<ref name=":0"/> Како резултат на Валуевиот циркулар, плановите за објавување на украинскиот превод на Евангелијата, подготвен од украинскиот културен активист Пилип Морачевски, биле откажани, а сите публикации на украински јазик наменети за масите биле забранети. На Валуевиот циркулар му претходело медиумска кампања организирана од Третиот оддел, предложена од Николај Аненков. ==== Репресија под Александар II ==== [[File:Mikhail Vl. Iuzefovich.jpeg|thumb|Портрет на Михаил Јузефович, еден од главните иницијатори на Емскиот декрет]] Во мај 1875 година, три месеци по острата статија на Николај Ригелман, објавена во „''Руски хералд''“ на Михаил Катков, во која се напаѓал украинофилизмот, заменик-министерот за образование испратил писмо до раководителот на Киевскиот образовен округ, со приложена статија од Ригелман, во кое барал имиња на професори украинофили. Како резултат на писмото, професорот по античка историја, [[Михаило Драхоманов]], бил отпуштен..<ref name=":0"/> Во август 1875 година, Александар II наредил создавање на Специјален совет за да се испита објавувањето на [[украинска книжевност]] и активностите на украинофилите. Советот ги вклучувал раководителот на Третиот оддел, [[Александар Потапов (политичар)|Александар Потапов]], пензионираниот воен офицер [[Михаил Јузефович]], генералниот куратор на Светиот синод и министерот за внатрешни работи и образование.<ref name=":0"/> Разгледувањата на советот започнале во април [[1876]] година, а во записникот од работата на советот стоело: „''Исто така е очигледна крајната цел кон која се насочени украинофилите: тие сега се обидуваат да ги одделат Малорусите преку постепениот, но до одреден степен прецизен метод на раздвојување на малорускиот говор и литература. Дозволувањето создавање на посебна народна литература на украински дијалект би значело воспоставување цврста основа за развој на уверувањето дека отуѓувањето на Украина од Русија би можело да биде можно во иднина''“.<ref name=":0"/> На [[18 мај]] [[1876]] година, Александар II, додека бил на одмор во [[Германија]], потпишал указ подготвен од Специјалниот совет познат како [[Емски указ]]. Указот започнувал со одлуката „''да се стави крај на активноста на украинофилите, која претставува опасност за државата''“. Забраните воведени со Валуевиот циркулар станале трајни, а биле воведени и нови. Указот: * го забранил увозот на сите публикации на украински јазик во царството * го забранил објавувањето не само на религиозни текстови, граматики и книги на украински за обичниот народ, туку и на ''[[Белетристика|убава книжевност]]'' за повисоките општествени слоеви, со цел да се спречи развојот на украинската литература на сите нивоа * постоечките публикации на украински јазик требало да бидат отстранети од училишните библиотеки * забрана на театарски претстави, песни и читање поезија на украински јазик<ref name=":0"/> Александар II исто така наредил репресивни мерки против украинофилските активисти. Михајло Драгоманов и [[Павло Чубински]] биле протерани од Украина, Киевската филијала на Царското географско друштво (центар на интелектуална активност во [[Киев]], како и жариште на украинофилството) била распуштена, весникот ''Киевски телеграф'' бил затворен, а раководителите на образовните окрузи во Киев, [[Харков]] и [[Одеса]] биле задолжени да ги следат сомнителните украинофили и да известуваат за нив. Наставничките позиции во Украина требало да бидат пополнети исклучиво со Руси, додека украинските наставници биле испраќани да предаваат во Русија.<ref name=":0"/> Воведувањето на Валуевиот циркулар и Емскиот указ сериозно го попречило развојот на украинската книжевност во децениите до [[Руска револуција (1905)|Руската револуција од 1905 година]].<ref name=ency/> ==== Москвофилија и русофилија во Австриското Царство ==== [[File:Stauropegion Institute 1886.jpg|thumb|Програма на културни настани од 1886 година испечатена на [[јазичије]] од Ставропигскиотѕ институт, еден од главните органи на [[галициски русофили|галициските русофили]]]] Еден дел од Емскиот указ го разгледувал весникот ''Слово'', објавуван во тогашниот главен град на [[Кралство Галиција и Лодомерија|Австриска Галиција]] — [[Лавов]]. Според указот, Русија требало „''да го поддржува весникот ''Слово'', кој се издава во Галиција со ориентација непријателска кон украинофилите, обезбедувајќи му барем постојана субвенција, макар и мала, без која не би можел да продолжи да постои и би морал да престане со издавање''“. Субвенцијата изнесувала 2.000 гулдени и била лично одобрена од Александар II. По австриската [[Австро-пруска војна|Седумнеделна војна]] со [[Прусија]], кралството било преобразено во двојна монархија, а назначувањето на полски гувернер да управува со Галиција било сфатено од страна на русинската елита како предавство. Весникот ''Слово'' ја промовирал русофилијата и оддалечување од западот. По Седумнеделната војна, рускиот амбасадор во Австрија, Ернст Штакелберг, го советувал министерот за надворешни работи да не ја дели Австрија ниту да започнува медиумска кампања во одбрана на Русините, тврдејќи дека тие самите ќе преминат на нивна страна благодарение на австриската толеранција кон полонизмот.<ref name=":0"/> Движењето не било добро прифатено и многу русофилски личности емигрирале во [[Руска Империја|Руското Царство]], каде што биле пречекани. Сепак, владата претпочитала да ги држи подалеку од немирната деснобрежна Украина и ги насочувала кон северниот [[Холм|холмски]] регион, каде што останала последната група гркокатолици во Руското Царство. Русофилските свештеници и семинаристи, кои биле родени како гркокатолици, но како дел од нивната идеологија, како и поради повисоката плата, преминале во православие, се населиле меѓу преостанатите унијати, ширејќи империјално-руски идентитет и принудувајќи ги да се преобратат. Во 1881 година, 143 од 291 православен свештеник во областа биле поранешни гркокатолици кои преминале поради значително повисоката плата што ја добивале во споредба со онаа во Галиција, како и поради други мотиви.<ref name=":0"/> ===Александар III=== [[Александар III (Русија)|Александар III]] го следел тестаментот на својот татко и продолжил со угнетувачката антиукраинска политика. Неговата влада ја ограничила моќта на локалните власти, намалувајќи ја автономијата на судовите, градските совети и земствата.<ref name=ency3>{{Cite book|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|pages=1839–1842}}</ref> Емсоватас уредба, иако изменета во [[1881]] година за да се дозволат театарски претстави на украински јазик, останала важечка до 1905 година. Појавата на украинскиот професионален театар под водство на [[Марко Кропивницки]], која следела по делумното олабавување на забраната за јазик,<ref>{{Cite web|title=Підписали обмеження щодо використання української мови|date=2020-05-30|url=https://gazeta.ua/articles/history/_pidpisali-obmezhennya-schodo-vikoristannya-ukrayinskoyi-movi/967606|access-date=2025-12-07}}</ref> наскоро предизвикала нов бран репресија од страна на властите. Во 1883 година, Александар Дрентелн, генералниот губернатор на Киев, ги забранил украинските претстави во регионот, а во 1884 година самиот Александар III издал указ со кој се забрануваат театарските претстави на украински јазик во сите „малруски“ губернии. Во сферата на издаваштвото, печатењето на украински речници било дозволено, но оригиналните литературни дела можеле да се печатат само во руски правопис. Во 1888 година, царските власти вовеле забрана за употреба на украинскиот јазик во владините институции и го забраниле крштевањето на деца под украински имиња.<ref name=esu>{{Cite book|title=Заборона української мови|date=12 December 2010 |volume=10 |publisher=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України |isbn=978-966-02-2074-4 |url=https://esu.com.ua/article-17240|access-date=2025-10-07}}</ref> === Николај II === ==== Украинци во Думата ==== [[File:1st Duma Podolskaya gubeniya.jpg|thumb|Етнички украински членови на [[Државна Дума (Руско Царство)|Думата]] претставени од [[Подолска губернија]]]] По [[Крвава недела (1905)|Крвавата недела од 1905 година]] и револуционерните превирања што следеле, [[Николај II (Русија)|Николај II]] издал указ со кој неговите поданици можеле слободно да ја изберат својата религија и, уште поважно, да ја напуштат [[Руската православна црква]] доколку сакаат, без политички последици. Како одговор на тоа, меѓу 100.000 и 150.000 Украинци повторно преминале во унијатство во Холмскиот регион. Регионалните службеници и православното свештенство, кои го посветиле својот живот учејќи ги овие луѓе дека се и православни и Руси, се почувствувале предадени, вклучително и православниот епископ на Холм [[Евлогиј Георгиевски]], кој во писмо до Светиот синод напишал: „''Самата доверба во нашите свештеници е поткопана. Триесет години тие му повторуваа на народот дека Холмската [[Подлашка]] земја секогаш ќе биде православна и руска, а сега народот гледа, напротив, целосно, намерно преземање од страна на непријателите на православната руска кауза во таа земја''“. Генералниот обвинител на Светиот синод бил [[Константин Победоносцев]], кој бил еден од архитектите на политиката на русификација во западните провинции.<ref name=":0"/> На изборите за Првата Дума во 1906 година, украинските провинции на царството избрале шеесет и два пратеници, од кои четириесет и четири се приклучиле на украинскиот парламентарен клуб, чија цел била да ја промовира украинската политичка и културна агенда во престолнината. Рускиот националист [[Михаил Меншиков]] бил разгневен од примерот што го дале Украинците; тој напишал: ''„[[Белоруси|Белорусите]] тргнаа по примерот на хохлите, зборувајќи за свој круг во Државната дума. Постојат и белоруски сепаратисти, гледате. Доволно е да се насмее и мачка''“. За разлика од Украинците и Полјаците, Белорусите не успеале да формираат клуб или округ.<ref name=":0"/> [[Михајло Хрушевски]] подготвил парламентарна резолуција за украинска автономија, но не успеал да ја претстави бидејќи царските власти ја распуштиле Првата Дума на 8 јули 1906 година, само седумдесет и два дена по нејзиното отворање. Царот бил разгневен од постапките на неруските пратеници; во неговиот манифест за распуштање стоело: „''Претставниците на народот, наместо да се посветат на продуктивно законодавство, навлегоа во области надвор од нивната надлежност и започнаа да ги испитуваат дејствијата на локалните власти воспоставени од нас, како и да даваат коментари за несовршеностите на основните закони, кои можат да се изменат само со нашата царска волја''“.<ref name=":0"/> Украинските пратеници повторно се обиделе да ја промовираат украинската автономија во краткотрајната Втора Дума. Сепак, распуштањето на Втората Дума било проследено со промена на изборното законодавство, кое ги фаворизирало големите земјопоседници и го отежнувало изборот на украинофилски пратеници. Ниту во Третата, ниту во Четвртата Дума немало украинска пратеничка група. Затоа, во 1908 година мнозинството во Думата го одбило предлогот за воведување на [[украинскиот јазик]] во училиштата, а во 1909 година повторно ја одбило неговата употреба во судовите. Во февруари 1914 година владата ја забранила прославата во Киев на стогодишнината од раѓањето на [[Тарас Шевченко]].<ref name=":0"/> ==== Сојуз на рускиот народ ==== [[File:Издание Союза Русского народа.jpg|thumb|Публикација од 1909 година на одеската филијала на Сојузот на рускиот народ]] Со цел да се спречи полското благородништво и малите украински земјопоседници да ги монополизираат гласовите за Думата во западните провинции, руските националисти го основале [[Сојуз на рускиот народ|Сојузот на рускиот народ]] во 1905 година. Тој бил топло прифатен од Николај II во декември 1905 година и одиграл клучна улога во мобилизирањето поддршка за монархијата под знамето на национализмот. Според статутот на Сојузот „''доброто на татковината лежи во цврстото зачувување на православието, неограничената руска автократија и националниот начин на живот“'' и „''Сојузот не прави разлика меѓу Великорусите, Белорусите и Малорусите''''“.<ref name=":0"/> Особено Деснобрежна Украина станала главна база на дејствување на Сојузот, со најголема филијала во украинскиот регион [[Волинија]], со центар во Почаевскиот манастир. Она што го објаснува големиот број членови во западните провинции е тоа што, како и во [[Волинија]], локалните ограноци биле водени и координирани од свештеници кои ги вклучувале своите парохијани во Сојузот преку притисок. Еден полициски извештај го опишува тоа: „''Членовите се локални православни парохијани, како и полуписмени и неписмени луѓе од селата, кои самите не покажуваат иницијатива. Раководителите на локалните ограноци внесуваат патриотски чувства кај населението преку разговори со селаните и проповеди со цел да се зајакнат темелите на Русија''“.<ref name=":0"/> Сојузот не само што успеал да привлече многу членови преку претворање на религиозната лојалност во лојалност кон царството и наметнување на [[Серуска нација|сесловенски руски идентитет]] врз украинското селанство, туку бил вкоренет и во економските услови на регионот. Во [[Волинија]] и [[Подолија]] просечниот земјишен посед изнесувал 9 акри, додека во [[Јужна Украина]] бил 40 акри. Пропагандистите на Сојузот ги посочувале главните „''виновници''“ за проблемите на селаните: полските земјопоседници и еврејските посредници на кои им го продавале својот производ. Локалното население верувало дека Сојузот ќе ги заштити нивните економски интереси и затоа ја жртвувале својата идентичност.<ref name=":0"/> ==== Украинското движење ==== Во 1907 година, оние што се спротивставувале на признавањето на украинскиот како посебен јазик објавиле повеќе брошури, напишани од филологот [[Тимофеј Флорински]] и [[Антон Будилович]], иако уште во април 1905 година Императорската академија на науките практично го прифатила украинскиот јазик како посебен.<ref name=":0"/> Руските националистички клубови во метрополата ги нарекувале учесниците во украинското движење „[[Иван Мазепа|мазепинци]]“, што претставувало изразито политичка навреда. Во 1909 година царството свечено ја одбележала двестегодишнината од победата на [[Петар Велики|Петар I]] во [[битка кај Полтава|битката кај Полтава]]. Иронично, најголемиот дел од украинските политички лидери од тоа време, како и некои полски политичари како [[Роман Дмовски]], барале автономија во рамките на федерализирано Руско Царство.<ref name=":0"/> И покрај Револуцијата од 1905 година, многу ограничувања насочени против украинскиот јазик и литературата останале во сила.<ref name=ency/> Иако Емскиот указ [[де факто]] престанал да важи, тој никогаш не бил формално укинат поради противење од страна на царската власт. Во 1910 година кабинетот на [[Пјотр Столипин]] ги забранил украинските издавачки куќи и го забранил читањето предавања на украински јазик.<ref name=esu/> Руските националисти го прикажувале украинското движење како голема закана за руската нација и држава, но исто така укажувале и на неговата слабост: дека било ограничено на студенти и интелектуалци, со мала поддршка кај широките народни маси, особено кај селанството. Во 1905 година украинските активисти постигнале успех на село, отворајќи културни друштва, спроведувајќи кампањи меѓу селаните и издавајќи весник на украински јазик. Но со крајот на активната фаза на Првата руска револуција (1905–1907), украинското влијание на село било значително ограничено од владата, додека рускиот национализам ги зафатил руралните области.<ref name=":0"/> Сепак, влијанието на русификацијата врз земјата било ограничено, бидејќи етничките Руси и русифицираните припадници на повисоките класи биле концентрирани во градовите и индустриските области. Украинскиот јазик продолжил да доминира меѓу селаните, кои сочинувале 95% од населението на Украина под руска власт, при што црковните служби и образованието имале мало влијание врз културата на обичниот народ. Поголема улога во ширењето на русификацијата имала воената служба.<ref name=ency/> ==== Првата светска војна ==== [[File:Appeal to the people of Lviv 1914 09 03.jpg|thumb|Апел до украинските жители на Лавов во пресрет на влегувањето на руските трупи во градот за време на Првата светска војна]] По указот со кој во 1914 година Николај II го забранил украинскиот печат,<ref name=esu/> целото издаваштво на украински јазик во [[Руска Империја|Руското Царство]] било целосно забрането.<ref name=ency/> На [[18 август]] [[1914]] година руските сили ја преминале границата со Австрија. Војната на јужниот дел од фронтот требало еднаш засекогаш да го реши „''руското прашање''“, обединувајќи ги сите „Руси“ под царот. Инвазијата на Австрија од страна на Русија претставувала уникатна можност да се уништат украинските движења во [[Австроунгарија]], со тоа што нивните територии би биле вклучени во Руското Царство.<ref name=":0"/> Во есента 1914 година, регионот Галиција бил ставен под административна власт на рускиот гроф [[Георгиј Бобрински]], кој ја сметал русификацијата за своја главна задача. При преземањето на функцијата тој изјавил: „''Овде ќе го воспоставам рускиот јазик, закон и систем''“. Негов сојузник во оваа нова кампања бил неговиот внук Владимир Бобрински, член на Думата, кој го предводел Галициското добротворно друштво што го поддржувало русофилското движење во Волинија и вршел притисок врз руската влада да го прави истото. Епископот Евлогиј од Холм бил поставен да ја води православната мисија во Галиција и тројцата добиле ретка можност да ги спроведат своите идеи за русификација.<ref name=":0"/> Името на градот [[Лемберг]] брзо било променето во руското Лавов, имињата на улиците и плоштадите во Галиција и [[Буковина]] биле сменети со цел да се промовираат руски културни и политички личности како [[Александар Пушкин]]. Рускиот јазик бил воведен во образовниот систем со цел да го замени украинскиот, а биле организирани и специјални курсеви за локалните наставници за да го совладаат рускиот јазик. Украинските весници биле затворени, а книгите на украински јазик објавени надвор од Руското Царство биле забранети и конфискувани, што фактички го прекинало украинското издаваштво во Галиција и Буковина. Дури и кореспонденцијата на украински јазик била забранета. Украинофилските организации биле затворени, а нивните членови уапсени. Поглаварот на [[Украинска гркокатоличка црква|Украинската гркокатоличка црква]], митрополитот [[Андреј Шептицки]], бил уапсен и испратен во средна Русија, каде што поминал неколку години во прогонство во православен манастир.<ref name=":0"/> Библиотеката на Шевченковото научно друштво била уништена.<ref name=esu/> За разлика од судбината на украинофилските организации, русофилските лидери и организации биле поддржувани и финансирани. Внукот на гувернерот на Галиција, Владимир Бобрински, лично патувал во затворите во новоокупираните региони за да ги ослободи русофилските активисти затворени од австриските власти, кои му помагале во пропагандата во поддршка на „Белиот цар“.<ref name=":0"/> Со цел да се одржи стабилноста зад фронтот и да се спречи губење на територии, врховниот командант [[Големи кнез на Русија Николај Николаевич (1856–1929)|големиот кнез Николај Николаевич]] наредил да се воведат ограничувања на православната мисија во регионот, дозволувајќи му на архиепископот Евлогиј од Холм да презема гркокатолички парохии само ако тие немаат гркокатолички свештеник (бидејќи повеќето избегале или биле уапсени од Австријците). Ова претставувало значајна промена во споредба со наводните 30.000 преминувања во православие во првите недели од окупацијата.<ref name=":0"/> [[Павел Милјуков]], лидерот на Конституционално-демократската партија, не се согласувал со својот сопартиец [[Петар Струве]], кој верувал дека репресијата врз украинското движење во Галиција ќе значи негов крај. Милјуков сметал дека треба да се запознае со литературата на движењето. Тој не верувал дека [[украинско кооперативно движење|украинското кооперативно движење]] може да биде уништено со воена окупација. Затоа изготвил и предложил резолуција до Централниот комитет на својата партија со барање „''да се стави крај на антидржавниот систем на русификација на окупираните територии, повторно да се воспостават затворените национални институции и строго да се почитуваат личните и имотните права на населението''“.<ref name=":0"/> [[Украински национализам|Украинските националисти]] во Руското Царство не можеле да им помогнат на своите сонародници во Галиција и Буковина, бидејќи и самите биле во одбранбена позиција, обидувајќи се да ја докажат својата лојалност кон царството. Уште пред почетокот на војната, руските националисти во [[Киев]] и други градови предупредувале за можноста Украина да се оддели од Русија и да се приклучи кон [[Австроунгарија]]. Со почетокот на војната, властите, водени од тие стравови, ги затвориле украинските публикации како весникот ''Рада'', ги прогонувале украинските организации и активисти и ги нарекувале „мазепинци“.<ref name=":0"/> [[Михајло Хрушевски]] бил уапсен по неговото пристигнување во Киев во ноември 1914 година од руската полиција под обвинение за проавстриски симпатии. „Доказите“ биле наводно пронајдени во неговиот багаж, кој содржел брошура на украински јазик со наслов „''Како царот го лаже народот''“. Сепак, тоа било само формалност, бидејќи наредбата за негово апсење била издадена веднаш по заземањето на Лавов, каде што биле пронајдени фотографии од Хрушевски со украински активисти. Полицијата го сметала за лидер на галициските „мазепинци“ и планирала да го испрати во [[Сибир]], но по интервенција на руската либерална интелигенција бил испратен во градот [[Симбирск]].<ref name=":0"/> [[Николај II]] ја посетил Галиција во 1915 година, при што настанот бил снимен и станал тема на слики и разгледници како симболичен врв на долгата кампања на московските цареви, започната со [[Иван III]], за обединување на земјите на поранешната [[Киевска Русија]] и создавање голема руска нација. Но надежите на руските „''обединители''“ биле брзо разбиени и само еден месец по триумфалниот влез на царот во Лавов, Австријците повторно го презеле градот. Во летото 1915 година, руските националисти во Думата се здружиле со Конституционалните демократи во [[Сојуз од 17 октомври]], кој барал влада одговорна пред народот.<ref name=":0"/> === Револуционерен период и војна за независност === [[File:Budynok Grushevskogo.jpg|thumb|Урнатини од зградата на Хрушевски по гранатирањето на Киев од страна на руските болшевици во 1918 година]] Како реакција на преземањето на власта од страна на [[Болшевици|болшевиците]] на [[7 ноември]] [[1917]] година, по веќе прогласената автономија, [[Украинска Народна Република|Украинската Народна Република]] прогласила целосна независност, барајќи ги провинциите на средна Украина, како и традиционално населени украински територии како [[Харков]], [[Одеса]] и басенот на реката [[Донецк]]. Сепак, поважно е што Централната рада одбила да соработува со новата влада во [[Санкт Петербург|Петроград]]. Додека [[Ленин]] ја гледал Радата како потенцијален сојузник во неговиот напад врз [[Привремена влада|Привремената влада]] и во јуни 1917 година ја признал украинската нација како посебна, неговиот став драстично се променил по преземањето на власта од страна на болшевиците. Болшевиците во Киев се обиделе да ја повторат истата формула што ја користеле во Петроград за да ја преземат контролата, обидувајќи се да добијат мнозинство во Конгресот на советите, но се нашле во малцинство во Киев. Потоа се преселиле во Харков, индустриски центар поблиску до руската граница, каде што го прогласиле создавањето на [[Украинска Советска Социјалистичка Република|Украинската Советска Социјалистичка Република]]. Централната рада одбила да ја признае оваа држава, сметајќи ја за „болшевичка копија“.<ref name=":0"/> Во „Манифестот до украинскиот народ со ултиматум до [[Централна Рада|Централната рада]]“, составен од [[Ленин]], [[Лав Троцки|Троцки]] и [[Сталин]], болшевичките лидери парадоксално истовремено го признавале правото на украинскиот народ на самоопределување и го негирале во име на револуцијата. Бидејќи немал доволно сила во Украина, Ленин испратил руски воени единици кон [[Киев]] предводени од поранешниот шеф на безбедноста на Привремената влада, [[Михаил Муравјов]]. Во јануари 1918 година, неговите трупи започнале напад кон Киев и на почетокот на февруари [[Битка кај Киев (1918)|го зазеле главниот град]] на Украинската Народна Република, испукувајќи 15.000 артилериски гранати врз градот. Топџиите на Муравјов ја гаѓале куќата на Михајло Хрушевски, ја бомбардирале и ја запалиле, при што загинало неговото семејство.<ref name=":0"/> По заземањето на градот, трупите на Муравјов стрелале луѓе на улиците на Киев поради користење на [[украинскиот јазик]], што тие го сметале за доказ за националистичка контрареволуција. Во февруари 1918 година, [[Володимир Затонски]] бил уапсен на улиците на Киев поради тоа што зборувал и пишувал на украински, но бил спасен од погубување благодарение на документ потпишан од Ленин што го носел со себе.<ref name=":0"/> По влегувањето во Киев, Муравјов побарал 5 милиони рубљи за издршка на својата војска и им наредил на своите трупи „''безмилосно да ги уништат сите офицери и кадети, хајдамаци, монархисти и непријатели на револуцијата во Киев''“. Во овој период биле погубени околу 5.000 луѓе осомничени за лојалност кон стариот режим или Централната Рада.<ref name=":0"/> Во јануари 1919 година, [[Бела армија|Белата армија]] формирана во Донскиот регион започнала напад кон Украина под водство на генералот [[Антон Деникин]]. Деникин бил силен поддржувач на неделива Русија, ги мразел болшевиците и го сметал украинското движење за закана, било во Украина или во неговата периферија, во [[Кубањ]], првично населена од [[украински козаци]] кои сакале да се обединат со Украина. Во летото 1918 година, Деникин испратил трупи во Кубањ за да спречи можно преземање на власта од страна на болшевиците или режимот на Скоропадски, а во есента ја распуштил проукраинската [[Кубањска рада]] и ги погубил нејзините лидери.<ref name=":0"/> [[File:To the Inhabitants of Little Russia.jpg|thumb|Апелот на Деникин „''До жителите на Малорусија''“, објавен во весникот ''[[Киевљанин]]'']] Кога Деникин го [[Освојување на Киев од Белата армија|зазел Киев]] во август 1919 година, тврдокорниот руски националист [[Василиј Шулгин]] добил можност да ја спроведе својата визија за украинското прашање во остатокот од Украина. Шулгин бил главниот автор на апелот на Деникин „''До жителите на Малорусија''“, објавен непосредно пред влегувањето на Деникин во [[Киев]]. Во него било прогласено дека рускиот јазик е јазик на државните институции и образовниот систем. Оваа политика претставувала тежок удар за украинското културно движење по неговиот позитивен третман од страна на Централната рада и [[Украинска Држава|режимот на Скоропадски]]. Во Киев и други градови под контрола на Деникин, неговата војска затворала украински весници, училишта и институции. Сите натписи на украински јазик биле заменети со руски, а сопствениците кои се спротивставувале биле заплашувани.<ref name=":0"/> Како што украинските поплаки за нивниот третман и прекршувањето на нивните граѓански и културни права стигнувале до западните земји, кои го поддржувале Деникин, тие се обиделе да го ограничат „''антиукраинскиот жар на командантите на Доброболната армија''“.<ref name=":0"/> ==Советски период== Воведувањето на советската власт во Украина во периодот 1919–1920 година повторно ја зацврстило доминацијата на [[рускиот јазик]] и етничките Руси по краткиот период на украинско возобновување по [[Октомвриска револуција|револуцијата од 1917]] година. Во периодот 1919–1923 година рускиот бил јазик на документите на партиските и државните институции и доминирал во официјалниот печат, книгите и другите публикации. Ситуацијата се променила по [[12-ти Конгрес на Руската комунистичка партија (болшевици)|12-тиот Конгрес на Руската комунистичка партија (болшевици)]], кој ја вовел политиката на [[коренизација]] („индигенизација“). Иако имала цел да ја зајакне партијата на локално ниво, оваа политика била во спротивност со концептот на [[Совети|советски народ]] со заедничко руско наследство. Под [[Јосиф Сталин|Сталин]], коренизацијата била потисната од идејата за обединет [[Советски Сојуз]], каде што конкурентните национални култури повеќе не биле толерирани, а рускиот јазик сè повеќе станувал единствениот официјален јазик на советскиот социјализам.<ref name="CalicNeutatz2011">{{cite book|author1=Marie-Janine Calic|author2=Dietmar Neutatz|author3=Julia Obertreis|title=The Crisis of Socialist Modernity: The Soviet Union and Yugoslavia in the 1970s|url=https://books.google.com/books?id=iPkEFdSDqqEC&pg=PA163|year=2011|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=978-3-525-31042-7|pages=163–4}}</ref> Периодот на [[Колективизација|колективизација]] и [[индустријализација]] довел до широка кампања против „''националистичките отстапувања''“, што во Украина значело крај на политиката на коренизација и напад врз политичката и културната елита. Првиот бран чистки (1929–1934) ја погодил револуционерната генерација во партијата, меѓу кои имало многу поддржувачи на [[Украинизација|украинизацијата]]. Советските власти особено го таргетирале комесарот за образование [[Микола Скрипник]], поради неговата поддршка за реформите на украинскиот јазик; тој извршил самоубиство во 1933 година. [[Сталинови чистки|Следниот бран чистки (1936–1938)]] ја уништил новата политичка генерација, а украинското раководство било заменето со кадри испратени од [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Русија]].<ref name="Magocsi2010">{{cite book|author=Paul Robert Magocsi|title=History of Ukraine - 2nd, Revised Edition: The Land and Its Peoples|url=https://books.google.com/books?id=Z0mKRsElYNkC&pg=PT567|date=18 June 2010|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9879-6|pages=496–7}}</ref> Русификацијата на Украина се засилила во 1938 година под [[Никита Хрушчов]], тогашен секретар на Комунистичката партија на Украина, но била кратко прекината за време на [[Втората светска војна]], кога [[Сили на Оската|силите на Оската]] окупирале големи делови од земјата. По војната, Западна Украина повторно била вклучена во Советскиот Сојуз, а многу истакнати украински интелектуалци биле прогонети или испратени во Сибир. [[Леонид Брежњев]] ја продолжил политиката на русификација.<ref name="Braithwaite2002">{{cite book|author=Rodric Braithwaite|title=Across the Moscow River: The World Turned Upside Down|url=https://archive.org/details/acrossmoscowrive00brai|url-access=registration|year=2002|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-09496-1|page=[https://archive.org/details/acrossmoscowrive00brai/page/168 168]}}</ref> Во 1960-тите години, украинскиот јазик почнал повторно да се користи пошироко, но како одговор советските власти го зголемиле значењето на руското образование. По 1980 година, рускиот јазик станал задолжителен од прво одделение.<ref name="Lewytzkyj1984"/> Во 1990 година [[рускиот јазик]] станал официјален јазик на целиот [[Советски Сојуз]], при што републиките имале право да прогласат сопствени службени јазици.<ref name="Lewytzkyj1984">{{cite book|author=Borys Lewytzkyj|title=Politics and Society in Soviet Ukraine, 1953-1980|url=https://books.google.com/books?id=VTnUONGOPiQC&pg=PA205|date=1 January 1984|publisher=CIUS Press|isbn=978-0-920862-33-9|page=205}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=Nn3xDTiL0PQC&q=%22official+language%22&pg=PA1 Language Policy in the Soviet Union] by [[L.A. Grenoble]]</ref><ref>[http://legal-ussr.narod.ru/data01/tex10935.htm ЗАКОН СССР ОТ 24.04.1990 О ЯЗЫКАХ НАРОДОВ СССР] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508201331/http://legal-ussr.narod.ru/data01/tex10935.htm |date=2016-05-08 }}</ref> === Владимир Ленин === На [[30 декември]] [[1922]] година, денот кога делегатите гласале за создавање на Советскиот Сојуз, [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] започнал да го диктира своето последно дело за националното прашање насловено „''За прашањата на националностите или автономизација''“, во кое се содржл напад врз политиките на Сталин по тоа прашање и критика на правата доделени на републиките со договорот на Унијата како недоволни за да се спречи појавата на руски национализам.<ref name=":0" /> Размислувањето на Ленин за Унијата било вкоренето во неговите идеи за доминантните и угнетените националности кои ги формулирал во периодот на [[Првата светска војна]].<ref name=":0"/> Политиките на Ленин за националностите и неговите ставови кон украинската независност пред октомври 1917 биле дизајнирани да го олеснат падот на Привремената влада, но неговите ставови драстично се променија по болшевичкиот преврат и одбивањето на [[Украинска Народна Република]] да соработува со новата власт во Петроград. Во летото 1917 Ленин ја подигнал својата поддршка за Централната рада против она што го опишувал како великодржавен шовинизам на Привремената влада, но во декември, кога болшевиците дошле на власт, Ленин ја отфрлил декларацијата на Централната рада за правото на самоопределување, обвинувајќи ја за буржоаска политика. [[File:Ukposter.jpg|thumb|Постер на украински јазик од 1921 година кој го промовира регрутирањето на младите во Црвената армија]] Реагирајќи на случувањата во Украина во 1919 година, година во која болшевиците биле протерани од Украина од страна на Антон Деникин и украинските сили и која болшевиците ја нарекле „''суровите лекции од 1919''“, Ленин ја преформулирал болшевичката политика за националностите. Кога болшевиците се вратиле во Украина кон крајот на 1919 година, морало да ги променат своите политики за да ја задржат контролата — фасадата на независна советска Украина била повторно воспоставена, но многумина сметале дека е потребно повеќе за да се смири немирното украинско село. Болшевиците имале поддршка меѓу руската и русифицираната пролетаријат во големите градови, но мал број говорители на украински ги поддржувале. Тие сакале мнозинството украински говорители да се борат под нивно знаме и открилеа дека тие се грижат за Украина и сакаат да бидат адресирани на украински. Сепак, ова создало значителни проблеми бидејќи мал број болшевички комесари го зборувале јазикот. Болшевичката партија во Украина главно била руска или еврејска, при што русифицираните Украинци сочинувале само една четвртина од членството.<ref name=":0"/> Ленин бил подготвен да направи отстапки во однос на јазикот и културата, но се спротивставувл на украинската независност. Во неговото „''Писмо до работниците и селаните на Украина по повод победите над Деникин''“, објавено во јануари 1920 година, Ленин не се обидел да го сокрие фактот дека независноста на Украина не е негов избор и дека ја поддржува „''доброволната унија на народите''“.<ref name=":0"/> Сепак, Ленин избегнувал директен судир околу прашањето за украинската независност со своите нови сојузници во Украина, социјалистичката фракција [[Боротибисти]], која барала целосна независност за Украина. Но, откако Деникин биол поразен, Ленин ја искористил првата можност да го уништи про-независното движење. Во февруари 1920 Ленин подготвил резолуција на Централниот комитет за ликвидација на фракцијата Боротибисти, веќе означена како националистичка организација. Резолуцијата кажувала: „''нивната борба против слоганите за сè поблиска унија со РСФСР (Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република) исто така е спротивна на интересите на пролетаријатот. Целата политика мора да биде насочена систематски и непоколебливо кон претстојната ликвидација на Боротбистите во блиска иднина''“.<ref name=":0"/> Зад сликата на независна украинска република стоела високо централизирана болшевичка партија, чии членови добивале наредби директно од Москва. Како што пишува историчарот [[Сергиј Плохи]]: „''Иако републичките комунистички партии имаа свои централни комитети, тие имаа малку повеќе влијание во прашањата на општата партиска политика отколку регионалните организации во руските провинции''“.<ref name=":0"/> Почнувајќи од август 1920, Сталин сакал Украина и [[Закавкаска ССР]] (федерација на Ерменија, Азербејџан и Грузија) да се приклучат кон руската федерација како автономни републики како [[Башкирска Автономна Советска Социјалистичка Република|Башкирија]] и да бидат целосно потчинети на руската влада во Москва. Сталин морал да се откаже од овие планови поради протестите од идните републики и Ленин, кој инсистирал на создавање федерална унија на еднакви независни републики. Сталин ја наметнувал својата контрола врз бунтовните Украинци и Грузијци не само преку партиски резолуции туку и преку насилство — за време на дебатата, неговиот сојузник Серго Орџоникидзе претепал грузиски социјалист кој се спротивставувал на договорот.<ref name=":0"/> Ленин веруваше дека главната закана за иднината на Советскиот Сојуз не е локалниот национализам, туку „[[Russian nationalism|големорускиот национализам]]“. Како одговор на тепањето на грузиски комунист од страна на [[Григориј Орџоникидзе|Орџоникидзе]], Ленин напишал: „''Грузиецот кој небрежно се однесува кон ова прашање, кој небрежно фрла обвиненија за [[социјален национализам]], кога самиот не е само вистински социјален националист туку и груб големоруски насилник, всушност им штети на интересите на пролетерската класна солидарност''“.<ref name=":0"/> === Јосиф Сталин === ==== Први години ==== На 12-тиот партиски конгрес во април 1923 година, [[Јосиф Сталин]] успешно ја задушил опозицијата од Украинците и Грузијците. [[Крсто Раковски]], шефот на украинската влада, се повикал на белешките на Ленин за националното прашање и предложил дел од овластувањата на централната власт да се пренесат на републиките. Сталин не бил импресиониран и одговори дека ставањето „''на големорускиот пролетаријат во позиција на инфериорност во однос на поранешните угнетени нации е апсурд''“. Раковски наскоро бил отстранет од Украина и испратен во почесен егзил.<ref name=":0"/> Употребата на украинскиот јазик како јазик на администрацијата се соочило со големи пречки во раните 1920-ти, бидејќи партиското членство во Украина во 1924 година било: 45% Руси, 33% Украинци и 14% Евреи. Вториот секретар на Украинскиот централен комитет, [[Дмитриј Лебед]], го промовирал рускиот јазик и култура како карактеристики на градот и погрешно го претставувал украинскиот јазик како карактеристика на селото. Лебед тврдел дека комунистите мора да бидат на страната на пролетаријатот, а не на ситната буржоазија и селанството. Тој бил принуден да ја напушти својата јавна пропаганда пред 12-тиот конгрес, но неговите ставови се прошириле во партиското раководство.<ref name=":0"/> [[Категорија:Русификација]] [[Категорија:Општествена историја на Украина]] k9ov86q28qhsxil7yhqfd8z2pyfnxt3 5533106 5533098 2026-04-02T10:22:25Z Тиверополник 1815 /* Јосиф Сталин */ 5533106 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Українськомовні1959—2001.gif|десно|мини|300x300пкс|Процент на говорници на украински јазик меѓу населението на Украина по региони според [[Попис|пописите]] од 1959-2001 година. Во периодот по Втората светска војна, русификацијата на етничките Украинци, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians' assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60's-70's of the XXth century|last=Nadia Kindrachuk|date=2015|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|last=Ilnytskyi|first=V.I.|last2=Talalay|first2=Y.O.|date=2025|publisher=Sumy State University|language=uk}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|last=Nadia Kindrachuk|date=2022|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref>, како и масовната имиграција на етнички Руси, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|archive-date=2024-06-29|accessdate=2024-10-02}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Зайончковская Ж.А.|date=2000|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|journal=Проблемы Прогнозирования|issue=4|pages=1–15}}</ref> значително го промениле етничкиот и јазичниот состав на населението на Украина. Промената била особено евидентна во Донбас, каде што говорниците на украински јазик станале малцинство.]] [[Русификација]] '''на [[Украина]]''' ({{Langx|uk|русифікація України or зросійщення України}}; {{Langx|ru|русификация Украины}}) - систем на мерки, дејствија и закони преземени од [[Руска Империја|царските руски]], подоцна [[Советски Сојуз|советските]] и денешните власти на [[Руската Федерација]] за зајакнување на руските национални, политички и јазични позиции во Украина. Како и во другите земји од [[Источна Европа]] историски управувани од руски политички режими, русификацијата во Украина има за цел културна асимилација на местното население и се спроведува преку широк спектар на мерки, вклучувајќи воведување на [[руски јазик]] во училишното образование и државните институции, промоција на мешани бракови, идеолошка, политичка и културна индоктринација, раселување на населението итн. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> == Позадина == [[Податотека:Location_of_Cossack_Hetmanate.png|десно|мини|[[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1654 година во споредба со денешните граници]] Во 1648 година, рутенскиот командант [[Богдан Хмелницки]] започнал вооружено востание против [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]], познато како Хмелничко востание. Ова востание било успешно во ставањето крај на полската власт во Дњепарска Украина, а локалното [[Козаци|козачко]] население го основало [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2023/07/russia-ukraine-and-poland-the-end-of-a-tragic-triangle?lang=en|title=Russia, Ukraine, and Poland: The End of a Tragic Triangle|last=Nyberg|first=René|date=July 28, 2023|publisher=Carnegie Endowment for Peace}}</ref> До 1654 година, Козачкиот Хетманат контролирал територија која опфаќала голем дел од денешна [[Украина]]. За да го зголемат притисокот врз полските сили, Козаците воделе преговори со [[Царство Русија|Царството Русија]] за да ја добијат нивната поддршка. Ова кулминирало со потпишувањето на Перејаславскиот договор, според кој козачкиот водач Хмелницки обезбедил руска воена поддршка во замена за заклетва на верност кон [[Цар на Русија|царот на Русија]]. <ref name="Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rp.pl/kraj/art5992381-kozaczyzna-rzeczpospolita-moskwa|title=Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa|last=Piotr Kroll|date=August 6, 2012|publisher=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]]|language=pl|trans-title=Cossack Country, the Republic, Moscow}}</ref> Овој договор ја налутило [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]] и довел до [[Руско-полската војна (1654–1667)|Руско-полската војна]]. Резултирачкото примирје од Андрушово во 1667 година ги дефинирало териториите на секоја држава, каде што Русија добила контрола врз левиот брег на Украина, вклучувајќи го целиот град [[Киев]], а Полска-Литванија ја задржиле својата контрола врз Десниот брег на Украина . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://scalar.fas.harvard.edu/imperiia/a-letter-from-afanasy-ordin-nashchokin-to-feodor-iii-in-regards-to-the-treaty-of-andrusovo|title=A letter from Afanasy Ordin-Nashchokin to Feodor III in regards to the Treaty of Andrusovo|date=June 3, 2018|publisher=Imperiia Project}}</ref> Ова го започнало присуството на Русија во Украина, што во голема мера придонело за процесот на русификација. Според мислењето на научникот [[Владимир Вернадски]] (1863–1945), до 17 век, Московја веќе имала долгогодишна политика за апсорбирање на Украина и рушење на темелите за местниот културен живот. == Руско царство == За да ја осовремени својата држава, [[Петар Велики|Петар I]], првиот руски цар, ангажирал голем број украински интелектуалци, кои ја осмислиле идејата за политички континуитет од [[Киевски Рус|Киев]] до [[Москва]] и го развиле концептот на „[[Мала Русија]]“ (Украина) наспроти „Голема Русија“ ( Московија) како дел од заеднички државен проект. Како резултат на тоа, [[Руска Империја|Руското Царство]] можело да се смета за идеја на Украинците, кои го нагласиле својот симболичен статус како заеднички основачи и сопственици на царството. Сепак, со текот на времето „Мала Русија“ била деградирана на статус на обична покраина, а нејзините елити морале да се задоволат со улогата на регионални администратори. Овој процес кулминирал со укинување на автономијата на [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1764 година и бил придружен со русификација на местната елита, како и со масовно преселување на [[Руси|етнички Руси]] во украинските земји. <ref>{{Наведено списание|last=[[Mykola Riabchuk]]|date=2022|title=White Skins, Black Languages. Traumatic Experiences of Colonial Subjugation|journal=Istor|issue=89–90|pages=236–237}}</ref> === Петар I и неговите наследници === [[Податотека:Києво-Печерська_Лавра._Друкарня_(XVIII_ст.,_зараз_-_Музей_книги_та_друкарства_України).JPG|мини|Историска печатница на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]], чии активности биле ограничени под власта на Петар I]] Зголеменото ограничување на украинската автономија по [[Битка кај Полтава|битката кај Полтава]] во 1709 година придонело за процесот на русификација. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> Во 1720 година, [[Цар|царот]] Петар I издал декрет со кој наредил отстранување на сите малоруски (украински) јазични елементи во теолошката книжевност печатена во малоруските типографски установи. Во 1734 година, царицата [[Ана Ивановна]] издала тајна инструкција до Управниот совет на Хетманската канцеларија предводена од [[Кнез|принцот]] Шаховски, со која му наредила да воведе политика на асимилација меѓу Украинците и Русите преку промоција на мешани бракови. <ref>{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|page=2604}}</ref> === Катерина Велика === ==== Статус на Козачкиот Хетманат ==== Помеѓу оние кои ѝ помогнале на [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] да се искачи на рускиот престол преку државен удар бил [[Кирил Разумовски]], претседател на Царската академија на науките и хетман на автономната козачка држава, Хетманатот. Плановите на хетманот за козачка Украина биле големи и вклучувале зацврстување на нејзината автономија и институции. Многумина во Хетманатот се надевале на владеењето на Катерина, но наскоро ќе ја реализираат нејзината политика кон нив. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Во есента 1762 година, неколку месеци по доаѓањето на власт на Катерина, еден писар во [[Глухив]], главниот град на Хетманатот, по име Семен Дивович, ја напишал поемата „Разговор помеѓу Голема Русија и Мала Русија“.<blockquote>„Голема Русија:“ Знаеш ли со кого зборуваш или си заборавил? Јас сум Русија, на крајот на краиштата: дали ме игнорираш?“ Мала Русија:<poem> Знам дека си Русија; тоа е и моето име. Зошто ме заплашуваш? Јас самиот се обидувам да се покажам храбар. Не ти се покорив тебе, туку на твојот суверен, Под чие покровителство си роден од твоите предци. Не мисли дека си мој господар: Твојот суверен и мојот е наш заеднички владетел“ </poem></blockquote>Некои историчари ги сметаат овие пасуси како показател дека Хетманатот и оние во него верувале дека се поврзани со Руското Царство не преку заедничка нација или татковина, туку само [[Личен сојуз|преку името и личноста на владетелот]]. ==== Укинување на Хетманатот ==== [[Податотека:Catherine_II_Depicted_during_the_Performance_against_the_Russification_of_Ukraine.jpg|мини|Реинтеграција на упатството на Катерина II до Александар Вјаземски на 9 ноември 2015 година, Денот на украинската книжевност и јазик, во близина на администрацијата на претседателот на Украина. Жена со „зашиена уста“ го држи текстот на упатството.]] Во февруари 1764 година, неколку месеци пред укинувањето на функцијата хетман, Катерина му пишала на генералниот обвинител на Сенатот, принцот [[Александар Вјаземски]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|title=Сборник русского исторического общества. — 1871. — Выпуск 7. — С. 348.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522093734/https://runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|archive-date=2022-05-22|accessdate=2017-10-12}}</ref> <ref name="svit2">{{Наведена мрежна страница|url=http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|title=Історія України - II. Руїна|last=Krypyakevych|first=Ivan P.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923025607/http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|archive-date=September 23, 2016}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title="Пам'ятки історичної думки України"|last=Shevchenko|first=Fedir P.|last2=Yakymovych|first2=Bohdan Z.|year=1990|isbn=5-7773-0004-9|location=[[Lviv]]}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://readbookz.com/book/200/7637.html|title=Історія України. Частина І: Від найдавніших часів до кінця XVIII століття -- 2. Остаточна ліквідація царизмом автономного устрою Лівобережжя і Слобожанщини|last=Rybalka|first=Ivan K.|year=1995|location=[[Kharkiv]]|page=448|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916083431/http://readbookz.com/book/200/7637.html|archive-date=September 16, 2016}}</ref> <ref name="pm2">{{Наведена книга|url=http://www.e-reading.club/book.php?book=1021644|title=Коліївщина. Гайдамацьке повстання|last=Mirchuk|first=Petro|year=1768|chapter=2. «Привести до того, щоб Малоросія обрусіла!»|chapter-url=http://www.e-reading.club/chapter.php/1021644/35/Mirchuk_-_Koliivschina._Gaydamacke_povstannya_1768_r..html}}</ref><blockquote>„Мала Русија, Ливонија и Финска се покраини управувани од потврдени привилегии и би било несоодветно да се прекршат со тоа што ќе се укинат сите одеднаш. Да се нарекуваат странски и да се постапува со нив врз таа основа е повеќе од погрешно - би било чиста глупост. Овие покраини, како и Смоленск, треба да се русифицираат што е можно понежно за да престанат да гледаат во шумата како волци. Кога Хетманите ќе исчезнат од Мала Русија, треба да се вложи секој напор да се избрише од сеќавањето тој период и хетманите, а не да се унапреди некого на таа функција.“</blockquote>Во 1764 година, Катерина го повикала Разумовски во [[Санкт Петербург]] и го отстранила од функцијата хетман. Потоа, во ноември, таа објавила декрет со кој официјално го укинала местото на хетман и ја поврзела регионалната влада како Малоруска губернија во Руското Царство. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|title=УКАЗ КАТЕРИНИ II ПРО ЛІКВІДАЦІЮ ГЕТЬМАНСТВА ТА УТВОРЕННЯ МАЛОРОСІЙСЬКОЇ КОЛЕГІЇ|date=March 27, 2008|publisher=Історія та гуманітарні дисципліни|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001132320/https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|archive-date=October 1, 2015}}</ref> Овие територии подоцна биле прецртани како Киевска, Черниговска и Новгородско-Северска губернија во царството. По вклучувањето на Хетманатот во составот на Русија, козачките офицери постепено се поврзеле во руската структура, иако честопати со тешкотии бидејќи многумина ја одржувале приврзаноста кон својата традиционална татковина. Сите институции на Хетманатот биле укинати во рок од една деценија. Според историчарот Сергеј Плохи, „укинувањето на Хетманатот и постепеното поништување на неговата институција и воена структура ја заврши идејата за партнерство и еднаквост помеѓу Голема и Мала Русија, замислена од генерации украински интелектуалци“. ==== Програма на Румијанцев ==== По укинувањето на Хетманатот и уништувањето на [[Запорошка Сича|Запорошката Сича]], украинските земји биле подложени на обновениот Колегиум на Мала Русија предводен од [[Петар Румјанцев]]. Колегиумот имал задача да го воведе рускиот јазик како задолжителен јазик во училишното образование и издаваштвото. Наставата во [[Национален универзитет „Киево-Могиланска академија“|Киево-Могиланската академија]] била исто така префрлена на руски јазик. Во втората половина на 18 век, рускиот јазик бил воведен во документацијата на конзисториите, а свештениците биле обврзани да ја користат [[Црковнословенски јазик|руската верзија]] на [[Црковнословенски јазик|црковнословенскиот јазик]] во проповедите . Во 1769 година, Светиот Синод го одбил барањето на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]] да дозволи печатење граматички книги на народен украински јазик за местното население. Првично се концентрирала на Левиот брег на Украина и [[Слободска Украина]] а во следните децении русификацијата се проширила и на поранешниот Десен брег, кој бил под полска власт. ==== По полската поделба ==== [[Податотека:Religie_w_I_Rz-plitej_1750.svg|мини|Карта на доминантни религии во Полско-литванската заедница од 1750 година, со унијатите (грко-католиците) прикажани во портокалова боја и православните во зелена боја]] Во 1795 година, по [[Кошќушково востание|Кошќушковото востание]] и последователната [[Трета поделба на Полска|Трета поделба]] на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]], Русија ги контролирала повеќето украински земји освен [[Источна Галиција|украинска Галиција]], која станала дел од [[Хабсбуршка Монархија|Австрија]] за време на [[Прва поделба на Полска|Првата поделба]] во 1772 година. Зголемувањето на руската територија за време на Првата поделба било дефинирано според принципот на воена одбранбеност, но Втората и Третата поделба биле засновани на историски, религиозен и етнички идентитет. За време на Втората поделба, [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] наредила да се искова медал со приказ [[Двоглав орел|на двоглавиот орел]] од рускиот царски грб, кој во своите раце држел две карти: едната била од територијата анектирана од Русија од Првата поделба, а другата била територијата од Втората поделба. На медалот биле испишани зборовите: „''Го враќам она што беше откинато''“. Пишувајќи за идниот цар на Русија во нејзините „''Белешки за руската историја''“, Катерина II ги оправдала територијалните добивки на поделбата со историски претензии за време на периодот на [[Киевски Рус|Киевска Русија]]. Ова создало поглед на Полјаците како непријателска нација, а Украинците како братска, што станало поистакнато по [[Опсада на Варшава (1794)|освојувањето на Варшава]] во 1794 година. Дополнително, Катерина користела и религиозно оправдување, тврдејќи дека Русија ги штити оние „''кои ја исповедаат истата вера како нашата, од корупцијата и угнетувањето со кое им се заканува''“, осврнувајќи се на приврзаниците на [[Руска православна црква|руското православие]]. Сепак, православните верници честопати биле малцинство на новоанексираните територии, каде што земјите стекнати по Втората поделба вклучувале 300.000 православни, но и најмалку 2 милиони унијати, а земјите стекнати по Третата поделба речиси и да немале православни верници. За да се справи со ова, Катерина објавила во декрет во април 1794 година дека генералниот гувернер на новоанексираните територии треба да се стреми кон „''најсоодветно искоренување на унијатската вера''“. За да спречи протести и немири, таа исто така обезбедила заштита на православните верници и преобратеници сметајќи ја „''дури и најмалата пречка, угнетување или навреда''“ против нив „''како кривично дело''“. Како резултат на тоа, унијатските цркви брзо исчезнале, а повеќе од 3.500 унијатски цркви биле префрлени на Православната црква во [[Западна Украина|Западна]] и [[Средна Украина]] од 1770-тите до 1790-тите. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=t124cP06gg0C&pg=284|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|last=Magocsi|first=Paul Robert|date=1996|publisher=[[University of Toronto Press]]|isbn=0-8020-7820-6|page=284}}</ref> До 1796 година, речиси и да немало унијатски парохии во Десниот брег на Украина . Сепак, овој напор бил помалку успешен во Средна Белорусија и Волинија, каде што останале 1,4 милиони унијати до крајот на владеењето на Катерина, што е пад од само 600.000 лица од Третата поделба. === Павле I === [[Податотека:Gudovich_Andrey_Ivanovich.jpg|мини|Андреј Гудович, за кој се шпекулирало дека е кандидат за регентство поради обновениот Хетманат во Украина под Павле I]] Доаѓањето на синот на Катерина, [[Павле I (Русија)|Павле,]] на престолот по нејзината смрт во 1796 година првично било гледано во позитивно светло од страна на украинските поддржувачи на [[Автономија|автономијата]], кои се надевале дека новиот монарх, широко познат по антагонизмот кон неговата мајка, ќе ги напушти своите централистички политики. Голем дел од високите функционери на Павле, како што се [[Александар Безбородко]], [[Дмитриј Трошчински]], [[Виктор Кочубеј]] и [[Иван Гудович]], биле од украинско потекло, а кружеле гласини дека царот ќе го обнови Хетманатот под водство на својот втор син, а братот на Гудович ќе служи како [[регент]]. Сепак, овие надежи не се оствариле, бидејќи Павле бил главно загрижен за надворешните работи на земјата и ги продолжил централистичките политики на неговата мајка. <ref name="enc1">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1918}}</ref> Павле ја продолжил практиката на проширување на феудалните поседи, а во 1796 година дозволил поробување на селаните во [[Јужна Украина]]. Сепак, некои промени се случиле во времето на владеењето на новиот монарх: по неговото доаѓање на престолот, тој ги укинал административните реформи на Катерина, заменувајќи ги вицекралствата со губернации и враќајќи елементи на местниот судски систем, и го запрел прогонот на Унијатската црква. Во исто време, обидите на Павле да воведе полициски режим со строга [[цензура]] го направиле многу непопуларен и меѓу обичните луѓе, благородниците и војската, што довело до негово соборување и атентат. === Александар I === Под влијание на круг пријатели и дворјани, меѓу кои и Михаил Сперански и Василиј Каразин, во првите години од своето владеење Александар вовел голем број [[Либерализам|либерални]] реформи. Сепак, како резултат на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], особено по [[Француска инвазија на Русија|француската инвазија на Русија]] и руското учество во [[Војна на Шестата коалиција|Војната на Шестата коалиција]], што резултирало со [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]], новиот цар постепено усвоил реакционерни ставови, што влијаело врз неговата внатрешна политика, особено во однос на Украина. Помеѓу тие политики било воведувањето на воени населби, од кои голем број се наоѓале во украински земји, забраната за [[Слободно ѕидарство|масонство]], укинување на Малоруската губернија и нејзината поделба на Черниговска и Полтавска губернија, укинување на изборите за благородничките судови и местната администрација, распуштањето на Киевската академија и нејзината замена со [[Киевска духовна академија|Киевската духовна академија]], административното потчинување на Десниот брег на Украина на [[Конгресна Полска]] итн. <ref name="enc2">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1839}}</ref> [[Податотека:Kiev_Theological_Academy.jpg|мини|Новата зграда на Киевската духовна академија, чија изградба започнала за време на Александар I]] Во исто време, администрацијата на Александар зачувала некои елементи на местна автономија во украинските земји, задржувајќи го местото на воен гувернер во Мала Русија и враќајќи го [[Магдебуршки закон|Магдебуршкиот закон]] во [[Киев]]. Царската влада дозволила превозна трговија меѓу украинските земји и [[Западна Европа]], ја прогласила [[Одеса]] за слободно пристаниште и основала нови универзитети во Харков, Нижин и [[Одески национален универзитет|Одеса]]. Владеењето на Александар довело до подем на украинската национална свест, што се покажало меѓу другото преку создавањето на голем број тајни друштва и појавата на патриотски дела како што е ''„Историја на Рутените“''. === Николај I === [[Николај I (Русија)|Николај I]], кој дошол на власт по задушувањето на [[Декабристичко востание|Декабристичкото востание]], вовел реакционерни политики и во надворешната и во внатрешната сфера. Неговата влада направила обид да ги укине сите специфики на Украина со забрана на местните традиции, укинување на Магдебуршкиот закон, поништување на Статутите на Литванија, укинување на Унијатската црква и потиснување на [[Украинско национално движење|украинското национално движење]]. Активирањето на колонијалните политики и неуспехот да се подобрат условите на општото население довеле до појава на селански движења во Украина, најзначајно за време на [[Бунт на Киевските козаци|бунтот на Киевските козаци]] од 1855 година. Во исто време, политиките на Николај оставиле и некои позитивни резултати за развојот на украинската култура, како што се основањето на нови универзитети и создавањето археографски комисии, [[Архив|архиви]] и историски друштва, иако нивните активности биле обележани и со општа реакционерна и антиукраинска политика на владата. <ref>{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1994|volume=4|page=1530}}</ref> ==== Русификација под Уваров ==== [[Податотека:Ksavery_Jan_Kaniewski._Partret_grafa_Uvarava_(cropped).jpg|мини|Портрет на грофот Уваров како претседател на [[Руска академија на науките|Царската академија на науките]], 1844 година]] Една недела по падот на Варшава и крајот на [[Ноемвриско востание|Ноемвриското востание]], на [[14 септември]] [[1831]] година, царската влада создала посебно тело познато како Комитет за западните покраини или „Западен комитет“, основано по усна и тајна наредба на Николај и задолжено за „''испитување на разни предлози во врска со покраините вратени од Полска''“. Главната цел на авторитативното тело била брза и целосна интеграција на новите украински покраини во царството. Политиката на русификација што Екатерина ја формулирала за Хетманатот веќе требало да стане официјална политика за новоанексираните територии на Полска со украинско мнозинство. Административните, правните и социјалните мерки биле искористени за усогласување на новите региони со руските покраини. Во 1840-тите, Николај го надгледувал укинувањето на урбаната самоуправа и укинувањето на местниот правен кодекс, кој датира од времето на полско-литванската контрола врз регионот и се користел и во Хетманатот. Важно е што владата вовела и политики за промовирање на културната русификација на регионот. Ова вклучувало создавање на нов историски наратив, воспоставување нови универзитетски и училишни региони и преобраќање на украинските унијати во православие. Одговорноста за наоѓање начини за обединување на различните гранки на рускиот националист и идеолог [[Павел Пестел]], „вистинските Руси“, по Полското востание му припаѓала на министерот за образование на Николај I, [[Сергеј Уваров|грофот Уваров]]. Уваров верувал дека пречките за интегрирање на Украинците од западните провинции во царството се значајни и дека ќе бидат надминати единствено преку идните генерации, пишувајќи му на царот дека „сите славни владетели од Римјаните до Наполеон - оние кои имале намера да ги обединат племињата што ги освоиле со победничкото племе - ги вложиле сите свои надежи и сите плодови од својот труд во идните генерации, наместо во денешната генерација“. Почнувајќи од 1831 година, Уваров започнал да бара автор кој би можел да обезбеди историско оправдување за анексијата и интеграцијата на западните провинции кон царството. Првиот избор на Уваров бил професорот [[Михаил Погодин]], кој бил повикан во ноември 1834 година и го доставил своето дело во 1835 година. Сепак, Погодин не ги задоволил барањата на министерот бидејќи неговата книга ја претставувала историјата на североисточна Русија како посебна и одвоена од онаа на југозападна Русија (Украина), поткопувајќи ја главната цел на проектот за обединување на двете. Како одговор на тоа, Уваров издал посебна награда од 10.000 рубли за секој што би можел да ја претстави историјата на западните провинции како дел од руската историја. Наградата му била доделена на [[Николај Устријалов]], кој во декември 1836 година го претставил првиот том од четиритомното дело кое подоцна ќе биде распространето како стандарден учебник во сите образовни области низ целото царство. Книгата ги оживеало идеите воспоставени за време на владеењето на Катерина од [[Николај Карамзин]] за повторно обединување на Русија и етатистичкиот пристап кон руската историја, кој бил оспорен за време на либералниот [[Александар I (Русија)|Александар I.]] Освен историјата, рускиот јазик и култура биле употребени и како алатки во новата политика на владата за русификација на западните провинции. Рускиот јазик бил воведен како јазик на наставата наместо полскиот, а образовните области и универзитети кои помогнале во популаризацијата на полската култура и јазик на чело со тогашниот министер за образование, украинскиот [[Петро Завадовски]], и неговите полски колеги [[Адам Јежи Чарториски|Јежи Чарториски]] и [[Северин Потоцки]], биле затворени. Во ноември 1833 година, Николај I го одобрил предлогот на Сергеј Уваров за отворање нов универзитет во градот Киев, за кој Пушкин се плашел дека може да падне во полски раце, бидејќи посетителите слушале повеќе полски јазик на улиците отколку руски или украински. Во Киевските провинции имало 43.000 полски благородници и само 1.000 руски. [[Податотека:Франц_де_Мезер_-_Бессарабка,_вид_на_Київський_університет.jpg|мини|Панорама на Киев за време на руското владеење, со Киевскиот универзитет (тогаш познат како Универзитет [[Владимир Велики|Свети Владимир)]] во позадина]] На 15 јули 1834 година, [[Киевски универзитет|новиот универзитет]] го отворил рускиот цар Николај I. Грофот Сергеј Уваров го нарекол универзитетот како „''ментална тврдина''“ чија цел била „''колку што е можно повеќе да ги измазни острите карактеристики по кои полската младина се разликува од руската, а особено да ја потисне идејата за посебна националност меѓу нив, да ги доближи сè поблиску до руските идеи и обичаи, да ги проникне со заедничкиот дух на рускиот народ''“. Во 1832–1833 година, аматерскиот археолог Кондратиј Лохвицки извршил ископувања на [[Златна порта (Киев)|Златната порта]] во Киев. Ископувањата ги посетил самиот цар Николај I, кој му доделил награда и ги финансирал неговите дела. Ископувањата имале за цел да ја прикажат наводната „руска“ историја на градот, кој бил претежно полски; како што пишува историчарот Сергеј Плохи, „''Неговата русификација буквално се одвивала одоздола, бидејќи античките урнатини, точно или неточно датирани од тоа време, се појавиле од под површината''“. ==== Вклучување на Унијатската црква во православната ==== По Полското востание, Руското Царство повторно морало да се справи со прашањето на Унијатската црква, која броела 1,5 милиони следбеници. Кога водачите на полското благородништво во западните провинции издале повик за вооружување во 1830 година, тоа било дочекано со поддршка од многу местни Украинци и унијатски свештеници. Меѓу оние кои целосно го поддржале востанието биле василиските монаси од [[Почаевска лавра|Почаевската лавра]] во [[Волинија]], чија печатница објавила повик до жителите на Украина во кој ги повикувало да ги поддржат Полјаците. Монасите не само што пречекале полска воена единица во манастирот во април 1831 година, туку осум од нив им се придружиле на бунтовниците, јавајќи коњи, додека сè уште биле облечени во своите религиозни облеки. Во септември 1831 година, Николај I потпишал декрет со кој бил распуштен унијатскиот манастир во [[Почаев]] и неговите згради биле предадени на [[Руската православна црква]]. Околу половина од 95-те унијатски манастири што постоеле пред Полското востание во 1830-тите биле затворени по востанието. [[Податотека:BATYUSHKOV(1890)_p363.jpg|мини|Портрет на Јосиф Семашко (во средина) и други свештеници кои работеле на „повторно обединување“ на унијатите со Руската православна црква]] Николај I ги забрзал своите претходни планови за преобраќање на целото унијатско население во православие преку основање на институција за обединување на православните и унијатските цркви. Николај го пронашол совршениот кандидат за задачата во [[Јосиф Семашко]], 29-годишен човек чиј татко бил унијат, но ја изгубил својата парохија поради одбивањето да се преобрати во православие. Иако и самиот бил унијат, Семашко бил импресиониран од величието на православните цркви во [[Санкт Петербург|Петроград]] во споредба со унијатските цркви на кои им недостасувала поддршка од државата или католичките земјопоседници. Јосиф бил испратен да служи како канцеларија на Духовниот колеџ во Санкт Петербург, институција задолжена за надгледување на активностите на римокатоличките и унијатските цркви во царството. Како подготовка за обединување на унијатската и православната црква, Семашко предложил основање на унијатски духовен колеџ кој требало да биде одделен од католичкиот, како и создавање на унијатска [[богословија]] за обука на унијатски свештеници во православен дух. Во 1832 година, по Ноемвриското востание, предлогот на Семашко Унијатскиот духовен колеџ да биде потчинет на православниот синод бил одобрен од Николај I. Промоцијата на Семашко за „православието“ на унијатските парохии се одвивала рака под рака со културната русификација на западните провинции. Тој ги убедувал свештениците да подигнат иконостас во православен стил, да ги заменат старите унијатски богослужбени книги со руски и да пуштат бради. Со воведувањето на рускиот начин на служба, рускиот јазик последователно бил воведен во сфери каде што претходно не бил познат или присутен. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Семашко, исто така, водел кампања на антиполска пропаганда помеѓу унијатските свештеници, обидувајќи се да го претвори нивниот рутенски (украински) идентитет во руски. Семашко наишол на бројни пречки во својата кампања и ја искористил својата единствена моќ да назначува унијатски свештеници во нивните парохии и да ги отстранува оние што ги сметал за противници на неговата политика, последователно лишувајќи им ги ним и на нивните семејства приходите. Тој интензивно соработувал со граѓанските власти и полицијата за да го скрши отпорот меѓу унијатското свештенство. Во 1835 година, Семашко бил поканет да се придружи на таен владин комитет задолжен за обединување на Унијатската и Православната црква. Две години подоцна, старата идеја на Семашко за потчинување на Унијатската црква на Православниот синод, која царот ја одобрил во 1832 година, била спроведена. Со помош на православните власти и поддршката на цивилната администрација, Семашко свикал Унијатски црковен собор на кој било разгледало тоа прашање. Синодот се одржал во февруари 1839 година. Со помош на властите, Семашко собрал 1.305 изјави од унијатски свештеници во кои ја изјавувале својата подготвеност да се приклучат кон православната црква; сепак, и покрај притисокот од апсења и прогонство, 593 свештеници одбиле да ја потпишат изјавата. На [[12 февруари]] [[1839]] година, синодот го усвоил Законот за Унијата и издал апел до царот подготвен од Семашко, кој ќе резултира со затворање на 1.600 унијатски парохиски убиства и приклучување на 1,5 милиони парохијани, од кои многумина не биле консултирани во телото на царското православие. ==== Репресија врз украинофилите ==== Два дена пред неговата свадба, која била закажана за 30 март 1847 година, украинофилот Микола Костомаров бил уапсен во Киев и испратен во Петроград. Наредбата ја дал грофот [[Алексеј Орлов]], раководител на Третиот оддел на Царската канцеларија - телото одговорно за политички надзор. Украинскиот поет [[Тарас Шевченко]] бил уапсен на 5 април 1847 година и исто така испратен во Петроград. Генералниот губернатор на Киев (во тоа време Подилија и Волинија), Дмитриј Бибиков, тогаш бил во Петроград и известувал за проглас пронајден на ѕидот на една зграда во Киев, на кој пишувало: ''„Браќа! Дојде голем час, час во кој ви е дадена можност да го измиете срамот нанесен врз прашината на нашите предци врз нашата родна Украина, од страна на подлите раце на нашите вечни непријатели. Кој од нас нема да подаде рака за овој голем потфат? Бог и добрите луѓе се со нас! Секогаш лојалните синови на Украина, непријатели на кацапи (навредлив термин за Русите)''.“<ref name=":0"/> Бибиков бил вратен во Киев со наредба да го преземе надзорот врз Киевскиот образовен округ и, на состанок со студентите на универзитетот, дал строго предупредување против „лабаво размислување“ и се заканил: „''Доколку успеам да наведам 5 милиони луѓе (населението на десниот брег на Украина), тогаш ќе ви го направам тоа и вам: или јас ќе пукнам, или сите вие ќе експлодирате''.“<ref name=":0"/> Истрагите на Третиот оддел за активностите на Шевченко и Костомаров откриле постоење на тајна организација позната како [[Братство на Свети Кирил и Методиј]]. Целта на организацијата била создавање доброволна федерација на словенски народи, со Украина во нејзиното јадро. Истрагите за Братството биле завршени во мај 1847 година, кога началникот на Третиот оддел на Царската канцеларија, грофот Алексеј Орлов, му известил на царот: „''Откривањето на словенско, или поточно, украинско-словенско, друштво започна со студент на Киевскиот универзитет, Алексеј Петров''.“<ref name=":0"/> Петров бил сиромашен син на поранешен полициски службеник, кој делел стан во истата зграда со еден од членовите на организацијата и ја пријави групата. [[Податотека:Zakon_bozy_Books_of_the_Genesis_of_the_Ukrainian_People.jpg|мини|Ракопис на Книгите за Битието на украинскиот народ создаден од Костомаров, а подоцна користен во истрагата против Друштвото на Свети Кирил и Методиј]] Историчарите тврдат дека Орлов или намерно или случајно ја потценил заканата што ја претставувало братството, известувајќи го царот дека „''политичкото зло само по себе, за среќа, не успеало да се развие до степен што ги прикажуваат прелиминарните извештаи''“. „Политичкото зло“ на кое се осврнувал Орлов било содржано во ''Книги за Битието на украинскиот народ'', кои предвидувале создавање на словенска конфедерација врз основа на принципот на народно претставување, без место за царот. Книгите ги карактеризирале [[Украинци|Украинците]] како различни и од [[Руси|Русите]] и од [[Полјаци|Полјаците]] и ги сметале за предодредени да ја водат идната словенска федерација, бидејќи, за разлика од Русите, кои биле доминирани од автократски цар и Полјаците, кои имале доминантна каста на благородни земјопоседници, Украинците биле нација која ги негувала своите демократски козачки традиции.<ref name=":0"/> Орлов дал препорааа за кзнување на „украинофилите“ - термин што го измислил за да се однесува на основните членови на Братството - преку затворање, внатрешен егзил и принудна воена служба. Иако властите не верувале дека Шевченко е член на друштвото, тие биле длабоко вознемирени од неговите стихови вои ја возвишувале Украина и го напаѓале царот за експлоатација на неговата татковина. Орлов бил загрижен и за влијанието на неговото величење на козачките традиции на Украина: „''Заедно со омилените песни, можеби биле посеани и последователно вкоренети идеи во Мала Русија за наводно среќните времиња на хетманите, среќата од враќањето на тие времиња и капацитетот на Украина да постои како посебна држава''.“<ref name=":0"/> Властите го објавиле постоењето на Братството на Светите Кирил и Методиј, како и казната која им била изречена на неговите членови. Костомаров, клучната фигура, бил затворен во [[Петропавловска тврдина|Петропавловската тврдина]] во [[Санкт Петербург]] и протеран во градот [[Саратов]]. Други добиле казни од една до три години и внатрешен прогон од Украина во Русија.<ref name=":0"/> Властите верувале дека активностите на братството се дел од нивната поширока борба со полското благородништво. Царот Николај I напишал: „''Долго време не верувавме дека таква работа се одвива во Украина, но сега нема сомнение за тоа''“. <ref name=":0"/> Службениците на Третиот оддел подготвиле меморандум со цел да го потиснат ширењето на украинофилските идеи, во кој пишувало „''Преку министерот за народно образование, да се предупредат сите оние копи се занимаваат со словенството, антиката и националноста, како и професорите, наставниците и цензорите, дека во своите книги и предавања внимателно избегнуваат какво било споменување на Мала Русија, Полска и други земји потчинети на Русија што може да се разберат во смисла опасна за интегритетот и мирот на царството, а напротив, тие се стремат колку што е можно повеќе да ги насочат сите лекции од науката и историјата кон вистинската лојалност на сите тие племиња кон Русија''.“<ref name=":0"/> Во 1854 година, Уваров му напишал на министерот за внатрешни работи потсетувајќи го на царски декрет во кој се кажува дека „''писателите треба да бидат највнимателни кога се занимаваат со прашањето за малоруската етничка припадност и јазик, за да не биде љубовта кон Мала Русија поважна од наклонетоста кон татковината - царството''“.<ref name=":0"/> === Александар II === Поразот на Русија во [[Кримската војна]] и влошувањето на нејзината меѓународна положба го охрабриле полското општество во неговите барања за претходни слободи. Во јануари 1863 година, [[Полјаци|Полјаците]] повторно [[Јануарско востание|се побуниле]], при што востанието се проширило во украинските провинции на царството и траело повеќе од една година за да се задушат. По востанието следеле репресии врз водачите и учесниците, како и нова кампања за русификација на провинциите анектирани за време на поделбите.<ref name=":0"/> За време на владеењето на [[Александар II]], Русија почнала да го добива карактерот на [[Серуска нација|тројна нација од Големи, Мали и Бели Руси]]. Во раните години на Александар, кон крајот на 1850-тите, митрополитот Јосиф Семашко, кој успеал да ги доведе повеќето од унијатите во царството под надлежност на [[Руска православна црква|руското православие]], забележал нова закана за царскиот режим - хлопоманите. Хлопоманите биле млади полски благородници кои се откажале од својата католичка религија и ја прифатиле православната вера, како и идентитетот на Украинците, како што е Влодимир Антонович, кој го променил своето име во Володимир Антонович. Семашко успеал да го потисне движењето со политизирање.<ref name=":0"/> Во 1859 година, Силвестриј Гоготски, професор на Киевскиот универзитет и клучен водач на панруското движење, предложил формула за спречување на ширењето на украинското движење. Според него, веднаш требало да се преземат мерки за едукација на луѓето од двете страни на Днепар, да се подржи идејата за единство на трите руски племиња бидејќи без тоа единство, многу брзо Русија ќе пропаднала и трето рускиот литературен јазик требало да биде ист за сите во букварите. Верата и јазикот требало да станатобврзувачки елементи.<ref name=":0"/> ==== Валуев циркулар ==== [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|[[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]], издаден од министерот за внатрешни работи на Руското Царство, во кој се наведува дека украинскиот јазик „никогаш не постоел, не постои и не може да постои“.]] Во 1862 година, сите украински неделни училишта, кои во тоа време броеле над 100, биле укинати и забранети. Циркуларот бил насочен главно против украинските интелектуалци и нивните напори да го воведат својот јазик во црквите и училиштата. Циркуларот го насочил вниманието на цензорите кон објавувањето на украински јазик, почнувајќи од дела за тесна група интелектуалци до книжевност за масите. Валуев напишал: „''никогаш не постоел, не постои и не може да постои посебен малоруски јазик“, „т.н. украински јазик''“. [[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]] имал за цел да го спречи распространувањето на публикации на украински јазик помеѓу обичните луѓе и забранил објавување на образовни и религиозни текстови на [[украински јазик]]. Според историчарот Сергиј Плохи, Валуевиот циркуларпостигнал длабоки влијанија врз развојот на украинската култура и идентитет. Кога за првпат бил воведен во 1863 година, триесет и три публикации на украински јазик се појавиле во печат; до 1868 година нивниот број бил намален на еден. Владата ефикасно го запрела развојот на украинскиот јазик и високата култура..<ref name=":0"/> Во [[1861]] година, украинофилите му се обратиле на митрополитот Арсениј Киевски за помош во распространувањето на букварот на Шевченко. Откако се обратиле до владата за совет, Комитетот за цензура препорачал Арсениј да го одбие барањето, тврдејќи дека публикациите на украински јазик би можеле да ја поткопаат државата. Настанот што довел до издавањето на Валуевиот циркулар бил писмо испратено до Третиот оддел на Царскиот канцелар, наводно во име на православни свештеници, со кое се барало забрана за превод на Евангелијата на украински јазик, кое потоа го разгледувал Светиот синод. Писмото потоа било проследено до генералниот губернатор на Киев, Николај Аненков, кој верувал дека доколку единственоста на украинскиот јазик се признае преку преводот, може да се бара автономија и потенцијална независност. Аненков го пријавил своето отворање на царот [[Александар II (Русија)|Александар II]], кој му наложил на шефот на Третиот оддел да се обрати до шефовите на владите. Така, самиот Александар II го сметал мислењето на Анеков за релевантно.<ref name=":0"/> Како резултат на Валуевиот циркулар, плановите за објавување на украинскиот превод на Евангелијата, подготвен од украинскиот културен активист Пилип Морачевски, биле откажани, а сите публикации на украински јазик наменети за масите биле забранети. На Валуевиот циркулар му претходело медиумска кампања организирана од Третиот оддел, предложена од Николај Аненков. ==== Репресија под Александар II ==== [[File:Mikhail Vl. Iuzefovich.jpeg|thumb|Портрет на Михаил Јузефович, еден од главните иницијатори на Емскиот декрет]] Во мај 1875 година, три месеци по острата статија на Николај Ригелман, објавена во „''Руски хералд''“ на Михаил Катков, во која се напаѓал украинофилизмот, заменик-министерот за образование испратил писмо до раководителот на Киевскиот образовен округ, со приложена статија од Ригелман, во кое барал имиња на професори украинофили. Како резултат на писмото, професорот по античка историја, [[Михаило Драхоманов]], бил отпуштен..<ref name=":0"/> Во август 1875 година, Александар II наредил создавање на Специјален совет за да се испита објавувањето на [[украинска книжевност]] и активностите на украинофилите. Советот ги вклучувал раководителот на Третиот оддел, [[Александар Потапов (политичар)|Александар Потапов]], пензионираниот воен офицер [[Михаил Јузефович]], генералниот куратор на Светиот синод и министерот за внатрешни работи и образование.<ref name=":0"/> Разгледувањата на советот започнале во април [[1876]] година, а во записникот од работата на советот стоело: „''Исто така е очигледна крајната цел кон која се насочени украинофилите: тие сега се обидуваат да ги одделат Малорусите преку постепениот, но до одреден степен прецизен метод на раздвојување на малорускиот говор и литература. Дозволувањето создавање на посебна народна литература на украински дијалект би значело воспоставување цврста основа за развој на уверувањето дека отуѓувањето на Украина од Русија би можело да биде можно во иднина''“.<ref name=":0"/> На [[18 мај]] [[1876]] година, Александар II, додека бил на одмор во [[Германија]], потпишал указ подготвен од Специјалниот совет познат како [[Емски указ]]. Указот започнувал со одлуката „''да се стави крај на активноста на украинофилите, која претставува опасност за државата''“. Забраните воведени со Валуевиот циркулар станале трајни, а биле воведени и нови. Указот: * го забранил увозот на сите публикации на украински јазик во царството * го забранил објавувањето не само на религиозни текстови, граматики и книги на украински за обичниот народ, туку и на ''[[Белетристика|убава книжевност]]'' за повисоките општествени слоеви, со цел да се спречи развојот на украинската литература на сите нивоа * постоечките публикации на украински јазик требало да бидат отстранети од училишните библиотеки * забрана на театарски претстави, песни и читање поезија на украински јазик<ref name=":0"/> Александар II исто така наредил репресивни мерки против украинофилските активисти. Михајло Драгоманов и [[Павло Чубински]] биле протерани од Украина, Киевската филијала на Царското географско друштво (центар на интелектуална активност во [[Киев]], како и жариште на украинофилството) била распуштена, весникот ''Киевски телеграф'' бил затворен, а раководителите на образовните окрузи во Киев, [[Харков]] и [[Одеса]] биле задолжени да ги следат сомнителните украинофили и да известуваат за нив. Наставничките позиции во Украина требало да бидат пополнети исклучиво со Руси, додека украинските наставници биле испраќани да предаваат во Русија.<ref name=":0"/> Воведувањето на Валуевиот циркулар и Емскиот указ сериозно го попречило развојот на украинската книжевност во децениите до [[Руска револуција (1905)|Руската револуција од 1905 година]].<ref name=ency/> ==== Москвофилија и русофилија во Австриското Царство ==== [[File:Stauropegion Institute 1886.jpg|thumb|Програма на културни настани од 1886 година испечатена на [[јазичије]] од Ставропигскиотѕ институт, еден од главните органи на [[галициски русофили|галициските русофили]]]] Еден дел од Емскиот указ го разгледувал весникот ''Слово'', објавуван во тогашниот главен град на [[Кралство Галиција и Лодомерија|Австриска Галиција]] — [[Лавов]]. Според указот, Русија требало „''да го поддржува весникот ''Слово'', кој се издава во Галиција со ориентација непријателска кон украинофилите, обезбедувајќи му барем постојана субвенција, макар и мала, без која не би можел да продолжи да постои и би морал да престане со издавање''“. Субвенцијата изнесувала 2.000 гулдени и била лично одобрена од Александар II. По австриската [[Австро-пруска војна|Седумнеделна војна]] со [[Прусија]], кралството било преобразено во двојна монархија, а назначувањето на полски гувернер да управува со Галиција било сфатено од страна на русинската елита како предавство. Весникот ''Слово'' ја промовирал русофилијата и оддалечување од западот. По Седумнеделната војна, рускиот амбасадор во Австрија, Ернст Штакелберг, го советувал министерот за надворешни работи да не ја дели Австрија ниту да започнува медиумска кампања во одбрана на Русините, тврдејќи дека тие самите ќе преминат на нивна страна благодарение на австриската толеранција кон полонизмот.<ref name=":0"/> Движењето не било добро прифатено и многу русофилски личности емигрирале во [[Руска Империја|Руското Царство]], каде што биле пречекани. Сепак, владата претпочитала да ги држи подалеку од немирната деснобрежна Украина и ги насочувала кон северниот [[Холм|холмски]] регион, каде што останала последната група гркокатолици во Руското Царство. Русофилските свештеници и семинаристи, кои биле родени како гркокатолици, но како дел од нивната идеологија, како и поради повисоката плата, преминале во православие, се населиле меѓу преостанатите унијати, ширејќи империјално-руски идентитет и принудувајќи ги да се преобратат. Во 1881 година, 143 од 291 православен свештеник во областа биле поранешни гркокатолици кои преминале поради значително повисоката плата што ја добивале во споредба со онаа во Галиција, како и поради други мотиви.<ref name=":0"/> ===Александар III=== [[Александар III (Русија)|Александар III]] го следел тестаментот на својот татко и продолжил со угнетувачката антиукраинска политика. Неговата влада ја ограничила моќта на локалните власти, намалувајќи ја автономијата на судовите, градските совети и земствата.<ref name=ency3>{{Cite book|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|pages=1839–1842}}</ref> Емсоватас уредба, иако изменета во [[1881]] година за да се дозволат театарски претстави на украински јазик, останала важечка до 1905 година. Појавата на украинскиот професионален театар под водство на [[Марко Кропивницки]], која следела по делумното олабавување на забраната за јазик,<ref>{{Cite web|title=Підписали обмеження щодо використання української мови|date=2020-05-30|url=https://gazeta.ua/articles/history/_pidpisali-obmezhennya-schodo-vikoristannya-ukrayinskoyi-movi/967606|access-date=2025-12-07}}</ref> наскоро предизвикала нов бран репресија од страна на властите. Во 1883 година, Александар Дрентелн, генералниот губернатор на Киев, ги забранил украинските претстави во регионот, а во 1884 година самиот Александар III издал указ со кој се забрануваат театарските претстави на украински јазик во сите „малруски“ губернии. Во сферата на издаваштвото, печатењето на украински речници било дозволено, но оригиналните литературни дела можеле да се печатат само во руски правопис. Во 1888 година, царските власти вовеле забрана за употреба на украинскиот јазик во владините институции и го забраниле крштевањето на деца под украински имиња.<ref name=esu>{{Cite book|title=Заборона української мови|date=12 December 2010 |volume=10 |publisher=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України |isbn=978-966-02-2074-4 |url=https://esu.com.ua/article-17240|access-date=2025-10-07}}</ref> === Николај II === ==== Украинци во Думата ==== [[File:1st Duma Podolskaya gubeniya.jpg|thumb|Етнички украински членови на [[Државна Дума (Руско Царство)|Думата]] претставени од [[Подолска губернија]]]] По [[Крвава недела (1905)|Крвавата недела од 1905 година]] и револуционерните превирања што следеле, [[Николај II (Русија)|Николај II]] издал указ со кој неговите поданици можеле слободно да ја изберат својата религија и, уште поважно, да ја напуштат [[Руската православна црква]] доколку сакаат, без политички последици. Како одговор на тоа, меѓу 100.000 и 150.000 Украинци повторно преминале во унијатство во Холмскиот регион. Регионалните службеници и православното свештенство, кои го посветиле својот живот учејќи ги овие луѓе дека се и православни и Руси, се почувствувале предадени, вклучително и православниот епископ на Холм [[Евлогиј Георгиевски]], кој во писмо до Светиот синод напишал: „''Самата доверба во нашите свештеници е поткопана. Триесет години тие му повторуваа на народот дека Холмската [[Подлашка]] земја секогаш ќе биде православна и руска, а сега народот гледа, напротив, целосно, намерно преземање од страна на непријателите на православната руска кауза во таа земја''“. Генералниот обвинител на Светиот синод бил [[Константин Победоносцев]], кој бил еден од архитектите на политиката на русификација во западните провинции.<ref name=":0"/> На изборите за Првата Дума во 1906 година, украинските провинции на царството избрале шеесет и два пратеници, од кои четириесет и четири се приклучиле на украинскиот парламентарен клуб, чија цел била да ја промовира украинската политичка и културна агенда во престолнината. Рускиот националист [[Михаил Меншиков]] бил разгневен од примерот што го дале Украинците; тој напишал: ''„[[Белоруси|Белорусите]] тргнаа по примерот на хохлите, зборувајќи за свој круг во Државната дума. Постојат и белоруски сепаратисти, гледате. Доволно е да се насмее и мачка''“. За разлика од Украинците и Полјаците, Белорусите не успеале да формираат клуб или округ.<ref name=":0"/> [[Михајло Хрушевски]] подготвил парламентарна резолуција за украинска автономија, но не успеал да ја претстави бидејќи царските власти ја распуштиле Првата Дума на 8 јули 1906 година, само седумдесет и два дена по нејзиното отворање. Царот бил разгневен од постапките на неруските пратеници; во неговиот манифест за распуштање стоело: „''Претставниците на народот, наместо да се посветат на продуктивно законодавство, навлегоа во области надвор од нивната надлежност и започнаа да ги испитуваат дејствијата на локалните власти воспоставени од нас, како и да даваат коментари за несовршеностите на основните закони, кои можат да се изменат само со нашата царска волја''“.<ref name=":0"/> Украинските пратеници повторно се обиделе да ја промовираат украинската автономија во краткотрајната Втора Дума. Сепак, распуштањето на Втората Дума било проследено со промена на изборното законодавство, кое ги фаворизирало големите земјопоседници и го отежнувало изборот на украинофилски пратеници. Ниту во Третата, ниту во Четвртата Дума немало украинска пратеничка група. Затоа, во 1908 година мнозинството во Думата го одбило предлогот за воведување на [[украинскиот јазик]] во училиштата, а во 1909 година повторно ја одбило неговата употреба во судовите. Во февруари 1914 година владата ја забранила прославата во Киев на стогодишнината од раѓањето на [[Тарас Шевченко]].<ref name=":0"/> ==== Сојуз на рускиот народ ==== [[File:Издание Союза Русского народа.jpg|thumb|Публикација од 1909 година на одеската филијала на Сојузот на рускиот народ]] Со цел да се спречи полското благородништво и малите украински земјопоседници да ги монополизираат гласовите за Думата во западните провинции, руските националисти го основале [[Сојуз на рускиот народ|Сојузот на рускиот народ]] во 1905 година. Тој бил топло прифатен од Николај II во декември 1905 година и одиграл клучна улога во мобилизирањето поддршка за монархијата под знамето на национализмот. Според статутот на Сојузот „''доброто на татковината лежи во цврстото зачувување на православието, неограничената руска автократија и националниот начин на живот“'' и „''Сојузот не прави разлика меѓу Великорусите, Белорусите и Малорусите''''“.<ref name=":0"/> Особено Деснобрежна Украина станала главна база на дејствување на Сојузот, со најголема филијала во украинскиот регион [[Волинија]], со центар во Почаевскиот манастир. Она што го објаснува големиот број членови во западните провинции е тоа што, како и во [[Волинија]], локалните ограноци биле водени и координирани од свештеници кои ги вклучувале своите парохијани во Сојузот преку притисок. Еден полициски извештај го опишува тоа: „''Членовите се локални православни парохијани, како и полуписмени и неписмени луѓе од селата, кои самите не покажуваат иницијатива. Раководителите на локалните ограноци внесуваат патриотски чувства кај населението преку разговори со селаните и проповеди со цел да се зајакнат темелите на Русија''“.<ref name=":0"/> Сојузот не само што успеал да привлече многу членови преку претворање на религиозната лојалност во лојалност кон царството и наметнување на [[Серуска нација|сесловенски руски идентитет]] врз украинското селанство, туку бил вкоренет и во економските услови на регионот. Во [[Волинија]] и [[Подолија]] просечниот земјишен посед изнесувал 9 акри, додека во [[Јужна Украина]] бил 40 акри. Пропагандистите на Сојузот ги посочувале главните „''виновници''“ за проблемите на селаните: полските земјопоседници и еврејските посредници на кои им го продавале својот производ. Локалното население верувало дека Сојузот ќе ги заштити нивните економски интереси и затоа ја жртвувале својата идентичност.<ref name=":0"/> ==== Украинското движење ==== Во 1907 година, оние што се спротивставувале на признавањето на украинскиот како посебен јазик објавиле повеќе брошури, напишани од филологот [[Тимофеј Флорински]] и [[Антон Будилович]], иако уште во април 1905 година Императорската академија на науките практично го прифатила украинскиот јазик како посебен.<ref name=":0"/> Руските националистички клубови во метрополата ги нарекувале учесниците во украинското движење „[[Иван Мазепа|мазепинци]]“, што претставувало изразито политичка навреда. Во 1909 година царството свечено ја одбележала двестегодишнината од победата на [[Петар Велики|Петар I]] во [[битка кај Полтава|битката кај Полтава]]. Иронично, најголемиот дел од украинските политички лидери од тоа време, како и некои полски политичари како [[Роман Дмовски]], барале автономија во рамките на федерализирано Руско Царство.<ref name=":0"/> И покрај Револуцијата од 1905 година, многу ограничувања насочени против украинскиот јазик и литературата останале во сила.<ref name=ency/> Иако Емскиот указ [[де факто]] престанал да важи, тој никогаш не бил формално укинат поради противење од страна на царската власт. Во 1910 година кабинетот на [[Пјотр Столипин]] ги забранил украинските издавачки куќи и го забранил читањето предавања на украински јазик.<ref name=esu/> Руските националисти го прикажувале украинското движење како голема закана за руската нација и држава, но исто така укажувале и на неговата слабост: дека било ограничено на студенти и интелектуалци, со мала поддршка кај широките народни маси, особено кај селанството. Во 1905 година украинските активисти постигнале успех на село, отворајќи културни друштва, спроведувајќи кампањи меѓу селаните и издавајќи весник на украински јазик. Но со крајот на активната фаза на Првата руска револуција (1905–1907), украинското влијание на село било значително ограничено од владата, додека рускиот национализам ги зафатил руралните области.<ref name=":0"/> Сепак, влијанието на русификацијата врз земјата било ограничено, бидејќи етничките Руси и русифицираните припадници на повисоките класи биле концентрирани во градовите и индустриските области. Украинскиот јазик продолжил да доминира меѓу селаните, кои сочинувале 95% од населението на Украина под руска власт, при што црковните служби и образованието имале мало влијание врз културата на обичниот народ. Поголема улога во ширењето на русификацијата имала воената служба.<ref name=ency/> ==== Првата светска војна ==== [[File:Appeal to the people of Lviv 1914 09 03.jpg|thumb|Апел до украинските жители на Лавов во пресрет на влегувањето на руските трупи во градот за време на Првата светска војна]] По указот со кој во 1914 година Николај II го забранил украинскиот печат,<ref name=esu/> целото издаваштво на украински јазик во [[Руска Империја|Руското Царство]] било целосно забрането.<ref name=ency/> На [[18 август]] [[1914]] година руските сили ја преминале границата со Австрија. Војната на јужниот дел од фронтот требало еднаш засекогаш да го реши „''руското прашање''“, обединувајќи ги сите „Руси“ под царот. Инвазијата на Австрија од страна на Русија претставувала уникатна можност да се уништат украинските движења во [[Австроунгарија]], со тоа што нивните територии би биле вклучени во Руското Царство.<ref name=":0"/> Во есента 1914 година, регионот Галиција бил ставен под административна власт на рускиот гроф [[Георгиј Бобрински]], кој ја сметал русификацијата за своја главна задача. При преземањето на функцијата тој изјавил: „''Овде ќе го воспоставам рускиот јазик, закон и систем''“. Негов сојузник во оваа нова кампања бил неговиот внук Владимир Бобрински, член на Думата, кој го предводел Галициското добротворно друштво што го поддржувало русофилското движење во Волинија и вршел притисок врз руската влада да го прави истото. Епископот Евлогиј од Холм бил поставен да ја води православната мисија во Галиција и тројцата добиле ретка можност да ги спроведат своите идеи за русификација.<ref name=":0"/> Името на градот [[Лемберг]] брзо било променето во руското Лавов, имињата на улиците и плоштадите во Галиција и [[Буковина]] биле сменети со цел да се промовираат руски културни и политички личности како [[Александар Пушкин]]. Рускиот јазик бил воведен во образовниот систем со цел да го замени украинскиот, а биле организирани и специјални курсеви за локалните наставници за да го совладаат рускиот јазик. Украинските весници биле затворени, а книгите на украински јазик објавени надвор од Руското Царство биле забранети и конфискувани, што фактички го прекинало украинското издаваштво во Галиција и Буковина. Дури и кореспонденцијата на украински јазик била забранета. Украинофилските организации биле затворени, а нивните членови уапсени. Поглаварот на [[Украинска гркокатоличка црква|Украинската гркокатоличка црква]], митрополитот [[Андреј Шептицки]], бил уапсен и испратен во средна Русија, каде што поминал неколку години во прогонство во православен манастир.<ref name=":0"/> Библиотеката на Шевченковото научно друштво била уништена.<ref name=esu/> За разлика од судбината на украинофилските организации, русофилските лидери и организации биле поддржувани и финансирани. Внукот на гувернерот на Галиција, Владимир Бобрински, лично патувал во затворите во новоокупираните региони за да ги ослободи русофилските активисти затворени од австриските власти, кои му помагале во пропагандата во поддршка на „Белиот цар“.<ref name=":0"/> Со цел да се одржи стабилноста зад фронтот и да се спречи губење на територии, врховниот командант [[Големи кнез на Русија Николај Николаевич (1856–1929)|големиот кнез Николај Николаевич]] наредил да се воведат ограничувања на православната мисија во регионот, дозволувајќи му на архиепископот Евлогиј од Холм да презема гркокатолички парохии само ако тие немаат гркокатолички свештеник (бидејќи повеќето избегале или биле уапсени од Австријците). Ова претставувало значајна промена во споредба со наводните 30.000 преминувања во православие во првите недели од окупацијата.<ref name=":0"/> [[Павел Милјуков]], лидерот на Конституционално-демократската партија, не се согласувал со својот сопартиец [[Петар Струве]], кој верувал дека репресијата врз украинското движење во Галиција ќе значи негов крај. Милјуков сметал дека треба да се запознае со литературата на движењето. Тој не верувал дека [[украинско кооперативно движење|украинското кооперативно движење]] може да биде уништено со воена окупација. Затоа изготвил и предложил резолуција до Централниот комитет на својата партија со барање „''да се стави крај на антидржавниот систем на русификација на окупираните територии, повторно да се воспостават затворените национални институции и строго да се почитуваат личните и имотните права на населението''“.<ref name=":0"/> [[Украински национализам|Украинските националисти]] во Руското Царство не можеле да им помогнат на своите сонародници во Галиција и Буковина, бидејќи и самите биле во одбранбена позиција, обидувајќи се да ја докажат својата лојалност кон царството. Уште пред почетокот на војната, руските националисти во [[Киев]] и други градови предупредувале за можноста Украина да се оддели од Русија и да се приклучи кон [[Австроунгарија]]. Со почетокот на војната, властите, водени од тие стравови, ги затвориле украинските публикации како весникот ''Рада'', ги прогонувале украинските организации и активисти и ги нарекувале „мазепинци“.<ref name=":0"/> [[Михајло Хрушевски]] бил уапсен по неговото пристигнување во Киев во ноември 1914 година од руската полиција под обвинение за проавстриски симпатии. „Доказите“ биле наводно пронајдени во неговиот багаж, кој содржел брошура на украински јазик со наслов „''Како царот го лаже народот''“. Сепак, тоа било само формалност, бидејќи наредбата за негово апсење била издадена веднаш по заземањето на Лавов, каде што биле пронајдени фотографии од Хрушевски со украински активисти. Полицијата го сметала за лидер на галициските „мазепинци“ и планирала да го испрати во [[Сибир]], но по интервенција на руската либерална интелигенција бил испратен во градот [[Симбирск]].<ref name=":0"/> [[Николај II]] ја посетил Галиција во 1915 година, при што настанот бил снимен и станал тема на слики и разгледници како симболичен врв на долгата кампања на московските цареви, започната со [[Иван III]], за обединување на земјите на поранешната [[Киевска Русија]] и создавање голема руска нација. Но надежите на руските „''обединители''“ биле брзо разбиени и само еден месец по триумфалниот влез на царот во Лавов, Австријците повторно го презеле градот. Во летото 1915 година, руските националисти во Думата се здружиле со Конституционалните демократи во [[Сојуз од 17 октомври]], кој барал влада одговорна пред народот.<ref name=":0"/> === Револуционерен период и војна за независност === [[File:Budynok Grushevskogo.jpg|thumb|Урнатини од зградата на Хрушевски по гранатирањето на Киев од страна на руските болшевици во 1918 година]] Како реакција на преземањето на власта од страна на [[Болшевици|болшевиците]] на [[7 ноември]] [[1917]] година, по веќе прогласената автономија, [[Украинска Народна Република|Украинската Народна Република]] прогласила целосна независност, барајќи ги провинциите на средна Украина, како и традиционално населени украински територии како [[Харков]], [[Одеса]] и басенот на реката [[Донецк]]. Сепак, поважно е што Централната рада одбила да соработува со новата влада во [[Санкт Петербург|Петроград]]. Додека [[Ленин]] ја гледал Радата како потенцијален сојузник во неговиот напад врз [[Привремена влада|Привремената влада]] и во јуни 1917 година ја признал украинската нација како посебна, неговиот став драстично се променил по преземањето на власта од страна на болшевиците. Болшевиците во Киев се обиделе да ја повторат истата формула што ја користеле во Петроград за да ја преземат контролата, обидувајќи се да добијат мнозинство во Конгресот на советите, но се нашле во малцинство во Киев. Потоа се преселиле во Харков, индустриски центар поблиску до руската граница, каде што го прогласиле создавањето на [[Украинска Советска Социјалистичка Република|Украинската Советска Социјалистичка Република]]. Централната рада одбила да ја признае оваа држава, сметајќи ја за „болшевичка копија“.<ref name=":0"/> Во „Манифестот до украинскиот народ со ултиматум до [[Централна Рада|Централната рада]]“, составен од [[Ленин]], [[Лав Троцки|Троцки]] и [[Сталин]], болшевичките лидери парадоксално истовремено го признавале правото на украинскиот народ на самоопределување и го негирале во име на револуцијата. Бидејќи немал доволно сила во Украина, Ленин испратил руски воени единици кон [[Киев]] предводени од поранешниот шеф на безбедноста на Привремената влада, [[Михаил Муравјов]]. Во јануари 1918 година, неговите трупи започнале напад кон Киев и на почетокот на февруари [[Битка кај Киев (1918)|го зазеле главниот град]] на Украинската Народна Република, испукувајќи 15.000 артилериски гранати врз градот. Топџиите на Муравјов ја гаѓале куќата на Михајло Хрушевски, ја бомбардирале и ја запалиле, при што загинало неговото семејство.<ref name=":0"/> По заземањето на градот, трупите на Муравјов стрелале луѓе на улиците на Киев поради користење на [[украинскиот јазик]], што тие го сметале за доказ за националистичка контрареволуција. Во февруари 1918 година, [[Володимир Затонски]] бил уапсен на улиците на Киев поради тоа што зборувал и пишувал на украински, но бил спасен од погубување благодарение на документ потпишан од Ленин што го носел со себе.<ref name=":0"/> По влегувањето во Киев, Муравјов побарал 5 милиони рубљи за издршка на својата војска и им наредил на своите трупи „''безмилосно да ги уништат сите офицери и кадети, хајдамаци, монархисти и непријатели на револуцијата во Киев''“. Во овој период биле погубени околу 5.000 луѓе осомничени за лојалност кон стариот режим или Централната Рада.<ref name=":0"/> Во јануари 1919 година, [[Бела армија|Белата армија]] формирана во Донскиот регион започнала напад кон Украина под водство на генералот [[Антон Деникин]]. Деникин бил силен поддржувач на неделива Русија, ги мразел болшевиците и го сметал украинското движење за закана, било во Украина или во неговата периферија, во [[Кубањ]], првично населена од [[украински козаци]] кои сакале да се обединат со Украина. Во летото 1918 година, Деникин испратил трупи во Кубањ за да спречи можно преземање на власта од страна на болшевиците или режимот на Скоропадски, а во есента ја распуштил проукраинската [[Кубањска рада]] и ги погубил нејзините лидери.<ref name=":0"/> [[File:To the Inhabitants of Little Russia.jpg|thumb|Апелот на Деникин „''До жителите на Малорусија''“, објавен во весникот ''[[Киевљанин]]'']] Кога Деникин го [[Освојување на Киев од Белата армија|зазел Киев]] во август 1919 година, тврдокорниот руски националист [[Василиј Шулгин]] добил можност да ја спроведе својата визија за украинското прашање во остатокот од Украина. Шулгин бил главниот автор на апелот на Деникин „''До жителите на Малорусија''“, објавен непосредно пред влегувањето на Деникин во [[Киев]]. Во него било прогласено дека рускиот јазик е јазик на државните институции и образовниот систем. Оваа политика претставувала тежок удар за украинското културно движење по неговиот позитивен третман од страна на Централната рада и [[Украинска Држава|режимот на Скоропадски]]. Во Киев и други градови под контрола на Деникин, неговата војска затворала украински весници, училишта и институции. Сите натписи на украински јазик биле заменети со руски, а сопствениците кои се спротивставувале биле заплашувани.<ref name=":0"/> Како што украинските поплаки за нивниот третман и прекршувањето на нивните граѓански и културни права стигнувале до западните земји, кои го поддржувале Деникин, тие се обиделе да го ограничат „''антиукраинскиот жар на командантите на Доброболната армија''“.<ref name=":0"/> ==Советски период== Воведувањето на советската власт во Украина во периодот 1919–1920 година повторно ја зацврстило доминацијата на [[рускиот јазик]] и етничките Руси по краткиот период на украинско возобновување по [[Октомвриска револуција|револуцијата од 1917]] година. Во периодот 1919–1923 година рускиот бил јазик на документите на партиските и државните институции и доминирал во официјалниот печат, книгите и другите публикации. Ситуацијата се променила по [[12-ти Конгрес на Руската комунистичка партија (болшевици)|12-тиот Конгрес на Руската комунистичка партија (болшевици)]], кој ја вовел политиката на [[коренизација]] („индигенизација“). Иако имала цел да ја зајакне партијата на локално ниво, оваа политика била во спротивност со концептот на [[Совети|советски народ]] со заедничко руско наследство. Под [[Јосиф Сталин|Сталин]], коренизацијата била потисната од идејата за обединет [[Советски Сојуз]], каде што конкурентните национални култури повеќе не биле толерирани, а рускиот јазик сè повеќе станувал единствениот официјален јазик на советскиот социјализам.<ref name="CalicNeutatz2011">{{cite book|author1=Marie-Janine Calic|author2=Dietmar Neutatz|author3=Julia Obertreis|title=The Crisis of Socialist Modernity: The Soviet Union and Yugoslavia in the 1970s|url=https://books.google.com/books?id=iPkEFdSDqqEC&pg=PA163|year=2011|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=978-3-525-31042-7|pages=163–4}}</ref> Периодот на [[Колективизација|колективизација]] и [[индустријализација]] довел до широка кампања против „''националистичките отстапувања''“, што во Украина значело крај на политиката на коренизација и напад врз политичката и културната елита. Првиот бран чистки (1929–1934) ја погодил револуционерната генерација во партијата, меѓу кои имало многу поддржувачи на [[Украинизација|украинизацијата]]. Советските власти особено го таргетирале комесарот за образование [[Микола Скрипник]], поради неговата поддршка за реформите на украинскиот јазик; тој извршил самоубиство во 1933 година. [[Сталинови чистки|Следниот бран чистки (1936–1938)]] ја уништил новата политичка генерација, а украинското раководство било заменето со кадри испратени од [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Русија]].<ref name="Magocsi2010">{{cite book|author=Paul Robert Magocsi|title=History of Ukraine - 2nd, Revised Edition: The Land and Its Peoples|url=https://books.google.com/books?id=Z0mKRsElYNkC&pg=PT567|date=18 June 2010|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9879-6|pages=496–7}}</ref> Русификацијата на Украина се засилила во 1938 година под [[Никита Хрушчов]], тогашен секретар на Комунистичката партија на Украина, но била кратко прекината за време на [[Втората светска војна]], кога [[Сили на Оската|силите на Оската]] окупирале големи делови од земјата. По војната, Западна Украина повторно била вклучена во Советскиот Сојуз, а многу истакнати украински интелектуалци биле прогонети или испратени во Сибир. [[Леонид Брежњев]] ја продолжил политиката на русификација.<ref name="Braithwaite2002">{{cite book|author=Rodric Braithwaite|title=Across the Moscow River: The World Turned Upside Down|url=https://archive.org/details/acrossmoscowrive00brai|url-access=registration|year=2002|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-09496-1|page=[https://archive.org/details/acrossmoscowrive00brai/page/168 168]}}</ref> Во 1960-тите години, украинскиот јазик почнал повторно да се користи пошироко, но како одговор советските власти го зголемиле значењето на руското образование. По 1980 година, рускиот јазик станал задолжителен од прво одделение.<ref name="Lewytzkyj1984"/> Во 1990 година [[рускиот јазик]] станал официјален јазик на целиот [[Советски Сојуз]], при што републиките имале право да прогласат сопствени службени јазици.<ref name="Lewytzkyj1984">{{cite book|author=Borys Lewytzkyj|title=Politics and Society in Soviet Ukraine, 1953-1980|url=https://books.google.com/books?id=VTnUONGOPiQC&pg=PA205|date=1 January 1984|publisher=CIUS Press|isbn=978-0-920862-33-9|page=205}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=Nn3xDTiL0PQC&q=%22official+language%22&pg=PA1 Language Policy in the Soviet Union] by [[L.A. Grenoble]]</ref><ref>[http://legal-ussr.narod.ru/data01/tex10935.htm ЗАКОН СССР ОТ 24.04.1990 О ЯЗЫКАХ НАРОДОВ СССР] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508201331/http://legal-ussr.narod.ru/data01/tex10935.htm |date=2016-05-08 }}</ref> === Владимир Ленин === На [[30 декември]] [[1922]] година, денот кога делегатите гласале за создавање на Советскиот Сојуз, [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] започнал да го диктира своето последно дело за националното прашање насловено „''За прашањата на националностите или автономизација''“, во кое се содржл напад врз политиките на Сталин по тоа прашање и критика на правата доделени на републиките со договорот на Унијата како недоволни за да се спречи појавата на руски национализам.<ref name=":0" /> Размислувањето на Ленин за Унијата било вкоренето во неговите идеи за доминантните и угнетените националности кои ги формулирал во периодот на [[Првата светска војна]].<ref name=":0"/> Политиките на Ленин за националностите и неговите ставови кон украинската независност пред октомври 1917 биле дизајнирани да го олеснат падот на Привремената влада, но неговите ставови драстично се променија по болшевичкиот преврат и одбивањето на [[Украинска Народна Република]] да соработува со новата власт во Петроград. Во летото 1917 Ленин ја подигнал својата поддршка за Централната рада против она што го опишувал како великодржавен шовинизам на Привремената влада, но во декември, кога болшевиците дошле на власт, Ленин ја отфрлил декларацијата на Централната рада за правото на самоопределување, обвинувајќи ја за буржоаска политика. [[File:Ukposter.jpg|thumb|Постер на украински јазик од 1921 година кој го промовира регрутирањето на младите во Црвената армија]] Реагирајќи на случувањата во Украина во 1919 година, година во која болшевиците биле протерани од Украина од страна на Антон Деникин и украинските сили и која болшевиците ја нарекле „''суровите лекции од 1919''“, Ленин ја преформулирал болшевичката политика за националностите. Кога болшевиците се вратиле во Украина кон крајот на 1919 година, морало да ги променат своите политики за да ја задржат контролата — фасадата на независна советска Украина била повторно воспоставена, но многумина сметале дека е потребно повеќе за да се смири немирното украинско село. Болшевиците имале поддршка меѓу руската и русифицираната пролетаријат во големите градови, но мал број говорители на украински ги поддржувале. Тие сакале мнозинството украински говорители да се борат под нивно знаме и открилеа дека тие се грижат за Украина и сакаат да бидат адресирани на украински. Сепак, ова создало значителни проблеми бидејќи мал број болшевички комесари го зборувале јазикот. Болшевичката партија во Украина главно била руска или еврејска, при што русифицираните Украинци сочинувале само една четвртина од членството.<ref name=":0"/> Ленин бил подготвен да направи отстапки во однос на јазикот и културата, но се спротивставувл на украинската независност. Во неговото „''Писмо до работниците и селаните на Украина по повод победите над Деникин''“, објавено во јануари 1920 година, Ленин не се обидел да го сокрие фактот дека независноста на Украина не е негов избор и дека ја поддржува „''доброволната унија на народите''“.<ref name=":0"/> Сепак, Ленин избегнувал директен судир околу прашањето за украинската независност со своите нови сојузници во Украина, социјалистичката фракција [[Боротибисти]], која барала целосна независност за Украина. Но, откако Деникин биол поразен, Ленин ја искористил првата можност да го уништи про-независното движење. Во февруари 1920 Ленин подготвил резолуција на Централниот комитет за ликвидација на фракцијата Боротибисти, веќе означена како националистичка организација. Резолуцијата кажувала: „''нивната борба против слоганите за сè поблиска унија со РСФСР (Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република) исто така е спротивна на интересите на пролетаријатот. Целата политика мора да биде насочена систематски и непоколебливо кон претстојната ликвидација на Боротбистите во блиска иднина''“.<ref name=":0"/> Зад сликата на независна украинска република стоела високо централизирана болшевичка партија, чии членови добивале наредби директно од Москва. Како што пишува историчарот [[Сергиј Плохи]]: „''Иако републичките комунистички партии имаа свои централни комитети, тие имаа малку повеќе влијание во прашањата на општата партиска политика отколку регионалните организации во руските провинции''“.<ref name=":0"/> Почнувајќи од август 1920, Сталин сакал Украина и [[Закавкаска ССР]] (федерација на Ерменија, Азербејџан и Грузија) да се приклучат кон руската федерација како автономни републики како [[Башкирска Автономна Советска Социјалистичка Република|Башкирија]] и да бидат целосно потчинети на руската влада во Москва. Сталин морал да се откаже од овие планови поради протестите од идните републики и Ленин, кој инсистирал на создавање федерална унија на еднакви независни републики. Сталин ја наметнувал својата контрола врз бунтовните Украинци и Грузијци не само преку партиски резолуции туку и преку насилство — за време на дебатата, неговиот сојузник Серго Орџоникидзе претепал грузиски социјалист кој се спротивставувал на договорот.<ref name=":0"/> Ленин веруваше дека главната закана за иднината на Советскиот Сојуз не е локалниот национализам, туку „[[Russian nationalism|големорускиот национализам]]“. Како одговор на тепањето на грузиски комунист од страна на [[Григориј Орџоникидзе|Орџоникидзе]], Ленин напишал: „''Грузиецот кој небрежно се однесува кон ова прашање, кој небрежно фрла обвиненија за [[социјален национализам]], кога самиот не е само вистински социјален националист туку и груб големоруски насилник, всушност им штети на интересите на пролетерската класна солидарност''“.<ref name=":0"/> === Јосиф Сталин === ==== Први години ==== На 12-тиот партиски конгрес во април 1923 година, [[Јосиф Сталин]] успешно ја задушил опозицијата од Украинците и Грузијците. [[Крсто Раковски]], шефот на украинската влада, се повикал на белешките на Ленин за националното прашање и предложил дел од овластувањата на централната власт да се пренесат на републиките. Сталин не бил импресиониран и одговори дека ставањето „''на големорускиот пролетаријат во позиција на инфериорност во однос на поранешните угнетени нации е апсурд''“. Раковски наскоро бил отстранет од Украина и испратен во почесен егзил.<ref name=":0"/> Употребата на украинскиот јазик како јазик на администрацијата се соочило со големи пречки во раните 1920-ти, бидејќи партиското членство во Украина во 1924 година било: 45% Руси, 33% Украинци и 14% Евреи. Вториот секретар на Украинскиот централен комитет, [[Дмитриј Лебед]], го промовирал рускиот јазик и култура како карактеристики на градот и погрешно го претставувал украинскиот јазик како карактеристика на селото. Лебед тврдел дека комунистите мора да бидат на страната на пролетаријатот, а не на ситната буржоазија и селанството. Тој бил принуден да ја напушти својата јавна пропаганда пред 12-тиот конгрес, но неговите ставови се прошириле во партиското раководство.<ref name=":0"/> На 27 јули 1923 година [[Совет на народни комесари (Украина)|Советот на народни комесари]] на Украинската Советска Социјалистичка Република усвоил декрет за [[украинизација]] на училиштата и културно-образовните установи, кој наскоро бил проширен за да ја вклучи и државната администрација. Сепак, таа политика наишла на отпор од етничките Руси и русифицираните елементи, и со текот на времето процесот на украинизација се забавила.<ref name=ency/> [[File:Shumskyi na trybuni.JPG|thumb|Александр Шумски држи говор во 1924 година]] Недостатокот на напредок во јазичната [[украинизација]] во градовите, особено меѓу етнички руската или силно русифицираната работничка класа, го загрижувла [[Александар Шумски]], кој во 1920-тите станал комесар за образование на Украина. Во 1925 година, неколку месеци откако Сталин го назначил [[Лазар Каганович]] за раководител на украинската партија, Шумски апелирl до Сталин да започне украинизација на работничката класа и да го замени Каганович со етничкиот Украинец [[Влас Чубар]]. Сталин, како одговор, го поддржаl Каганович, кого го задржаl како противтежа на Шумски. Сталин ги формулирал своите ставови во писмо до украинското Политбиро во април 1926 година, во кое го нападнал Шумски и го обвинил за две главни грешки: првата дека украинизацијата на работничката класа мора да престане, а втората дека украинизацијата во рацете на интелигенцијата најверојатно ќе добие „''карактер на борба за оттурнување на украинската култура и украинското општество од сојузната култура и општество, карактер на борба против руската култура и нејзиното највисоко достигнување — ленинизмот''“. Александр Шумски наскоро бил заменет како комесар за образование од стариот болшевик [[Никола Скрипник]].<ref name=":0"/> Во април 1927 година [[Централен комитет на Комунистичката партија на Украина|Централниот комитет на Комунистичката партија на Украина]] усвоил резолуција која, иако се спротивставувал на доминацијата на руската култура во Украина, го признал „специјалниот статус“ на рускиот јазик во републиката.<ref name=ency/> ==== Средина на 1920-тите до почетокот на 1930-тите ==== {{main|Холдомор}} По консолидирањето на власта од страна на Сталин и кога повеќе не му било потребно да ја зацврстува својата позиција преку културни отстапки кон Украина, неговите ставови кон украинизацијата станале понегативни и КПУ задолжена да го подготви првото големо судење на членови на предреволуционерната интелигенција.<ref name=":0"/> Во 1926 година, [[Јозеф Пилсудски]], стар непријател на болшевиците, дошол на власт во Полска, а авторитарната влада на [[Антанас Сметона]] била воспоставена во Литванија, додека британската влада ги прекинала дипломатските односи со Советскиот Сојуз откако нејзините разузнавачки служби откриле дека Советскиот Сојуз користел трговска компанија како прикритие за шпионажа. Сталин и партиските лидери дискутирале за крајот на мирната коегзистенција со Западот, што довело до страв од војна. Сепак, Тајната полиција известила дека Украинците сè повеќе биле незадоволни од режимот и го очекувале доаѓањето на Белите, Полјаците или украинските националисти, што довело до драстична промена во советската политика за националностите.<ref name=":0"/> [[File:Efremov March 1930.jpg|thumb|Сергиј Јефремов (лево) за време на судењето на „''Сојузот за ослободување на Украина''“ во март 1930 година]] Во есента 1929 година, кога водечките фигури на политиката на ''[[коренизација]]'' биле отстранети од своите позиции, КПУ ги нападнал истакнатите украински академици и образовни работници во јавно експонирано монтирано судење против наводни националисти. 474 лица биле судени и обвинети дека припаѓаат на фиктивниот [[Сојуз за ослободување на Украина]], чии членови наводно заговорничеле со Пилсудски и украинските емигранти за да започнат востание. Четириесет и пет од обвинетите биле прогласени за виновни и осудени на принудна работа до десет години. Меѓу нив бил и потпретседателот на [[Украинска академија на науките|Украинската академија на науките]], [[Сергиј Јефремов]], кој бил осуден на смрт, но казната му била заменета со десет години затвор, каде починал.<ref name=":0"/> Во декември 1930 година, партискиот секретаријат под раководство на Сталин издал резолуција за делата на водечкиот советски сатиричар [[Демијан Бедни]], кој го обвинувал руското селско население за недостиг на ентузијазам кон социјалистичката кауза поради традиционалната руска мрзливост и заостанатост. „''Лажни тонови изразени преку сеопфатно клеветење на Русија и сè руско''“ бил одговорот кон сатиричарот. Во лично писмо до Бедни, Сталин го обвинил за „''клевета против нашиот народ, дискредитирање на СССР, дискредитирање на пролетаријатот на СССР, дискредитирање на рускиот пролетаријат''“.<ref name=":0"/> [[Михајло Хрушевски]], основачот на [[Централна рада]] и лидер на украинската револуција, бил уапсен и протеран во 1931 година и почина под сомнителни околности во Русија во 1934 година. [[Категорија:Русификација]] [[Категорија:Општествена историја на Украина]] 5wxo9ptlzkkynxnos7lxoojv9kycbp6 5533111 5533106 2026-04-02T10:51:29Z Тиверополник 1815 /* Јосиф Сталин */ 5533111 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Українськомовні1959—2001.gif|десно|мини|300x300пкс|Процент на говорници на украински јазик меѓу населението на Украина по региони според [[Попис|пописите]] од 1959-2001 година. Во периодот по Втората светска војна, русификацијата на етничките Украинци, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians' assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60's-70's of the XXth century|last=Nadia Kindrachuk|date=2015|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|last=Ilnytskyi|first=V.I.|last2=Talalay|first2=Y.O.|date=2025|publisher=Sumy State University|language=uk}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|last=Nadia Kindrachuk|date=2022|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref>, како и масовната имиграција на етнички Руси, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|archive-date=2024-06-29|accessdate=2024-10-02}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Зайончковская Ж.А.|date=2000|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|journal=Проблемы Прогнозирования|issue=4|pages=1–15}}</ref> значително го промениле етничкиот и јазичниот состав на населението на Украина. Промената била особено евидентна во Донбас, каде што говорниците на украински јазик станале малцинство.]] [[Русификација]] '''на [[Украина]]''' ({{Langx|uk|русифікація України or зросійщення України}}; {{Langx|ru|русификация Украины}}) - систем на мерки, дејствија и закони преземени од [[Руска Империја|царските руски]], подоцна [[Советски Сојуз|советските]] и денешните власти на [[Руската Федерација]] за зајакнување на руските национални, политички и јазични позиции во Украина. Како и во другите земји од [[Источна Европа]] историски управувани од руски политички режими, русификацијата во Украина има за цел културна асимилација на местното население и се спроведува преку широк спектар на мерки, вклучувајќи воведување на [[руски јазик]] во училишното образование и државните институции, промоција на мешани бракови, идеолошка, политичка и културна индоктринација, раселување на населението итн. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> == Позадина == [[Податотека:Location_of_Cossack_Hetmanate.png|десно|мини|[[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1654 година во споредба со денешните граници]] Во 1648 година, рутенскиот командант [[Богдан Хмелницки]] започнал вооружено востание против [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]], познато како Хмелничко востание. Ова востание било успешно во ставањето крај на полската власт во Дњепарска Украина, а локалното [[Козаци|козачко]] население го основало [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2023/07/russia-ukraine-and-poland-the-end-of-a-tragic-triangle?lang=en|title=Russia, Ukraine, and Poland: The End of a Tragic Triangle|last=Nyberg|first=René|date=July 28, 2023|publisher=Carnegie Endowment for Peace}}</ref> До 1654 година, Козачкиот Хетманат контролирал територија која опфаќала голем дел од денешна [[Украина]]. За да го зголемат притисокот врз полските сили, Козаците воделе преговори со [[Царство Русија|Царството Русија]] за да ја добијат нивната поддршка. Ова кулминирало со потпишувањето на Перејаславскиот договор, според кој козачкиот водач Хмелницки обезбедил руска воена поддршка во замена за заклетва на верност кон [[Цар на Русија|царот на Русија]]. <ref name="Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rp.pl/kraj/art5992381-kozaczyzna-rzeczpospolita-moskwa|title=Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa|last=Piotr Kroll|date=August 6, 2012|publisher=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]]|language=pl|trans-title=Cossack Country, the Republic, Moscow}}</ref> Овој договор ја налутило [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]] и довел до [[Руско-полската војна (1654–1667)|Руско-полската војна]]. Резултирачкото примирје од Андрушово во 1667 година ги дефинирало териториите на секоја држава, каде што Русија добила контрола врз левиот брег на Украина, вклучувајќи го целиот град [[Киев]], а Полска-Литванија ја задржиле својата контрола врз Десниот брег на Украина . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://scalar.fas.harvard.edu/imperiia/a-letter-from-afanasy-ordin-nashchokin-to-feodor-iii-in-regards-to-the-treaty-of-andrusovo|title=A letter from Afanasy Ordin-Nashchokin to Feodor III in regards to the Treaty of Andrusovo|date=June 3, 2018|publisher=Imperiia Project}}</ref> Ова го започнало присуството на Русија во Украина, што во голема мера придонело за процесот на русификација. Според мислењето на научникот [[Владимир Вернадски]] (1863–1945), до 17 век, Московја веќе имала долгогодишна политика за апсорбирање на Украина и рушење на темелите за местниот културен живот. == Руско царство == За да ја осовремени својата држава, [[Петар Велики|Петар I]], првиот руски цар, ангажирал голем број украински интелектуалци, кои ја осмислиле идејата за политички континуитет од [[Киевски Рус|Киев]] до [[Москва]] и го развиле концептот на „[[Мала Русија]]“ (Украина) наспроти „Голема Русија“ ( Московија) како дел од заеднички државен проект. Како резултат на тоа, [[Руска Империја|Руското Царство]] можело да се смета за идеја на Украинците, кои го нагласиле својот симболичен статус како заеднички основачи и сопственици на царството. Сепак, со текот на времето „Мала Русија“ била деградирана на статус на обична покраина, а нејзините елити морале да се задоволат со улогата на регионални администратори. Овој процес кулминирал со укинување на автономијата на [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1764 година и бил придружен со русификација на местната елита, како и со масовно преселување на [[Руси|етнички Руси]] во украинските земји. <ref>{{Наведено списание|last=[[Mykola Riabchuk]]|date=2022|title=White Skins, Black Languages. Traumatic Experiences of Colonial Subjugation|journal=Istor|issue=89–90|pages=236–237}}</ref> === Петар I и неговите наследници === [[Податотека:Києво-Печерська_Лавра._Друкарня_(XVIII_ст.,_зараз_-_Музей_книги_та_друкарства_України).JPG|мини|Историска печатница на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]], чии активности биле ограничени под власта на Петар I]] Зголеменото ограничување на украинската автономија по [[Битка кај Полтава|битката кај Полтава]] во 1709 година придонело за процесот на русификација. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> Во 1720 година, [[Цар|царот]] Петар I издал декрет со кој наредил отстранување на сите малоруски (украински) јазични елементи во теолошката книжевност печатена во малоруските типографски установи. Во 1734 година, царицата [[Ана Ивановна]] издала тајна инструкција до Управниот совет на Хетманската канцеларија предводена од [[Кнез|принцот]] Шаховски, со која му наредила да воведе политика на асимилација меѓу Украинците и Русите преку промоција на мешани бракови. <ref>{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|page=2604}}</ref> === Катерина Велика === ==== Статус на Козачкиот Хетманат ==== Помеѓу оние кои ѝ помогнале на [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] да се искачи на рускиот престол преку државен удар бил [[Кирил Разумовски]], претседател на Царската академија на науките и хетман на автономната козачка држава, Хетманатот. Плановите на хетманот за козачка Украина биле големи и вклучувале зацврстување на нејзината автономија и институции. Многумина во Хетманатот се надевале на владеењето на Катерина, но наскоро ќе ја реализираат нејзината политика кон нив. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Во есента 1762 година, неколку месеци по доаѓањето на власт на Катерина, еден писар во [[Глухив]], главниот град на Хетманатот, по име Семен Дивович, ја напишал поемата „Разговор помеѓу Голема Русија и Мала Русија“.<blockquote>„Голема Русија:“ Знаеш ли со кого зборуваш или си заборавил? Јас сум Русија, на крајот на краиштата: дали ме игнорираш?“ Мала Русија:<poem> Знам дека си Русија; тоа е и моето име. Зошто ме заплашуваш? Јас самиот се обидувам да се покажам храбар. Не ти се покорив тебе, туку на твојот суверен, Под чие покровителство си роден од твоите предци. Не мисли дека си мој господар: Твојот суверен и мојот е наш заеднички владетел“ </poem></blockquote>Некои историчари ги сметаат овие пасуси како показател дека Хетманатот и оние во него верувале дека се поврзани со Руското Царство не преку заедничка нација или татковина, туку само [[Личен сојуз|преку името и личноста на владетелот]]. ==== Укинување на Хетманатот ==== [[Податотека:Catherine_II_Depicted_during_the_Performance_against_the_Russification_of_Ukraine.jpg|мини|Реинтеграција на упатството на Катерина II до Александар Вјаземски на 9 ноември 2015 година, Денот на украинската книжевност и јазик, во близина на администрацијата на претседателот на Украина. Жена со „зашиена уста“ го држи текстот на упатството.]] Во февруари 1764 година, неколку месеци пред укинувањето на функцијата хетман, Катерина му пишала на генералниот обвинител на Сенатот, принцот [[Александар Вјаземски]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|title=Сборник русского исторического общества. — 1871. — Выпуск 7. — С. 348.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522093734/https://runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|archive-date=2022-05-22|accessdate=2017-10-12}}</ref> <ref name="svit2">{{Наведена мрежна страница|url=http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|title=Історія України - II. Руїна|last=Krypyakevych|first=Ivan P.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923025607/http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|archive-date=September 23, 2016}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title="Пам'ятки історичної думки України"|last=Shevchenko|first=Fedir P.|last2=Yakymovych|first2=Bohdan Z.|year=1990|isbn=5-7773-0004-9|location=[[Lviv]]}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://readbookz.com/book/200/7637.html|title=Історія України. Частина І: Від найдавніших часів до кінця XVIII століття -- 2. Остаточна ліквідація царизмом автономного устрою Лівобережжя і Слобожанщини|last=Rybalka|first=Ivan K.|year=1995|location=[[Kharkiv]]|page=448|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916083431/http://readbookz.com/book/200/7637.html|archive-date=September 16, 2016}}</ref> <ref name="pm2">{{Наведена книга|url=http://www.e-reading.club/book.php?book=1021644|title=Коліївщина. Гайдамацьке повстання|last=Mirchuk|first=Petro|year=1768|chapter=2. «Привести до того, щоб Малоросія обрусіла!»|chapter-url=http://www.e-reading.club/chapter.php/1021644/35/Mirchuk_-_Koliivschina._Gaydamacke_povstannya_1768_r..html}}</ref><blockquote>„Мала Русија, Ливонија и Финска се покраини управувани од потврдени привилегии и би било несоодветно да се прекршат со тоа што ќе се укинат сите одеднаш. Да се нарекуваат странски и да се постапува со нив врз таа основа е повеќе од погрешно - би било чиста глупост. Овие покраини, како и Смоленск, треба да се русифицираат што е можно понежно за да престанат да гледаат во шумата како волци. Кога Хетманите ќе исчезнат од Мала Русија, треба да се вложи секој напор да се избрише од сеќавањето тој период и хетманите, а не да се унапреди некого на таа функција.“</blockquote>Во 1764 година, Катерина го повикала Разумовски во [[Санкт Петербург]] и го отстранила од функцијата хетман. Потоа, во ноември, таа објавила декрет со кој официјално го укинала местото на хетман и ја поврзела регионалната влада како Малоруска губернија во Руското Царство. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|title=УКАЗ КАТЕРИНИ II ПРО ЛІКВІДАЦІЮ ГЕТЬМАНСТВА ТА УТВОРЕННЯ МАЛОРОСІЙСЬКОЇ КОЛЕГІЇ|date=March 27, 2008|publisher=Історія та гуманітарні дисципліни|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001132320/https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|archive-date=October 1, 2015}}</ref> Овие територии подоцна биле прецртани како Киевска, Черниговска и Новгородско-Северска губернија во царството. По вклучувањето на Хетманатот во составот на Русија, козачките офицери постепено се поврзеле во руската структура, иако честопати со тешкотии бидејќи многумина ја одржувале приврзаноста кон својата традиционална татковина. Сите институции на Хетманатот биле укинати во рок од една деценија. Според историчарот Сергеј Плохи, „укинувањето на Хетманатот и постепеното поништување на неговата институција и воена структура ја заврши идејата за партнерство и еднаквост помеѓу Голема и Мала Русија, замислена од генерации украински интелектуалци“. ==== Програма на Румијанцев ==== По укинувањето на Хетманатот и уништувањето на [[Запорошка Сича|Запорошката Сича]], украинските земји биле подложени на обновениот Колегиум на Мала Русија предводен од [[Петар Румјанцев]]. Колегиумот имал задача да го воведе рускиот јазик како задолжителен јазик во училишното образование и издаваштвото. Наставата во [[Национален универзитет „Киево-Могиланска академија“|Киево-Могиланската академија]] била исто така префрлена на руски јазик. Во втората половина на 18 век, рускиот јазик бил воведен во документацијата на конзисториите, а свештениците биле обврзани да ја користат [[Црковнословенски јазик|руската верзија]] на [[Црковнословенски јазик|црковнословенскиот јазик]] во проповедите . Во 1769 година, Светиот Синод го одбил барањето на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]] да дозволи печатење граматички книги на народен украински јазик за местното население. Првично се концентрирала на Левиот брег на Украина и [[Слободска Украина]] а во следните децении русификацијата се проширила и на поранешниот Десен брег, кој бил под полска власт. ==== По полската поделба ==== [[Податотека:Religie_w_I_Rz-plitej_1750.svg|мини|Карта на доминантни религии во Полско-литванската заедница од 1750 година, со унијатите (грко-католиците) прикажани во портокалова боја и православните во зелена боја]] Во 1795 година, по [[Кошќушково востание|Кошќушковото востание]] и последователната [[Трета поделба на Полска|Трета поделба]] на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]], Русија ги контролирала повеќето украински земји освен [[Источна Галиција|украинска Галиција]], која станала дел од [[Хабсбуршка Монархија|Австрија]] за време на [[Прва поделба на Полска|Првата поделба]] во 1772 година. Зголемувањето на руската територија за време на Првата поделба било дефинирано според принципот на воена одбранбеност, но Втората и Третата поделба биле засновани на историски, религиозен и етнички идентитет. За време на Втората поделба, [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] наредила да се искова медал со приказ [[Двоглав орел|на двоглавиот орел]] од рускиот царски грб, кој во своите раце држел две карти: едната била од територијата анектирана од Русија од Првата поделба, а другата била територијата од Втората поделба. На медалот биле испишани зборовите: „''Го враќам она што беше откинато''“. Пишувајќи за идниот цар на Русија во нејзините „''Белешки за руската историја''“, Катерина II ги оправдала територијалните добивки на поделбата со историски претензии за време на периодот на [[Киевски Рус|Киевска Русија]]. Ова создало поглед на Полјаците како непријателска нација, а Украинците како братска, што станало поистакнато по [[Опсада на Варшава (1794)|освојувањето на Варшава]] во 1794 година. Дополнително, Катерина користела и религиозно оправдување, тврдејќи дека Русија ги штити оние „''кои ја исповедаат истата вера како нашата, од корупцијата и угнетувањето со кое им се заканува''“, осврнувајќи се на приврзаниците на [[Руска православна црква|руското православие]]. Сепак, православните верници честопати биле малцинство на новоанексираните територии, каде што земјите стекнати по Втората поделба вклучувале 300.000 православни, но и најмалку 2 милиони унијати, а земјите стекнати по Третата поделба речиси и да немале православни верници. За да се справи со ова, Катерина објавила во декрет во април 1794 година дека генералниот гувернер на новоанексираните територии треба да се стреми кон „''најсоодветно искоренување на унијатската вера''“. За да спречи протести и немири, таа исто така обезбедила заштита на православните верници и преобратеници сметајќи ја „''дури и најмалата пречка, угнетување или навреда''“ против нив „''како кривично дело''“. Како резултат на тоа, унијатските цркви брзо исчезнале, а повеќе од 3.500 унијатски цркви биле префрлени на Православната црква во [[Западна Украина|Западна]] и [[Средна Украина]] од 1770-тите до 1790-тите. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=t124cP06gg0C&pg=284|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|last=Magocsi|first=Paul Robert|date=1996|publisher=[[University of Toronto Press]]|isbn=0-8020-7820-6|page=284}}</ref> До 1796 година, речиси и да немало унијатски парохии во Десниот брег на Украина . Сепак, овој напор бил помалку успешен во Средна Белорусија и Волинија, каде што останале 1,4 милиони унијати до крајот на владеењето на Катерина, што е пад од само 600.000 лица од Третата поделба. === Павле I === [[Податотека:Gudovich_Andrey_Ivanovich.jpg|мини|Андреј Гудович, за кој се шпекулирало дека е кандидат за регентство поради обновениот Хетманат во Украина под Павле I]] Доаѓањето на синот на Катерина, [[Павле I (Русија)|Павле,]] на престолот по нејзината смрт во 1796 година првично било гледано во позитивно светло од страна на украинските поддржувачи на [[Автономија|автономијата]], кои се надевале дека новиот монарх, широко познат по антагонизмот кон неговата мајка, ќе ги напушти своите централистички политики. Голем дел од високите функционери на Павле, како што се [[Александар Безбородко]], [[Дмитриј Трошчински]], [[Виктор Кочубеј]] и [[Иван Гудович]], биле од украинско потекло, а кружеле гласини дека царот ќе го обнови Хетманатот под водство на својот втор син, а братот на Гудович ќе служи како [[регент]]. Сепак, овие надежи не се оствариле, бидејќи Павле бил главно загрижен за надворешните работи на земјата и ги продолжил централистичките политики на неговата мајка. <ref name="enc1">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1918}}</ref> Павле ја продолжил практиката на проширување на феудалните поседи, а во 1796 година дозволил поробување на селаните во [[Јужна Украина]]. Сепак, некои промени се случиле во времето на владеењето на новиот монарх: по неговото доаѓање на престолот, тој ги укинал административните реформи на Катерина, заменувајќи ги вицекралствата со губернации и враќајќи елементи на местниот судски систем, и го запрел прогонот на Унијатската црква. Во исто време, обидите на Павле да воведе полициски режим со строга [[цензура]] го направиле многу непопуларен и меѓу обичните луѓе, благородниците и војската, што довело до негово соборување и атентат. === Александар I === Под влијание на круг пријатели и дворјани, меѓу кои и Михаил Сперански и Василиј Каразин, во првите години од своето владеење Александар вовел голем број [[Либерализам|либерални]] реформи. Сепак, како резултат на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], особено по [[Француска инвазија на Русија|француската инвазија на Русија]] и руското учество во [[Војна на Шестата коалиција|Војната на Шестата коалиција]], што резултирало со [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]], новиот цар постепено усвоил реакционерни ставови, што влијаело врз неговата внатрешна политика, особено во однос на Украина. Помеѓу тие политики било воведувањето на воени населби, од кои голем број се наоѓале во украински земји, забраната за [[Слободно ѕидарство|масонство]], укинување на Малоруската губернија и нејзината поделба на Черниговска и Полтавска губернија, укинување на изборите за благородничките судови и местната администрација, распуштањето на Киевската академија и нејзината замена со [[Киевска духовна академија|Киевската духовна академија]], административното потчинување на Десниот брег на Украина на [[Конгресна Полска]] итн. <ref name="enc2">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1839}}</ref> [[Податотека:Kiev_Theological_Academy.jpg|мини|Новата зграда на Киевската духовна академија, чија изградба започнала за време на Александар I]] Во исто време, администрацијата на Александар зачувала некои елементи на местна автономија во украинските земји, задржувајќи го местото на воен гувернер во Мала Русија и враќајќи го [[Магдебуршки закон|Магдебуршкиот закон]] во [[Киев]]. Царската влада дозволила превозна трговија меѓу украинските земји и [[Западна Европа]], ја прогласила [[Одеса]] за слободно пристаниште и основала нови универзитети во Харков, Нижин и [[Одески национален универзитет|Одеса]]. Владеењето на Александар довело до подем на украинската национална свест, што се покажало меѓу другото преку создавањето на голем број тајни друштва и појавата на патриотски дела како што е ''„Историја на Рутените“''. === Николај I === [[Николај I (Русија)|Николај I]], кој дошол на власт по задушувањето на [[Декабристичко востание|Декабристичкото востание]], вовел реакционерни политики и во надворешната и во внатрешната сфера. Неговата влада направила обид да ги укине сите специфики на Украина со забрана на местните традиции, укинување на Магдебуршкиот закон, поништување на Статутите на Литванија, укинување на Унијатската црква и потиснување на [[Украинско национално движење|украинското национално движење]]. Активирањето на колонијалните политики и неуспехот да се подобрат условите на општото население довеле до појава на селански движења во Украина, најзначајно за време на [[Бунт на Киевските козаци|бунтот на Киевските козаци]] од 1855 година. Во исто време, политиките на Николај оставиле и некои позитивни резултати за развојот на украинската култура, како што се основањето на нови универзитети и создавањето археографски комисии, [[Архив|архиви]] и историски друштва, иако нивните активности биле обележани и со општа реакционерна и антиукраинска политика на владата. <ref>{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1994|volume=4|page=1530}}</ref> ==== Русификација под Уваров ==== [[Податотека:Ksavery_Jan_Kaniewski._Partret_grafa_Uvarava_(cropped).jpg|мини|Портрет на грофот Уваров како претседател на [[Руска академија на науките|Царската академија на науките]], 1844 година]] Една недела по падот на Варшава и крајот на [[Ноемвриско востание|Ноемвриското востание]], на [[14 септември]] [[1831]] година, царската влада создала посебно тело познато како Комитет за западните покраини или „Западен комитет“, основано по усна и тајна наредба на Николај и задолжено за „''испитување на разни предлози во врска со покраините вратени од Полска''“. Главната цел на авторитативното тело била брза и целосна интеграција на новите украински покраини во царството. Политиката на русификација што Екатерина ја формулирала за Хетманатот веќе требало да стане официјална политика за новоанексираните територии на Полска со украинско мнозинство. Административните, правните и социјалните мерки биле искористени за усогласување на новите региони со руските покраини. Во 1840-тите, Николај го надгледувал укинувањето на урбаната самоуправа и укинувањето на местниот правен кодекс, кој датира од времето на полско-литванската контрола врз регионот и се користел и во Хетманатот. Важно е што владата вовела и политики за промовирање на културната русификација на регионот. Ова вклучувало создавање на нов историски наратив, воспоставување нови универзитетски и училишни региони и преобраќање на украинските унијати во православие. Одговорноста за наоѓање начини за обединување на различните гранки на рускиот националист и идеолог [[Павел Пестел]], „вистинските Руси“, по Полското востание му припаѓала на министерот за образование на Николај I, [[Сергеј Уваров|грофот Уваров]]. Уваров верувал дека пречките за интегрирање на Украинците од западните провинции во царството се значајни и дека ќе бидат надминати единствено преку идните генерации, пишувајќи му на царот дека „сите славни владетели од Римјаните до Наполеон - оние кои имале намера да ги обединат племињата што ги освоиле со победничкото племе - ги вложиле сите свои надежи и сите плодови од својот труд во идните генерации, наместо во денешната генерација“. Почнувајќи од 1831 година, Уваров започнал да бара автор кој би можел да обезбеди историско оправдување за анексијата и интеграцијата на западните провинции кон царството. Првиот избор на Уваров бил професорот [[Михаил Погодин]], кој бил повикан во ноември 1834 година и го доставил своето дело во 1835 година. Сепак, Погодин не ги задоволил барањата на министерот бидејќи неговата книга ја претставувала историјата на североисточна Русија како посебна и одвоена од онаа на југозападна Русија (Украина), поткопувајќи ја главната цел на проектот за обединување на двете. Како одговор на тоа, Уваров издал посебна награда од 10.000 рубли за секој што би можел да ја претстави историјата на западните провинции како дел од руската историја. Наградата му била доделена на [[Николај Устријалов]], кој во декември 1836 година го претставил првиот том од четиритомното дело кое подоцна ќе биде распространето како стандарден учебник во сите образовни области низ целото царство. Книгата ги оживеало идеите воспоставени за време на владеењето на Катерина од [[Николај Карамзин]] за повторно обединување на Русија и етатистичкиот пристап кон руската историја, кој бил оспорен за време на либералниот [[Александар I (Русија)|Александар I.]] Освен историјата, рускиот јазик и култура биле употребени и како алатки во новата политика на владата за русификација на западните провинции. Рускиот јазик бил воведен како јазик на наставата наместо полскиот, а образовните области и универзитети кои помогнале во популаризацијата на полската култура и јазик на чело со тогашниот министер за образование, украинскиот [[Петро Завадовски]], и неговите полски колеги [[Адам Јежи Чарториски|Јежи Чарториски]] и [[Северин Потоцки]], биле затворени. Во ноември 1833 година, Николај I го одобрил предлогот на Сергеј Уваров за отворање нов универзитет во градот Киев, за кој Пушкин се плашел дека може да падне во полски раце, бидејќи посетителите слушале повеќе полски јазик на улиците отколку руски или украински. Во Киевските провинции имало 43.000 полски благородници и само 1.000 руски. [[Податотека:Франц_де_Мезер_-_Бессарабка,_вид_на_Київський_університет.jpg|мини|Панорама на Киев за време на руското владеење, со Киевскиот универзитет (тогаш познат како Универзитет [[Владимир Велики|Свети Владимир)]] во позадина]] На 15 јули 1834 година, [[Киевски универзитет|новиот универзитет]] го отворил рускиот цар Николај I. Грофот Сергеј Уваров го нарекол универзитетот како „''ментална тврдина''“ чија цел била „''колку што е можно повеќе да ги измазни острите карактеристики по кои полската младина се разликува од руската, а особено да ја потисне идејата за посебна националност меѓу нив, да ги доближи сè поблиску до руските идеи и обичаи, да ги проникне со заедничкиот дух на рускиот народ''“. Во 1832–1833 година, аматерскиот археолог Кондратиј Лохвицки извршил ископувања на [[Златна порта (Киев)|Златната порта]] во Киев. Ископувањата ги посетил самиот цар Николај I, кој му доделил награда и ги финансирал неговите дела. Ископувањата имале за цел да ја прикажат наводната „руска“ историја на градот, кој бил претежно полски; како што пишува историчарот Сергеј Плохи, „''Неговата русификација буквално се одвивала одоздола, бидејќи античките урнатини, точно или неточно датирани од тоа време, се појавиле од под површината''“. ==== Вклучување на Унијатската црква во православната ==== По Полското востание, Руското Царство повторно морало да се справи со прашањето на Унијатската црква, која броела 1,5 милиони следбеници. Кога водачите на полското благородништво во западните провинции издале повик за вооружување во 1830 година, тоа било дочекано со поддршка од многу местни Украинци и унијатски свештеници. Меѓу оние кои целосно го поддржале востанието биле василиските монаси од [[Почаевска лавра|Почаевската лавра]] во [[Волинија]], чија печатница објавила повик до жителите на Украина во кој ги повикувало да ги поддржат Полјаците. Монасите не само што пречекале полска воена единица во манастирот во април 1831 година, туку осум од нив им се придружиле на бунтовниците, јавајќи коњи, додека сè уште биле облечени во своите религиозни облеки. Во септември 1831 година, Николај I потпишал декрет со кој бил распуштен унијатскиот манастир во [[Почаев]] и неговите згради биле предадени на [[Руската православна црква]]. Околу половина од 95-те унијатски манастири што постоеле пред Полското востание во 1830-тите биле затворени по востанието. [[Податотека:BATYUSHKOV(1890)_p363.jpg|мини|Портрет на Јосиф Семашко (во средина) и други свештеници кои работеле на „повторно обединување“ на унијатите со Руската православна црква]] Николај I ги забрзал своите претходни планови за преобраќање на целото унијатско население во православие преку основање на институција за обединување на православните и унијатските цркви. Николај го пронашол совршениот кандидат за задачата во [[Јосиф Семашко]], 29-годишен човек чиј татко бил унијат, но ја изгубил својата парохија поради одбивањето да се преобрати во православие. Иако и самиот бил унијат, Семашко бил импресиониран од величието на православните цркви во [[Санкт Петербург|Петроград]] во споредба со унијатските цркви на кои им недостасувала поддршка од државата или католичките земјопоседници. Јосиф бил испратен да служи како канцеларија на Духовниот колеџ во Санкт Петербург, институција задолжена за надгледување на активностите на римокатоличките и унијатските цркви во царството. Како подготовка за обединување на унијатската и православната црква, Семашко предложил основање на унијатски духовен колеџ кој требало да биде одделен од католичкиот, како и создавање на унијатска [[богословија]] за обука на унијатски свештеници во православен дух. Во 1832 година, по Ноемвриското востание, предлогот на Семашко Унијатскиот духовен колеџ да биде потчинет на православниот синод бил одобрен од Николај I. Промоцијата на Семашко за „православието“ на унијатските парохии се одвивала рака под рака со културната русификација на западните провинции. Тој ги убедувал свештениците да подигнат иконостас во православен стил, да ги заменат старите унијатски богослужбени книги со руски и да пуштат бради. Со воведувањето на рускиот начин на служба, рускиот јазик последователно бил воведен во сфери каде што претходно не бил познат или присутен. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Семашко, исто така, водел кампања на антиполска пропаганда помеѓу унијатските свештеници, обидувајќи се да го претвори нивниот рутенски (украински) идентитет во руски. Семашко наишол на бројни пречки во својата кампања и ја искористил својата единствена моќ да назначува унијатски свештеници во нивните парохии и да ги отстранува оние што ги сметал за противници на неговата политика, последователно лишувајќи им ги ним и на нивните семејства приходите. Тој интензивно соработувал со граѓанските власти и полицијата за да го скрши отпорот меѓу унијатското свештенство. Во 1835 година, Семашко бил поканет да се придружи на таен владин комитет задолжен за обединување на Унијатската и Православната црква. Две години подоцна, старата идеја на Семашко за потчинување на Унијатската црква на Православниот синод, која царот ја одобрил во 1832 година, била спроведена. Со помош на православните власти и поддршката на цивилната администрација, Семашко свикал Унијатски црковен собор на кој било разгледало тоа прашање. Синодот се одржал во февруари 1839 година. Со помош на властите, Семашко собрал 1.305 изјави од унијатски свештеници во кои ја изјавувале својата подготвеност да се приклучат кон православната црква; сепак, и покрај притисокот од апсења и прогонство, 593 свештеници одбиле да ја потпишат изјавата. На [[12 февруари]] [[1839]] година, синодот го усвоил Законот за Унијата и издал апел до царот подготвен од Семашко, кој ќе резултира со затворање на 1.600 унијатски парохиски убиства и приклучување на 1,5 милиони парохијани, од кои многумина не биле консултирани во телото на царското православие. ==== Репресија врз украинофилите ==== Два дена пред неговата свадба, која била закажана за 30 март 1847 година, украинофилот Микола Костомаров бил уапсен во Киев и испратен во Петроград. Наредбата ја дал грофот [[Алексеј Орлов]], раководител на Третиот оддел на Царската канцеларија - телото одговорно за политички надзор. Украинскиот поет [[Тарас Шевченко]] бил уапсен на 5 април 1847 година и исто така испратен во Петроград. Генералниот губернатор на Киев (во тоа време Подилија и Волинија), Дмитриј Бибиков, тогаш бил во Петроград и известувал за проглас пронајден на ѕидот на една зграда во Киев, на кој пишувало: ''„Браќа! Дојде голем час, час во кој ви е дадена можност да го измиете срамот нанесен врз прашината на нашите предци врз нашата родна Украина, од страна на подлите раце на нашите вечни непријатели. Кој од нас нема да подаде рака за овој голем потфат? Бог и добрите луѓе се со нас! Секогаш лојалните синови на Украина, непријатели на кацапи (навредлив термин за Русите)''.“<ref name=":0"/> Бибиков бил вратен во Киев со наредба да го преземе надзорот врз Киевскиот образовен округ и, на состанок со студентите на универзитетот, дал строго предупредување против „лабаво размислување“ и се заканил: „''Доколку успеам да наведам 5 милиони луѓе (населението на десниот брег на Украина), тогаш ќе ви го направам тоа и вам: или јас ќе пукнам, или сите вие ќе експлодирате''.“<ref name=":0"/> Истрагите на Третиот оддел за активностите на Шевченко и Костомаров откриле постоење на тајна организација позната како [[Братство на Свети Кирил и Методиј]]. Целта на организацијата била создавање доброволна федерација на словенски народи, со Украина во нејзиното јадро. Истрагите за Братството биле завршени во мај 1847 година, кога началникот на Третиот оддел на Царската канцеларија, грофот Алексеј Орлов, му известил на царот: „''Откривањето на словенско, или поточно, украинско-словенско, друштво започна со студент на Киевскиот универзитет, Алексеј Петров''.“<ref name=":0"/> Петров бил сиромашен син на поранешен полициски службеник, кој делел стан во истата зграда со еден од членовите на организацијата и ја пријави групата. [[Податотека:Zakon_bozy_Books_of_the_Genesis_of_the_Ukrainian_People.jpg|мини|Ракопис на Книгите за Битието на украинскиот народ создаден од Костомаров, а подоцна користен во истрагата против Друштвото на Свети Кирил и Методиј]] Историчарите тврдат дека Орлов или намерно или случајно ја потценил заканата што ја претставувало братството, известувајќи го царот дека „''политичкото зло само по себе, за среќа, не успеало да се развие до степен што ги прикажуваат прелиминарните извештаи''“. „Политичкото зло“ на кое се осврнувал Орлов било содржано во ''Книги за Битието на украинскиот народ'', кои предвидувале создавање на словенска конфедерација врз основа на принципот на народно претставување, без место за царот. Книгите ги карактеризирале [[Украинци|Украинците]] како различни и од [[Руси|Русите]] и од [[Полјаци|Полјаците]] и ги сметале за предодредени да ја водат идната словенска федерација, бидејќи, за разлика од Русите, кои биле доминирани од автократски цар и Полјаците, кои имале доминантна каста на благородни земјопоседници, Украинците биле нација која ги негувала своите демократски козачки традиции.<ref name=":0"/> Орлов дал препорааа за кзнување на „украинофилите“ - термин што го измислил за да се однесува на основните членови на Братството - преку затворање, внатрешен егзил и принудна воена служба. Иако властите не верувале дека Шевченко е член на друштвото, тие биле длабоко вознемирени од неговите стихови вои ја возвишувале Украина и го напаѓале царот за експлоатација на неговата татковина. Орлов бил загрижен и за влијанието на неговото величење на козачките традиции на Украина: „''Заедно со омилените песни, можеби биле посеани и последователно вкоренети идеи во Мала Русија за наводно среќните времиња на хетманите, среќата од враќањето на тие времиња и капацитетот на Украина да постои како посебна држава''.“<ref name=":0"/> Властите го објавиле постоењето на Братството на Светите Кирил и Методиј, како и казната која им била изречена на неговите членови. Костомаров, клучната фигура, бил затворен во [[Петропавловска тврдина|Петропавловската тврдина]] во [[Санкт Петербург]] и протеран во градот [[Саратов]]. Други добиле казни од една до три години и внатрешен прогон од Украина во Русија.<ref name=":0"/> Властите верувале дека активностите на братството се дел од нивната поширока борба со полското благородништво. Царот Николај I напишал: „''Долго време не верувавме дека таква работа се одвива во Украина, но сега нема сомнение за тоа''“. <ref name=":0"/> Службениците на Третиот оддел подготвиле меморандум со цел да го потиснат ширењето на украинофилските идеи, во кој пишувало „''Преку министерот за народно образование, да се предупредат сите оние копи се занимаваат со словенството, антиката и националноста, како и професорите, наставниците и цензорите, дека во своите книги и предавања внимателно избегнуваат какво било споменување на Мала Русија, Полска и други земји потчинети на Русија што може да се разберат во смисла опасна за интегритетот и мирот на царството, а напротив, тие се стремат колку што е можно повеќе да ги насочат сите лекции од науката и историјата кон вистинската лојалност на сите тие племиња кон Русија''.“<ref name=":0"/> Во 1854 година, Уваров му напишал на министерот за внатрешни работи потсетувајќи го на царски декрет во кој се кажува дека „''писателите треба да бидат највнимателни кога се занимаваат со прашањето за малоруската етничка припадност и јазик, за да не биде љубовта кон Мала Русија поважна од наклонетоста кон татковината - царството''“.<ref name=":0"/> === Александар II === Поразот на Русија во [[Кримската војна]] и влошувањето на нејзината меѓународна положба го охрабриле полското општество во неговите барања за претходни слободи. Во јануари 1863 година, [[Полјаци|Полјаците]] повторно [[Јануарско востание|се побуниле]], при што востанието се проширило во украинските провинции на царството и траело повеќе од една година за да се задушат. По востанието следеле репресии врз водачите и учесниците, како и нова кампања за русификација на провинциите анектирани за време на поделбите.<ref name=":0"/> За време на владеењето на [[Александар II]], Русија почнала да го добива карактерот на [[Серуска нација|тројна нација од Големи, Мали и Бели Руси]]. Во раните години на Александар, кон крајот на 1850-тите, митрополитот Јосиф Семашко, кој успеал да ги доведе повеќето од унијатите во царството под надлежност на [[Руска православна црква|руското православие]], забележал нова закана за царскиот режим - хлопоманите. Хлопоманите биле млади полски благородници кои се откажале од својата католичка религија и ја прифатиле православната вера, како и идентитетот на Украинците, како што е Влодимир Антонович, кој го променил своето име во Володимир Антонович. Семашко успеал да го потисне движењето со политизирање.<ref name=":0"/> Во 1859 година, Силвестриј Гоготски, професор на Киевскиот универзитет и клучен водач на панруското движење, предложил формула за спречување на ширењето на украинското движење. Според него, веднаш требало да се преземат мерки за едукација на луѓето од двете страни на Днепар, да се подржи идејата за единство на трите руски племиња бидејќи без тоа единство, многу брзо Русија ќе пропаднала и трето рускиот литературен јазик требало да биде ист за сите во букварите. Верата и јазикот требало да станатобврзувачки елементи.<ref name=":0"/> ==== Валуев циркулар ==== [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|[[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]], издаден од министерот за внатрешни работи на Руското Царство, во кој се наведува дека украинскиот јазик „никогаш не постоел, не постои и не може да постои“.]] Во 1862 година, сите украински неделни училишта, кои во тоа време броеле над 100, биле укинати и забранети. Циркуларот бил насочен главно против украинските интелектуалци и нивните напори да го воведат својот јазик во црквите и училиштата. Циркуларот го насочил вниманието на цензорите кон објавувањето на украински јазик, почнувајќи од дела за тесна група интелектуалци до книжевност за масите. Валуев напишал: „''никогаш не постоел, не постои и не може да постои посебен малоруски јазик“, „т.н. украински јазик''“. [[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]] имал за цел да го спречи распространувањето на публикации на украински јазик помеѓу обичните луѓе и забранил објавување на образовни и религиозни текстови на [[украински јазик]]. Според историчарот Сергиј Плохи, Валуевиот циркуларпостигнал длабоки влијанија врз развојот на украинската култура и идентитет. Кога за првпат бил воведен во 1863 година, триесет и три публикации на украински јазик се појавиле во печат; до 1868 година нивниот број бил намален на еден. Владата ефикасно го запрела развојот на украинскиот јазик и високата култура..<ref name=":0"/> Во [[1861]] година, украинофилите му се обратиле на митрополитот Арсениј Киевски за помош во распространувањето на букварот на Шевченко. Откако се обратиле до владата за совет, Комитетот за цензура препорачал Арсениј да го одбие барањето, тврдејќи дека публикациите на украински јазик би можеле да ја поткопаат државата. Настанот што довел до издавањето на Валуевиот циркулар бил писмо испратено до Третиот оддел на Царскиот канцелар, наводно во име на православни свештеници, со кое се барало забрана за превод на Евангелијата на украински јазик, кое потоа го разгледувал Светиот синод. Писмото потоа било проследено до генералниот губернатор на Киев, Николај Аненков, кој верувал дека доколку единственоста на украинскиот јазик се признае преку преводот, може да се бара автономија и потенцијална независност. Аненков го пријавил своето отворање на царот [[Александар II (Русија)|Александар II]], кој му наложил на шефот на Третиот оддел да се обрати до шефовите на владите. Така, самиот Александар II го сметал мислењето на Анеков за релевантно.<ref name=":0"/> Како резултат на Валуевиот циркулар, плановите за објавување на украинскиот превод на Евангелијата, подготвен од украинскиот културен активист Пилип Морачевски, биле откажани, а сите публикации на украински јазик наменети за масите биле забранети. На Валуевиот циркулар му претходело медиумска кампања организирана од Третиот оддел, предложена од Николај Аненков. ==== Репресија под Александар II ==== [[File:Mikhail Vl. Iuzefovich.jpeg|thumb|Портрет на Михаил Јузефович, еден од главните иницијатори на Емскиот декрет]] Во мај 1875 година, три месеци по острата статија на Николај Ригелман, објавена во „''Руски хералд''“ на Михаил Катков, во која се напаѓал украинофилизмот, заменик-министерот за образование испратил писмо до раководителот на Киевскиот образовен округ, со приложена статија од Ригелман, во кое барал имиња на професори украинофили. Како резултат на писмото, професорот по античка историја, [[Михаило Драхоманов]], бил отпуштен..<ref name=":0"/> Во август 1875 година, Александар II наредил создавање на Специјален совет за да се испита објавувањето на [[украинска книжевност]] и активностите на украинофилите. Советот ги вклучувал раководителот на Третиот оддел, [[Александар Потапов (политичар)|Александар Потапов]], пензионираниот воен офицер [[Михаил Јузефович]], генералниот куратор на Светиот синод и министерот за внатрешни работи и образование.<ref name=":0"/> Разгледувањата на советот започнале во април [[1876]] година, а во записникот од работата на советот стоело: „''Исто така е очигледна крајната цел кон која се насочени украинофилите: тие сега се обидуваат да ги одделат Малорусите преку постепениот, но до одреден степен прецизен метод на раздвојување на малорускиот говор и литература. Дозволувањето создавање на посебна народна литература на украински дијалект би значело воспоставување цврста основа за развој на уверувањето дека отуѓувањето на Украина од Русија би можело да биде можно во иднина''“.<ref name=":0"/> На [[18 мај]] [[1876]] година, Александар II, додека бил на одмор во [[Германија]], потпишал указ подготвен од Специјалниот совет познат како [[Емски указ]]. Указот започнувал со одлуката „''да се стави крај на активноста на украинофилите, која претставува опасност за државата''“. Забраните воведени со Валуевиот циркулар станале трајни, а биле воведени и нови. Указот: * го забранил увозот на сите публикации на украински јазик во царството * го забранил објавувањето не само на религиозни текстови, граматики и книги на украински за обичниот народ, туку и на ''[[Белетристика|убава книжевност]]'' за повисоките општествени слоеви, со цел да се спречи развојот на украинската литература на сите нивоа * постоечките публикации на украински јазик требало да бидат отстранети од училишните библиотеки * забрана на театарски претстави, песни и читање поезија на украински јазик<ref name=":0"/> Александар II исто така наредил репресивни мерки против украинофилските активисти. Михајло Драгоманов и [[Павло Чубински]] биле протерани од Украина, Киевската филијала на Царското географско друштво (центар на интелектуална активност во [[Киев]], како и жариште на украинофилството) била распуштена, весникот ''Киевски телеграф'' бил затворен, а раководителите на образовните окрузи во Киев, [[Харков]] и [[Одеса]] биле задолжени да ги следат сомнителните украинофили и да известуваат за нив. Наставничките позиции во Украина требало да бидат пополнети исклучиво со Руси, додека украинските наставници биле испраќани да предаваат во Русија.<ref name=":0"/> Воведувањето на Валуевиот циркулар и Емскиот указ сериозно го попречило развојот на украинската книжевност во децениите до [[Руска револуција (1905)|Руската револуција од 1905 година]].<ref name=ency/> ==== Москвофилија и русофилија во Австриското Царство ==== [[File:Stauropegion Institute 1886.jpg|thumb|Програма на културни настани од 1886 година испечатена на [[јазичије]] од Ставропигскиотѕ институт, еден од главните органи на [[галициски русофили|галициските русофили]]]] Еден дел од Емскиот указ го разгледувал весникот ''Слово'', објавуван во тогашниот главен град на [[Кралство Галиција и Лодомерија|Австриска Галиција]] — [[Лавов]]. Според указот, Русија требало „''да го поддржува весникот ''Слово'', кој се издава во Галиција со ориентација непријателска кон украинофилите, обезбедувајќи му барем постојана субвенција, макар и мала, без која не би можел да продолжи да постои и би морал да престане со издавање''“. Субвенцијата изнесувала 2.000 гулдени и била лично одобрена од Александар II. По австриската [[Австро-пруска војна|Седумнеделна војна]] со [[Прусија]], кралството било преобразено во двојна монархија, а назначувањето на полски гувернер да управува со Галиција било сфатено од страна на русинската елита како предавство. Весникот ''Слово'' ја промовирал русофилијата и оддалечување од западот. По Седумнеделната војна, рускиот амбасадор во Австрија, Ернст Штакелберг, го советувал министерот за надворешни работи да не ја дели Австрија ниту да започнува медиумска кампања во одбрана на Русините, тврдејќи дека тие самите ќе преминат на нивна страна благодарение на австриската толеранција кон полонизмот.<ref name=":0"/> Движењето не било добро прифатено и многу русофилски личности емигрирале во [[Руска Империја|Руското Царство]], каде што биле пречекани. Сепак, владата претпочитала да ги држи подалеку од немирната деснобрежна Украина и ги насочувала кон северниот [[Холм|холмски]] регион, каде што останала последната група гркокатолици во Руското Царство. Русофилските свештеници и семинаристи, кои биле родени како гркокатолици, но како дел од нивната идеологија, како и поради повисоката плата, преминале во православие, се населиле меѓу преостанатите унијати, ширејќи империјално-руски идентитет и принудувајќи ги да се преобратат. Во 1881 година, 143 од 291 православен свештеник во областа биле поранешни гркокатолици кои преминале поради значително повисоката плата што ја добивале во споредба со онаа во Галиција, како и поради други мотиви.<ref name=":0"/> ===Александар III=== [[Александар III (Русија)|Александар III]] го следел тестаментот на својот татко и продолжил со угнетувачката антиукраинска политика. Неговата влада ја ограничила моќта на локалните власти, намалувајќи ја автономијата на судовите, градските совети и земствата.<ref name=ency3>{{Cite book|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|pages=1839–1842}}</ref> Емсоватас уредба, иако изменета во [[1881]] година за да се дозволат театарски претстави на украински јазик, останала важечка до 1905 година. Појавата на украинскиот професионален театар под водство на [[Марко Кропивницки]], која следела по делумното олабавување на забраната за јазик,<ref>{{Cite web|title=Підписали обмеження щодо використання української мови|date=2020-05-30|url=https://gazeta.ua/articles/history/_pidpisali-obmezhennya-schodo-vikoristannya-ukrayinskoyi-movi/967606|access-date=2025-12-07}}</ref> наскоро предизвикала нов бран репресија од страна на властите. Во 1883 година, Александар Дрентелн, генералниот губернатор на Киев, ги забранил украинските претстави во регионот, а во 1884 година самиот Александар III издал указ со кој се забрануваат театарските претстави на украински јазик во сите „малруски“ губернии. Во сферата на издаваштвото, печатењето на украински речници било дозволено, но оригиналните литературни дела можеле да се печатат само во руски правопис. Во 1888 година, царските власти вовеле забрана за употреба на украинскиот јазик во владините институции и го забраниле крштевањето на деца под украински имиња.<ref name=esu>{{Cite book|title=Заборона української мови|date=12 December 2010 |volume=10 |publisher=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України |isbn=978-966-02-2074-4 |url=https://esu.com.ua/article-17240|access-date=2025-10-07}}</ref> === Николај II === ==== Украинци во Думата ==== [[File:1st Duma Podolskaya gubeniya.jpg|thumb|Етнички украински членови на [[Државна Дума (Руско Царство)|Думата]] претставени од [[Подолска губернија]]]] По [[Крвава недела (1905)|Крвавата недела од 1905 година]] и револуционерните превирања што следеле, [[Николај II (Русија)|Николај II]] издал указ со кој неговите поданици можеле слободно да ја изберат својата религија и, уште поважно, да ја напуштат [[Руската православна црква]] доколку сакаат, без политички последици. Како одговор на тоа, меѓу 100.000 и 150.000 Украинци повторно преминале во унијатство во Холмскиот регион. Регионалните службеници и православното свештенство, кои го посветиле својот живот учејќи ги овие луѓе дека се и православни и Руси, се почувствувале предадени, вклучително и православниот епископ на Холм [[Евлогиј Георгиевски]], кој во писмо до Светиот синод напишал: „''Самата доверба во нашите свештеници е поткопана. Триесет години тие му повторуваа на народот дека Холмската [[Подлашка]] земја секогаш ќе биде православна и руска, а сега народот гледа, напротив, целосно, намерно преземање од страна на непријателите на православната руска кауза во таа земја''“. Генералниот обвинител на Светиот синод бил [[Константин Победоносцев]], кој бил еден од архитектите на политиката на русификација во западните провинции.<ref name=":0"/> На изборите за Првата Дума во 1906 година, украинските провинции на царството избрале шеесет и два пратеници, од кои четириесет и четири се приклучиле на украинскиот парламентарен клуб, чија цел била да ја промовира украинската политичка и културна агенда во престолнината. Рускиот националист [[Михаил Меншиков]] бил разгневен од примерот што го дале Украинците; тој напишал: ''„[[Белоруси|Белорусите]] тргнаа по примерот на хохлите, зборувајќи за свој круг во Државната дума. Постојат и белоруски сепаратисти, гледате. Доволно е да се насмее и мачка''“. За разлика од Украинците и Полјаците, Белорусите не успеале да формираат клуб или округ.<ref name=":0"/> [[Михајло Хрушевски]] подготвил парламентарна резолуција за украинска автономија, но не успеал да ја претстави бидејќи царските власти ја распуштиле Првата Дума на 8 јули 1906 година, само седумдесет и два дена по нејзиното отворање. Царот бил разгневен од постапките на неруските пратеници; во неговиот манифест за распуштање стоело: „''Претставниците на народот, наместо да се посветат на продуктивно законодавство, навлегоа во области надвор од нивната надлежност и започнаа да ги испитуваат дејствијата на локалните власти воспоставени од нас, како и да даваат коментари за несовршеностите на основните закони, кои можат да се изменат само со нашата царска волја''“.<ref name=":0"/> Украинските пратеници повторно се обиделе да ја промовираат украинската автономија во краткотрајната Втора Дума. Сепак, распуштањето на Втората Дума било проследено со промена на изборното законодавство, кое ги фаворизирало големите земјопоседници и го отежнувало изборот на украинофилски пратеници. Ниту во Третата, ниту во Четвртата Дума немало украинска пратеничка група. Затоа, во 1908 година мнозинството во Думата го одбило предлогот за воведување на [[украинскиот јазик]] во училиштата, а во 1909 година повторно ја одбило неговата употреба во судовите. Во февруари 1914 година владата ја забранила прославата во Киев на стогодишнината од раѓањето на [[Тарас Шевченко]].<ref name=":0"/> ==== Сојуз на рускиот народ ==== [[File:Издание Союза Русского народа.jpg|thumb|Публикација од 1909 година на одеската филијала на Сојузот на рускиот народ]] Со цел да се спречи полското благородништво и малите украински земјопоседници да ги монополизираат гласовите за Думата во западните провинции, руските националисти го основале [[Сојуз на рускиот народ|Сојузот на рускиот народ]] во 1905 година. Тој бил топло прифатен од Николај II во декември 1905 година и одиграл клучна улога во мобилизирањето поддршка за монархијата под знамето на национализмот. Според статутот на Сојузот „''доброто на татковината лежи во цврстото зачувување на православието, неограничената руска автократија и националниот начин на живот“'' и „''Сојузот не прави разлика меѓу Великорусите, Белорусите и Малорусите''''“.<ref name=":0"/> Особено Деснобрежна Украина станала главна база на дејствување на Сојузот, со најголема филијала во украинскиот регион [[Волинија]], со центар во Почаевскиот манастир. Она што го објаснува големиот број членови во западните провинции е тоа што, како и во [[Волинија]], локалните ограноци биле водени и координирани од свештеници кои ги вклучувале своите парохијани во Сојузот преку притисок. Еден полициски извештај го опишува тоа: „''Членовите се локални православни парохијани, како и полуписмени и неписмени луѓе од селата, кои самите не покажуваат иницијатива. Раководителите на локалните ограноци внесуваат патриотски чувства кај населението преку разговори со селаните и проповеди со цел да се зајакнат темелите на Русија''“.<ref name=":0"/> Сојузот не само што успеал да привлече многу членови преку претворање на религиозната лојалност во лојалност кон царството и наметнување на [[Серуска нација|сесловенски руски идентитет]] врз украинското селанство, туку бил вкоренет и во економските услови на регионот. Во [[Волинија]] и [[Подолија]] просечниот земјишен посед изнесувал 9 акри, додека во [[Јужна Украина]] бил 40 акри. Пропагандистите на Сојузот ги посочувале главните „''виновници''“ за проблемите на селаните: полските земјопоседници и еврејските посредници на кои им го продавале својот производ. Локалното население верувало дека Сојузот ќе ги заштити нивните економски интереси и затоа ја жртвувале својата идентичност.<ref name=":0"/> ==== Украинското движење ==== Во 1907 година, оние што се спротивставувале на признавањето на украинскиот како посебен јазик објавиле повеќе брошури, напишани од филологот [[Тимофеј Флорински]] и [[Антон Будилович]], иако уште во април 1905 година Императорската академија на науките практично го прифатила украинскиот јазик како посебен.<ref name=":0"/> Руските националистички клубови во метрополата ги нарекувале учесниците во украинското движење „[[Иван Мазепа|мазепинци]]“, што претставувало изразито политичка навреда. Во 1909 година царството свечено ја одбележала двестегодишнината од победата на [[Петар Велики|Петар I]] во [[битка кај Полтава|битката кај Полтава]]. Иронично, најголемиот дел од украинските политички лидери од тоа време, како и некои полски политичари како [[Роман Дмовски]], барале автономија во рамките на федерализирано Руско Царство.<ref name=":0"/> И покрај Револуцијата од 1905 година, многу ограничувања насочени против украинскиот јазик и литературата останале во сила.<ref name=ency/> Иако Емскиот указ [[де факто]] престанал да важи, тој никогаш не бил формално укинат поради противење од страна на царската власт. Во 1910 година кабинетот на [[Пјотр Столипин]] ги забранил украинските издавачки куќи и го забранил читањето предавања на украински јазик.<ref name=esu/> Руските националисти го прикажувале украинското движење како голема закана за руската нација и држава, но исто така укажувале и на неговата слабост: дека било ограничено на студенти и интелектуалци, со мала поддршка кај широките народни маси, особено кај селанството. Во 1905 година украинските активисти постигнале успех на село, отворајќи културни друштва, спроведувајќи кампањи меѓу селаните и издавајќи весник на украински јазик. Но со крајот на активната фаза на Првата руска револуција (1905–1907), украинското влијание на село било значително ограничено од владата, додека рускиот национализам ги зафатил руралните области.<ref name=":0"/> Сепак, влијанието на русификацијата врз земјата било ограничено, бидејќи етничките Руси и русифицираните припадници на повисоките класи биле концентрирани во градовите и индустриските области. Украинскиот јазик продолжил да доминира меѓу селаните, кои сочинувале 95% од населението на Украина под руска власт, при што црковните служби и образованието имале мало влијание врз културата на обичниот народ. Поголема улога во ширењето на русификацијата имала воената служба.<ref name=ency/> ==== Првата светска војна ==== [[File:Appeal to the people of Lviv 1914 09 03.jpg|thumb|Апел до украинските жители на Лавов во пресрет на влегувањето на руските трупи во градот за време на Првата светска војна]] По указот со кој во 1914 година Николај II го забранил украинскиот печат,<ref name=esu/> целото издаваштво на украински јазик во [[Руска Империја|Руското Царство]] било целосно забрането.<ref name=ency/> На [[18 август]] [[1914]] година руските сили ја преминале границата со Австрија. Војната на јужниот дел од фронтот требало еднаш засекогаш да го реши „''руското прашање''“, обединувајќи ги сите „Руси“ под царот. Инвазијата на Австрија од страна на Русија претставувала уникатна можност да се уништат украинските движења во [[Австроунгарија]], со тоа што нивните територии би биле вклучени во Руското Царство.<ref name=":0"/> Во есента 1914 година, регионот Галиција бил ставен под административна власт на рускиот гроф [[Георгиј Бобрински]], кој ја сметал русификацијата за своја главна задача. При преземањето на функцијата тој изјавил: „''Овде ќе го воспоставам рускиот јазик, закон и систем''“. Негов сојузник во оваа нова кампања бил неговиот внук Владимир Бобрински, член на Думата, кој го предводел Галициското добротворно друштво што го поддржувало русофилското движење во Волинија и вршел притисок врз руската влада да го прави истото. Епископот Евлогиј од Холм бил поставен да ја води православната мисија во Галиција и тројцата добиле ретка можност да ги спроведат своите идеи за русификација.<ref name=":0"/> Името на градот [[Лемберг]] брзо било променето во руското Лавов, имињата на улиците и плоштадите во Галиција и [[Буковина]] биле сменети со цел да се промовираат руски културни и политички личности како [[Александар Пушкин]]. Рускиот јазик бил воведен во образовниот систем со цел да го замени украинскиот, а биле организирани и специјални курсеви за локалните наставници за да го совладаат рускиот јазик. Украинските весници биле затворени, а книгите на украински јазик објавени надвор од Руското Царство биле забранети и конфискувани, што фактички го прекинало украинското издаваштво во Галиција и Буковина. Дури и кореспонденцијата на украински јазик била забранета. Украинофилските организации биле затворени, а нивните членови уапсени. Поглаварот на [[Украинска гркокатоличка црква|Украинската гркокатоличка црква]], митрополитот [[Андреј Шептицки]], бил уапсен и испратен во средна Русија, каде што поминал неколку години во прогонство во православен манастир.<ref name=":0"/> Библиотеката на Шевченковото научно друштво била уништена.<ref name=esu/> За разлика од судбината на украинофилските организации, русофилските лидери и организации биле поддржувани и финансирани. Внукот на гувернерот на Галиција, Владимир Бобрински, лично патувал во затворите во новоокупираните региони за да ги ослободи русофилските активисти затворени од австриските власти, кои му помагале во пропагандата во поддршка на „Белиот цар“.<ref name=":0"/> Со цел да се одржи стабилноста зад фронтот и да се спречи губење на територии, врховниот командант [[Големи кнез на Русија Николај Николаевич (1856–1929)|големиот кнез Николај Николаевич]] наредил да се воведат ограничувања на православната мисија во регионот, дозволувајќи му на архиепископот Евлогиј од Холм да презема гркокатолички парохии само ако тие немаат гркокатолички свештеник (бидејќи повеќето избегале или биле уапсени од Австријците). Ова претставувало значајна промена во споредба со наводните 30.000 преминувања во православие во првите недели од окупацијата.<ref name=":0"/> [[Павел Милјуков]], лидерот на Конституционално-демократската партија, не се согласувал со својот сопартиец [[Петар Струве]], кој верувал дека репресијата врз украинското движење во Галиција ќе значи негов крај. Милјуков сметал дека треба да се запознае со литературата на движењето. Тој не верувал дека [[украинско кооперативно движење|украинското кооперативно движење]] може да биде уништено со воена окупација. Затоа изготвил и предложил резолуција до Централниот комитет на својата партија со барање „''да се стави крај на антидржавниот систем на русификација на окупираните територии, повторно да се воспостават затворените национални институции и строго да се почитуваат личните и имотните права на населението''“.<ref name=":0"/> [[Украински национализам|Украинските националисти]] во Руското Царство не можеле да им помогнат на своите сонародници во Галиција и Буковина, бидејќи и самите биле во одбранбена позиција, обидувајќи се да ја докажат својата лојалност кон царството. Уште пред почетокот на војната, руските националисти во [[Киев]] и други градови предупредувале за можноста Украина да се оддели од Русија и да се приклучи кон [[Австроунгарија]]. Со почетокот на војната, властите, водени од тие стравови, ги затвориле украинските публикации како весникот ''Рада'', ги прогонувале украинските организации и активисти и ги нарекувале „мазепинци“.<ref name=":0"/> [[Михајло Хрушевски]] бил уапсен по неговото пристигнување во Киев во ноември 1914 година од руската полиција под обвинение за проавстриски симпатии. „Доказите“ биле наводно пронајдени во неговиот багаж, кој содржел брошура на украински јазик со наслов „''Како царот го лаже народот''“. Сепак, тоа било само формалност, бидејќи наредбата за негово апсење била издадена веднаш по заземањето на Лавов, каде што биле пронајдени фотографии од Хрушевски со украински активисти. Полицијата го сметала за лидер на галициските „мазепинци“ и планирала да го испрати во [[Сибир]], но по интервенција на руската либерална интелигенција бил испратен во градот [[Симбирск]].<ref name=":0"/> [[Николај II]] ја посетил Галиција во 1915 година, при што настанот бил снимен и станал тема на слики и разгледници како симболичен врв на долгата кампања на московските цареви, започната со [[Иван III]], за обединување на земјите на поранешната [[Киевска Русија]] и создавање голема руска нација. Но надежите на руските „''обединители''“ биле брзо разбиени и само еден месец по триумфалниот влез на царот во Лавов, Австријците повторно го презеле градот. Во летото 1915 година, руските националисти во Думата се здружиле со Конституционалните демократи во [[Сојуз од 17 октомври]], кој барал влада одговорна пред народот.<ref name=":0"/> === Револуционерен период и војна за независност === [[File:Budynok Grushevskogo.jpg|thumb|Урнатини од зградата на Хрушевски по гранатирањето на Киев од страна на руските болшевици во 1918 година]] Како реакција на преземањето на власта од страна на [[Болшевици|болшевиците]] на [[7 ноември]] [[1917]] година, по веќе прогласената автономија, [[Украинска Народна Република|Украинската Народна Република]] прогласила целосна независност, барајќи ги провинциите на средна Украина, како и традиционално населени украински територии како [[Харков]], [[Одеса]] и басенот на реката [[Донецк]]. Сепак, поважно е што Централната рада одбила да соработува со новата влада во [[Санкт Петербург|Петроград]]. Додека [[Ленин]] ја гледал Радата како потенцијален сојузник во неговиот напад врз [[Привремена влада|Привремената влада]] и во јуни 1917 година ја признал украинската нација како посебна, неговиот став драстично се променил по преземањето на власта од страна на болшевиците. Болшевиците во Киев се обиделе да ја повторат истата формула што ја користеле во Петроград за да ја преземат контролата, обидувајќи се да добијат мнозинство во Конгресот на советите, но се нашле во малцинство во Киев. Потоа се преселиле во Харков, индустриски центар поблиску до руската граница, каде што го прогласиле создавањето на [[Украинска Советска Социјалистичка Република|Украинската Советска Социјалистичка Република]]. Централната рада одбила да ја признае оваа држава, сметајќи ја за „болшевичка копија“.<ref name=":0"/> Во „Манифестот до украинскиот народ со ултиматум до [[Централна Рада|Централната рада]]“, составен од [[Ленин]], [[Лав Троцки|Троцки]] и [[Сталин]], болшевичките лидери парадоксално истовремено го признавале правото на украинскиот народ на самоопределување и го негирале во име на револуцијата. Бидејќи немал доволно сила во Украина, Ленин испратил руски воени единици кон [[Киев]] предводени од поранешниот шеф на безбедноста на Привремената влада, [[Михаил Муравјов]]. Во јануари 1918 година, неговите трупи започнале напад кон Киев и на почетокот на февруари [[Битка кај Киев (1918)|го зазеле главниот град]] на Украинската Народна Република, испукувајќи 15.000 артилериски гранати врз градот. Топџиите на Муравјов ја гаѓале куќата на Михајло Хрушевски, ја бомбардирале и ја запалиле, при што загинало неговото семејство.<ref name=":0"/> По заземањето на градот, трупите на Муравјов стрелале луѓе на улиците на Киев поради користење на [[украинскиот јазик]], што тие го сметале за доказ за националистичка контрареволуција. Во февруари 1918 година, [[Володимир Затонски]] бил уапсен на улиците на Киев поради тоа што зборувал и пишувал на украински, но бил спасен од погубување благодарение на документ потпишан од Ленин што го носел со себе.<ref name=":0"/> По влегувањето во Киев, Муравјов побарал 5 милиони рубљи за издршка на својата војска и им наредил на своите трупи „''безмилосно да ги уништат сите офицери и кадети, хајдамаци, монархисти и непријатели на револуцијата во Киев''“. Во овој период биле погубени околу 5.000 луѓе осомничени за лојалност кон стариот режим или Централната Рада.<ref name=":0"/> Во јануари 1919 година, [[Бела армија|Белата армија]] формирана во Донскиот регион започнала напад кон Украина под водство на генералот [[Антон Деникин]]. Деникин бил силен поддржувач на неделива Русија, ги мразел болшевиците и го сметал украинското движење за закана, било во Украина или во неговата периферија, во [[Кубањ]], првично населена од [[украински козаци]] кои сакале да се обединат со Украина. Во летото 1918 година, Деникин испратил трупи во Кубањ за да спречи можно преземање на власта од страна на болшевиците или режимот на Скоропадски, а во есента ја распуштил проукраинската [[Кубањска рада]] и ги погубил нејзините лидери.<ref name=":0"/> [[File:To the Inhabitants of Little Russia.jpg|thumb|Апелот на Деникин „''До жителите на Малорусија''“, објавен во весникот ''[[Киевљанин]]'']] Кога Деникин го [[Освојување на Киев од Белата армија|зазел Киев]] во август 1919 година, тврдокорниот руски националист [[Василиј Шулгин]] добил можност да ја спроведе својата визија за украинското прашање во остатокот од Украина. Шулгин бил главниот автор на апелот на Деникин „''До жителите на Малорусија''“, објавен непосредно пред влегувањето на Деникин во [[Киев]]. Во него било прогласено дека рускиот јазик е јазик на државните институции и образовниот систем. Оваа политика претставувала тежок удар за украинското културно движење по неговиот позитивен третман од страна на Централната рада и [[Украинска Држава|режимот на Скоропадски]]. Во Киев и други градови под контрола на Деникин, неговата војска затворала украински весници, училишта и институции. Сите натписи на украински јазик биле заменети со руски, а сопствениците кои се спротивставувале биле заплашувани.<ref name=":0"/> Како што украинските поплаки за нивниот третман и прекршувањето на нивните граѓански и културни права стигнувале до западните земји, кои го поддржувале Деникин, тие се обиделе да го ограничат „''антиукраинскиот жар на командантите на Доброболната армија''“.<ref name=":0"/> ==Советски период== Воведувањето на советската власт во Украина во периодот 1919–1920 година повторно ја зацврстило доминацијата на [[рускиот јазик]] и етничките Руси по краткиот период на украинско возобновување по [[Октомвриска револуција|револуцијата од 1917]] година. Во периодот 1919–1923 година рускиот бил јазик на документите на партиските и државните институции и доминирал во официјалниот печат, книгите и другите публикации. Ситуацијата се променила по [[12-ти Конгрес на Руската комунистичка партија (болшевици)|12-тиот Конгрес на Руската комунистичка партија (болшевици)]], кој ја вовел политиката на [[коренизација]] („индигенизација“). Иако имала цел да ја зајакне партијата на локално ниво, оваа политика била во спротивност со концептот на [[Совети|советски народ]] со заедничко руско наследство. Под [[Јосиф Сталин|Сталин]], коренизацијата била потисната од идејата за обединет [[Советски Сојуз]], каде што конкурентните национални култури повеќе не биле толерирани, а рускиот јазик сè повеќе станувал единствениот официјален јазик на советскиот социјализам.<ref name="CalicNeutatz2011">{{cite book|author1=Marie-Janine Calic|author2=Dietmar Neutatz|author3=Julia Obertreis|title=The Crisis of Socialist Modernity: The Soviet Union and Yugoslavia in the 1970s|url=https://books.google.com/books?id=iPkEFdSDqqEC&pg=PA163|year=2011|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=978-3-525-31042-7|pages=163–4}}</ref> Периодот на [[Колективизација|колективизација]] и [[индустријализација]] довел до широка кампања против „''националистичките отстапувања''“, што во Украина значело крај на политиката на коренизација и напад врз политичката и културната елита. Првиот бран чистки (1929–1934) ја погодил револуционерната генерација во партијата, меѓу кои имало многу поддржувачи на [[Украинизација|украинизацијата]]. Советските власти особено го таргетирале комесарот за образование [[Микола Скрипник]], поради неговата поддршка за реформите на украинскиот јазик; тој извршил самоубиство во 1933 година. [[Сталинови чистки|Следниот бран чистки (1936–1938)]] ја уништил новата политичка генерација, а украинското раководство било заменето со кадри испратени од [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Русија]].<ref name="Magocsi2010">{{cite book|author=Paul Robert Magocsi|title=History of Ukraine - 2nd, Revised Edition: The Land and Its Peoples|url=https://books.google.com/books?id=Z0mKRsElYNkC&pg=PT567|date=18 June 2010|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9879-6|pages=496–7}}</ref> Русификацијата на Украина се засилила во 1938 година под [[Никита Хрушчов]], тогашен секретар на Комунистичката партија на Украина, но била кратко прекината за време на [[Втората светска војна]], кога [[Сили на Оската|силите на Оската]] окупирале големи делови од земјата. По војната, Западна Украина повторно била вклучена во Советскиот Сојуз, а многу истакнати украински интелектуалци биле прогонети или испратени во Сибир. [[Леонид Брежњев]] ја продолжил политиката на русификација.<ref name="Braithwaite2002">{{cite book|author=Rodric Braithwaite|title=Across the Moscow River: The World Turned Upside Down|url=https://archive.org/details/acrossmoscowrive00brai|url-access=registration|year=2002|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-09496-1|page=[https://archive.org/details/acrossmoscowrive00brai/page/168 168]}}</ref> Во 1960-тите години, украинскиот јазик почнал повторно да се користи пошироко, но како одговор советските власти го зголемиле значењето на руското образование. По 1980 година, рускиот јазик станал задолжителен од прво одделение.<ref name="Lewytzkyj1984"/> Во 1990 година [[рускиот јазик]] станал официјален јазик на целиот [[Советски Сојуз]], при што републиките имале право да прогласат сопствени службени јазици.<ref name="Lewytzkyj1984">{{cite book|author=Borys Lewytzkyj|title=Politics and Society in Soviet Ukraine, 1953-1980|url=https://books.google.com/books?id=VTnUONGOPiQC&pg=PA205|date=1 January 1984|publisher=CIUS Press|isbn=978-0-920862-33-9|page=205}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=Nn3xDTiL0PQC&q=%22official+language%22&pg=PA1 Language Policy in the Soviet Union] by [[L.A. Grenoble]]</ref><ref>[http://legal-ussr.narod.ru/data01/tex10935.htm ЗАКОН СССР ОТ 24.04.1990 О ЯЗЫКАХ НАРОДОВ СССР] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508201331/http://legal-ussr.narod.ru/data01/tex10935.htm |date=2016-05-08 }}</ref> === Владимир Ленин === На [[30 декември]] [[1922]] година, денот кога делегатите гласале за создавање на Советскиот Сојуз, [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] започнал да го диктира своето последно дело за националното прашање насловено „''За прашањата на националностите или автономизација''“, во кое се содржл напад врз политиките на Сталин по тоа прашање и критика на правата доделени на републиките со договорот на Унијата како недоволни за да се спречи појавата на руски национализам.<ref name=":0" /> Размислувањето на Ленин за Унијата било вкоренето во неговите идеи за доминантните и угнетените националности кои ги формулирал во периодот на [[Првата светска војна]].<ref name=":0"/> Политиките на Ленин за националностите и неговите ставови кон украинската независност пред октомври 1917 биле дизајнирани да го олеснат падот на Привремената влада, но неговите ставови драстично се променија по болшевичкиот преврат и одбивањето на [[Украинска Народна Република]] да соработува со новата власт во Петроград. Во летото 1917 Ленин ја подигнал својата поддршка за Централната рада против она што го опишувал како великодржавен шовинизам на Привремената влада, но во декември, кога болшевиците дошле на власт, Ленин ја отфрлил декларацијата на Централната рада за правото на самоопределување, обвинувајќи ја за буржоаска политика. [[File:Ukposter.jpg|thumb|Постер на украински јазик од 1921 година кој го промовира регрутирањето на младите во Црвената армија]] Реагирајќи на случувањата во Украина во 1919 година, година во која болшевиците биле протерани од Украина од страна на Антон Деникин и украинските сили и која болшевиците ја нарекле „''суровите лекции од 1919''“, Ленин ја преформулирал болшевичката политика за националностите. Кога болшевиците се вратиле во Украина кон крајот на 1919 година, морало да ги променат своите политики за да ја задржат контролата — фасадата на независна советска Украина била повторно воспоставена, но многумина сметале дека е потребно повеќе за да се смири немирното украинско село. Болшевиците имале поддршка меѓу руската и русифицираната пролетаријат во големите градови, но мал број говорители на украински ги поддржувале. Тие сакале мнозинството украински говорители да се борат под нивно знаме и открилеа дека тие се грижат за Украина и сакаат да бидат адресирани на украински. Сепак, ова создало значителни проблеми бидејќи мал број болшевички комесари го зборувале јазикот. Болшевичката партија во Украина главно била руска или еврејска, при што русифицираните Украинци сочинувале само една четвртина од членството.<ref name=":0"/> Ленин бил подготвен да направи отстапки во однос на јазикот и културата, но се спротивставувл на украинската независност. Во неговото „''Писмо до работниците и селаните на Украина по повод победите над Деникин''“, објавено во јануари 1920 година, Ленин не се обидел да го сокрие фактот дека независноста на Украина не е негов избор и дека ја поддржува „''доброволната унија на народите''“.<ref name=":0"/> Сепак, Ленин избегнувал директен судир околу прашањето за украинската независност со своите нови сојузници во Украина, социјалистичката фракција [[Боротибисти]], која барала целосна независност за Украина. Но, откако Деникин биол поразен, Ленин ја искористил првата можност да го уништи про-независното движење. Во февруари 1920 Ленин подготвил резолуција на Централниот комитет за ликвидација на фракцијата Боротибисти, веќе означена како националистичка организација. Резолуцијата кажувала: „''нивната борба против слоганите за сè поблиска унија со РСФСР (Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република) исто така е спротивна на интересите на пролетаријатот. Целата политика мора да биде насочена систематски и непоколебливо кон претстојната ликвидација на Боротбистите во блиска иднина''“.<ref name=":0"/> Зад сликата на независна украинска република стоела високо централизирана болшевичка партија, чии членови добивале наредби директно од Москва. Како што пишува историчарот [[Сергиј Плохи]]: „''Иако републичките комунистички партии имаа свои централни комитети, тие имаа малку повеќе влијание во прашањата на општата партиска политика отколку регионалните организации во руските провинции''“.<ref name=":0"/> Почнувајќи од август 1920, Сталин сакал Украина и [[Закавкаска ССР]] (федерација на Ерменија, Азербејџан и Грузија) да се приклучат кон руската федерација како автономни републики како [[Башкирска Автономна Советска Социјалистичка Република|Башкирија]] и да бидат целосно потчинети на руската влада во Москва. Сталин морал да се откаже од овие планови поради протестите од идните републики и Ленин, кој инсистирал на создавање федерална унија на еднакви независни републики. Сталин ја наметнувал својата контрола врз бунтовните Украинци и Грузијци не само преку партиски резолуции туку и преку насилство — за време на дебатата, неговиот сојузник Серго Орџоникидзе претепал грузиски социјалист кој се спротивставувал на договорот.<ref name=":0"/> Ленин веруваше дека главната закана за иднината на Советскиот Сојуз не е локалниот национализам, туку „[[Russian nationalism|големорускиот национализам]]“. Како одговор на тепањето на грузиски комунист од страна на [[Григориј Орџоникидзе|Орџоникидзе]], Ленин напишал: „''Грузиецот кој небрежно се однесува кон ова прашање, кој небрежно фрла обвиненија за [[социјален национализам]], кога самиот не е само вистински социјален националист туку и груб големоруски насилник, всушност им штети на интересите на пролетерската класна солидарност''“.<ref name=":0"/> === Јосиф Сталин === ==== Први години ==== На 12-тиот партиски конгрес во април 1923 година, [[Јосиф Сталин]] успешно ја задушил опозицијата од Украинците и Грузијците. [[Крсто Раковски]], шефот на украинската влада, се повикал на белешките на Ленин за националното прашање и предложил дел од овластувањата на централната власт да се пренесат на републиките. Сталин не бил импресиониран и одговори дека ставањето „''на големорускиот пролетаријат во позиција на инфериорност во однос на поранешните угнетени нации е апсурд''“. Раковски наскоро бил отстранет од Украина и испратен во почесен егзил.<ref name=":0"/> Употребата на украинскиот јазик како јазик на администрацијата се соочило со големи пречки во раните 1920-ти, бидејќи партиското членство во Украина во 1924 година било: 45% Руси, 33% Украинци и 14% Евреи. Вториот секретар на Украинскиот централен комитет, [[Дмитриј Лебед]], го промовирал рускиот јазик и култура како карактеристики на градот и погрешно го претставувал украинскиот јазик како карактеристика на селото. Лебед тврдел дека комунистите мора да бидат на страната на пролетаријатот, а не на ситната буржоазија и селанството. Тој бил принуден да ја напушти својата јавна пропаганда пред 12-тиот конгрес, но неговите ставови се прошириле во партиското раководство.<ref name=":0"/> На 27 јули 1923 година [[Совет на народни комесари (Украина)|Советот на народни комесари]] на Украинската Советска Социјалистичка Република усвоил декрет за [[украинизација]] на училиштата и културно-образовните установи, кој наскоро бил проширен за да ја вклучи и државната администрација. Сепак, таа политика наишла на отпор од етничките Руси и русифицираните елементи, и со текот на времето процесот на украинизација се забавила.<ref name=ency/> [[File:Shumskyi na trybuni.JPG|thumb|Александр Шумски држи говор во 1924 година]] Недостатокот на напредок во јазичната [[украинизација]] во градовите, особено меѓу етнички руската или силно русифицираната работничка класа, го загрижувла [[Александар Шумски]], кој во 1920-тите станал комесар за образование на Украина. Во 1925 година, неколку месеци откако Сталин го назначил [[Лазар Каганович]] за раководител на украинската партија, Шумски апелирl до Сталин да започне украинизација на работничката класа и да го замени Каганович со етничкиот Украинец [[Влас Чубар]]. Сталин, како одговор, го поддржаl Каганович, кого го задржаl како противтежа на Шумски. Сталин ги формулирал своите ставови во писмо до украинското Политбиро во април 1926 година, во кое го нападнал Шумски и го обвинил за две главни грешки: првата дека украинизацијата на работничката класа мора да престане, а втората дека украинизацијата во рацете на интелигенцијата најверојатно ќе добие „''карактер на борба за оттурнување на украинската култура и украинското општество од сојузната култура и општество, карактер на борба против руската култура и нејзиното највисоко достигнување — ленинизмот''“. Александр Шумски наскоро бил заменет како комесар за образование од стариот болшевик [[Никола Скрипник]].<ref name=":0"/> Во април 1927 година [[Централен комитет на Комунистичката партија на Украина|Централниот комитет на Комунистичката партија на Украина]] усвоил резолуција која, иако се спротивставувал на доминацијата на руската култура во Украина, го признал „специјалниот статус“ на рускиот јазик во републиката.<ref name=ency/> ==== Средина на 1920-тите до почетокот на 1930-тите ==== {{main|Гладомор}} По консолидирањето на власта од страна на Сталин и кога повеќе не му било потребно да ја зацврстува својата позиција преку културни отстапки кон Украина, неговите ставови кон украинизацијата станале понегативни и КПУ задолжена да го подготви првото големо судење на членови на предреволуционерната интелигенција.<ref name=":0"/> Во 1926 година, [[Јозеф Пилсудски]], стар непријател на болшевиците, дошол на власт во Полска, а авторитарната влада на [[Антанас Сметона]] била воспоставена во Литванија, додека британската влада ги прекинала дипломатските односи со Советскиот Сојуз откако нејзините разузнавачки служби откриле дека Советскиот Сојуз користел трговска компанија како прикритие за шпионажа. Сталин и партиските лидери дискутирале за крајот на мирната коегзистенција со Западот, што довело до страв од војна. Сепак, Тајната полиција известила дека Украинците сè повеќе биле незадоволни од режимот и го очекувале доаѓањето на Белите, Полјаците или украинските националисти, што довело до драстична промена во советската политика за националностите.<ref name=":0"/> [[File:Efremov March 1930.jpg|thumb|Сергиј Јефремов (лево) за време на судењето на „''Сојузот за ослободување на Украина''“ во март 1930 година]] Во есента 1929 година, кога водечките фигури на политиката на ''[[коренизација]]'' биле отстранети од своите позиции, КПУ ги нападнал истакнатите украински академици и образовни работници во јавно експонирано монтирано судење против наводни националисти. 474 лица биле судени и обвинети дека припаѓаат на фиктивниот [[Сојуз за ослободување на Украина]], чии членови наводно заговорничеле со Пилсудски и украинските емигранти за да започнат востание. Четириесет и пет од обвинетите биле прогласени за виновни и осудени на принудна работа до десет години. Меѓу нив бил и потпретседателот на [[Украинска академија на науките|Украинската академија на науките]], [[Сергиј Јефремов]], кој бил осуден на смрт, но казната му била заменета со десет години затвор, каде починал.<ref name=":0"/> Во декември 1930 година, партискиот секретаријат под раководство на Сталин издал резолуција за делата на водечкиот советски сатиричар [[Демијан Бедни]], кој го обвинувал руското селско население за недостиг на ентузијазам кон социјалистичката кауза поради традиционалната руска мрзливост и заостанатост. „''Лажни тонови изразени преку сеопфатно клеветење на Русија и сè руско''“ бил одговорот кон сатиричарот. Во лично писмо до Бедни, Сталин го обвинил за „''клевета против нашиот народ, дискредитирање на СССР, дискредитирање на пролетаријатот на СССР, дискредитирање на рускиот пролетаријат''“.<ref name=":0"/> [[Михајло Хрушевски]], основачот на [[Централна рада]] и лидер на украинската револуција, бил уапсен и протеран во 1931 година и почина под сомнителни околности во Русија во 1934 година. Во декември 1932 година, за време на политичките расправи што подоцна довеле до [[Гладомор|Гладоморот]], Сталин го нападнал [[Никола Скрипник]] поради неболшевичко спроведување на украинизацијата и ја обвинил отпорноста кон присилната колективизација и одземањето на жито на агентите на [[Јозеф Пилсудски]] и украинските националисти. Сталин тврдел дека украинизацијата била преземена од странски агенти и националисти кои го оттурнале украинското селанство од [[Москва]] и го загрозиле комунистичкиот проект на село.<ref name=":0"/> [[Политбиро|Политбирото]] наредило да се запре развојот на националната свест меѓу Украинците надвор од Советска Украина, главно во регионот [[Кубањ]] и во далечноисточните региони каде што постоело значајно украинско население. Оваа одлука довела до затворање на весници, училишта и институции за обука на наставници и до постепена русификација на стотици илјади етнички Украинци.<ref name=":0"/> Сталин исто така ја прекинал практиката големи групи службеници и инженери, кои работеле во сè поголем број институции и претпријатија под сојузните министерства, да го учат украинскиот јазик во рамките на СССР.<ref name=":0"/> Плашејќи се од апсење, Никола Скрипник извршил самоубиство во јули 1933 година. Два месеци претходно, украинскиот поет [[Никола Хвилевој]] се застрелал. Уште во 1926 година, Сталин го нападнал затоа што ги повикувал украинските писатели да се оддалечат од Москва и да се ориентираат кон Европа. Александр Шумски, кого Сталин го обвинил дека го штител Хвилевој, бил уапсен во 1933 година и убиен по наредба на Сталин во 1946 година.<ref name=":0"/> Дури и [[украински правопис|украинскиот правопис]] станал жртва на репресиите на Сталин: во 1933 година комисија предводена од Андриј Ананијович}} го обвинил претходниот правописен систем усвоен во 1928 година дека бил под влијание на буржоаските култури на [[Втора Полска Република|Втората Полска Република]] и [[Чехословачка]] и дека создавал бариери меѓу украинскиот и рускиот јазик. Како резултат на тоа, бил воведен [[Украински правопис (1933)|нов правопис]], кој го приближил правописот на многу зборови до рускиот. Изменет во 1942 година, овој правопис исто така станал задолжителен во [[Источна Галиција|Галиција]], [[Черновечка Област|Буковина]] и [[Закарпатска Област|Закарпатија]] по нивната анексија од Советскиот Сојуз.<ref name=vek>{{Cite web|title=Вектори української орфографії|date=2020-09-13|url=https://tyzhden.ua/vektory-ukrainskoi-orfohrafii/|access-date=2025-12-07}}</ref> Пресвртот на политиката на индигенизација го запрел развојот на неруските јазици и култури токму во момент кога сè поголем број селани, поттикнати од колективизацијата да ги напуштат селата кои ги штителе од јазичниот надзор на царските власти, започнале да мигрираат во градовите. Градовите, во кои рускиот јазик и култура биле поттикнувани, а украинскиот бил потиснуван, довеле до тоа милиони говорители на украински да се претворат во работници што зборуваат руски. [[Сергиј Плохиј]] напишал: „''Во 1930-тите, русификацијата на Украинците се одвиваше со темпо за кое империјалните застапници на една голема руска нација можеа само да сонуваат''“.<ref name=":0"/> ==== Пред Втората светска војна ==== [[File:USSRRepublicsPoster.jpg|thumb|Плакат од сталинистичкиот период кој прикажува стереотипни претставници на главните етнички групи на Советскиот Сојуз како го поздравуваат Сталин на нивните национални јазици; главниот натпис подолу е на руски]] На [[17-ти Конгрес на Сесојузната комунистичка партија (Болшевици)|17-тиот конгрес на Сесојузната комунистичка партија (болшевици)]] во јануари 1934 година, Сталин во својот говор изјавил: „''Во Украина, дури и неодамна, отстапувањето кон украинскиот национализам не претставуваше главна опасност, но кога луѓето престанаа да се борат против него и му дозволија да се развие до степен да се поврзе со интервентите, тоа отстапување стана главна опасност''“.<ref name=":0"> Во јули 1934 година, Централниот комитет одлучил да започне подготовки за државно одбележување на стогодишнината од смртта на [[Александар Пушкин]], поет кој во претходната деценија бил целосно игнориран од официјалните власти. Во јуни 1934 година, часовите по историја кои биле укинати во 1920-тите повторно биле воведени. Неколку месеци претходно, на специјален состанок на [[Политбиро|Политбирото]], Сталин одлучил да се воведе нов дел во историјата, „''Историја на СССР''“, со посебен акцент на Русија: „''во минатото, рускиот народ ги обединуваше другите народи. Сега започна слично обединување''“.<ref name=":0"/> Сталин го замислувал советскиот народ како семејство на народи обединети и водени од Русите. Во повеќе наврати тој ги заменувал поимите „руски“ и „советски“. Во јули 1933 година, кревајќи наздравица на состанок со писатели, Сталин им рекол да „''наздрават за советскиот народ, за најсоветската нација, за народот кој ја изврши револуцијата пред сите други“, „Еднаш му реков на Ленин дека најдобриот народ е рускиот народ, најсоветската нација''“.<ref name=":0"/> Царевите, кои претходно биле анатемизирани од болшевиците, повторно дошле во милост за време на Сталин. Во 1937 година, играниот филм ''[[Петар Велики (филм од 1937 година)|Петар Први]]'' бил прикажан пред јавноста и бил лично одобрен од Сталин. Следната година бил објавен филмот ''[[Александар Невски (филм)|Александар Невски]]'', а во февруари 1939 година операта ''[[Животот за царот]]'' била изведена под новото име [[Иван Сусанин]]. Сепак, Сталин сакал повеќе, па ги задолжил своите соработници да создадат филм за уште еден руски цар, ''[[Иван Грозни (филм од 1944 година)|Иван Грозни]]''.<ref name=":0"/> Легитимирањето на културата и политиката на [[Руското Царство]] од страна на сталинистичкиот режим помогнало да се мобилизира рускиот национализам низ Советскиот Сојуз и ја зацврсти улогата на Русија како водечка советска нација, додека другите републики останале потчинети.<ref name=":0"/> На 30 јануари 1936 година, водечкиот советски весник [[Правда (весник)|Правда]] објавил фотографија на насловната страница на која Јосиф Сталин прегрнува весела млада девојка од [[Бурјати|бурјатскиот народ]]. Статијата на насловната страница била насловена „''Едно семејство на народи''“. Таа го нагласувала руското водство во Советскиот Сојуз: „''Со активна помош на рускиот пролетаријат, Бурјат-Монголија тргна по патот на напредокот''“. Статијата ги славела Русите како водечка советска нација и ги напаѓла оние што ја доведувале во прашање таа улога: „''Народот кој му ги дал на светот таквите генијалци како Ломоносов, Лобачевски, Попов, Пушкин, Чернишевски, Менделеев, и такви гиганти на човештвото како Ленин и Сталин – народ кој ја подготви и ја спроведе Октомвриската социјалистичка револуција под водство на болшевичката партија – таков народ може да се нарече народ на [[Обломовци]] само од некој што не знае за што зборува''“.<ref name=":0"/> Статијата поттикнувала растечко чувство во партијата дека Русите стојат над другите народи во Советскиот Сојуз. Во мај 1936 година, „Правда“ ја пофалил партијата на сите советски народи, ставајќи посебен акцент на Русите: „''Први меѓу овие еднакви се рускиот народ, руските работници и руските трудбеници, чија улога во текот на целата голема пролетерска револуција беше исклучително голема, од првите победи до сегашниот блескав период на развој“''. Во есента 1938 година, списанието „Болшевик“ објавило статија со посебен акцент на рускиот народ: „''Големиот руски народ ја предводи борбата на сите народи на советската земја за среќата на човештвото, за комунизмот''“.<ref name=":0"/> Формулата што ја користела советската пропаганда за да ги дефинира односите меѓу народите била „[[пријателство на народите]]“. Но во односите меѓу режимот и населението, официјалните власти очигледно сметале дека некои народи се попријателски настроени кон државата од други. Во годините пред избувнувањето на [[Втората светска војна]], Сталин ја подготвувал земјата за можна странска инвазија и ги расчистувал граничните области од потенцијални предавници. Етничката припадност, наместо класата, станал нов критериум за предавство. Ако Русите биле сметани за примерни граѓани, тогаш неруските народи со традиционални татковини или значајни дијаспори надвор од СССР биле гледани како потенцијални предавници и станале цел на низа репресивни операции кои кулминирале во [[Голем Терор|Големиот терор]]. Први на списокот биле советските граѓани од германско, полско и јапонско потекло, како и национално свесните Украинци. Помеѓу август 1937 и ноември 1938 година, советскиот режим осудил повеќе од 335.000 лица уапсени во рамките на „''операциите по националност''“, од кои 73% биле погубени.<ref name=":0"/> До 1939 година, СССР веќе долго време престанал да ги смета [[Украинци во Полска|Украинците во Полска]] како мост за ширење на светската револуција, туку со порастот на Германија ги третирала нив, како и Украинците во СССР, како потенцијална закана во случај на германска инвазија. По германското [[Окупација на Чехословачка (1938–1945)|распарчување на Чехословачка]] во 1939 година, нејзиниот источен регион прогласил независност како [[Карпатска Украина]]. Ова создало силен преседан за Сталин, кој не сакал повеќе украински енклави надвор од СССР што би можеле да послужат како мост за идни инвазии. На 24 август, советскиот министер за надворешни работи [[Вјачеслав Молотов]] го потпишал [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот за ненапаѓање]] со германскиот министер [[Јоаким фон Рибентроп]], со фотографии на кои Сталин изгледа задоволен.<ref name=":0"/> За да се подготви и да ги зацврсти територијалните придобивки, Сталин направил отстапки во националната политика. Рехабилитацијата на традиционалниот украински историски наратив започнал неколку години пред [[Втората светска војна]] како дел од обновениот руски царски наратив. Биле вклучени само оние делови од [[Историја на Украина|украинската историја]] што се вклопувале во предреволуционерниот царски наратив, често значително изобличени. Клучен симбол на новиот пристап бил хетманот [[Богдан Хмелницки]], кој претходно бил осудуван во советската книжевност од средината на 1930-тите. Неговата рехабилитација започнала во [[Москва]], а не во [[Киев]], и била спроведена на највисоко ниво.<ref name=":0"/> До летото 1940 година, отстапките кон украинската културна политика повторно станале табу тема. [[Михајл Марченко]], кој бил назначен за нов претседател на [[Универзитет во Лавов|универзитетот во Лавов]] и бил донесен од Киев поради недоверба кон локалната интелигенција, бил разрешен од функцијата и уапсен во јуни 1941 година под обвинение за врски со украинското националистичко подземје.<ref name=":0"/> По невидениот пад на [[Париз]] во 1940 година, Сталин и неговиот тим посветиле многу време на идентификување на потенцијални поддржувачи на германска инвазија врз Украина. Додека Полјаците сè уште биле нелојални кон Москва, тие не биле [[Германофилија|германофили]] — [[Intelligenzaktion|погубувањето на илјадници полски интелектуалци]] било спроведено со мала тајност и било широко познато. Меѓутоа, кај Украинците постоел поинаков став: постарата генерација со носталгија се сеќавала на [[Кралство Галиција и Лодомерија|австриското владеење]], кое им овозможило поголеми можности, додека помладата генерација ги гледала жртвите на Гладоморот и се надевала дека нацистите ќе создадат независна Украина. Поради тоа, украинските националисти станале главна цел на советските окупациски власти. Во мај 1941 година, повеќе од 11.000 Украинци биле депортирани од поранешните полски територии во Сибир.<ref name=":0"/> ==== Од Втората светска војна до 1953 година ==== [[File:Stalin Kyiv.jpg|thumb|Споменик на Сталин со минијатурна копија од [[Московски Кремљ|Московскиот Кремљ]], поставен во Киев за време на советската власт]] Неколку дена по говорот на Молотов, уреден од Сталин, кој бил премногу шокиран да го прочита, со кој била објавена [[Операција Барбароса|инвазијата на Хитлер]] врз Советскиот Сојуз, [[Александар Василевич Александров|Александар Александров]] и [[Василиј Лебедев-Кумач]] ја напишале песната ''[[Света војна (песна)|Света војна]]'', која станала дел од секое советско утринско радио емитување од есента 1941 до 1945 година. Според една теорија, текстот всушност не бил напишан од Лебедев-Кумач, туку од селски учител Александар Боде во 1916 година, при што подоцна биле заменети зборовите „''тевтонски''“ со „''фашистички''“ и „''нашата руска татковина''“ со „''нашата Голема унија''“.<ref name=":0"/> До есента 1941 година, сите неруски провинции во западниот дел на СССР биле изгубени под налетот на германските дивизии кои напредувале кон исток, уништувајќи го отпорот на [[Црвената армија]], составена од многумина со слабо чувство на лојалност кон режимот, од регрути и, во случајот со Украина, од жртви на гладот. Затоа, во следниот говор на Сталин, немало никакво спомнување на неруските народи и војната за него станала исклучиво руска борба.<ref name=":0"/> [[Категорија:Русификација]] [[Категорија:Општествена историја на Украина]] f18vx3o6x7t2qd7yv7ota8k227r7k51 5533113 5533111 2026-04-02T11:01:58Z Тиверополник 1815 /* Од Втората светска војна до 1953 година */ 5533113 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Українськомовні1959—2001.gif|десно|мини|300x300пкс|Процент на говорници на украински јазик меѓу населението на Украина по региони според [[Попис|пописите]] од 1959-2001 година. Во периодот по Втората светска војна, русификацијата на етничките Украинци, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=460660|title=The acceleration of the Ukrainians' assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60's-70's of the XXth century|last=Nadia Kindrachuk|date=2015|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://essuir.sumdu.edu.ua/items/c615a7a1-65e9-47f2-9126-29ff5674d49d|title=Personality Formation in the 1960s–1980s: the Soviet Russification policy|last=Ilnytskyi|first=V.I.|last2=Talalay|first2=Y.O.|date=2025|publisher=Sumy State University|language=uk}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1206098|title=Ukrainian Language in Educational Institutions of the USSR: 1960s–1970s|last=Nadia Kindrachuk|date=2022|publisher=Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika|language=en}}</ref>, како и масовната имиграција на етнички Руси, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412|archive-date=2024-06-29|accessdate=2024-10-02}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Зайончковская Ж.А.|date=2000|title=Миграция населения СССР и России в ХХ веке: эволюция сквозь катаклизмы|url=https://cyberleninka.ru/article/n/migratsiya-naseleniya-sssr-i-rossii-v-hh-veke-evolyutsiya-skvoz-kataklizmy|journal=Проблемы Прогнозирования|issue=4|pages=1–15}}</ref> значително го промениле етничкиот и јазичниот состав на населението на Украина. Промената била особено евидентна во Донбас, каде што говорниците на украински јазик станале малцинство.]] [[Русификација]] '''на [[Украина]]''' ({{Langx|uk|русифікація України or зросійщення України}}; {{Langx|ru|русификация Украины}}) - систем на мерки, дејствија и закони преземени од [[Руска Империја|царските руски]], подоцна [[Советски Сојуз|советските]] и денешните власти на [[Руската Федерација]] за зајакнување на руските национални, политички и јазични позиции во Украина. Како и во другите земји од [[Источна Европа]] историски управувани од руски политички режими, русификацијата во Украина има за цел културна асимилација на местното население и се спроведува преку широк спектар на мерки, вклучувајќи воведување на [[руски јазик]] во училишното образование и државните институции, промоција на мешани бракови, идеолошка, политичка и културна индоктринација, раселување на населението итн. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> == Позадина == [[Податотека:Location_of_Cossack_Hetmanate.png|десно|мини|[[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1654 година во споредба со денешните граници]] Во 1648 година, рутенскиот командант [[Богдан Хмелницки]] започнал вооружено востание против [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]], познато како Хмелничко востание. Ова востание било успешно во ставањето крај на полската власт во Дњепарска Украина, а локалното [[Козаци|козачко]] население го основало [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/politika/2023/07/russia-ukraine-and-poland-the-end-of-a-tragic-triangle?lang=en|title=Russia, Ukraine, and Poland: The End of a Tragic Triangle|last=Nyberg|first=René|date=July 28, 2023|publisher=Carnegie Endowment for Peace}}</ref> До 1654 година, Козачкиот Хетманат контролирал територија која опфаќала голем дел од денешна [[Украина]]. За да го зголемат притисокот врз полските сили, Козаците воделе преговори со [[Царство Русија|Царството Русија]] за да ја добијат нивната поддршка. Ова кулминирало со потпишувањето на Перејаславскиот договор, според кој козачкиот водач Хмелницки обезбедил руска воена поддршка во замена за заклетва на верност кон [[Цар на Русија|царот на Русија]]. <ref name="Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rp.pl/kraj/art5992381-kozaczyzna-rzeczpospolita-moskwa|title=Kozaczyzna, Rzeczpospolita, Moskwa|last=Piotr Kroll|date=August 6, 2012|publisher=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]]|language=pl|trans-title=Cossack Country, the Republic, Moscow}}</ref> Овој договор ја налутило [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Државна Заедница]] и довел до [[Руско-полската војна (1654–1667)|Руско-полската војна]]. Резултирачкото примирје од Андрушово во 1667 година ги дефинирало териториите на секоја држава, каде што Русија добила контрола врз левиот брег на Украина, вклучувајќи го целиот град [[Киев]], а Полска-Литванија ја задржиле својата контрола врз Десниот брег на Украина . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://scalar.fas.harvard.edu/imperiia/a-letter-from-afanasy-ordin-nashchokin-to-feodor-iii-in-regards-to-the-treaty-of-andrusovo|title=A letter from Afanasy Ordin-Nashchokin to Feodor III in regards to the Treaty of Andrusovo|date=June 3, 2018|publisher=Imperiia Project}}</ref> Ова го започнало присуството на Русија во Украина, што во голема мера придонело за процесот на русификација. Според мислењето на научникот [[Владимир Вернадски]] (1863–1945), до 17 век, Московја веќе имала долгогодишна политика за апсорбирање на Украина и рушење на темелите за местниот културен живот. == Руско царство == За да ја осовремени својата држава, [[Петар Велики|Петар I]], првиот руски цар, ангажирал голем број украински интелектуалци, кои ја осмислиле идејата за политички континуитет од [[Киевски Рус|Киев]] до [[Москва]] и го развиле концептот на „[[Мала Русија]]“ (Украина) наспроти „Голема Русија“ ( Московија) како дел од заеднички државен проект. Како резултат на тоа, [[Руска Империја|Руското Царство]] можело да се смета за идеја на Украинците, кои го нагласиле својот симболичен статус како заеднички основачи и сопственици на царството. Сепак, со текот на времето „Мала Русија“ била деградирана на статус на обична покраина, а нејзините елити морале да се задоволат со улогата на регионални администратори. Овој процес кулминирал со укинување на автономијата на [[Козачки Хетманат|Козачкиот Хетманат]] во 1764 година и бил придружен со русификација на местната елита, како и со масовно преселување на [[Руси|етнички Руси]] во украинските земји. <ref>{{Наведено списание|last=[[Mykola Riabchuk]]|date=2022|title=White Skins, Black Languages. Traumatic Experiences of Colonial Subjugation|journal=Istor|issue=89–90|pages=236–237}}</ref> === Петар I и неговите наследници === [[Податотека:Києво-Печерська_Лавра._Друкарня_(XVIII_ст.,_зараз_-_Музей_книги_та_друкарства_України).JPG|мини|Историска печатница на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]], чии активности биле ограничени под власта на Петар I]] Зголеменото ограничување на украинската автономија по [[Битка кај Полтава|битката кај Полтава]] во 1709 година придонело за процесот на русификација. <ref name="ency">{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|pages=2644–2649}}</ref> Во 1720 година, [[Цар|царот]] Петар I издал декрет со кој наредил отстранување на сите малоруски (украински) јазични елементи во теолошката книжевност печатена во малоруските типографски установи. Во 1734 година, царицата [[Ана Ивановна]] издала тајна инструкција до Управниот совет на Хетманската канцеларија предводена од [[Кнез|принцот]] Шаховски, со која му наредила да воведе политика на асимилација меѓу Украинците и Русите преку промоција на мешани бракови. <ref>{{Наведена книга|title=[[Encyclopedia of Ukraine|Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)]]|date=1998|volume=7|page=2604}}</ref> === Катерина Велика === ==== Статус на Козачкиот Хетманат ==== Помеѓу оние кои ѝ помогнале на [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] да се искачи на рускиот престол преку државен удар бил [[Кирил Разумовски]], претседател на Царската академија на науките и хетман на автономната козачка држава, Хетманатот. Плановите на хетманот за козачка Украина биле големи и вклучувале зацврстување на нејзината автономија и институции. Многумина во Хетманатот се надевале на владеењето на Катерина, но наскоро ќе ја реализираат нејзината политика кон нив. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Во есента 1762 година, неколку месеци по доаѓањето на власт на Катерина, еден писар во [[Глухив]], главниот град на Хетманатот, по име Семен Дивович, ја напишал поемата „Разговор помеѓу Голема Русија и Мала Русија“.<blockquote>„Голема Русија:“ Знаеш ли со кого зборуваш или си заборавил? Јас сум Русија, на крајот на краиштата: дали ме игнорираш?“ Мала Русија:<poem> Знам дека си Русија; тоа е и моето име. Зошто ме заплашуваш? Јас самиот се обидувам да се покажам храбар. Не ти се покорив тебе, туку на твојот суверен, Под чие покровителство си роден од твоите предци. Не мисли дека си мој господар: Твојот суверен и мојот е наш заеднички владетел“ </poem></blockquote>Некои историчари ги сметаат овие пасуси како показател дека Хетманатот и оние во него верувале дека се поврзани со Руското Царство не преку заедничка нација или татковина, туку само [[Личен сојуз|преку името и личноста на владетелот]]. ==== Укинување на Хетманатот ==== [[Податотека:Catherine_II_Depicted_during_the_Performance_against_the_Russification_of_Ukraine.jpg|мини|Реинтеграција на упатството на Катерина II до Александар Вјаземски на 9 ноември 2015 година, Денот на украинската книжевност и јазик, во близина на администрацијата на претседателот на Украина. Жена со „зашиена уста“ го држи текстот на упатството.]] Во февруари 1764 година, неколку месеци пред укинувањето на функцијата хетман, Катерина му пишала на генералниот обвинител на Сенатот, принцот [[Александар Вјаземски]]: <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|title=Сборник русского исторического общества. — 1871. — Выпуск 7. — С. 348.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220522093734/https://runivers.ru/bookreader/book482339/#page/386/mode/1up|archive-date=2022-05-22|accessdate=2017-10-12}}</ref> <ref name="svit2">{{Наведена мрежна страница|url=http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|title=Історія України - II. Руїна|last=Krypyakevych|first=Ivan P.|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923025607/http://ruthenia.info/txt/vesna/krypyakevych/1_4.html|archive-date=September 23, 2016}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title="Пам'ятки історичної думки України"|last=Shevchenko|first=Fedir P.|last2=Yakymovych|first2=Bohdan Z.|year=1990|isbn=5-7773-0004-9|location=[[Lviv]]}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://readbookz.com/book/200/7637.html|title=Історія України. Частина І: Від найдавніших часів до кінця XVIII століття -- 2. Остаточна ліквідація царизмом автономного устрою Лівобережжя і Слобожанщини|last=Rybalka|first=Ivan K.|year=1995|location=[[Kharkiv]]|page=448|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916083431/http://readbookz.com/book/200/7637.html|archive-date=September 16, 2016}}</ref> <ref name="pm2">{{Наведена книга|url=http://www.e-reading.club/book.php?book=1021644|title=Коліївщина. Гайдамацьке повстання|last=Mirchuk|first=Petro|year=1768|chapter=2. «Привести до того, щоб Малоросія обрусіла!»|chapter-url=http://www.e-reading.club/chapter.php/1021644/35/Mirchuk_-_Koliivschina._Gaydamacke_povstannya_1768_r..html}}</ref><blockquote>„Мала Русија, Ливонија и Финска се покраини управувани од потврдени привилегии и би било несоодветно да се прекршат со тоа што ќе се укинат сите одеднаш. Да се нарекуваат странски и да се постапува со нив врз таа основа е повеќе од погрешно - би било чиста глупост. Овие покраини, како и Смоленск, треба да се русифицираат што е можно понежно за да престанат да гледаат во шумата како волци. Кога Хетманите ќе исчезнат од Мала Русија, треба да се вложи секој напор да се избрише од сеќавањето тој период и хетманите, а не да се унапреди некого на таа функција.“</blockquote>Во 1764 година, Катерина го повикала Разумовски во [[Санкт Петербург]] и го отстранила од функцијата хетман. Потоа, во ноември, таа објавила декрет со кој официјално го укинала местото на хетман и ја поврзела регионалната влада како Малоруска губернија во Руското Царство. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|title=УКАЗ КАТЕРИНИ II ПРО ЛІКВІДАЦІЮ ГЕТЬМАНСТВА ТА УТВОРЕННЯ МАЛОРОСІЙСЬКОЇ КОЛЕГІЇ|date=March 27, 2008|publisher=Історія та гуманітарні дисципліни|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20151001132320/https://ukrhist.at.ua/publ/17-1-0-248|archive-date=October 1, 2015}}</ref> Овие територии подоцна биле прецртани како Киевска, Черниговска и Новгородско-Северска губернија во царството. По вклучувањето на Хетманатот во составот на Русија, козачките офицери постепено се поврзеле во руската структура, иако честопати со тешкотии бидејќи многумина ја одржувале приврзаноста кон својата традиционална татковина. Сите институции на Хетманатот биле укинати во рок од една деценија. Според историчарот Сергеј Плохи, „укинувањето на Хетманатот и постепеното поништување на неговата институција и воена структура ја заврши идејата за партнерство и еднаквост помеѓу Голема и Мала Русија, замислена од генерации украински интелектуалци“. ==== Програма на Румијанцев ==== По укинувањето на Хетманатот и уништувањето на [[Запорошка Сича|Запорошката Сича]], украинските земји биле подложени на обновениот Колегиум на Мала Русија предводен од [[Петар Румјанцев]]. Колегиумот имал задача да го воведе рускиот јазик како задолжителен јазик во училишното образование и издаваштвото. Наставата во [[Национален универзитет „Киево-Могиланска академија“|Киево-Могиланската академија]] била исто така префрлена на руски јазик. Во втората половина на 18 век, рускиот јазик бил воведен во документацијата на конзисториите, а свештениците биле обврзани да ја користат [[Црковнословенски јазик|руската верзија]] на [[Црковнословенски јазик|црковнословенскиот јазик]] во проповедите . Во 1769 година, Светиот Синод го одбил барањето на [[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]] да дозволи печатење граматички книги на народен украински јазик за местното население. Првично се концентрирала на Левиот брег на Украина и [[Слободска Украина]] а во следните децении русификацијата се проширила и на поранешниот Десен брег, кој бил под полска власт. ==== По полската поделба ==== [[Податотека:Religie_w_I_Rz-plitej_1750.svg|мини|Карта на доминантни религии во Полско-литванската заедница од 1750 година, со унијатите (грко-католиците) прикажани во портокалова боја и православните во зелена боја]] Во 1795 година, по [[Кошќушково востание|Кошќушковото востание]] и последователната [[Трета поделба на Полска|Трета поделба]] на [[Полско-литванска Државна Заедница|Полско-литванската Заедница]], Русија ги контролирала повеќето украински земји освен [[Источна Галиција|украинска Галиција]], која станала дел од [[Хабсбуршка Монархија|Австрија]] за време на [[Прва поделба на Полска|Првата поделба]] во 1772 година. Зголемувањето на руската територија за време на Првата поделба било дефинирано според принципот на воена одбранбеност, но Втората и Третата поделба биле засновани на историски, религиозен и етнички идентитет. За време на Втората поделба, [[Катерина II (Русија)|Катерина II]] наредила да се искова медал со приказ [[Двоглав орел|на двоглавиот орел]] од рускиот царски грб, кој во своите раце држел две карти: едната била од територијата анектирана од Русија од Првата поделба, а другата била територијата од Втората поделба. На медалот биле испишани зборовите: „''Го враќам она што беше откинато''“. Пишувајќи за идниот цар на Русија во нејзините „''Белешки за руската историја''“, Катерина II ги оправдала територијалните добивки на поделбата со историски претензии за време на периодот на [[Киевски Рус|Киевска Русија]]. Ова создало поглед на Полјаците како непријателска нација, а Украинците како братска, што станало поистакнато по [[Опсада на Варшава (1794)|освојувањето на Варшава]] во 1794 година. Дополнително, Катерина користела и религиозно оправдување, тврдејќи дека Русија ги штити оние „''кои ја исповедаат истата вера како нашата, од корупцијата и угнетувањето со кое им се заканува''“, осврнувајќи се на приврзаниците на [[Руска православна црква|руското православие]]. Сепак, православните верници честопати биле малцинство на новоанексираните територии, каде што земјите стекнати по Втората поделба вклучувале 300.000 православни, но и најмалку 2 милиони унијати, а земјите стекнати по Третата поделба речиси и да немале православни верници. За да се справи со ова, Катерина објавила во декрет во април 1794 година дека генералниот гувернер на новоанексираните територии треба да се стреми кон „''најсоодветно искоренување на унијатската вера''“. За да спречи протести и немири, таа исто така обезбедила заштита на православните верници и преобратеници сметајќи ја „''дури и најмалата пречка, угнетување или навреда''“ против нив „''како кривично дело''“. Како резултат на тоа, унијатските цркви брзо исчезнале, а повеќе од 3.500 унијатски цркви биле префрлени на Православната црква во [[Западна Украина|Западна]] и [[Средна Украина]] од 1770-тите до 1790-тите. <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=t124cP06gg0C&pg=284|title=A History of Ukraine: The Land and Its Peoples|last=Magocsi|first=Paul Robert|date=1996|publisher=[[University of Toronto Press]]|isbn=0-8020-7820-6|page=284}}</ref> До 1796 година, речиси и да немало унијатски парохии во Десниот брег на Украина . Сепак, овој напор бил помалку успешен во Средна Белорусија и Волинија, каде што останале 1,4 милиони унијати до крајот на владеењето на Катерина, што е пад од само 600.000 лица од Третата поделба. === Павле I === [[Податотека:Gudovich_Andrey_Ivanovich.jpg|мини|Андреј Гудович, за кој се шпекулирало дека е кандидат за регентство поради обновениот Хетманат во Украина под Павле I]] Доаѓањето на синот на Катерина, [[Павле I (Русија)|Павле,]] на престолот по нејзината смрт во 1796 година првично било гледано во позитивно светло од страна на украинските поддржувачи на [[Автономија|автономијата]], кои се надевале дека новиот монарх, широко познат по антагонизмот кон неговата мајка, ќе ги напушти своите централистички политики. Голем дел од високите функционери на Павле, како што се [[Александар Безбородко]], [[Дмитриј Трошчински]], [[Виктор Кочубеј]] и [[Иван Гудович]], биле од украинско потекло, а кружеле гласини дека царот ќе го обнови Хетманатот под водство на својот втор син, а братот на Гудович ќе служи како [[регент]]. Сепак, овие надежи не се оствариле, бидејќи Павле бил главно загрижен за надворешните работи на земјата и ги продолжил централистичките политики на неговата мајка. <ref name="enc1">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1918}}</ref> Павле ја продолжил практиката на проширување на феудалните поседи, а во 1796 година дозволил поробување на селаните во [[Јужна Украина]]. Сепак, некои промени се случиле во времето на владеењето на новиот монарх: по неговото доаѓање на престолот, тој ги укинал административните реформи на Катерина, заменувајќи ги вицекралствата со губернации и враќајќи елементи на местниот судски систем, и го запрел прогонот на Унијатската црква. Во исто време, обидите на Павле да воведе полициски режим со строга [[цензура]] го направиле многу непопуларен и меѓу обичните луѓе, благородниците и војската, што довело до негово соборување и атентат. === Александар I === Под влијание на круг пријатели и дворјани, меѓу кои и Михаил Сперански и Василиј Каразин, во првите години од своето владеење Александар вовел голем број [[Либерализам|либерални]] реформи. Сепак, како резултат на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], особено по [[Француска инвазија на Русија|француската инвазија на Русија]] и руското учество во [[Војна на Шестата коалиција|Војната на Шестата коалиција]], што резултирало со [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]], новиот цар постепено усвоил реакционерни ставови, што влијаело врз неговата внатрешна политика, особено во однос на Украина. Помеѓу тие политики било воведувањето на воени населби, од кои голем број се наоѓале во украински земји, забраната за [[Слободно ѕидарство|масонство]], укинување на Малоруската губернија и нејзината поделба на Черниговска и Полтавска губернија, укинување на изборите за благородничките судови и местната администрација, распуштањето на Киевската академија и нејзината замена со [[Киевска духовна академија|Киевската духовна академија]], административното потчинување на Десниот брег на Украина на [[Конгресна Полска]] итн. <ref name="enc2">{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|page=1839}}</ref> [[Податотека:Kiev_Theological_Academy.jpg|мини|Новата зграда на Киевската духовна академија, чија изградба започнала за време на Александар I]] Во исто време, администрацијата на Александар зачувала некои елементи на местна автономија во украинските земји, задржувајќи го местото на воен гувернер во Мала Русија и враќајќи го [[Магдебуршки закон|Магдебуршкиот закон]] во [[Киев]]. Царската влада дозволила превозна трговија меѓу украинските земји и [[Западна Европа]], ја прогласила [[Одеса]] за слободно пристаниште и основала нови универзитети во Харков, Нижин и [[Одески национален универзитет|Одеса]]. Владеењето на Александар довело до подем на украинската национална свест, што се покажало меѓу другото преку создавањето на голем број тајни друштва и појавата на патриотски дела како што е ''„Историја на Рутените“''. === Николај I === [[Николај I (Русија)|Николај I]], кој дошол на власт по задушувањето на [[Декабристичко востание|Декабристичкото востание]], вовел реакционерни политики и во надворешната и во внатрешната сфера. Неговата влада направила обид да ги укине сите специфики на Украина со забрана на местните традиции, укинување на Магдебуршкиот закон, поништување на Статутите на Литванија, укинување на Унијатската црква и потиснување на [[Украинско национално движење|украинското национално движење]]. Активирањето на колонијалните политики и неуспехот да се подобрат условите на општото население довеле до појава на селански движења во Украина, најзначајно за време на [[Бунт на Киевските козаци|бунтот на Киевските козаци]] од 1855 година. Во исто време, политиките на Николај оставиле и некои позитивни резултати за развојот на украинската култура, како што се основањето на нови универзитети и создавањето археографски комисии, [[Архив|архиви]] и историски друштва, иако нивните активности биле обележани и со општа реакционерна и антиукраинска политика на владата. <ref>{{Наведена книга|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1994|volume=4|page=1530}}</ref> ==== Русификација под Уваров ==== [[Податотека:Ksavery_Jan_Kaniewski._Partret_grafa_Uvarava_(cropped).jpg|мини|Портрет на грофот Уваров како претседател на [[Руска академија на науките|Царската академија на науките]], 1844 година]] Една недела по падот на Варшава и крајот на [[Ноемвриско востание|Ноемвриското востание]], на [[14 септември]] [[1831]] година, царската влада создала посебно тело познато како Комитет за западните покраини или „Западен комитет“, основано по усна и тајна наредба на Николај и задолжено за „''испитување на разни предлози во врска со покраините вратени од Полска''“. Главната цел на авторитативното тело била брза и целосна интеграција на новите украински покраини во царството. Политиката на русификација што Екатерина ја формулирала за Хетманатот веќе требало да стане официјална политика за новоанексираните територии на Полска со украинско мнозинство. Административните, правните и социјалните мерки биле искористени за усогласување на новите региони со руските покраини. Во 1840-тите, Николај го надгледувал укинувањето на урбаната самоуправа и укинувањето на местниот правен кодекс, кој датира од времето на полско-литванската контрола врз регионот и се користел и во Хетманатот. Важно е што владата вовела и политики за промовирање на културната русификација на регионот. Ова вклучувало создавање на нов историски наратив, воспоставување нови универзитетски и училишни региони и преобраќање на украинските унијати во православие. Одговорноста за наоѓање начини за обединување на различните гранки на рускиот националист и идеолог [[Павел Пестел]], „вистинските Руси“, по Полското востание му припаѓала на министерот за образование на Николај I, [[Сергеј Уваров|грофот Уваров]]. Уваров верувал дека пречките за интегрирање на Украинците од западните провинции во царството се значајни и дека ќе бидат надминати единствено преку идните генерации, пишувајќи му на царот дека „сите славни владетели од Римјаните до Наполеон - оние кои имале намера да ги обединат племињата што ги освоиле со победничкото племе - ги вложиле сите свои надежи и сите плодови од својот труд во идните генерации, наместо во денешната генерација“. Почнувајќи од 1831 година, Уваров започнал да бара автор кој би можел да обезбеди историско оправдување за анексијата и интеграцијата на западните провинции кон царството. Првиот избор на Уваров бил професорот [[Михаил Погодин]], кој бил повикан во ноември 1834 година и го доставил своето дело во 1835 година. Сепак, Погодин не ги задоволил барањата на министерот бидејќи неговата книга ја претставувала историјата на североисточна Русија како посебна и одвоена од онаа на југозападна Русија (Украина), поткопувајќи ја главната цел на проектот за обединување на двете. Како одговор на тоа, Уваров издал посебна награда од 10.000 рубли за секој што би можел да ја претстави историјата на западните провинции како дел од руската историја. Наградата му била доделена на [[Николај Устријалов]], кој во декември 1836 година го претставил првиот том од четиритомното дело кое подоцна ќе биде распространето како стандарден учебник во сите образовни области низ целото царство. Книгата ги оживеало идеите воспоставени за време на владеењето на Катерина од [[Николај Карамзин]] за повторно обединување на Русија и етатистичкиот пристап кон руската историја, кој бил оспорен за време на либералниот [[Александар I (Русија)|Александар I.]] Освен историјата, рускиот јазик и култура биле употребени и како алатки во новата политика на владата за русификација на западните провинции. Рускиот јазик бил воведен како јазик на наставата наместо полскиот, а образовните области и универзитети кои помогнале во популаризацијата на полската култура и јазик на чело со тогашниот министер за образование, украинскиот [[Петро Завадовски]], и неговите полски колеги [[Адам Јежи Чарториски|Јежи Чарториски]] и [[Северин Потоцки]], биле затворени. Во ноември 1833 година, Николај I го одобрил предлогот на Сергеј Уваров за отворање нов универзитет во градот Киев, за кој Пушкин се плашел дека може да падне во полски раце, бидејќи посетителите слушале повеќе полски јазик на улиците отколку руски или украински. Во Киевските провинции имало 43.000 полски благородници и само 1.000 руски. [[Податотека:Франц_де_Мезер_-_Бессарабка,_вид_на_Київський_університет.jpg|мини|Панорама на Киев за време на руското владеење, со Киевскиот универзитет (тогаш познат како Универзитет [[Владимир Велики|Свети Владимир)]] во позадина]] На 15 јули 1834 година, [[Киевски универзитет|новиот универзитет]] го отворил рускиот цар Николај I. Грофот Сергеј Уваров го нарекол универзитетот како „''ментална тврдина''“ чија цел била „''колку што е можно повеќе да ги измазни острите карактеристики по кои полската младина се разликува од руската, а особено да ја потисне идејата за посебна националност меѓу нив, да ги доближи сè поблиску до руските идеи и обичаи, да ги проникне со заедничкиот дух на рускиот народ''“. Во 1832–1833 година, аматерскиот археолог Кондратиј Лохвицки извршил ископувања на [[Златна порта (Киев)|Златната порта]] во Киев. Ископувањата ги посетил самиот цар Николај I, кој му доделил награда и ги финансирал неговите дела. Ископувањата имале за цел да ја прикажат наводната „руска“ историја на градот, кој бил претежно полски; како што пишува историчарот Сергеј Плохи, „''Неговата русификација буквално се одвивала одоздола, бидејќи античките урнатини, точно или неточно датирани од тоа време, се појавиле од под површината''“. ==== Вклучување на Унијатската црква во православната ==== По Полското востание, Руското Царство повторно морало да се справи со прашањето на Унијатската црква, која броела 1,5 милиони следбеници. Кога водачите на полското благородништво во западните провинции издале повик за вооружување во 1830 година, тоа било дочекано со поддршка од многу местни Украинци и унијатски свештеници. Меѓу оние кои целосно го поддржале востанието биле василиските монаси од [[Почаевска лавра|Почаевската лавра]] во [[Волинија]], чија печатница објавила повик до жителите на Украина во кој ги повикувало да ги поддржат Полјаците. Монасите не само што пречекале полска воена единица во манастирот во април 1831 година, туку осум од нив им се придружиле на бунтовниците, јавајќи коњи, додека сè уште биле облечени во своите религиозни облеки. Во септември 1831 година, Николај I потпишал декрет со кој бил распуштен унијатскиот манастир во [[Почаев]] и неговите згради биле предадени на [[Руската православна црква]]. Околу половина од 95-те унијатски манастири што постоеле пред Полското востание во 1830-тите биле затворени по востанието. [[Податотека:BATYUSHKOV(1890)_p363.jpg|мини|Портрет на Јосиф Семашко (во средина) и други свештеници кои работеле на „повторно обединување“ на унијатите со Руската православна црква]] Николај I ги забрзал своите претходни планови за преобраќање на целото унијатско население во православие преку основање на институција за обединување на православните и унијатските цркви. Николај го пронашол совршениот кандидат за задачата во [[Јосиф Семашко]], 29-годишен човек чиј татко бил унијат, но ја изгубил својата парохија поради одбивањето да се преобрати во православие. Иако и самиот бил унијат, Семашко бил импресиониран од величието на православните цркви во [[Санкт Петербург|Петроград]] во споредба со унијатските цркви на кои им недостасувала поддршка од државата или католичките земјопоседници. Јосиф бил испратен да служи како канцеларија на Духовниот колеџ во Санкт Петербург, институција задолжена за надгледување на активностите на римокатоличките и унијатските цркви во царството. Како подготовка за обединување на унијатската и православната црква, Семашко предложил основање на унијатски духовен колеџ кој требало да биде одделен од католичкиот, како и создавање на унијатска [[богословија]] за обука на унијатски свештеници во православен дух. Во 1832 година, по Ноемвриското востание, предлогот на Семашко Унијатскиот духовен колеџ да биде потчинет на православниот синод бил одобрен од Николај I. Промоцијата на Семашко за „православието“ на унијатските парохии се одвивала рака под рака со културната русификација на западните провинции. Тој ги убедувал свештениците да подигнат иконостас во православен стил, да ги заменат старите унијатски богослужбени книги со руски и да пуштат бради. Со воведувањето на рускиот начин на служба, рускиот јазик последователно бил воведен во сфери каде што претходно не бил познат или присутен. <ref name=":0">{{Наведена книга|title=Lost kingdom : a history of Russian nationalism from Ivan the Great to Vladimir Putin|last=Plokhy|first=Serhii|date=6 September 2018|publisher=Penguin Books|isbn=978-0-14-198313-4|oclc=1090811885}}</ref> Семашко, исто така, водел кампања на антиполска пропаганда помеѓу унијатските свештеници, обидувајќи се да го претвори нивниот рутенски (украински) идентитет во руски. Семашко наишол на бројни пречки во својата кампања и ја искористил својата единствена моќ да назначува унијатски свештеници во нивните парохии и да ги отстранува оние што ги сметал за противници на неговата политика, последователно лишувајќи им ги ним и на нивните семејства приходите. Тој интензивно соработувал со граѓанските власти и полицијата за да го скрши отпорот меѓу унијатското свештенство. Во 1835 година, Семашко бил поканет да се придружи на таен владин комитет задолжен за обединување на Унијатската и Православната црква. Две години подоцна, старата идеја на Семашко за потчинување на Унијатската црква на Православниот синод, која царот ја одобрил во 1832 година, била спроведена. Со помош на православните власти и поддршката на цивилната администрација, Семашко свикал Унијатски црковен собор на кој било разгледало тоа прашање. Синодот се одржал во февруари 1839 година. Со помош на властите, Семашко собрал 1.305 изјави од унијатски свештеници во кои ја изјавувале својата подготвеност да се приклучат кон православната црква; сепак, и покрај притисокот од апсења и прогонство, 593 свештеници одбиле да ја потпишат изјавата. На [[12 февруари]] [[1839]] година, синодот го усвоил Законот за Унијата и издал апел до царот подготвен од Семашко, кој ќе резултира со затворање на 1.600 унијатски парохиски убиства и приклучување на 1,5 милиони парохијани, од кои многумина не биле консултирани во телото на царското православие. ==== Репресија врз украинофилите ==== Два дена пред неговата свадба, која била закажана за 30 март 1847 година, украинофилот Микола Костомаров бил уапсен во Киев и испратен во Петроград. Наредбата ја дал грофот [[Алексеј Орлов]], раководител на Третиот оддел на Царската канцеларија - телото одговорно за политички надзор. Украинскиот поет [[Тарас Шевченко]] бил уапсен на 5 април 1847 година и исто така испратен во Петроград. Генералниот губернатор на Киев (во тоа време Подилија и Волинија), Дмитриј Бибиков, тогаш бил во Петроград и известувал за проглас пронајден на ѕидот на една зграда во Киев, на кој пишувало: ''„Браќа! Дојде голем час, час во кој ви е дадена можност да го измиете срамот нанесен врз прашината на нашите предци врз нашата родна Украина, од страна на подлите раце на нашите вечни непријатели. Кој од нас нема да подаде рака за овој голем потфат? Бог и добрите луѓе се со нас! Секогаш лојалните синови на Украина, непријатели на кацапи (навредлив термин за Русите)''.“<ref name=":0"/> Бибиков бил вратен во Киев со наредба да го преземе надзорот врз Киевскиот образовен округ и, на состанок со студентите на универзитетот, дал строго предупредување против „лабаво размислување“ и се заканил: „''Доколку успеам да наведам 5 милиони луѓе (населението на десниот брег на Украина), тогаш ќе ви го направам тоа и вам: или јас ќе пукнам, или сите вие ќе експлодирате''.“<ref name=":0"/> Истрагите на Третиот оддел за активностите на Шевченко и Костомаров откриле постоење на тајна организација позната како [[Братство на Свети Кирил и Методиј]]. Целта на организацијата била создавање доброволна федерација на словенски народи, со Украина во нејзиното јадро. Истрагите за Братството биле завршени во мај 1847 година, кога началникот на Третиот оддел на Царската канцеларија, грофот Алексеј Орлов, му известил на царот: „''Откривањето на словенско, или поточно, украинско-словенско, друштво започна со студент на Киевскиот универзитет, Алексеј Петров''.“<ref name=":0"/> Петров бил сиромашен син на поранешен полициски службеник, кој делел стан во истата зграда со еден од членовите на организацијата и ја пријави групата. [[Податотека:Zakon_bozy_Books_of_the_Genesis_of_the_Ukrainian_People.jpg|мини|Ракопис на Книгите за Битието на украинскиот народ создаден од Костомаров, а подоцна користен во истрагата против Друштвото на Свети Кирил и Методиј]] Историчарите тврдат дека Орлов или намерно или случајно ја потценил заканата што ја претставувало братството, известувајќи го царот дека „''политичкото зло само по себе, за среќа, не успеало да се развие до степен што ги прикажуваат прелиминарните извештаи''“. „Политичкото зло“ на кое се осврнувал Орлов било содржано во ''Книги за Битието на украинскиот народ'', кои предвидувале создавање на словенска конфедерација врз основа на принципот на народно претставување, без место за царот. Книгите ги карактеризирале [[Украинци|Украинците]] како различни и од [[Руси|Русите]] и од [[Полјаци|Полјаците]] и ги сметале за предодредени да ја водат идната словенска федерација, бидејќи, за разлика од Русите, кои биле доминирани од автократски цар и Полјаците, кои имале доминантна каста на благородни земјопоседници, Украинците биле нација која ги негувала своите демократски козачки традиции.<ref name=":0"/> Орлов дал препорааа за кзнување на „украинофилите“ - термин што го измислил за да се однесува на основните членови на Братството - преку затворање, внатрешен егзил и принудна воена служба. Иако властите не верувале дека Шевченко е член на друштвото, тие биле длабоко вознемирени од неговите стихови вои ја возвишувале Украина и го напаѓале царот за експлоатација на неговата татковина. Орлов бил загрижен и за влијанието на неговото величење на козачките традиции на Украина: „''Заедно со омилените песни, можеби биле посеани и последователно вкоренети идеи во Мала Русија за наводно среќните времиња на хетманите, среќата од враќањето на тие времиња и капацитетот на Украина да постои како посебна држава''.“<ref name=":0"/> Властите го објавиле постоењето на Братството на Светите Кирил и Методиј, како и казната која им била изречена на неговите членови. Костомаров, клучната фигура, бил затворен во [[Петропавловска тврдина|Петропавловската тврдина]] во [[Санкт Петербург]] и протеран во градот [[Саратов]]. Други добиле казни од една до три години и внатрешен прогон од Украина во Русија.<ref name=":0"/> Властите верувале дека активностите на братството се дел од нивната поширока борба со полското благородништво. Царот Николај I напишал: „''Долго време не верувавме дека таква работа се одвива во Украина, но сега нема сомнение за тоа''“. <ref name=":0"/> Службениците на Третиот оддел подготвиле меморандум со цел да го потиснат ширењето на украинофилските идеи, во кој пишувало „''Преку министерот за народно образование, да се предупредат сите оние копи се занимаваат со словенството, антиката и националноста, како и професорите, наставниците и цензорите, дека во своите книги и предавања внимателно избегнуваат какво било споменување на Мала Русија, Полска и други земји потчинети на Русија што може да се разберат во смисла опасна за интегритетот и мирот на царството, а напротив, тие се стремат колку што е можно повеќе да ги насочат сите лекции од науката и историјата кон вистинската лојалност на сите тие племиња кон Русија''.“<ref name=":0"/> Во 1854 година, Уваров му напишал на министерот за внатрешни работи потсетувајќи го на царски декрет во кој се кажува дека „''писателите треба да бидат највнимателни кога се занимаваат со прашањето за малоруската етничка припадност и јазик, за да не биде љубовта кон Мала Русија поважна од наклонетоста кон татковината - царството''“.<ref name=":0"/> === Александар II === Поразот на Русија во [[Кримската војна]] и влошувањето на нејзината меѓународна положба го охрабриле полското општество во неговите барања за претходни слободи. Во јануари 1863 година, [[Полјаци|Полјаците]] повторно [[Јануарско востание|се побуниле]], при што востанието се проширило во украинските провинции на царството и траело повеќе од една година за да се задушат. По востанието следеле репресии врз водачите и учесниците, како и нова кампања за русификација на провинциите анектирани за време на поделбите.<ref name=":0"/> За време на владеењето на [[Александар II]], Русија почнала да го добива карактерот на [[Серуска нација|тројна нација од Големи, Мали и Бели Руси]]. Во раните години на Александар, кон крајот на 1850-тите, митрополитот Јосиф Семашко, кој успеал да ги доведе повеќето од унијатите во царството под надлежност на [[Руска православна црква|руското православие]], забележал нова закана за царскиот режим - хлопоманите. Хлопоманите биле млади полски благородници кои се откажале од својата католичка религија и ја прифатиле православната вера, како и идентитетот на Украинците, како што е Влодимир Антонович, кој го променил своето име во Володимир Антонович. Семашко успеал да го потисне движењето со политизирање.<ref name=":0"/> Во 1859 година, Силвестриј Гоготски, професор на Киевскиот универзитет и клучен водач на панруското движење, предложил формула за спречување на ширењето на украинското движење. Според него, веднаш требало да се преземат мерки за едукација на луѓето од двете страни на Днепар, да се подржи идејата за единство на трите руски племиња бидејќи без тоа единство, многу брзо Русија ќе пропаднала и трето рускиот литературен јазик требало да биде ист за сите во букварите. Верата и јазикот требало да станатобврзувачки елементи.<ref name=":0"/> ==== Валуев циркулар ==== [[File:Валуєвський циркуляр. Valuev Circular.jpg|thumb|[[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]], издаден од министерот за внатрешни работи на Руското Царство, во кој се наведува дека украинскиот јазик „никогаш не постоел, не постои и не може да постои“.]] Во 1862 година, сите украински неделни училишта, кои во тоа време броеле над 100, биле укинати и забранети. Циркуларот бил насочен главно против украинските интелектуалци и нивните напори да го воведат својот јазик во црквите и училиштата. Циркуларот го насочил вниманието на цензорите кон објавувањето на украински јазик, почнувајќи од дела за тесна група интелектуалци до книжевност за масите. Валуев напишал: „''никогаш не постоел, не постои и не може да постои посебен малоруски јазик“, „т.н. украински јазик''“. [[Валуев циркулар|Валуевиот циркулар]] имал за цел да го спречи распространувањето на публикации на украински јазик помеѓу обичните луѓе и забранил објавување на образовни и религиозни текстови на [[украински јазик]]. Според историчарот Сергиј Плохи, Валуевиот циркуларпостигнал длабоки влијанија врз развојот на украинската култура и идентитет. Кога за првпат бил воведен во 1863 година, триесет и три публикации на украински јазик се појавиле во печат; до 1868 година нивниот број бил намален на еден. Владата ефикасно го запрела развојот на украинскиот јазик и високата култура..<ref name=":0"/> Во [[1861]] година, украинофилите му се обратиле на митрополитот Арсениј Киевски за помош во распространувањето на букварот на Шевченко. Откако се обратиле до владата за совет, Комитетот за цензура препорачал Арсениј да го одбие барањето, тврдејќи дека публикациите на украински јазик би можеле да ја поткопаат државата. Настанот што довел до издавањето на Валуевиот циркулар бил писмо испратено до Третиот оддел на Царскиот канцелар, наводно во име на православни свештеници, со кое се барало забрана за превод на Евангелијата на украински јазик, кое потоа го разгледувал Светиот синод. Писмото потоа било проследено до генералниот губернатор на Киев, Николај Аненков, кој верувал дека доколку единственоста на украинскиот јазик се признае преку преводот, може да се бара автономија и потенцијална независност. Аненков го пријавил своето отворање на царот [[Александар II (Русија)|Александар II]], кој му наложил на шефот на Третиот оддел да се обрати до шефовите на владите. Така, самиот Александар II го сметал мислењето на Анеков за релевантно.<ref name=":0"/> Како резултат на Валуевиот циркулар, плановите за објавување на украинскиот превод на Евангелијата, подготвен од украинскиот културен активист Пилип Морачевски, биле откажани, а сите публикации на украински јазик наменети за масите биле забранети. На Валуевиот циркулар му претходело медиумска кампања организирана од Третиот оддел, предложена од Николај Аненков. ==== Репресија под Александар II ==== [[File:Mikhail Vl. Iuzefovich.jpeg|thumb|Портрет на Михаил Јузефович, еден од главните иницијатори на Емскиот декрет]] Во мај 1875 година, три месеци по острата статија на Николај Ригелман, објавена во „''Руски хералд''“ на Михаил Катков, во која се напаѓал украинофилизмот, заменик-министерот за образование испратил писмо до раководителот на Киевскиот образовен округ, со приложена статија од Ригелман, во кое барал имиња на професори украинофили. Како резултат на писмото, професорот по античка историја, [[Михаило Драхоманов]], бил отпуштен..<ref name=":0"/> Во август 1875 година, Александар II наредил создавање на Специјален совет за да се испита објавувањето на [[украинска книжевност]] и активностите на украинофилите. Советот ги вклучувал раководителот на Третиот оддел, [[Александар Потапов (политичар)|Александар Потапов]], пензионираниот воен офицер [[Михаил Јузефович]], генералниот куратор на Светиот синод и министерот за внатрешни работи и образование.<ref name=":0"/> Разгледувањата на советот започнале во април [[1876]] година, а во записникот од работата на советот стоело: „''Исто така е очигледна крајната цел кон која се насочени украинофилите: тие сега се обидуваат да ги одделат Малорусите преку постепениот, но до одреден степен прецизен метод на раздвојување на малорускиот говор и литература. Дозволувањето создавање на посебна народна литература на украински дијалект би значело воспоставување цврста основа за развој на уверувањето дека отуѓувањето на Украина од Русија би можело да биде можно во иднина''“.<ref name=":0"/> На [[18 мај]] [[1876]] година, Александар II, додека бил на одмор во [[Германија]], потпишал указ подготвен од Специјалниот совет познат како [[Емски указ]]. Указот започнувал со одлуката „''да се стави крај на активноста на украинофилите, која претставува опасност за државата''“. Забраните воведени со Валуевиот циркулар станале трајни, а биле воведени и нови. Указот: * го забранил увозот на сите публикации на украински јазик во царството * го забранил објавувањето не само на религиозни текстови, граматики и книги на украински за обичниот народ, туку и на ''[[Белетристика|убава книжевност]]'' за повисоките општествени слоеви, со цел да се спречи развојот на украинската литература на сите нивоа * постоечките публикации на украински јазик требало да бидат отстранети од училишните библиотеки * забрана на театарски претстави, песни и читање поезија на украински јазик<ref name=":0"/> Александар II исто така наредил репресивни мерки против украинофилските активисти. Михајло Драгоманов и [[Павло Чубински]] биле протерани од Украина, Киевската филијала на Царското географско друштво (центар на интелектуална активност во [[Киев]], како и жариште на украинофилството) била распуштена, весникот ''Киевски телеграф'' бил затворен, а раководителите на образовните окрузи во Киев, [[Харков]] и [[Одеса]] биле задолжени да ги следат сомнителните украинофили и да известуваат за нив. Наставничките позиции во Украина требало да бидат пополнети исклучиво со Руси, додека украинските наставници биле испраќани да предаваат во Русија.<ref name=":0"/> Воведувањето на Валуевиот циркулар и Емскиот указ сериозно го попречило развојот на украинската книжевност во децениите до [[Руска револуција (1905)|Руската револуција од 1905 година]].<ref name=ency/> ==== Москвофилија и русофилија во Австриското Царство ==== [[File:Stauropegion Institute 1886.jpg|thumb|Програма на културни настани од 1886 година испечатена на [[јазичије]] од Ставропигскиотѕ институт, еден од главните органи на [[галициски русофили|галициските русофили]]]] Еден дел од Емскиот указ го разгледувал весникот ''Слово'', објавуван во тогашниот главен град на [[Кралство Галиција и Лодомерија|Австриска Галиција]] — [[Лавов]]. Според указот, Русија требало „''да го поддржува весникот ''Слово'', кој се издава во Галиција со ориентација непријателска кон украинофилите, обезбедувајќи му барем постојана субвенција, макар и мала, без која не би можел да продолжи да постои и би морал да престане со издавање''“. Субвенцијата изнесувала 2.000 гулдени и била лично одобрена од Александар II. По австриската [[Австро-пруска војна|Седумнеделна војна]] со [[Прусија]], кралството било преобразено во двојна монархија, а назначувањето на полски гувернер да управува со Галиција било сфатено од страна на русинската елита како предавство. Весникот ''Слово'' ја промовирал русофилијата и оддалечување од западот. По Седумнеделната војна, рускиот амбасадор во Австрија, Ернст Штакелберг, го советувал министерот за надворешни работи да не ја дели Австрија ниту да започнува медиумска кампања во одбрана на Русините, тврдејќи дека тие самите ќе преминат на нивна страна благодарение на австриската толеранција кон полонизмот.<ref name=":0"/> Движењето не било добро прифатено и многу русофилски личности емигрирале во [[Руска Империја|Руското Царство]], каде што биле пречекани. Сепак, владата претпочитала да ги држи подалеку од немирната деснобрежна Украина и ги насочувала кон северниот [[Холм|холмски]] регион, каде што останала последната група гркокатолици во Руското Царство. Русофилските свештеници и семинаристи, кои биле родени како гркокатолици, но како дел од нивната идеологија, како и поради повисоката плата, преминале во православие, се населиле меѓу преостанатите унијати, ширејќи империјално-руски идентитет и принудувајќи ги да се преобратат. Во 1881 година, 143 од 291 православен свештеник во областа биле поранешни гркокатолици кои преминале поради значително повисоката плата што ја добивале во споредба со онаа во Галиција, како и поради други мотиви.<ref name=":0"/> ===Александар III=== [[Александар III (Русија)|Александар III]] го следел тестаментот на својот татко и продолжил со угнетувачката антиукраинска политика. Неговата влада ја ограничила моќта на локалните власти, намалувајќи ја автономијата на судовите, градските совети и земствата.<ref name=ency3>{{Cite book|title=Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II)|date=1996|volume=5|pages=1839–1842}}</ref> Емсоватас уредба, иако изменета во [[1881]] година за да се дозволат театарски претстави на украински јазик, останала важечка до 1905 година. Појавата на украинскиот професионален театар под водство на [[Марко Кропивницки]], која следела по делумното олабавување на забраната за јазик,<ref>{{Cite web|title=Підписали обмеження щодо використання української мови|date=2020-05-30|url=https://gazeta.ua/articles/history/_pidpisali-obmezhennya-schodo-vikoristannya-ukrayinskoyi-movi/967606|access-date=2025-12-07}}</ref> наскоро предизвикала нов бран репресија од страна на властите. Во 1883 година, Александар Дрентелн, генералниот губернатор на Киев, ги забранил украинските претстави во регионот, а во 1884 година самиот Александар III издал указ со кој се забрануваат театарските претстави на украински јазик во сите „малруски“ губернии. Во сферата на издаваштвото, печатењето на украински речници било дозволено, но оригиналните литературни дела можеле да се печатат само во руски правопис. Во 1888 година, царските власти вовеле забрана за употреба на украинскиот јазик во владините институции и го забраниле крштевањето на деца под украински имиња.<ref name=esu>{{Cite book|title=Заборона української мови|date=12 December 2010 |volume=10 |publisher=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України |isbn=978-966-02-2074-4 |url=https://esu.com.ua/article-17240|access-date=2025-10-07}}</ref> === Николај II === ==== Украинци во Думата ==== [[File:1st Duma Podolskaya gubeniya.jpg|thumb|Етнички украински членови на [[Државна Дума (Руско Царство)|Думата]] претставени од [[Подолска губернија]]]] По [[Крвава недела (1905)|Крвавата недела од 1905 година]] и револуционерните превирања што следеле, [[Николај II (Русија)|Николај II]] издал указ со кој неговите поданици можеле слободно да ја изберат својата религија и, уште поважно, да ја напуштат [[Руската православна црква]] доколку сакаат, без политички последици. Како одговор на тоа, меѓу 100.000 и 150.000 Украинци повторно преминале во унијатство во Холмскиот регион. Регионалните службеници и православното свештенство, кои го посветиле својот живот учејќи ги овие луѓе дека се и православни и Руси, се почувствувале предадени, вклучително и православниот епископ на Холм [[Евлогиј Георгиевски]], кој во писмо до Светиот синод напишал: „''Самата доверба во нашите свештеници е поткопана. Триесет години тие му повторуваа на народот дека Холмската [[Подлашка]] земја секогаш ќе биде православна и руска, а сега народот гледа, напротив, целосно, намерно преземање од страна на непријателите на православната руска кауза во таа земја''“. Генералниот обвинител на Светиот синод бил [[Константин Победоносцев]], кој бил еден од архитектите на политиката на русификација во западните провинции.<ref name=":0"/> На изборите за Првата Дума во 1906 година, украинските провинции на царството избрале шеесет и два пратеници, од кои четириесет и четири се приклучиле на украинскиот парламентарен клуб, чија цел била да ја промовира украинската политичка и културна агенда во престолнината. Рускиот националист [[Михаил Меншиков]] бил разгневен од примерот што го дале Украинците; тој напишал: ''„[[Белоруси|Белорусите]] тргнаа по примерот на хохлите, зборувајќи за свој круг во Државната дума. Постојат и белоруски сепаратисти, гледате. Доволно е да се насмее и мачка''“. За разлика од Украинците и Полјаците, Белорусите не успеале да формираат клуб или округ.<ref name=":0"/> [[Михајло Хрушевски]] подготвил парламентарна резолуција за украинска автономија, но не успеал да ја претстави бидејќи царските власти ја распуштиле Првата Дума на 8 јули 1906 година, само седумдесет и два дена по нејзиното отворање. Царот бил разгневен од постапките на неруските пратеници; во неговиот манифест за распуштање стоело: „''Претставниците на народот, наместо да се посветат на продуктивно законодавство, навлегоа во области надвор од нивната надлежност и започнаа да ги испитуваат дејствијата на локалните власти воспоставени од нас, како и да даваат коментари за несовршеностите на основните закони, кои можат да се изменат само со нашата царска волја''“.<ref name=":0"/> Украинските пратеници повторно се обиделе да ја промовираат украинската автономија во краткотрајната Втора Дума. Сепак, распуштањето на Втората Дума било проследено со промена на изборното законодавство, кое ги фаворизирало големите земјопоседници и го отежнувало изборот на украинофилски пратеници. Ниту во Третата, ниту во Четвртата Дума немало украинска пратеничка група. Затоа, во 1908 година мнозинството во Думата го одбило предлогот за воведување на [[украинскиот јазик]] во училиштата, а во 1909 година повторно ја одбило неговата употреба во судовите. Во февруари 1914 година владата ја забранила прославата во Киев на стогодишнината од раѓањето на [[Тарас Шевченко]].<ref name=":0"/> ==== Сојуз на рускиот народ ==== [[File:Издание Союза Русского народа.jpg|thumb|Публикација од 1909 година на одеската филијала на Сојузот на рускиот народ]] Со цел да се спречи полското благородништво и малите украински земјопоседници да ги монополизираат гласовите за Думата во западните провинции, руските националисти го основале [[Сојуз на рускиот народ|Сојузот на рускиот народ]] во 1905 година. Тој бил топло прифатен од Николај II во декември 1905 година и одиграл клучна улога во мобилизирањето поддршка за монархијата под знамето на национализмот. Според статутот на Сојузот „''доброто на татковината лежи во цврстото зачувување на православието, неограничената руска автократија и националниот начин на живот“'' и „''Сојузот не прави разлика меѓу Великорусите, Белорусите и Малорусите''''“.<ref name=":0"/> Особено Деснобрежна Украина станала главна база на дејствување на Сојузот, со најголема филијала во украинскиот регион [[Волинија]], со центар во Почаевскиот манастир. Она што го објаснува големиот број членови во западните провинции е тоа што, како и во [[Волинија]], локалните ограноци биле водени и координирани од свештеници кои ги вклучувале своите парохијани во Сојузот преку притисок. Еден полициски извештај го опишува тоа: „''Членовите се локални православни парохијани, како и полуписмени и неписмени луѓе од селата, кои самите не покажуваат иницијатива. Раководителите на локалните ограноци внесуваат патриотски чувства кај населението преку разговори со селаните и проповеди со цел да се зајакнат темелите на Русија''“.<ref name=":0"/> Сојузот не само што успеал да привлече многу членови преку претворање на религиозната лојалност во лојалност кон царството и наметнување на [[Серуска нација|сесловенски руски идентитет]] врз украинското селанство, туку бил вкоренет и во економските услови на регионот. Во [[Волинија]] и [[Подолија]] просечниот земјишен посед изнесувал 9 акри, додека во [[Јужна Украина]] бил 40 акри. Пропагандистите на Сојузот ги посочувале главните „''виновници''“ за проблемите на селаните: полските земјопоседници и еврејските посредници на кои им го продавале својот производ. Локалното население верувало дека Сојузот ќе ги заштити нивните економски интереси и затоа ја жртвувале својата идентичност.<ref name=":0"/> ==== Украинското движење ==== Во 1907 година, оние што се спротивставувале на признавањето на украинскиот како посебен јазик објавиле повеќе брошури, напишани од филологот [[Тимофеј Флорински]] и [[Антон Будилович]], иако уште во април 1905 година Императорската академија на науките практично го прифатила украинскиот јазик како посебен.<ref name=":0"/> Руските националистички клубови во метрополата ги нарекувале учесниците во украинското движење „[[Иван Мазепа|мазепинци]]“, што претставувало изразито политичка навреда. Во 1909 година царството свечено ја одбележала двестегодишнината од победата на [[Петар Велики|Петар I]] во [[битка кај Полтава|битката кај Полтава]]. Иронично, најголемиот дел од украинските политички лидери од тоа време, како и некои полски политичари како [[Роман Дмовски]], барале автономија во рамките на федерализирано Руско Царство.<ref name=":0"/> И покрај Револуцијата од 1905 година, многу ограничувања насочени против украинскиот јазик и литературата останале во сила.<ref name=ency/> Иако Емскиот указ [[де факто]] престанал да важи, тој никогаш не бил формално укинат поради противење од страна на царската власт. Во 1910 година кабинетот на [[Пјотр Столипин]] ги забранил украинските издавачки куќи и го забранил читањето предавања на украински јазик.<ref name=esu/> Руските националисти го прикажувале украинското движење како голема закана за руската нација и држава, но исто така укажувале и на неговата слабост: дека било ограничено на студенти и интелектуалци, со мала поддршка кај широките народни маси, особено кај селанството. Во 1905 година украинските активисти постигнале успех на село, отворајќи културни друштва, спроведувајќи кампањи меѓу селаните и издавајќи весник на украински јазик. Но со крајот на активната фаза на Првата руска револуција (1905–1907), украинското влијание на село било значително ограничено од владата, додека рускиот национализам ги зафатил руралните области.<ref name=":0"/> Сепак, влијанието на русификацијата врз земјата било ограничено, бидејќи етничките Руси и русифицираните припадници на повисоките класи биле концентрирани во градовите и индустриските области. Украинскиот јазик продолжил да доминира меѓу селаните, кои сочинувале 95% од населението на Украина под руска власт, при што црковните служби и образованието имале мало влијание врз културата на обичниот народ. Поголема улога во ширењето на русификацијата имала воената служба.<ref name=ency/> ==== Првата светска војна ==== [[File:Appeal to the people of Lviv 1914 09 03.jpg|thumb|Апел до украинските жители на Лавов во пресрет на влегувањето на руските трупи во градот за време на Првата светска војна]] По указот со кој во 1914 година Николај II го забранил украинскиот печат,<ref name=esu/> целото издаваштво на украински јазик во [[Руска Империја|Руското Царство]] било целосно забрането.<ref name=ency/> На [[18 август]] [[1914]] година руските сили ја преминале границата со Австрија. Војната на јужниот дел од фронтот требало еднаш засекогаш да го реши „''руското прашање''“, обединувајќи ги сите „Руси“ под царот. Инвазијата на Австрија од страна на Русија претставувала уникатна можност да се уништат украинските движења во [[Австроунгарија]], со тоа што нивните територии би биле вклучени во Руското Царство.<ref name=":0"/> Во есента 1914 година, регионот Галиција бил ставен под административна власт на рускиот гроф [[Георгиј Бобрински]], кој ја сметал русификацијата за своја главна задача. При преземањето на функцијата тој изјавил: „''Овде ќе го воспоставам рускиот јазик, закон и систем''“. Негов сојузник во оваа нова кампања бил неговиот внук Владимир Бобрински, член на Думата, кој го предводел Галициското добротворно друштво што го поддржувало русофилското движење во Волинија и вршел притисок врз руската влада да го прави истото. Епископот Евлогиј од Холм бил поставен да ја води православната мисија во Галиција и тројцата добиле ретка можност да ги спроведат своите идеи за русификација.<ref name=":0"/> Името на градот [[Лемберг]] брзо било променето во руското Лавов, имињата на улиците и плоштадите во Галиција и [[Буковина]] биле сменети со цел да се промовираат руски културни и политички личности како [[Александар Пушкин]]. Рускиот јазик бил воведен во образовниот систем со цел да го замени украинскиот, а биле организирани и специјални курсеви за локалните наставници за да го совладаат рускиот јазик. Украинските весници биле затворени, а книгите на украински јазик објавени надвор од Руското Царство биле забранети и конфискувани, што фактички го прекинало украинското издаваштво во Галиција и Буковина. Дури и кореспонденцијата на украински јазик била забранета. Украинофилските организации биле затворени, а нивните членови уапсени. Поглаварот на [[Украинска гркокатоличка црква|Украинската гркокатоличка црква]], митрополитот [[Андреј Шептицки]], бил уапсен и испратен во средна Русија, каде што поминал неколку години во прогонство во православен манастир.<ref name=":0"/> Библиотеката на Шевченковото научно друштво била уништена.<ref name=esu/> За разлика од судбината на украинофилските организации, русофилските лидери и организации биле поддржувани и финансирани. Внукот на гувернерот на Галиција, Владимир Бобрински, лично патувал во затворите во новоокупираните региони за да ги ослободи русофилските активисти затворени од австриските власти, кои му помагале во пропагандата во поддршка на „Белиот цар“.<ref name=":0"/> Со цел да се одржи стабилноста зад фронтот и да се спречи губење на територии, врховниот командант [[Големи кнез на Русија Николај Николаевич (1856–1929)|големиот кнез Николај Николаевич]] наредил да се воведат ограничувања на православната мисија во регионот, дозволувајќи му на архиепископот Евлогиј од Холм да презема гркокатолички парохии само ако тие немаат гркокатолички свештеник (бидејќи повеќето избегале или биле уапсени од Австријците). Ова претставувало значајна промена во споредба со наводните 30.000 преминувања во православие во првите недели од окупацијата.<ref name=":0"/> [[Павел Милјуков]], лидерот на Конституционално-демократската партија, не се согласувал со својот сопартиец [[Петар Струве]], кој верувал дека репресијата врз украинското движење во Галиција ќе значи негов крај. Милјуков сметал дека треба да се запознае со литературата на движењето. Тој не верувал дека [[украинско кооперативно движење|украинското кооперативно движење]] може да биде уништено со воена окупација. Затоа изготвил и предложил резолуција до Централниот комитет на својата партија со барање „''да се стави крај на антидржавниот систем на русификација на окупираните територии, повторно да се воспостават затворените национални институции и строго да се почитуваат личните и имотните права на населението''“.<ref name=":0"/> [[Украински национализам|Украинските националисти]] во Руското Царство не можеле да им помогнат на своите сонародници во Галиција и Буковина, бидејќи и самите биле во одбранбена позиција, обидувајќи се да ја докажат својата лојалност кон царството. Уште пред почетокот на војната, руските националисти во [[Киев]] и други градови предупредувале за можноста Украина да се оддели од Русија и да се приклучи кон [[Австроунгарија]]. Со почетокот на војната, властите, водени од тие стравови, ги затвориле украинските публикации како весникот ''Рада'', ги прогонувале украинските организации и активисти и ги нарекувале „мазепинци“.<ref name=":0"/> [[Михајло Хрушевски]] бил уапсен по неговото пристигнување во Киев во ноември 1914 година од руската полиција под обвинение за проавстриски симпатии. „Доказите“ биле наводно пронајдени во неговиот багаж, кој содржел брошура на украински јазик со наслов „''Како царот го лаже народот''“. Сепак, тоа било само формалност, бидејќи наредбата за негово апсење била издадена веднаш по заземањето на Лавов, каде што биле пронајдени фотографии од Хрушевски со украински активисти. Полицијата го сметала за лидер на галициските „мазепинци“ и планирала да го испрати во [[Сибир]], но по интервенција на руската либерална интелигенција бил испратен во градот [[Симбирск]].<ref name=":0"/> [[Николај II]] ја посетил Галиција во 1915 година, при што настанот бил снимен и станал тема на слики и разгледници како симболичен врв на долгата кампања на московските цареви, започната со [[Иван III]], за обединување на земјите на поранешната [[Киевска Русија]] и создавање голема руска нација. Но надежите на руските „''обединители''“ биле брзо разбиени и само еден месец по триумфалниот влез на царот во Лавов, Австријците повторно го презеле градот. Во летото 1915 година, руските националисти во Думата се здружиле со Конституционалните демократи во [[Сојуз од 17 октомври]], кој барал влада одговорна пред народот.<ref name=":0"/> === Револуционерен период и војна за независност === [[File:Budynok Grushevskogo.jpg|thumb|Урнатини од зградата на Хрушевски по гранатирањето на Киев од страна на руските болшевици во 1918 година]] Како реакција на преземањето на власта од страна на [[Болшевици|болшевиците]] на [[7 ноември]] [[1917]] година, по веќе прогласената автономија, [[Украинска Народна Република|Украинската Народна Република]] прогласила целосна независност, барајќи ги провинциите на средна Украина, како и традиционално населени украински територии како [[Харков]], [[Одеса]] и басенот на реката [[Донецк]]. Сепак, поважно е што Централната рада одбила да соработува со новата влада во [[Санкт Петербург|Петроград]]. Додека [[Ленин]] ја гледал Радата како потенцијален сојузник во неговиот напад врз [[Привремена влада|Привремената влада]] и во јуни 1917 година ја признал украинската нација како посебна, неговиот став драстично се променил по преземањето на власта од страна на болшевиците. Болшевиците во Киев се обиделе да ја повторат истата формула што ја користеле во Петроград за да ја преземат контролата, обидувајќи се да добијат мнозинство во Конгресот на советите, но се нашле во малцинство во Киев. Потоа се преселиле во Харков, индустриски центар поблиску до руската граница, каде што го прогласиле создавањето на [[Украинска Советска Социјалистичка Република|Украинската Советска Социјалистичка Република]]. Централната рада одбила да ја признае оваа држава, сметајќи ја за „болшевичка копија“.<ref name=":0"/> Во „Манифестот до украинскиот народ со ултиматум до [[Централна Рада|Централната рада]]“, составен од [[Ленин]], [[Лав Троцки|Троцки]] и [[Сталин]], болшевичките лидери парадоксално истовремено го признавале правото на украинскиот народ на самоопределување и го негирале во име на револуцијата. Бидејќи немал доволно сила во Украина, Ленин испратил руски воени единици кон [[Киев]] предводени од поранешниот шеф на безбедноста на Привремената влада, [[Михаил Муравјов]]. Во јануари 1918 година, неговите трупи започнале напад кон Киев и на почетокот на февруари [[Битка кај Киев (1918)|го зазеле главниот град]] на Украинската Народна Република, испукувајќи 15.000 артилериски гранати врз градот. Топџиите на Муравјов ја гаѓале куќата на Михајло Хрушевски, ја бомбардирале и ја запалиле, при што загинало неговото семејство.<ref name=":0"/> По заземањето на градот, трупите на Муравјов стрелале луѓе на улиците на Киев поради користење на [[украинскиот јазик]], што тие го сметале за доказ за националистичка контрареволуција. Во февруари 1918 година, [[Володимир Затонски]] бил уапсен на улиците на Киев поради тоа што зборувал и пишувал на украински, но бил спасен од погубување благодарение на документ потпишан од Ленин што го носел со себе.<ref name=":0"/> По влегувањето во Киев, Муравјов побарал 5 милиони рубљи за издршка на својата војска и им наредил на своите трупи „''безмилосно да ги уништат сите офицери и кадети, хајдамаци, монархисти и непријатели на револуцијата во Киев''“. Во овој период биле погубени околу 5.000 луѓе осомничени за лојалност кон стариот режим или Централната Рада.<ref name=":0"/> Во јануари 1919 година, [[Бела армија|Белата армија]] формирана во Донскиот регион започнала напад кон Украина под водство на генералот [[Антон Деникин]]. Деникин бил силен поддржувач на неделива Русија, ги мразел болшевиците и го сметал украинското движење за закана, било во Украина или во неговата периферија, во [[Кубањ]], првично населена од [[украински козаци]] кои сакале да се обединат со Украина. Во летото 1918 година, Деникин испратил трупи во Кубањ за да спречи можно преземање на власта од страна на болшевиците или режимот на Скоропадски, а во есента ја распуштил проукраинската [[Кубањска рада]] и ги погубил нејзините лидери.<ref name=":0"/> [[File:To the Inhabitants of Little Russia.jpg|thumb|Апелот на Деникин „''До жителите на Малорусија''“, објавен во весникот ''[[Киевљанин]]'']] Кога Деникин го [[Освојување на Киев од Белата армија|зазел Киев]] во август 1919 година, тврдокорниот руски националист [[Василиј Шулгин]] добил можност да ја спроведе својата визија за украинското прашање во остатокот од Украина. Шулгин бил главниот автор на апелот на Деникин „''До жителите на Малорусија''“, објавен непосредно пред влегувањето на Деникин во [[Киев]]. Во него било прогласено дека рускиот јазик е јазик на државните институции и образовниот систем. Оваа политика претставувала тежок удар за украинското културно движење по неговиот позитивен третман од страна на Централната рада и [[Украинска Држава|режимот на Скоропадски]]. Во Киев и други градови под контрола на Деникин, неговата војска затворала украински весници, училишта и институции. Сите натписи на украински јазик биле заменети со руски, а сопствениците кои се спротивставувале биле заплашувани.<ref name=":0"/> Како што украинските поплаки за нивниот третман и прекршувањето на нивните граѓански и културни права стигнувале до западните земји, кои го поддржувале Деникин, тие се обиделе да го ограничат „''антиукраинскиот жар на командантите на Доброболната армија''“.<ref name=":0"/> ==Советски период== Воведувањето на советската власт во Украина во периодот 1919–1920 година повторно ја зацврстило доминацијата на [[рускиот јазик]] и етничките Руси по краткиот период на украинско возобновување по [[Октомвриска револуција|револуцијата од 1917]] година. Во периодот 1919–1923 година рускиот бил јазик на документите на партиските и државните институции и доминирал во официјалниот печат, книгите и другите публикации. Ситуацијата се променила по [[12-ти Конгрес на Руската комунистичка партија (болшевици)|12-тиот Конгрес на Руската комунистичка партија (болшевици)]], кој ја вовел политиката на [[коренизација]] („индигенизација“). Иако имала цел да ја зајакне партијата на локално ниво, оваа политика била во спротивност со концептот на [[Совети|советски народ]] со заедничко руско наследство. Под [[Јосиф Сталин|Сталин]], коренизацијата била потисната од идејата за обединет [[Советски Сојуз]], каде што конкурентните национални култури повеќе не биле толерирани, а рускиот јазик сè повеќе станувал единствениот официјален јазик на советскиот социјализам.<ref name="CalicNeutatz2011">{{cite book|author1=Marie-Janine Calic|author2=Dietmar Neutatz|author3=Julia Obertreis|title=The Crisis of Socialist Modernity: The Soviet Union and Yugoslavia in the 1970s|url=https://books.google.com/books?id=iPkEFdSDqqEC&pg=PA163|year=2011|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|isbn=978-3-525-31042-7|pages=163–4}}</ref> Периодот на [[Колективизација|колективизација]] и [[индустријализација]] довел до широка кампања против „''националистичките отстапувања''“, што во Украина значело крај на политиката на коренизација и напад врз политичката и културната елита. Првиот бран чистки (1929–1934) ја погодил револуционерната генерација во партијата, меѓу кои имало многу поддржувачи на [[Украинизација|украинизацијата]]. Советските власти особено го таргетирале комесарот за образование [[Микола Скрипник]], поради неговата поддршка за реформите на украинскиот јазик; тој извршил самоубиство во 1933 година. [[Сталинови чистки|Следниот бран чистки (1936–1938)]] ја уништил новата политичка генерација, а украинското раководство било заменето со кадри испратени од [[Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република|Русија]].<ref name="Magocsi2010">{{cite book|author=Paul Robert Magocsi|title=History of Ukraine - 2nd, Revised Edition: The Land and Its Peoples|url=https://books.google.com/books?id=Z0mKRsElYNkC&pg=PT567|date=18 June 2010|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-9879-6|pages=496–7}}</ref> Русификацијата на Украина се засилила во 1938 година под [[Никита Хрушчов]], тогашен секретар на Комунистичката партија на Украина, но била кратко прекината за време на [[Втората светска војна]], кога [[Сили на Оската|силите на Оската]] окупирале големи делови од земјата. По војната, Западна Украина повторно била вклучена во Советскиот Сојуз, а многу истакнати украински интелектуалци биле прогонети или испратени во Сибир. [[Леонид Брежњев]] ја продолжил политиката на русификација.<ref name="Braithwaite2002">{{cite book|author=Rodric Braithwaite|title=Across the Moscow River: The World Turned Upside Down|url=https://archive.org/details/acrossmoscowrive00brai|url-access=registration|year=2002|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-09496-1|page=[https://archive.org/details/acrossmoscowrive00brai/page/168 168]}}</ref> Во 1960-тите години, украинскиот јазик почнал повторно да се користи пошироко, но како одговор советските власти го зголемиле значењето на руското образование. По 1980 година, рускиот јазик станал задолжителен од прво одделение.<ref name="Lewytzkyj1984"/> Во 1990 година [[рускиот јазик]] станал официјален јазик на целиот [[Советски Сојуз]], при што републиките имале право да прогласат сопствени службени јазици.<ref name="Lewytzkyj1984">{{cite book|author=Borys Lewytzkyj|title=Politics and Society in Soviet Ukraine, 1953-1980|url=https://books.google.com/books?id=VTnUONGOPiQC&pg=PA205|date=1 January 1984|publisher=CIUS Press|isbn=978-0-920862-33-9|page=205}}</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=Nn3xDTiL0PQC&q=%22official+language%22&pg=PA1 Language Policy in the Soviet Union] by [[L.A. Grenoble]]</ref><ref>[http://legal-ussr.narod.ru/data01/tex10935.htm ЗАКОН СССР ОТ 24.04.1990 О ЯЗЫКАХ НАРОДОВ СССР] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160508201331/http://legal-ussr.narod.ru/data01/tex10935.htm |date=2016-05-08 }}</ref> === Владимир Ленин === На [[30 декември]] [[1922]] година, денот кога делегатите гласале за создавање на Советскиот Сојуз, [[Владимир Илич Ленин|Ленин]] започнал да го диктира своето последно дело за националното прашање насловено „''За прашањата на националностите или автономизација''“, во кое се содржл напад врз политиките на Сталин по тоа прашање и критика на правата доделени на републиките со договорот на Унијата како недоволни за да се спречи појавата на руски национализам.<ref name=":0" /> Размислувањето на Ленин за Унијата било вкоренето во неговите идеи за доминантните и угнетените националности кои ги формулирал во периодот на [[Првата светска војна]].<ref name=":0"/> Политиките на Ленин за националностите и неговите ставови кон украинската независност пред октомври 1917 биле дизајнирани да го олеснат падот на Привремената влада, но неговите ставови драстично се променија по болшевичкиот преврат и одбивањето на [[Украинска Народна Република]] да соработува со новата власт во Петроград. Во летото 1917 Ленин ја подигнал својата поддршка за Централната рада против она што го опишувал како великодржавен шовинизам на Привремената влада, но во декември, кога болшевиците дошле на власт, Ленин ја отфрлил декларацијата на Централната рада за правото на самоопределување, обвинувајќи ја за буржоаска политика. [[File:Ukposter.jpg|thumb|Постер на украински јазик од 1921 година кој го промовира регрутирањето на младите во Црвената армија]] Реагирајќи на случувањата во Украина во 1919 година, година во која болшевиците биле протерани од Украина од страна на Антон Деникин и украинските сили и која болшевиците ја нарекле „''суровите лекции од 1919''“, Ленин ја преформулирал болшевичката политика за националностите. Кога болшевиците се вратиле во Украина кон крајот на 1919 година, морало да ги променат своите политики за да ја задржат контролата — фасадата на независна советска Украина била повторно воспоставена, но многумина сметале дека е потребно повеќе за да се смири немирното украинско село. Болшевиците имале поддршка меѓу руската и русифицираната пролетаријат во големите градови, но мал број говорители на украински ги поддржувале. Тие сакале мнозинството украински говорители да се борат под нивно знаме и открилеа дека тие се грижат за Украина и сакаат да бидат адресирани на украински. Сепак, ова создало значителни проблеми бидејќи мал број болшевички комесари го зборувале јазикот. Болшевичката партија во Украина главно била руска или еврејска, при што русифицираните Украинци сочинувале само една четвртина од членството.<ref name=":0"/> Ленин бил подготвен да направи отстапки во однос на јазикот и културата, но се спротивставувл на украинската независност. Во неговото „''Писмо до работниците и селаните на Украина по повод победите над Деникин''“, објавено во јануари 1920 година, Ленин не се обидел да го сокрие фактот дека независноста на Украина не е негов избор и дека ја поддржува „''доброволната унија на народите''“.<ref name=":0"/> Сепак, Ленин избегнувал директен судир околу прашањето за украинската независност со своите нови сојузници во Украина, социјалистичката фракција [[Боротибисти]], која барала целосна независност за Украина. Но, откако Деникин биол поразен, Ленин ја искористил првата можност да го уништи про-независното движење. Во февруари 1920 Ленин подготвил резолуција на Централниот комитет за ликвидација на фракцијата Боротибисти, веќе означена како националистичка организација. Резолуцијата кажувала: „''нивната борба против слоганите за сè поблиска унија со РСФСР (Руска Советска Федеративна Социјалистичка Република) исто така е спротивна на интересите на пролетаријатот. Целата политика мора да биде насочена систематски и непоколебливо кон претстојната ликвидација на Боротбистите во блиска иднина''“.<ref name=":0"/> Зад сликата на независна украинска република стоела високо централизирана болшевичка партија, чии членови добивале наредби директно од Москва. Како што пишува историчарот [[Сергиј Плохи]]: „''Иако републичките комунистички партии имаа свои централни комитети, тие имаа малку повеќе влијание во прашањата на општата партиска политика отколку регионалните организации во руските провинции''“.<ref name=":0"/> Почнувајќи од август 1920, Сталин сакал Украина и [[Закавкаска ССР]] (федерација на Ерменија, Азербејџан и Грузија) да се приклучат кон руската федерација како автономни републики како [[Башкирска Автономна Советска Социјалистичка Република|Башкирија]] и да бидат целосно потчинети на руската влада во Москва. Сталин морал да се откаже од овие планови поради протестите од идните републики и Ленин, кој инсистирал на создавање федерална унија на еднакви независни републики. Сталин ја наметнувал својата контрола врз бунтовните Украинци и Грузијци не само преку партиски резолуции туку и преку насилство — за време на дебатата, неговиот сојузник Серго Орџоникидзе претепал грузиски социјалист кој се спротивставувал на договорот.<ref name=":0"/> Ленин веруваше дека главната закана за иднината на Советскиот Сојуз не е локалниот национализам, туку „[[Russian nationalism|големорускиот национализам]]“. Како одговор на тепањето на грузиски комунист од страна на [[Григориј Орџоникидзе|Орџоникидзе]], Ленин напишал: „''Грузиецот кој небрежно се однесува кон ова прашање, кој небрежно фрла обвиненија за [[социјален национализам]], кога самиот не е само вистински социјален националист туку и груб големоруски насилник, всушност им штети на интересите на пролетерската класна солидарност''“.<ref name=":0"/> === Јосиф Сталин === ==== Први години ==== На 12-тиот партиски конгрес во април 1923 година, [[Јосиф Сталин]] успешно ја задушил опозицијата од Украинците и Грузијците. [[Крсто Раковски]], шефот на украинската влада, се повикал на белешките на Ленин за националното прашање и предложил дел од овластувањата на централната власт да се пренесат на републиките. Сталин не бил импресиониран и одговори дека ставањето „''на големорускиот пролетаријат во позиција на инфериорност во однос на поранешните угнетени нации е апсурд''“. Раковски наскоро бил отстранет од Украина и испратен во почесен егзил.<ref name=":0"/> Употребата на украинскиот јазик како јазик на администрацијата се соочило со големи пречки во раните 1920-ти, бидејќи партиското членство во Украина во 1924 година било: 45% Руси, 33% Украинци и 14% Евреи. Вториот секретар на Украинскиот централен комитет, [[Дмитриј Лебед]], го промовирал рускиот јазик и култура како карактеристики на градот и погрешно го претставувал украинскиот јазик како карактеристика на селото. Лебед тврдел дека комунистите мора да бидат на страната на пролетаријатот, а не на ситната буржоазија и селанството. Тој бил принуден да ја напушти својата јавна пропаганда пред 12-тиот конгрес, но неговите ставови се прошириле во партиското раководство.<ref name=":0"/> На 27 јули 1923 година [[Совет на народни комесари (Украина)|Советот на народни комесари]] на Украинската Советска Социјалистичка Република усвоил декрет за [[украинизација]] на училиштата и културно-образовните установи, кој наскоро бил проширен за да ја вклучи и државната администрација. Сепак, таа политика наишла на отпор од етничките Руси и русифицираните елементи, и со текот на времето процесот на украинизација се забавила.<ref name=ency/> [[File:Shumskyi na trybuni.JPG|thumb|Александр Шумски држи говор во 1924 година]] Недостатокот на напредок во јазичната [[украинизација]] во градовите, особено меѓу етнички руската или силно русифицираната работничка класа, го загрижувла [[Александар Шумски]], кој во 1920-тите станал комесар за образование на Украина. Во 1925 година, неколку месеци откако Сталин го назначил [[Лазар Каганович]] за раководител на украинската партија, Шумски апелирl до Сталин да започне украинизација на работничката класа и да го замени Каганович со етничкиот Украинец [[Влас Чубар]]. Сталин, како одговор, го поддржаl Каганович, кого го задржаl како противтежа на Шумски. Сталин ги формулирал своите ставови во писмо до украинското Политбиро во април 1926 година, во кое го нападнал Шумски и го обвинил за две главни грешки: првата дека украинизацијата на работничката класа мора да престане, а втората дека украинизацијата во рацете на интелигенцијата најверојатно ќе добие „''карактер на борба за оттурнување на украинската култура и украинското општество од сојузната култура и општество, карактер на борба против руската култура и нејзиното највисоко достигнување — ленинизмот''“. Александр Шумски наскоро бил заменет како комесар за образование од стариот болшевик [[Никола Скрипник]].<ref name=":0"/> Во април 1927 година [[Централен комитет на Комунистичката партија на Украина|Централниот комитет на Комунистичката партија на Украина]] усвоил резолуција која, иако се спротивставувал на доминацијата на руската култура во Украина, го признал „специјалниот статус“ на рускиот јазик во републиката.<ref name=ency/> ==== Средина на 1920-тите до почетокот на 1930-тите ==== {{main|Гладомор}} По консолидирањето на власта од страна на Сталин и кога повеќе не му било потребно да ја зацврстува својата позиција преку културни отстапки кон Украина, неговите ставови кон украинизацијата станале понегативни и КПУ задолжена да го подготви првото големо судење на членови на предреволуционерната интелигенција.<ref name=":0"/> Во 1926 година, [[Јозеф Пилсудски]], стар непријател на болшевиците, дошол на власт во Полска, а авторитарната влада на [[Антанас Сметона]] била воспоставена во Литванија, додека британската влада ги прекинала дипломатските односи со Советскиот Сојуз откако нејзините разузнавачки служби откриле дека Советскиот Сојуз користел трговска компанија како прикритие за шпионажа. Сталин и партиските лидери дискутирале за крајот на мирната коегзистенција со Западот, што довело до страв од војна. Сепак, Тајната полиција известила дека Украинците сè повеќе биле незадоволни од режимот и го очекувале доаѓањето на Белите, Полјаците или украинските националисти, што довело до драстична промена во советската политика за националностите.<ref name=":0"/> [[File:Efremov March 1930.jpg|thumb|Сергиј Јефремов (лево) за време на судењето на „''Сојузот за ослободување на Украина''“ во март 1930 година]] Во есента 1929 година, кога водечките фигури на политиката на ''[[коренизација]]'' биле отстранети од своите позиции, КПУ ги нападнал истакнатите украински академици и образовни работници во јавно експонирано монтирано судење против наводни националисти. 474 лица биле судени и обвинети дека припаѓаат на фиктивниот [[Сојуз за ослободување на Украина]], чии членови наводно заговорничеле со Пилсудски и украинските емигранти за да започнат востание. Четириесет и пет од обвинетите биле прогласени за виновни и осудени на принудна работа до десет години. Меѓу нив бил и потпретседателот на [[Украинска академија на науките|Украинската академија на науките]], [[Сергиј Јефремов]], кој бил осуден на смрт, но казната му била заменета со десет години затвор, каде починал.<ref name=":0"/> Во декември 1930 година, партискиот секретаријат под раководство на Сталин издал резолуција за делата на водечкиот советски сатиричар [[Демијан Бедни]], кој го обвинувал руското селско население за недостиг на ентузијазам кон социјалистичката кауза поради традиционалната руска мрзливост и заостанатост. „''Лажни тонови изразени преку сеопфатно клеветење на Русија и сè руско''“ бил одговорот кон сатиричарот. Во лично писмо до Бедни, Сталин го обвинил за „''клевета против нашиот народ, дискредитирање на СССР, дискредитирање на пролетаријатот на СССР, дискредитирање на рускиот пролетаријат''“.<ref name=":0"/> [[Михајло Хрушевски]], основачот на [[Централна рада]] и лидер на украинската револуција, бил уапсен и протеран во 1931 година и почина под сомнителни околности во Русија во 1934 година. Во декември 1932 година, за време на политичките расправи што подоцна довеле до [[Гладомор|Гладоморот]], Сталин го нападнал [[Никола Скрипник]] поради неболшевичко спроведување на украинизацијата и ја обвинил отпорноста кон присилната колективизација и одземањето на жито на агентите на [[Јозеф Пилсудски]] и украинските националисти. Сталин тврдел дека украинизацијата била преземена од странски агенти и националисти кои го оттурнале украинското селанство од [[Москва]] и го загрозиле комунистичкиот проект на село.<ref name=":0"/> [[Политбиро|Политбирото]] наредило да се запре развојот на националната свест меѓу Украинците надвор од Советска Украина, главно во регионот [[Кубањ]] и во далечноисточните региони каде што постоело значајно украинско население. Оваа одлука довела до затворање на весници, училишта и институции за обука на наставници и до постепена русификација на стотици илјади етнички Украинци.<ref name=":0"/> Сталин исто така ја прекинал практиката големи групи службеници и инженери, кои работеле во сè поголем број институции и претпријатија под сојузните министерства, да го учат украинскиот јазик во рамките на СССР.<ref name=":0"/> Плашејќи се од апсење, Никола Скрипник извршил самоубиство во јули 1933 година. Два месеци претходно, украинскиот поет [[Никола Хвилевој]] се застрелал. Уште во 1926 година, Сталин го нападнал затоа што ги повикувал украинските писатели да се оддалечат од Москва и да се ориентираат кон Европа. Александр Шумски, кого Сталин го обвинил дека го штител Хвилевој, бил уапсен во 1933 година и убиен по наредба на Сталин во 1946 година.<ref name=":0"/> Дури и [[украински правопис|украинскиот правопис]] станал жртва на репресиите на Сталин: во 1933 година комисија предводена од Андриј Ананијович}} го обвинил претходниот правописен систем усвоен во 1928 година дека бил под влијание на буржоаските култури на [[Втора Полска Република|Втората Полска Република]] и [[Чехословачка]] и дека создавал бариери меѓу украинскиот и рускиот јазик. Како резултат на тоа, бил воведен [[Украински правопис (1933)|нов правопис]], кој го приближил правописот на многу зборови до рускиот. Изменет во 1942 година, овој правопис исто така станал задолжителен во [[Источна Галиција|Галиција]], [[Черновечка Област|Буковина]] и [[Закарпатска Област|Закарпатија]] по нивната анексија од Советскиот Сојуз.<ref name=vek>{{Cite web|title=Вектори української орфографії|date=2020-09-13|url=https://tyzhden.ua/vektory-ukrainskoi-orfohrafii/|access-date=2025-12-07}}</ref> Пресвртот на политиката на индигенизација го запрел развојот на неруските јазици и култури токму во момент кога сè поголем број селани, поттикнати од колективизацијата да ги напуштат селата кои ги штителе од јазичниот надзор на царските власти, започнале да мигрираат во градовите. Градовите, во кои рускиот јазик и култура биле поттикнувани, а украинскиот бил потиснуван, довеле до тоа милиони говорители на украински да се претворат во работници што зборуваат руски. [[Сергиј Плохиј]] напишал: „''Во 1930-тите, русификацијата на Украинците се одвиваше со темпо за кое империјалните застапници на една голема руска нација можеа само да сонуваат''“.<ref name=":0"/> ==== Пред Втората светска војна ==== [[File:USSRRepublicsPoster.jpg|thumb|Плакат од сталинистичкиот период кој прикажува стереотипни претставници на главните етнички групи на Советскиот Сојуз како го поздравуваат Сталин на нивните национални јазици; главниот натпис подолу е на руски]] На [[17-ти Конгрес на Сесојузната комунистичка партија (Болшевици)|17-тиот конгрес на Сесојузната комунистичка партија (болшевици)]] во јануари 1934 година, Сталин во својот говор изјавил: „''Во Украина, дури и неодамна, отстапувањето кон украинскиот национализам не претставуваше главна опасност, но кога луѓето престанаа да се борат против него и му дозволија да се развие до степен да се поврзе со интервентите, тоа отстапување стана главна опасност''“.<ref name=":0"> Во јули 1934 година, Централниот комитет одлучил да започне подготовки за државно одбележување на стогодишнината од смртта на [[Александар Пушкин]], поет кој во претходната деценија бил целосно игнориран од официјалните власти. Во јуни 1934 година, часовите по историја кои биле укинати во 1920-тите повторно биле воведени. Неколку месеци претходно, на специјален состанок на [[Политбиро|Политбирото]], Сталин одлучил да се воведе нов дел во историјата, „''Историја на СССР''“, со посебен акцент на Русија: „''во минатото, рускиот народ ги обединуваше другите народи. Сега започна слично обединување''“.<ref name=":0"/> Сталин го замислувал советскиот народ како семејство на народи обединети и водени од Русите. Во повеќе наврати тој ги заменувал поимите „руски“ и „советски“. Во јули 1933 година, кревајќи наздравица на состанок со писатели, Сталин им рекол да „''наздрават за советскиот народ, за најсоветската нација, за народот кој ја изврши револуцијата пред сите други“, „Еднаш му реков на Ленин дека најдобриот народ е рускиот народ, најсоветската нација''“.<ref name=":0"/> Царевите, кои претходно биле анатемизирани од болшевиците, повторно дошле во милост за време на Сталин. Во 1937 година, играниот филм ''[[Петар Велики (филм од 1937 година)|Петар Први]]'' бил прикажан пред јавноста и бил лично одобрен од Сталин. Следната година бил објавен филмот ''[[Александар Невски (филм)|Александар Невски]]'', а во февруари 1939 година операта ''[[Животот за царот]]'' била изведена под новото име [[Иван Сусанин]]. Сепак, Сталин сакал повеќе, па ги задолжил своите соработници да создадат филм за уште еден руски цар, ''[[Иван Грозни (филм од 1944 година)|Иван Грозни]]''.<ref name=":0"/> Легитимирањето на културата и политиката на [[Руското Царство]] од страна на сталинистичкиот режим помогнало да се мобилизира рускиот национализам низ Советскиот Сојуз и ја зацврсти улогата на Русија како водечка советска нација, додека другите републики останале потчинети.<ref name=":0"/> На 30 јануари 1936 година, водечкиот советски весник [[Правда (весник)|Правда]] објавил фотографија на насловната страница на која Јосиф Сталин прегрнува весела млада девојка од [[Бурјати|бурјатскиот народ]]. Статијата на насловната страница била насловена „''Едно семејство на народи''“. Таа го нагласувала руското водство во Советскиот Сојуз: „''Со активна помош на рускиот пролетаријат, Бурјат-Монголија тргна по патот на напредокот''“. Статијата ги славела Русите како водечка советска нација и ги напаѓла оние што ја доведувале во прашање таа улога: „''Народот кој му ги дал на светот таквите генијалци како Ломоносов, Лобачевски, Попов, Пушкин, Чернишевски, Менделеев, и такви гиганти на човештвото како Ленин и Сталин – народ кој ја подготви и ја спроведе Октомвриската социјалистичка револуција под водство на болшевичката партија – таков народ може да се нарече народ на [[Обломовци]] само од некој што не знае за што зборува''“.<ref name=":0"/> Статијата поттикнувала растечко чувство во партијата дека Русите стојат над другите народи во Советскиот Сојуз. Во мај 1936 година, „Правда“ ја пофалил партијата на сите советски народи, ставајќи посебен акцент на Русите: „''Први меѓу овие еднакви се рускиот народ, руските работници и руските трудбеници, чија улога во текот на целата голема пролетерска револуција беше исклучително голема, од првите победи до сегашниот блескав период на развој“''. Во есента 1938 година, списанието „Болшевик“ објавило статија со посебен акцент на рускиот народ: „''Големиот руски народ ја предводи борбата на сите народи на советската земја за среќата на човештвото, за комунизмот''“.<ref name=":0"/> Формулата што ја користела советската пропаганда за да ги дефинира односите меѓу народите била „[[пријателство на народите]]“. Но во односите меѓу режимот и населението, официјалните власти очигледно сметале дека некои народи се попријателски настроени кон државата од други. Во годините пред избувнувањето на [[Втората светска војна]], Сталин ја подготвувал земјата за можна странска инвазија и ги расчистувал граничните области од потенцијални предавници. Етничката припадност, наместо класата, станал нов критериум за предавство. Ако Русите биле сметани за примерни граѓани, тогаш неруските народи со традиционални татковини или значајни дијаспори надвор од СССР биле гледани како потенцијални предавници и станале цел на низа репресивни операции кои кулминирале во [[Голем Терор|Големиот терор]]. Први на списокот биле советските граѓани од германско, полско и јапонско потекло, како и национално свесните Украинци. Помеѓу август 1937 и ноември 1938 година, советскиот режим осудил повеќе од 335.000 лица уапсени во рамките на „''операциите по националност''“, од кои 73% биле погубени.<ref name=":0"/> До 1939 година, СССР веќе долго време престанал да ги смета [[Украинци во Полска|Украинците во Полска]] како мост за ширење на светската револуција, туку со порастот на Германија ги третирала нив, како и Украинците во СССР, како потенцијална закана во случај на германска инвазија. По германското [[Окупација на Чехословачка (1938–1945)|распарчување на Чехословачка]] во 1939 година, нејзиниот источен регион прогласил независност како [[Карпатска Украина]]. Ова создало силен преседан за Сталин, кој не сакал повеќе украински енклави надвор од СССР што би можеле да послужат како мост за идни инвазии. На 24 август, советскиот министер за надворешни работи [[Вјачеслав Молотов]] го потпишал [[Пакт Рибентроп-Молотов|пактот за ненапаѓање]] со германскиот министер [[Јоаким фон Рибентроп]], со фотографии на кои Сталин изгледа задоволен.<ref name=":0"/> За да се подготви и да ги зацврсти територијалните придобивки, Сталин направил отстапки во националната политика. Рехабилитацијата на традиционалниот украински историски наратив започнал неколку години пред [[Втората светска војна]] како дел од обновениот руски царски наратив. Биле вклучени само оние делови од [[Историја на Украина|украинската историја]] што се вклопувале во предреволуционерниот царски наратив, често значително изобличени. Клучен симбол на новиот пристап бил хетманот [[Богдан Хмелницки]], кој претходно бил осудуван во советската книжевност од средината на 1930-тите. Неговата рехабилитација започнала во [[Москва]], а не во [[Киев]], и била спроведена на највисоко ниво.<ref name=":0"/> До летото 1940 година, отстапките кон украинската културна политика повторно станале табу тема. [[Михајл Марченко]], кој бил назначен за нов претседател на [[Универзитет во Лавов|универзитетот во Лавов]] и бил донесен од Киев поради недоверба кон локалната интелигенција, бил разрешен од функцијата и уапсен во јуни 1941 година под обвинение за врски со украинското националистичко подземје.<ref name=":0"/> По невидениот пад на [[Париз]] во 1940 година, Сталин и неговиот тим посветиле многу време на идентификување на потенцијални поддржувачи на германска инвазија врз Украина. Додека Полјаците сè уште биле нелојални кон Москва, тие не биле [[Германофилија|германофили]] — [[Intelligenzaktion|погубувањето на илјадници полски интелектуалци]] било спроведено со мала тајност и било широко познато. Меѓутоа, кај Украинците постоел поинаков став: постарата генерација со носталгија се сеќавала на [[Кралство Галиција и Лодомерија|австриското владеење]], кое им овозможило поголеми можности, додека помладата генерација ги гледала жртвите на Гладоморот и се надевала дека нацистите ќе создадат независна Украина. Поради тоа, украинските националисти станале главна цел на советските окупациски власти. Во мај 1941 година, повеќе од 11.000 Украинци биле депортирани од поранешните полски територии во Сибир.<ref name=":0"/> ==== Од Втората светска војна до 1953 година ==== [[File:Stalin Kyiv.jpg|thumb|Споменик на Сталин со минијатурна копија од [[Московски Кремљ|Московскиот Кремљ]], поставен во Киев за време на советската власт]] Неколку дена по говорот на Молотов, уреден од Сталин, кој бил премногу шокиран да го прочита, со кој била објавена [[Операција Барбароса|инвазијата на Хитлер]] врз Советскиот Сојуз, [[Александар Василевич Александров|Александар Александров]] и [[Василиј Лебедев-Кумач]] ја напишале песната ''[[Света војна (песна)|Света војна]]'', која станала дел од секое советско утринско радио емитување од есента 1941 до 1945 година. Според една теорија, текстот всушност не бил напишан од Лебедев-Кумач, туку од селски учител Александар Боде во 1916 година, при што подоцна биле заменети зборовите „''тевтонски''“ со „''фашистички''“ и „''нашата руска татковина''“ со „''нашата Голема унија''“.<ref name=":0"/> До есента 1941 година, сите неруски провинции во западниот дел на СССР биле изгубени под налетот на германските дивизии кои напредувале кон исток, уништувајќи го отпорот на [[Црвената армија]], составена од многумина со слабо чувство на лојалност кон режимот, од регрути и, во случајот со Украина, од жртви на гладот. Затоа, во следниот говор на Сталин, немало никакво спомнување на неруските народи и војната за него станала исклучиво руска борба.<ref name=":0"/> За време на војната, Сталин направи отстапки кон [[Руска православна црква|Руската православна црква]], дозволувајќи избор на [[Московска патријаршија|Московската патријаршија]], која била празна од 1920-тите, со што важен елемент на руската империјална идентичност и национализам повторно се врати, додека другите национални верски заедници како [[Украинска автокефална православна црква|Украинската автокефална православна црква]] и [[Украинска гркокатоличка црква|Украинската гркокатоличка црква]] продолжиле да бидат потиснувани.<ref name=":0"/> Во ноември 1943 година, [[Георгиј Александров]], раководител на одделот за пропаганда на Централниот комитет на партијата во Москва, ги критикувал украинските писатели за писмо со кое го славеле [[Битка за Киев (1943)|ослободувањето на Киев]] од нацистичката окупација. Александров бил разгневен бидејќи сметал дека писмото покажувало дека постојат „два водечки народи во Советскиот Сојуз, Русите и Украинците“, додека според него било „''општоприфатено дека рускиот народ е постариот брат во семејството на народите на Советскиот Сојуз''“.<ref name=":0"/> Во делумно либерализираната културна сцена за време на Втората светска војна, украинските историчари и автори протестирале против обидите на руските автори да го присвојат [[Данило Галички]] како „руски“ кнез наместо да го признаат како свој.<ref name=":0"/> Советската победа над Германија означило крај на националната политика што започнала во 1939 година со цел да се придобијат неруските републики на Сојузот. По војната, статусот на неруските републики бил намален и руската доминација била обновена. На крајот на војната, Сталин започнал повторно да воспоставува целосна партиска контрола врз културата.<ref name=":0"/> На широко публикувана наздравица што го одржал на 24 мај 1945 година во Кремљ, Сталин изјавил: „''Би сакал да наздравам за здравјето на нашиот советски народ и, пред сè, на рускиот народ. Наздравувам пред сè за здравјето на рускиот народ, затоа што тој е најистакнатиот од сите наши нации што го сочинуваат Советскиот Сојуз''“. Овој говор бил печатен и препечатуван во советските весници со децении потоа.<ref name=":0"/> [[александар Корнијчук]] бил свесен за враќањето на руската културна доминација уште пред говорот на Сталин; во мај 1945 година неговата наградувана драма ''Богдан Хмелницки'' била повлечена од изведба, наводно по посетата на просоветска полска делегација, додека руската драма ''Иван Сусанин'', преработена од ''[[Животот за царот]]'', останла на репертоарот.<ref name=":0"/> [[File:Львовский собор (1946).jpg|thumb|Акти од Лавовскиот синод од 1946 година, со кои официјално била укинета Украинската гркокатоличка црква]] По завршувањето на војната, Сталин повторно воспоставил партиска контрола врз идеологијата и културата и ја обновил примарната улога на Русија и Русите во советската хиерархија.<ref name=":0"/> Почнувајќи од 1946 година, биле донесени партиски резолуции за борба против наводните националистички отстапувања во републиките, вклучително и Украина. Во 1946 година, Сталин организирл [[Синод во Лавод (1946)|укинување на Украинската католичка црква во Галиција]] следејќи го моделот на [[Руското Царство]] за асимилација на унијатите во [[Руската православна црква]], со присилно пренесување на имотот на украинските унијатски цркви во рацете на Руската православна црква, како и укинување на [[Западно украинско свештенство|украинското унијатско свештенство]].<ref name=":0"/> Литературната историја станала цел во Украина. Студиите што повлекувале директна линија од „''полските земјопоседници''“ и „''западњаците и либералите од минатото''“ до украинската литература биле напаѓани затоа што ги занемарувале очигледните врски меѓу украинската и руската литература и култура. Операта ''Богдан Хмелницки'' била ревидирана и критикувана поради тоа што не ја прикажувала прогресивната улога на рускиот народ.<ref name=":0"/> [[Александар Довженко]], најпознатиот украински филмски режисер, се нашол под напад од властите и бил задржан во Москва, со забрана да ја посетува Украина. Во 1951 година, започнала кампања против еден од најдобрите украински поети од тоа време, [[Володимир Сосиура]], поради неговата песна ''Сакана Украина'' (1944), осудена како израз на [[украински национализам]].<ref name=":0"/> Меѓу жртвите на русификацијата во повоената Украина биле милиони деца без родители, кои биле ставени под државна грижа и префрлани во други [[републики на Советскиот Сојуз]]. Таквите деца често добивале руски имиња како [[Иванов]], [[Петров (презиме)|Петров]] или [[Сидоров (презиме)|Сидоров]] и во документите биле заведувани како етнички Руси.<ref name=zro>{{Cite web|title=Зросійщення дітей як інструмент окупації|date=2022-11-18|url=https://www.ukrainer.net/zrosiyshchennia-ditey/|access-date=2025-12-07}}</ref> [[Категорија:Русификација]] [[Категорија:Општествена историја на Украина]] ai0v4wdzjay1jvue68z5fjb5ms32ub0 Sedum 0 1390432 5533054 2026-04-02T08:12:09Z Виолетова 1975 Пренасочување кон [[Жедник]] 5533054 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Жедник]] 5auvczifjf2aouk1651y4d6ypcjzc3g Категорија:Списоци на интеграли 14 1390433 5533067 2026-04-02T09:24:20Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Катпов}} [[Категорија:Интеграли|*]] [[Категорија:Списоци за математика|Интеграли]] [[Категорија:Математички таблици|Интеграли]] 5533067 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} [[Категорија:Интеграли|*]] [[Категорија:Списоци за математика|Интеграли]] [[Категорија:Математички таблици|Интеграли]] f7bwpgzmqwf08l7c44cie9agpdh73tb Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки 4 1390434 5533099 2026-04-02T10:05:47Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia_MKD_mk.svg|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Seedling.svg|100п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки натпревари.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing... 5533099 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia_MKD_mk.svg|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Seedling.svg|100п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки натпревари.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачки натпревар на тема<br>„Ботаничари со авторски кратенки“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''''од 20 април до 10 мај 2026 година'''''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Уредувачки натпревар на тема „Ботаничари со авторски кратенки“''' — проект на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ и Википедија на македонски јазик, кој има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на тема „Ботаничари со авторски кратенки“. '''Право на учество на натпреварот ќе имаат исклучиво ученици средношколци, на возраст од 15 до 18 години'''. Сите останати немаат право на учество на натпреварот! '''''{{црвено|Важно:}}''' Пред да уредувате, погледајте ги напомените во „'''[[#Материјали|Материјали]]'''“ подолу со цел да знаете за кои статии треба да пишувате.'' Натпреварот почнува на '''20 април 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''10 мај 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''[[#Список на натпреварувачи|пријавете се подолу]]''' (со напатствија). Учесниците во рамките на натпреварот треба да уредуваат статии, кои недостигаат на Википедија на македонски јазик и да подобруваат веќе постоечки. Доколку имате некои прашања, поставете ги на страницата за разговор на истава страница, така што ќе бидат одговорени од нашите корисници. Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. Напомена: На крајот од секоја седмица ќе биде прогласена најдобрата статија создадена во тој временски период, а не најголем број на создадени статии. Сепак можете да учествувате со повеќе добри статии, со што ќе си ја зголемите можноста да добиете една од наградите. Статиите ќе ги прегледува жири, кое ќе биде составено од тројца википедијанци. Жирито ќе ја донесе конечната одлука за победниците. Членовите на жирито ќе ги прегледаат сите статии и секоја ќе ја бодуваат поединечно со бодови од 1 до 10. Член на жирито може да даде и оцена 0 доколку смета дека статијата воопшто не ги задоволува условите на натпреварот (на пример, ако е помала од 3.000 бајти или ако е употребен машински превод кој е неразбирлив). На натпреварот не се признаваат статии напишани автоматски, односно со помош на бот. Исто така, списоци и статии кои содржат главно табели, нема да се вреднуваат како добри статии. Победник на натпреварот ќе бидат учесникот кој ќе собере најмногу бодови. На натпреварот имаат можност да учествуваат сите регистрирани корисници ученици на возраст од 15 до 18 години, на Википедија на македонски јазик, а за најдобрите учесници се обезбедени награди. == Список на натпреварувачи == Додајте го своето '''име''' и статиите создадени во соодветниот период доколку сакате да учествувате: : ''[[Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки/Евиденција за прва седмица|Евиденција за прва седмица (20-26 април 2026)]]'' : ''[[Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки/Евиденција за втора седмица|Евиденција за втора седмица (27 април - 3 мај 2026)]]'' : ''[[Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки/Евиденција за трета седмица|Евиденција за трета седмица (4-10 мај 2026)]]'' == Материјали == * Материјали за проширување, создавање и/ или преведување статии може да се пронајдат [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''тука''']]. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки. Нема да се вреднуваат други статии. == Членови на жирито == # (О1) # (О2) # (О3) == Награди == Наградите за овој натпревар се предвидени да бидат вредносни купони за книги/материјали, техничка стока или спортска опрема по избор на добитникот. На натпреварот ќе се доделат три награди за најдобрите статии по седмица, како и три награди за најдобрите уредници по завршување на трите недели. Еден учесник има можност да добие повеќе награди, на пример награда за најдобра статија по седмица, како и награда за најдобар вкупен придонес. Наградените ќе бидат прогласени по оценувањето на статиите од страна на жири-комисијата. === Прва седмица === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари. === Втора седмица === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари. === Трета седмица === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари. === На крајот од трите седмици === * Прва награда: вредносен купон во вредност од 6000 денари. * Втора награда: вредносен купон во вредност од 4000 денари. * Трета награда: вредносен купон во вредност од 2000 денари. == Резултати == <i>Ќе бидат објавени штом заврши натпреварот.</i> ;Награда за најдобра статија * I седмица - * II седмица - * III седмица - [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки| ]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] foa22o2ut8w5cse3e03o2vmrw6fodbx 5533108 5533099 2026-04-02T10:34:56Z Jtasevski123 69538 5533108 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia_MKD_mk.svg|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Folhinhaasadsdsad.png|200п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки натпревари.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачки натпревар на тема<br>„Ботаничари со авторски кратенки“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''''од 20 април до 10 мај 2026 година'''''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Уредувачки натпревар на тема „Ботаничари со авторски кратенки“''' — проект на здружението на граѓани „Викимедија МКД“ и Википедија на македонски јазик, кој има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на тема „Ботаничари со авторски кратенки“. '''Право на учество на натпреварот ќе имаат исклучиво ученици средношколци, на возраст од 15 до 18 години'''. Сите останати немаат право на учество на натпреварот! '''''{{црвено|Важно:}}''' Пред да уредувате, погледајте ги напомените во „'''[[#Материјали|Материјали]]'''“ подолу со цел да знаете за кои статии треба да пишувате.'' Натпреварот почнува на '''20 април 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''10 мај 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''[[#Список на натпреварувачи|пријавете се подолу]]''' (со напатствија). Учесниците во рамките на натпреварот треба да уредуваат статии, кои недостигаат на Википедија на македонски јазик и да подобруваат веќе постоечки. Доколку имате некои прашања, поставете ги на страницата за разговор на истава страница, така што ќе бидат одговорени од нашите корисници. Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. Напомена: На крајот од секоја седмица ќе биде прогласена најдобрата статија создадена во тој временски период, а не најголем број на создадени статии. Сепак можете да учествувате со повеќе добри статии, со што ќе си ја зголемите можноста да добиете една од наградите. Статиите ќе ги прегледува жири, кое ќе биде составено од тројца википедијанци. Жирито ќе ја донесе конечната одлука за победниците. Членовите на жирито ќе ги прегледаат сите статии и секоја ќе ја бодуваат поединечно со бодови од 1 до 10. Член на жирито може да даде и оцена 0 доколку смета дека статијата воопшто не ги задоволува условите на натпреварот (на пример, ако е помала од 3.000 бајти или ако е употребен машински превод кој е неразбирлив). На натпреварот не се признаваат статии напишани автоматски, односно со помош на бот. Исто така, списоци и статии кои содржат главно табели, нема да се вреднуваат како добри статии. Победник на натпреварот ќе бидат учесникот кој ќе собере најмногу бодови. На натпреварот имаат можност да учествуваат сите регистрирани корисници ученици на возраст од 15 до 18 години, на Википедија на македонски јазик, а за најдобрите учесници се обезбедени награди. == Список на натпреварувачи == Додајте го своето '''име''' и статиите создадени во соодветниот период доколку сакате да учествувате: : ''[[Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки/Евиденција за прва седмица|Евиденција за прва седмица (20-26 април 2026)]]'' : ''[[Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки/Евиденција за втора седмица|Евиденција за втора седмица (27 април - 3 мај 2026)]]'' : ''[[Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки/Евиденција за трета седмица|Евиденција за трета седмица (4-10 мај 2026)]]'' == Материјали == * Материјали за проширување, создавање и/ или преведување статии може да се пронајдат [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''тука''']]. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки. Нема да се вреднуваат други статии. == Членови на жирито == # (О1) # (О2) # (О3) == Награди == Наградите за овој натпревар се предвидени да бидат вредносни купони за книги/материјали, техничка стока или спортска опрема по избор на добитникот. На натпреварот ќе се доделат три награди за најдобрите статии по седмица, како и три награди за најдобрите уредници по завршување на трите недели. Еден учесник има можност да добие повеќе награди, на пример награда за најдобра статија по седмица, како и награда за најдобар вкупен придонес. Наградените ќе бидат прогласени по оценувањето на статиите од страна на жири-комисијата. === Прва седмица === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари. === Втора седмица === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари. === Трета седмица === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари. === На крајот од трите седмици === * Прва награда: вредносен купон во вредност од 6000 денари. * Втора награда: вредносен купон во вредност од 4000 денари. * Трета награда: вредносен купон во вредност од 2000 денари. == Резултати == <i>Ќе бидат објавени штом заврши натпреварот.</i> ;Награда за најдобра статија * I седмица - * II седмица - * III седмица - [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки| ]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] 0tkvp7qqk17fr3bdqfuwjvpn00wa4fi Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки 14 1390435 5533100 2026-04-02T10:07:22Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ботаничари}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари]] 5533100 wikitext text/x-wiki {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ботаничари}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари]] jrvscebln13u5ggavy7j07uuk2s8fb3 Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки/Евиденција за прва седмица 4 1390436 5533101 2026-04-02T10:11:10Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 мај 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња... 5533101 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 мај 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП<sup>1</sup> |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП<sup>1</sup> |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП<sup>1</sup> |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == <sup>1</sup> '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] q6x16tjs13dbir58hgo5dd7vydu02ti 5533102 5533101 2026-04-02T10:13:53Z Jtasevski123 69538 5533102 wikitext text/x-wiki Тука се води евиденцијата за објавени статии во текот на првата седмица, '''20-26 април 2026'''. На местото „Наслов на статија 1“ пишете го името на статијата и кај полето [[Корисник: ]] допишете го вашето корисничко име. Како пример се зададени по две полиња за статии, но може да додадете онолку полиња колку што имате објавено статии. Додавањето на полиња е со користење на ! а потоа додавање на | [име на статија]. После секои три | следува ! за нови полиња. * '''Забелешка:''' За уредувачкиот натпревар ќе се вреднуваат само статии за ботаничари со авторски кратенки според оваа [[:en:Category:Botanists with author abbreviations|'''категорија''']]. == Евиденција == {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП<sup>1</sup> |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП<sup>1</sup> |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} {| class="wikitable" |+[[Корисник:Корисник|Корисник]] ! Статија ! Ж1 ! Ж2 ! Ж3 !ВП<sup>1</sup> |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |- ! [[статија]] | | | | |} == Појаснување == <sup>1</sup> '''Вкупно поени''' од сите членови на жирито за една одредена статија. [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Ботаничари со авторски кратенки|1]] 3rudkom8froxhqyhfonkzy0ii3p5imm Стадионот Франсис Филд 0 1390437 5533105 2026-04-02T10:19:45Z BosaFi 115936 BosaFi ја премести страницата [[Стадионот Франсис Филд]] на [[Франсис Филд Стадион]] 5533105 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Франсис Филд Стадион]] 2lenhfi5b1lhc1nuftf94aj7tvg46dt Бомбајска ѕвезда 0 1390438 5533112 2026-04-02T11:01:53Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1334333448|Star of Bombay]]“ 5533112 wikitext text/x-wiki   '''Бомбајска ѕвезда''' — ѕвезден [[сафир]] од 182 [[Карат|карати]] (36,4 г) со кабошон сечење, со потекло од [[Шри Ланка]]. Виолетово-синиот скапоцен камен ѝ бил даден на актерката [[Нем филм|од немиот филм]] [[Мери Пикфорд]] од нејзиниот сопруг, Даглас Фербенкс. Таа го оставила во завештание на институцијата Смитсонијан. Именик е на популарниот алкохолен пијалок Бомбај сафир, [[Џин (пијалак)|џин]] произведен во Велика Британија.<ref name="HC 86">{{Наведени вести|title=Museum of Natural Science planning a 'gem of an evening'|last=Ewing|first=Betty|date=1986-05-16|work=Houston Chronicle}}</ref> == Опис == ''Бомбајската ѕвезда'' е ѕвезден [[сафир]] од 182 [[Карат|карати]] (36,4 г) со кабошон сечење. Според ''Southern Jewelry News'', „Сафирот Бомбајска ѕвезда припаѓа на минералниот вид [[корунд]]. Чистиот корунд е безбоен, но траги од преодни елементи како [[ванадиум]] или [[хром]] резултираат со различни бои во кристалот. Виолетово-сината боја на Бомбајска ѕвезда е предизвикана од присуството на [[Титан|титаниум]] и [[железо]] што ја дава сината нијанса, а ванадиумот придонесува за нејзината виолетова боја.“<ref name="his">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.southernjewelrynews.com/columnists/diana-jarrett/1391-the-story-behind-the-stone-the-star-of-bombay|title=The Story Behind the Stone: The Star of Bombay|date=1 July 2011|publisher=Jarrett, Diana|accessdate=1 September 2014}}</ref> == Историја == [[Податотека:Star_of_Bombay_in_hands.jpg|лево|мини|Фотографија од Смитсонијан институтот, каде што се чува „Бомбајска ѕвезда“]] ''Бомбајската ѕвезда'' потекнува од [[Шри Ланка]] и е една од најголемите ѕвездени сафири чии имиња не се поврзани со нивното потекло, а другата е [[Индиска ѕвезда (скапоцен камен)|Индиската ѕвезда]].<ref name="in">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.starsapphire.in/the-star-of-bombay.html|title=The Star of Bombay|publisher=Starsapphire.in|accessdate=1 September 2014}}</ref> Таа го има истото име со популарниот алкохолен пијалок Бомбај Сафир, [[Џин (пијалак)|џин]] произведен во Велика Британија.<ref name="HC 86">{{Наведени вести|title=Museum of Natural Science planning a 'gem of an evening'|last=Ewing|first=Betty|date=1986-05-16|work=Houston Chronicle}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFEwing1986">Ewing, Betty (1986-05-16). "Museum of Natural Science planning a 'gem of an evening'". ''Houston Chronicle''.</cite></ref> Скапоцениот камен првпат го купила ''Trabert & Hoeffer Inc.'' од Парк Авенју во [[Њујорк (град)|Њујорк]] и бил поставен во платински прстен. Се верува дека прстенот го купил Даглас Фербенкс, позната ѕвезда на [[Нем филм|немиот филм]] и дека тој ѝ го дал прстенот на [[Мери Пикфорд]]. Реклама за ''Ѕвездата на Бомбај'' од 1935 година ја навела на 60 карати и не вклучувала информации за нејзиното потекло и ја опишала како „Единствениот во целиот свет“.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=LvtDAQAAIAAJ&q=%22Star+of+Bombay%22+ring|title=Stage Volume 35|date=1935|publisher=Stage Publishing Company|access-date=1 September 2014}}</ref> Во 1979 година, Мери Пикфорд починала и ја оставила ''Ѕвездата од Бомбај'' на Музејот Смитсонијан. Едвард Стотенберг од Фондацијата Мери Пикфорд се јавил во Смитсонијан и бил испратен претставник да го испита каменот. Според Стотенберг, претставникот изјавил дека ''Ѕвездата од Бомбај'' е многу посветла од другите камења и ја извадил од копчињата и ја вратил во Смитсонијан со неа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-02-25-op-40035-story.html|title=Mary Pickford's Star of Bombay|date=26 February 1996|work=Los Angeles Times|accessdate=1 September 2014}}</ref> Скапоцениот камен моментално е изложен во Националниот музеј за природна историја на Смитсонијан, во Салата за геологија, скапоцени камења и минерали „Џенет Аненберг Хукер“.<ref name="in">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.starsapphire.in/the-star-of-bombay.html|title=The Star of Bombay|publisher=Starsapphire.in|accessdate=1 September 2014}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.starsapphire.in/the-star-of-bombay.html "The Star of Bombay"]. Starsapphire.in<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 September</span> 2014</span>.</cite></ref> == Наводи == {{Наводи}} kzihjezyj9cw6y6lk5b1agvbqmn2uhs 5533114 5533112 2026-04-02T11:02:30Z Bojan9Spasovski 91316 5533114 wikitext text/x-wiki '''Бомбајска ѕвезда''' — ѕвезден [[сафир]] од 182 [[Карат|карати]] (36,4 г) со кабошон сечење, со потекло од [[Шри Ланка]]. Виолетово-синиот скапоцен камен ѝ бил даден на актерката [[Нем филм|од немиот филм]] [[Мери Пикфорд]] од нејзиниот сопруг, Даглас Фербенкс. Таа го оставила во завештание на институцијата Смитсонијан. Именик е на популарниот алкохолен пијалок Бомбај сафир, [[Џин (пијалак)|џин]] произведен во Велика Британија.<ref name="HC 86">{{Наведени вести|title=Museum of Natural Science planning a 'gem of an evening'|last=Ewing|first=Betty|date=1986-05-16|work=Houston Chronicle}}</ref> == Опис == ''Бомбајската ѕвезда'' е ѕвезден [[сафир]] од 182 [[Карат|карати]] (36,4 г) со кабошон сечење. Според ''Southern Jewelry News'', „Сафирот Бомбајска ѕвезда припаѓа на минералниот вид [[корунд]]. Чистиот корунд е безбоен, но траги од преодни елементи како [[ванадиум]] или [[хром]] резултираат со различни бои во кристалот. Виолетово-сината боја на Бомбајска ѕвезда е предизвикана од присуството на [[Титан|титаниум]] и [[железо]] што ја дава сината нијанса, а ванадиумот придонесува за нејзината виолетова боја.“<ref name="his">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.southernjewelrynews.com/columnists/diana-jarrett/1391-the-story-behind-the-stone-the-star-of-bombay|title=The Story Behind the Stone: The Star of Bombay|date=1 July 2011|publisher=Jarrett, Diana|accessdate=1 September 2014}}</ref> == Историја == [[Податотека:Star_of_Bombay_in_hands.jpg|лево|мини|Фотографија од Смитсонијан институтот, каде што се чува „Бомбајска ѕвезда“]] ''Бомбајската ѕвезда'' потекнува од [[Шри Ланка]] и е една од најголемите ѕвездени сафири чии имиња не се поврзани со нивното потекло, а другата е [[Индиска ѕвезда (скапоцен камен)|Индиската ѕвезда]].<ref name="in">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.starsapphire.in/the-star-of-bombay.html|title=The Star of Bombay|publisher=Starsapphire.in|accessdate=1 September 2014}}</ref> Таа го има истото име со популарниот алкохолен пијалок Бомбај Сафир, [[Џин (пијалак)|џин]] произведен во Велика Британија.<ref name="HC 86" /> Скапоцениот камен првпат го купила ''Trabert & Hoeffer Inc.'' од Парк Авенју во [[Њујорк (град)|Њујорк]] и бил поставен во платински прстен. Се верува дека прстенот го купил Даглас Фербенкс, позната ѕвезда на [[Нем филм|немиот филм]] и дека тој ѝ го дал прстенот на [[Мери Пикфорд]]. Реклама за ''Ѕвездата на Бомбај'' од 1935 година ја навела на 60 карати и не вклучувала информации за нејзиното потекло и ја опишала како „Единствениот во целиот свет“.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=LvtDAQAAIAAJ&q=%22Star+of+Bombay%22+ring|title=Stage Volume 35|date=1935|publisher=Stage Publishing Company|access-date=1 September 2014}}</ref> Во 1979 година, Мери Пикфорд починала и ја оставила ''Ѕвездата од Бомбај'' на Музејот Смитсонијан. Едвард Стотенберг од Фондацијата Мери Пикфорд се јавил во Смитсонијан и бил испратен претставник да го испита каменот. Според Стотенберг, претставникот изјавил дека ''Ѕвездата од Бомбај'' е многу посветла од другите камења и ја извадил од копчињата и ја вратил во Смитсонијан со неа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-02-25-op-40035-story.html|title=Mary Pickford's Star of Bombay|date=26 February 1996|work=Los Angeles Times|accessdate=1 September 2014}}</ref> Скапоцениот камен моментално е изложен во Националниот музеј за природна историја на Смитсонијан, во Салата за геологија, скапоцени камења и минерали „Џенет Аненберг Хукер“.<ref name="in" /> == Наводи == {{Наводи}} bsoe7hpl5a9jfmrltkvlupws4d7r2g1 5533115 5533114 2026-04-02T11:05:36Z Bojan9Spasovski 91316 5533115 wikitext text/x-wiki {{Infobox gem|name=Бомбајска ѕвезда|image=Star of Bombay.jpg|caption=Бомбајската ѕвезда од 182 карати (36,4 г)|type=Ѕвезден сафир|formula=Al₂O₃|color=Виолетово-сина|weight=182 карати (36,4 г)|cut=Кабошон|country=Шри Ланка|owner=Смитсонијан институт|location=Национален музеј за природна историја, институција Смитсонијан|known_for=|notes=Подарено од Даглас Фербенкс на Мери Пикфорд, завештано на Смитсонијан}}'''Бомбајска ѕвезда''' — ѕвезден [[сафир]] од 182 [[Карат|карати]] (36,4 г) со кабошон сечење, со потекло од [[Шри Ланка]]. Виолетово-синиот скапоцен камен ѝ бил даден на актерката [[Нем филм|од немиот филм]] [[Мери Пикфорд]] од нејзиниот сопруг, Даглас Фербенкс. Таа го оставила во завештание на институцијата Смитсонијан. Именик е на популарниот алкохолен пијалок Бомбај сафир, [[Џин (пијалак)|џин]] произведен во Велика Британија.<ref name="HC 86">{{Наведени вести|title=Museum of Natural Science planning a 'gem of an evening'|last=Ewing|first=Betty|date=1986-05-16|work=Houston Chronicle}}</ref> == Опис == ''Бомбајската ѕвезда'' е ѕвезден [[сафир]] од 182 [[Карат|карати]] (36,4 г) со кабошон сечење. Според ''Southern Jewelry News'', „Сафирот Бомбајска ѕвезда припаѓа на минералниот вид [[корунд]]. Чистиот корунд е безбоен, но траги од преодни елементи како [[ванадиум]] или [[хром]] резултираат со различни бои во кристалот. Виолетово-сината боја на Бомбајска ѕвезда е предизвикана од присуството на [[Титан|титаниум]] и [[железо]] што ја дава сината нијанса, а ванадиумот придонесува за нејзината виолетова боја.“<ref name="his">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.southernjewelrynews.com/columnists/diana-jarrett/1391-the-story-behind-the-stone-the-star-of-bombay|title=The Story Behind the Stone: The Star of Bombay|date=1 July 2011|publisher=Jarrett, Diana|accessdate=1 September 2014}}</ref> == Историја == [[Податотека:Star_of_Bombay_in_hands.jpg|лево|мини|Фотографија од Смитсонијан институтот, каде што се чува „Бомбајска ѕвезда“]] ''Бомбајската ѕвезда'' потекнува од [[Шри Ланка]] и е една од најголемите ѕвездени сафири чии имиња не се поврзани со нивното потекло, а другата е [[Индиска ѕвезда (скапоцен камен)|Индиската ѕвезда]].<ref name="in">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.starsapphire.in/the-star-of-bombay.html|title=The Star of Bombay|publisher=Starsapphire.in|accessdate=1 September 2014}}</ref> Таа го има истото име со популарниот алкохолен пијалок Бомбај Сафир, [[Џин (пијалак)|џин]] произведен во Велика Британија.<ref name="HC 86" /> Скапоцениот камен првпат го купила ''Trabert & Hoeffer Inc.'' од Парк Авенју во [[Њујорк (град)|Њујорк]] и бил поставен во платински прстен. Се верува дека прстенот го купил Даглас Фербенкс, позната ѕвезда на [[Нем филм|немиот филм]] и дека тој ѝ го дал прстенот на [[Мери Пикфорд]]. Реклама за ''Ѕвездата на Бомбај'' од 1935 година ја навела на 60 карати и не вклучувала информации за нејзиното потекло и ја опишала како „Единствениот во целиот свет“.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=LvtDAQAAIAAJ&q=%22Star+of+Bombay%22+ring|title=Stage Volume 35|date=1935|publisher=Stage Publishing Company|access-date=1 September 2014}}</ref> Во 1979 година, Мери Пикфорд починала и ја оставила ''Ѕвездата од Бомбај'' на Музејот Смитсонијан. Едвард Стотенберг од Фондацијата Мери Пикфорд се јавил во Смитсонијан и бил испратен претставник да го испита каменот. Според Стотенберг, претставникот изјавил дека ''Ѕвездата од Бомбај'' е многу посветла од другите камења и ја извадил од копчињата и ја вратил во Смитсонијан со неа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-02-25-op-40035-story.html|title=Mary Pickford's Star of Bombay|date=26 February 1996|work=Los Angeles Times|accessdate=1 September 2014}}</ref> Скапоцениот камен моментално е изложен во Националниот музеј за природна историја на Смитсонијан, во Салата за геологија, скапоцени камења и минерали „Џенет Аненберг Хукер“.<ref name="in" /> == Наводи == {{Наводи}}{{Именувани сафири}} 1cgrw7n93uhtkabmrojw40of2lfftv2